لأن كلاًّ من الأمرين في أحق مواضعه: {لقد جآءك الحق} أي الثابت الكامل ثباته وهو إمضاء العدل فيهم؛ وزاده تشريفاً وترغيباً فيه بقوله: {من ربك} أي المحسن إليك باصطفائك لذلك، فلذا سيق مساق البيان له من غير واو، فإذا ثبت أنه الحق أي الثابت أعلى الثبات تسبب عنه البعد من تزلزل من جاءه، فناسب اتباعه بقوله: {فلا تكونن} أكده لأنه حقيق بأن لا ينثني عنه أحد بوجه من الوجوه {من الممترين} أي الغافلين عن آيات الله فتطلب الفضل لأهل العدل؛ قال ابن عباس ﵄: لا والله! ما شك طرفة عين ولا سأل أحداً منهم.
Çünkü her iki husus da en layık olduğu yerdedir: {لقد جآءك الحق} “Andolsun sana hak geldi” yani son derece sabit ve kâmil olan gerçek geldi ki o da haklarındaki adaletin infaz edilmesidir. {من ربك} “Rabbinden” yani seni bu göreve seçmekle sana ihsanda bulunan [Rabbinden] buyurarak onu daha da şereflendirdi ve ona teşvik etti. Bu sebeple atıf harfi 'vav' olmaksızın bir açıklama üslubuyla getirildi. Onun hak, yani en üst derecede sabit olduğu kesinleşince, kendisine bu hak gelen kimsenin sarsılmaktan uzak durması gerektiği neticesi hasıl oldu. Bu sebeple ardından şöyle buyrulması pek münasip düştü: {فلا تكونن} “Sakın olma” bunu teyit etti; zira bundan hiçbir şekilde yüz çevirmemek gerekir, {من الممترين} “şüphe edenlerden” yani Allah'ın ayetlerinden gafil olup adalet ehline lütuf talep edenlerden. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki [Resûlullah] göz açıp kapayıncaya kadar bile şüphe etmedi ve onlardan hiçbirine de bir şey sormadı.”
ولما نهى عن ذلك لم يبق مما اقتضته القسمة العقلية إلاّ العناد ممن يمكن منه كما فعل بنو إسرائيل بعد مجيء العلم فأتبعه النهي عن مثل حالهم بقوله: {ولا تكونن} أي بوجه من الوجوه، والمراد بهذا أتباعه {من الذين كذبوا} أي فعلوا فعل المكذب مستهينين {بآيات الله} أي التي لا أعظم منها بإضافتها إلى من لا أعظم منه {فتكون} أي كوناً راسخاً {من الخاسرين} بل اثبت على ما أنت عليه من اليقين والطمأنينة والثقة بالله والسكينة، وهذا ونحوه مما غلظت فيه العبارة دلالة على مزيد قرب المخاطب وإن كان المراد غيره وعظيم منزلته ولطيف خصوصيته كما مضى بيانه عن الإمام أبي الحسن الحرالي ﵀ في سورة براءة عند قوله تعالى {عفا الله عنك} [براءة: ٤٣]- الآية، وتغليظ
Bundan nehyedince, aklî taksim gereği geriye sadece, kendisinden bu beklenenden inatlaşma ihtimali kaldı; nitekim İsrailoğulları da ilim geldikten sonra böyle yapmıştı. Bu sebeple onlarınkine benzer bir durumdan nehyi ekleyerek şöyle buyurdu: {ولا تكونن} “Ve sakın olma” yani hiçbir şekilde; bununla kastedilen onun tabileridir, {من الذين كذبوا} “yalanlayanlardan” yani hafife alarak yalanlayanın fiilini işleyenlerden, {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini” yani Kendisinden daha büyüğü olmayan Zât'a nispet edilmekle en büyük olan ayetleri, {فتكون} “ki olursun” yani köklü bir şekilde olursun, {من الخاسرين} “hüsrana uğrayanlardan”. Bilakis sen üzerinde bulunduğun yakîn, itminan, Allah'a güven ve sekinet üzere sebat et. İfadede sertlik bulunan bu ve benzeri hitaplar, her ne kadar kastedilen başkası olsa da, muhatabın [Allah'a] yakınlığının fazlalığına, makamının yüceliğine ve lütuf dolu hususiyetine delalet eder; nitekim İmam Ebü'l-Hasen el-Harrâlî rahimehullâh'ın Tevbe Sûresi'nde yer alan {عفا الله عنك} [Tevbe: 43] “Allah seni affetti” ayetindeki açıklamalarında geçmişti. İfadenin sertleştirilmesinde
العبارة فيه تأديب عظيم لتابعيه؛ والشك: الوقوف بين النقيضين، وهو من شك العود فيما ينفذ فيه، لأنه يقف بذلك الشك بين جهتيه؛ والإنزال: نقل الشيء من علو إلى سفل؛ والامتراء؛ طلب التشكك مع ظهور الدليل، من مري الضرع وهو مسحه ليدر.
ona tabi olanlar için büyük bir terbiye ve edep vardır. Şek (شَكّ/şüphe): İki zıt görüş arasında duraksamaktır; bu kelime, delip geçen şeyin içine çubuğun saplanıp kalmasından (şekku'l-ûd) gelir; çünkü insan bu şüphe sebebiyle iki taraf arasında durur. İnzâl (إِنْزَال): Bir şeyi yukarıdan aşağıya nakletmektir. İmtirâ (اِمْتِرَاء): Delil apaçık ortadayken şüpheye düşmeye çalışmaktır; bu da sütün gelmesi için memenin sıvazlanması anlamındaki 'meryu'd-dar'' tabirinden türemiştir.
ولما كان ما مضى من هذه الآيات وما كان من طرازها قاضياً بأنه لا تغني الآيات عنهم. صرح به قوله تعالى: {إن الذين حقت} أي وجبت وثبتت {عليهم} أي بأنهم أشقياء، وعبر بالاسم المفهم للإحسان إعلاماً بأنه ما أوجب عليهم العذاب إلاّ إحساناً إليه بما يقاسي من معالجتهم وغير ذلك من الحكمة فقال: {كلمت ربك} أي المحسن إليك في جميع أمرك {لا يؤمنون} أي لا قبول لهم لتجدد الإيمان {ولو جآءتهم كل آية} ونسبتها إلى قوله {لقد جاءك الحق} نسبة {لقد جاءك الحق} إلى {فإن كنت في شك} الآية في البيان المستفاد من حذف العاطف، وإذا كان الكلام في معنى واحد كان بمنزلة الكلمة الواحدة فسمي بها {حتى يروا العذاب الأليم} أي حين لا ينفعهم الإيمان لفوات شرطه كما لم ينفع فرعون لذلك {سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تحويلاً} [الأحزاب: ٩٢] .
Bu sûrenin geçen ve aynı doğrultuda olan ayetleri, o kimselere mucizelerin hiçbir fayda sağlamayacağını ortaya koyunca, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bunu açıkça ifade etti: {إن الذين حقت} “Şüphesiz hak olanlar” yani gerekli ve sabit olanlar, {عليهم} “üzerlerine” yani şaki olduklarına dair. İhsanı ifade eden [Rab] ismini kullanarak, onlara azabı sadece Resûl'e -onları yola getirmeye çalışırken çektiği sıkıntılardan ötürü- bir ihsan olarak ve buna benzer başka hikmetler sebebiyle vacip kıldığını bildirdi ve şöyle buyurdu: {كلمت ربك} “Rabbinin kelimesi [azap hükmü]” yani bütün işlerinde sana ihsanda bulunan Rabbinin [hükmü], {لا يؤمنون} “iman etmezler” yani onların yeniden iman etmeyi kabul etmeleri mümkün değildir, {ولو جآءتهم كل آية} “onlara her türlü ayet (mucize) gelse bile”. Bu cümlenin {لقد جاءك الحق} sözüne nispeti, atıf harfinin hazfedilmesinden elde edilen açıklama bakımından {لقد جاءك الحق} sözünün {فإن كنت في شك} ayetine nispeti gibidir. Söz tek bir mana ifade ettiğinde tek bir kelime mesabesinde olur ve bu sebeple kelime diye isimlendirilir. {حتى يروا العذاب الأليم} “O can yakıcı azabı görünceye kadar” yani şartı ortadan kalktığı için artık imanın kendilerine fayda vermeyeceği vakte kadar; nitekim aynı sebepten dolayı Firavun'a da fayda vermemişti: {سنة الله في الذين خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تحويلاً} [Ahzâb: 62] “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti (kanunu) budur. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”
ولما كان هذا موضع أن يقال: إنما تطلب الآيات لما يرجى من تسبب الإيمان عنها، تسبب عنه أن يجاب بقوله تعالى: {فلولا} أي فهلا {كانت قرية} أي واحدة من قرى الأمم الماضية التي أهلكناها {آمنت} أي آمن قومها عند إتيان الآيات أو عند رؤية أسباب العذاب {فنفعهآ} أي فتسبب عن إيمانها ذلك أنه نفعها - {إيمانها} ولما كان المعنى «لولا» النفي، كان التقدير: لكن لم تؤمن قرية منهم إلاّ عند صدم العذاب كما فعل فرعون، لو آمن عند رؤية البحر على حال الفلق أو عند توسطه وقبل انسيابه عليه قُبِل، ولكنه ما آمن إلا بعد انهماره ومسه. وذلك حين لا ينفع لفوات شرطه من الإيمان بالغيب {إلاّ قوم يونس} فإنهم آمنوا عند المخايل وقت بقاء التكليف فنفعهم ذلك فإنهم {لمآ آمنوا} ودل على أنه قد كان أظلهم بقوله: {كشفنا} أي بعظمتنا {عنهم} أي حين إيمانهم، روي أنه لم يبق بينهم وبين العذاب إلاّ قدر ميل {عذاب الخزي} أي الذي كان يوجب لهم لو برك عليهم هوان الدارين {في الحياة الدنيا} أي فلم يأخذهم وقت رؤيتهم له {ومتعناهم} أي تمتيعاً عظيماً {إلى حين} وهو انقضاء آجالهم مفرقة كل واحد منهم في وقته المضروب له، وما ذكرته في معنى الآية نقله القاضي أبو محمد إسحاق بن إبراهيم البستي في تفسيره المسند عن ابن أبي عمر قال: قال سفيان الثوري:
Burası: “Ayetler ancak neticesinde imana vesile olması ümidiyle istenir” denilecek bir yer olduğundan, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla cevap verilmesi neticesini doğurdu: {فلولا} “Keşke... olsaydı ya!” yani neden olmasın ki, {كانت قرية} “bir belde [halkı]” yani helak ettiğimiz geçmiş ümmetlerin beldelerinden herhangi biri, {آمنت} “iman etmiş” yani ayetler geldiğinde veya azap alametlerini gördüğünde kavmi iman etmiş, {فنفعهآ} “de kendisine fayda verseydi” yani böyle iman etmesi neticesinde ona fayda sağlasaydı - {إيمانها} “imanı”. Levlâ (لَوْلَا) edatının manası nefy (olumsuzluk) bildirdiğinden takdiri şöyledir: Fakat onlardan hiçbir belde, tıpkı Firavun'un yaptığı gibi azap tepelerine inmedikçe iman etmedi; oysa Firavun denizin yarıldığı anda veya denizin ortasındayken, sular üzerine kapanmadan önce iman etseydi kabul edilirdi. Fakat o ancak sular boşanıp kendisine temas ettikten sonra iman etti. Bu vakit ise gayba iman etme şartı ortadan kalktığı için artık imanın fayda vermediği andır. {إلاّ قوم يونس} “Yûnus'un kavmi müstesna”; çünkü onlar azap alametleri belirdiğinde, mükellefiyet vaktindeyken iman ettiler de bu onlara fayda verdi. Zira onlar {لمآ آمنوا} “İman ettiklerinde” -azabın onları gölge gibi sardığına şu buyrukla işaret etti:- {كشفنا} “kaldırdık” yani azametimizle, {عهم} “onlardan” yani iman ettikleri anda. Rivayet edildiğine göre onlarla azap arasında sadece bir mil mesafe kalmıştı. {عذاب الخزي} “o rüsvaylık azabını” yani üzerlerine çökseydi her iki cihanda da alçalmayı gerektirecek olan azabı, {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında” yani onu gördükleri vakit onları yakalamadı, {ومتعناهم} “ve onları faydalandırdık” yani büyük bir nimetle yaşattık, {إلى حين} “bir süreye kadar” ki bu da her birinin kendisi için takdir edilen vakitte ecellerinin sona ermesidir. Ayetin manası hakkında zikrettiğim bu hususu Kadı Ebû Muhammed İshâk b. İbrâhîm el-Büstî, müsned tefsirinde İbn Ebî Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Süfyân es-Sevrî dedi ki:
{فلولا كانت قرية آمنت} قال: فلم تكن قرية آمنت، وهذا تفسير معنى الكلام، وأما «لولا» فهو بمعنى هلا، وهي على وجوه تحضيض وتأنيث، أي توبيخ، وهي هنا للتوبيخ. ويجوز أن تكون استفهامية بمعنى «لولا» ، ويلزم كلا من المعنيين النفي؛ والنفع: إيجاب اللذة بفعلها أو ما يؤدي إليها كالدواء الكريه المؤدي إلى اللذة؛ والخزي هو أن يفضح صاحبه، وهو وضع من القدر للغم الذي يلحق به، وأصله التعب.
{فلولا كانت قرية آمنت} “[Keşke] iman etmiş bir belde olsaydı ya!” buyruğu hakkında: “İman eden hiçbir belde olmadı” dedi. Bu, sözün manasının tefsiridir. Levlâ (لَوْلَا) lafzına gelince; o, helle (هَلَّا) manasındadır; teşvik (tahdîd) ve azarlama (tevbîh) gibi veçhelere gelir ki buradaki azarlama içindir. İstifham (soru) anlamında olup 'levlâ' manasında olması da caizdir; her iki mana da neticede olumsuzluğu (nefyi) gerektirir. Nef' (نَفْع/fayda): Bizzat kendisinin işlenmesiyle veya kendisi lezzete götüren nahoş bir ilaç gibi faydaya ulaştıran şeyle lezzet hasıl etmektir. Hızy (خِزْي/rüsvaylık): Kişinin rezil rüsva olmasıdır; kendisine isabet eden keder sebebiyle itibarın düşmesidir, aslı ise yorgunluk ve meşakkattir.
ولما كان ما مضى ربما أوجب اعتقاد أن إيمان مثل أولئك محال جاءت هذه الآية في مقام الاحتراس منه مع البيان لأن حرص الرسول ﷺ على إيمانهم لا ينفع ومبالغته في إزالة الشبهات وتقرير الدلائل لا تفيد إلاّ بمشيئة الله تعالى لتوفيقهم وهدايتهم، ولو كان ذلك وحده كافياً لآمنوا بهذا السورة فإنها أزالت شبهاتهم وبينت ضلالاتهم وحققت بقصتي نوح وموسى ﵉ ضعفهم ووهن مدافعاتهم فقال تعالى: {ولو شآء} أي إيمان الناس {ربك} أي المحسن إليك بإقبال من أقبل لعلمه الخير فيه وإدبار من أدبر لعدم قابليته للخير {لأمن من في الأرض} من الكفار.
Daha önce geçen hususlar, böylesi kimselerin iman etmesinin imkânsız olduğu zannını doğurabileceğinden, bu ayet o zannı bertaraf etmek ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların iman etmesine karşı gösterdiği hırsın fayda vermeyeceğini, şüpheleri gidermede ve delilleri ortaya koymadaki aşırı gayretinin ancak Allah Teâlâ'nın onları muvaffak kılması ve hidayet etmesi meşietiyle (dilemesiyle) fayda sağlayacağını açıklamak üzere geldi. Şayet sadece bu yeterli olsaydı, bu sûre ile iman ederlerdi; zira bu sûre onların şüphelerini gidermiş, dalaletlerini açıklamış, Nûh ve Mûsâ aleyhimesselâm kıssalarıyla onların zayıflığını ve itirazlarının çürüklüğünü ortaya koymuştur. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولو شآء} “Ve eğer dileseydi” yani insanların iman etmesini, {ربك} “Rabbin” yani içindeki hayrı bildiği için yönelene lütufta bulunan, hayra kabiliyeti olmadığı için yüz çevireni de yüzüstü bırakan Rabbin [dileseydi], {لأمن من في الأرض} “yeryüzünde bulunan kimseler elbette iman ederdi” yani kâfirlerden olanlar.
ولما كان هذا ظاهراً في الكل، صرح به مؤكداً لأن المقام يقتضيه فقال:
Bu durum herkesi kapsadığından, makamın gerektirmesi sebebiyle bunu açıkça ve pekiştirerek şöyle ifade buyurdu:
{كلهم جميعاً} أي مجتمعين في آن واحد لا يختلفون في شيء منه، ولكن لم يشأ ذلك وأنت لحرصك على امتثال أوامري ووصيتي لك باللطف بخلقي الموافق لما جبلتك عليه من الخير تريد ذلك {أفأنت تكره الناس} أي الذين لم يرد الله إيمانهم مع ما طبعهم عليه من الاضطراب {حتى يكونوا} أي كوناً جبلياً {مؤمنين} أي راسخين في الإيمان، وإيلاء الاستفهام الاسم مقدماً على الفعل للإعلام بأن الفعل - وهو هنا الإكراه - ممكن من غير ذلك الاسم وهو هنا الله وحده القادر على تحويل الطباع فإن قدرته قاهرة لكل شيء ومشيئته نافذة في كل شيء مع الدلالة على أن وقوع خلاف المشيئة مستحيل لا يمكن لغيره تعالى بإكراه ولا غيره، والمشيئة معنى يكون به الفعل مراداً أخذت من الشيء، والمراد بالآية تخفيف ما يلحق النبي ﷺ من التحسر للحرص على إيمانهم {وما كان} أي وما ينبغي ولا يتأتى {لنفس} أي واحدة فما فوقها {أن تؤمن} أي يقع منها إيمان في وقت ما {إلاّ بإذن الله} أي بإرادة الملك الأعلى الذي له الخلق والأمر وتمكينه، فيجعل الثبات والطمأنينة - اللازمين للإيمان الذي هو أبعد شيء عن السحر - على الذين ينتفعون بعقولهم فيلزمون معالي الأخلاق التي هي ثمرات للإيمان {ويجعل الرجس} أي الاضطراب والتزلزل الذي يلزمه التكذيب الذي هو أشبه شيء بالسحر لأنه تخييل ما
{كلهم جميعاً} “hepsi toptan” yani hiçbir hususta ihtilaf etmeksizin aynı anda bir arada iman ederlerdi. Fakat O bunu dilemedi; sen ise emirlerimi yerine getirme arzun ve yaratılışına yerleştirdiğim hayra uygun olarak kullarıma lütufla muamele etme vasiyetim gereğince bunu istiyorsun. {أفأنت تكره الناس} “Öyleyken insanları sen mi zorlayacaksın?” yani yaratılışlarındaki kararsızlıkla birlikte Allah'ın imanlarını murat etmediği kimseleri, {حتى يكونوا} “olsunlar diye” yani fıtraten olsunlar diye, {مؤمنين} “müminler” yani imanda kökleşmiş kimseler. İstifhamın fiilden önce isme bitiştirilmesi, fiilin -ki burada zorlamadır- o isimden başkasından da sadır olabileceğini bildirmek içindir; buradaki isim ise tabiatları değiştirmeye yegâne kadir olan Allah'tır. Zira O'nun kudreti her şeye galiptir ve dilemesi her şeyde geçerlidir; bununla birlikte O'nun meşietine aykırı bir şeyin vuku bulmasının imkânsız olduğuna, O'ndan başkasının ne zorlamayla ne de başka bir yolla buna güç yetiremeyeceğine delalet vardır. Meşiet (مَشِيئَة): Kendisiyle fiilin murat edildiği bir manadır, 'şey' kelimesinden türetilmiştir. Ayetten maksat, onların iman etmesine duyduğu hırstan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çektiği keder ve üzüntüyü hafifletmektir. {وما كان} “Mümkün değildir” yani ne yakışır ne de imkân dahilindedir, {لنفس} “hiçbir kimseye” yani bir kişiye veya daha fazlasına, {أن تؤمن} “iman etmesi” yani herhangi bir zamanda kendisinden iman sadır olması, {إلاّ بإذن الله} “Allah'ın izni olmaksızın” yani yaratma ve emretme yetkisine sahip olan Yüce Hükümran'ın iradesi ve imkân vermesi olmaksızın. O, sihirden en uzak şey olan imanın gerektirdiği sebat ve itminanı, akıllarından istifade edip imanın meyveleri olan yüksek ahlakı benimseyen kimselere nasip eder. {ويجعل الرجس} “Ve murdarlığı (azabı) kılar” yani sihre en çok benzeyen yalanlamanın gerektirdiği çalkantı ve sarsıntıyı [onlara verir]; zira o, aslı
لا حقيقة له والقذر والقباحة والغضب والعقاب الناشىء عنه.
olmayan bir şeyi hayal ettirmektir; pislik, çirkinlik, gazap ve bunlardan neşet eden cezayı da [onların üzerine kılar].
ولما كان ما في هذه السورة من الدلائل قد وصل في البيان إلى حد لا يحتاج فيه إلى غير مجرد العقل قال: {على الذين لا يعقلون} أي لا يوجد لهم عقل، فهم لذلك لا ينتفعون بالآيات وهم يدعون أنهم أعقل الناس فيتساقطون في مساوىء الأخلاق وهم يدعون أنهم أبعد الناس عنها، فلا تذهب نفسك عليهم حسرات؛ والنفس: خاصة الشيء التي لو بطل ما سواها لم يبطل ذلك الشيء، ونفسه وذاته واحد.
Bu sûredeki deliller, sadece akıl dışında başka bir şeye ihtiyaç duyulmayacak bir açıklık seviyesine ulaşınca şöyle buyurdu: {على الذين لا يعقلون} “akıllarını kullanmayanların üzerine” yani kendilerinde akıl bulunmayanların üzerine; bu yüzden onlar ayetlerden faydalanmazlar. Oysa onlar insanların en akıllısı olduklarını iddia eder, sonra da insanların bundan en uzak olanı olduklarını öne sürdükleri halde ahlaksızlığın içine yuvarlanırlar. O halde nefsin onlar için kederlenip harap olmasın. Nefs (نَفْس): Bir şeyin bizzat kendisidir ki onun dışındakiler yok olsa bile o şey yok olmaz; kişinin nefsi ile zatı birdir.
ولما تقرر ما مضى من النهي عن الإصغاء إليهم في طلب الآيات، وختم بتعليق الأمر بمجرد المشيئة، كان كأنه قيل: فماذا يقال لهم إذا طلبوا؟ فقال: {قل} أي يا أشرف الخلق لهم غير مهتم بأمرهم ومنبهاً لهم على إبطال مذهب الجبر المتعلق أصحابه بنحو هذه الآية، لأن المشيئة مغيبة والعبد مأمور ببذل الجهد في الطاعة بما له من القدرة والاختبار.
Ayet isteme hususunda onlara kulak vermekten menedilme hükmü kesinleşip mesele sırf ilahi meşiete bağlanarak nihayete erdirilince, sanki: “Peki istedikleri zaman onlara ne söylenecek?” denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani ey yaratılmışların en şereflisi, onların durumuna aldırış etmeyerek ve bu ayet gibi ifadelere tutunan Cebr mezhebinin görüşünü iptal ettiklerini onlara bildirerek [de ki]. Zira ilahi meşiet gaybdadır ve kul, sahip olduğu kudret ve ihtiyar nispetinde itaatte var gücünü sarf etmekle emrolunmuştur.
ولما أمر بهذا الفكر فكان ربما ظن لأجله أن للإنسان قدرة مستقلة، نبه على مذهب أهل السنة القائل بالكسب الذي هو - كما قال الإمام علي ﵁ أمر بين أمرين لا جبر ولا تفويض، فقال معلماً أن من حكم بشقائه لا ينفعه شيء: {انظروا} أي بأبصاركم وبصائركم لتخرجوا بالانتفاع بالعقل عن عداد البهائم؛ قال الإمام: ولو أن الإنسان تفكر في كيفية حكمة الله تعالى في خلق جناح بعوضة لانقطاع
Bu tefekküre emredilince bundan dolayı insanın müstakil bir kudreti olduğu zannı doğabileceğinden, Ehl-i Sünnet'in kesb görüşüne dikkat çekmiştir; bu da İmam Ali radıyallâhu anh'ın buyurduğu gibi: “İki durum arasında bir durumdur, ne tam bir cebir ne de tam bir tefvîz (kendi haline bırakma) vardır.” Böylece şekavetine hükmedilen kimseye hiçbir şeyin fayda vermeyeceğini bildirerek şöyle buyurdu: {انظروا} “Bakın” yani aklı kullanmak suretiyle hayvanlar mertebesinden çıkmak için gözlerinizle ve basiretlerinizle bakın. İmam [Râzî] şöyle demiştir: İnsan, Allah Teâlâ'nın bir sivrisineğin kanadını yaratmasındaki hikmetin nasıllığını tefekkür etseydi,
فكره قبل أن يصل إلى أول مرتبة من مراتب تلك الحكم والفوائد، فلذلك أبهم في قوله: {ماذا} أي الذي {في السماوات والأرض} أي من الآيات وواضح الدلالات التي أخرجتموها - بإلفكم لها - عن عداد الآيات، وهي عند التأمل من أعظم خوارق العادات، وقال الإمام: فكأنه سبحانه نبه على القاعدة الكليه حتى ينتبه لأقسامها، وقال أبو حيان أخذاً من الإمام: السبيل إلى معرفته تعالى هو بالتفكر في مصنوعاته، ففي العالم العلوي في حركات الأفلاك ومقاديرها وأوضاعها والكواكب وما يختص بذلك من المنافع والفوائد، وفي العالم السفلي في أحوال العناصر والمعادن والنبات والحيوان وخصوصاً حال الإنسان - انتهى.
o hikmet ve faydaların ilk basamağına bile ulaşamadan tefekkürü kesilirdi. İşte bu sebeple {ماذا} “neler var” yani hangi şeyler var ifadesiyle kapalı bırakarak şöyle buyurdu: {في السماوات والأرض} “göklerde ve yerde” yani alışkanlığınız sebebiyle ayet saymadığınız apaçık deliller ve ayetlerden neler var! Oysa onlar etraflıca düşünüldüğünde harikulade hallerin en büyüklerindendir. İmam [Râzî] der ki: Sanki Cenâb-ı Hak, kısımlarına dikkat çekilsin diye küllî kaideyi bildirmiştir. Ebû Hayyân da İmam'dan naklen şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'yı tanımanın yolu, yarattığı şeyleri tefekkür etmekten geçer. Âlem-i ulvîde (yüce âlemde); feleklerin hareketlerinde, miktarlarında, konumlarında, yıldızlarda ve bunlara has fayda ve menfaatlerde tefekkür edilir. Âlem-i süflîde (aşağı âlemde) ise unsurların, madenlerin, bitkilerin, hayvanların ve bilhassa insanın hallerinde tefekkür edilir.” -söz burada bitti-.
ولما كان ما فيها من الآيات في غايه الدلالة، نبه سبحانه على أن التوقف عن الإيمان بعد التنبيه على كيفية الاستدلال معاندة فقال: {وما} وهي نافية أو استفهامية {تغني الآيات} أي وإن كانت في غاية الوضوح {والنذر} أي والإنذارات أو الرسل المنذرون {عن قوم} أي وإن كانت فيهم قوة {لا يؤمنون*} أي للحكم بشقائهم، فكان ذلك سبباً لتهديدهم بقوله: {فهل ينتظرون} أي بجميع قواهم في تكذيبهم للرسول وتخلفهم عن الإيمان {إلا}
Onlardaki ayetler son derece delalet edici olunca, Cenâb-ı Hak delil getirme keyfiyeti hatırlatıldıktan sonra imanda duraksamanın bir inatlaşma olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {وما} “Hiçbir fayda sağlamaz” -bu edat nefy (olumsuzluk) veya istifham (soru) edatıdır- {تغني الآيات} “ayetler fayda vermez” yani son derece açık olsalar bile, {والنذر} “ve uyarılar da” yani uyarılar yahut uyarıcı peygamberler [fayda vermez], {عن قوم} “bir topluluğa” yani her ne kadar kendilerinde bir güç bulunsa bile, {لا يؤمنون*} “iman etmeyen” yani haklarında şekavet takdir edildiği için [iman etmeyen bir kavme]. Bu durum şu buyrukla onları tehdit etmeye bir sebep oldu: {فهل ينتظرون} “Onlar bekliyorlar mı?” yani Peygamber'i yalanlamada ve imandan geri durmada var güçleriyle, {إلا} “başka bir şey mi?”
أي أياماً أي وقائع {مثل أيام} أي وقائع {الذين خلوا} ولما كان أهل الأيام الهائلة بعض من كان قبل، أتى بالجار فقال: {من قبلهم} أي من مكذبي الأمم وهم القبط وقوم نوح ومن طوي بينهما من الأمم، أي من حقوق الكلمة عليهم فنحل بهم بأسنا ثم ننجيكم لإيمانكم كما كنا نحل بأولئك إذا كذبوا رسلنا، ثم ننجي الرسل ومن آمن بهم حقاً علينا ذلك للعدل بين العباد.
yani birtakım günlerden, vakalardan başka, {مثل أيام} “günleri gibisinden” yani vakaları gibisinden, {الذين خلوا} “gelip geçmiş olanların”. O dehşetli günlere maruz kalanlar öncekilerin bir kısmı olduğundan cer edatını getirip şöyle buyurdu: {من قبلهم} “kendilerinden önceki” yani geçmiş ümmetlerin yalanlayıcılarından; bunlar Kıptîler, Nûh kavmi ve aralarında gelip geçen ümmetlerdir. Yani haklarında azap kelimesinin gerçekleşmesiyle azabımızı onların başına indirdiğimiz, sonra da imanınız sebebiyle sizi kurtardığımız gibi; zira o kavimler peygamberlerimizi yalanladıklarında başlarına azabı indirir, sonra da kullar arasında adaleti tesis etmek için üzerimize bir hak olarak peygamberleri ve onlara iman edenleri kurtarırdık.
ولما تقدمت الإشارة إلى أن الكلمة حقت على الكافرين بعدم الإيمان والرجس الذي هو العقاب، زاد في تهديدهم بالاعتراض بما سببه عن فعلهم فعل من ينتظر العذاب بقوله: {قل فانتظروا} أي بجميع جهدكم ما ترونه واقعاً بكم بسبب ما تقرر عندكم مما كان يقع بالماضين في أيام الله، وزاد التحذير استئنافه قوله مؤكداً لما لهم من التكذيب: {إني} وأعلمهم بالنصفة بقوله: {معكم من المنتظرين*} .
Kâfirler hakkında imansızlığın ve ceza olan azabın (rics) hak olduğuna daha önce işaret edildiğinden, azabı bekleyen kimsenin fiilini işlemelerinden kaynaklanan durumu ara bir cümleyle belirterek tehditlerini artırdı ve şöyle buyurdu: {قل فانتظروا} “De ki: Bekleyin!” yani Allah'ın geçmiş ümmetlerin başlarına getirdiği azap günlerine dair bildikleriniz sebebiyle başınıza geleceğini göreceğiniz şeyi bütün gücünüzle bekleyin! Onların yalanlamalarına karşı sözü pekiştirerek yeni bir cümleyle uyarısını artırdı: {إني} “Şüphesiz ben de” ve şu buyruğuyla onlara insaflı davrandığını bildirdi: {معكم من المنتظرين*} “sizinle beraber bekleyenlerdenim.”
ولما كان التقدير: فإنا كنا في أيام الذين خلوا نوقع الرجس بالمكذبين، عطف عليه بياناً لم كان يفعل بالرسل وأتباعهم إذا أهلك الظالمين قوله: {ثم ننجي} أي تنجية عظيمة وننجيهم إنجاء عظيماً وجاء به مضارعاً حكاية للأحوال الماضية وتصويراً لها تحذيراً لهم من مثلها وإعلاماً بأنه كذلك يفعل بهذا الرسول ﷺ وأتباعه ﵃، وأشار بأداة التراخي إلى طول زمان الابتلاء وعظيم رتبة التنجية، وحذف مقابل الإنجاء لأن المقام بعد آية
Takdiri mana: “Biz geçmişlerin günlerinde yalanlayanların başına azabı indirirdik” şeklinde olunca, zalimleri helak ettiğinde peygamberlere ve onlara tabi olanlara ne yapıldığını açıklamak üzere bunu atfederek şöyle buyurdu: {ثم ننجي} “Sonra kurtarırız” yani büyük bir kurtuluşla kurtarırız ve onları muazzam bir necat ile necat buldururuz. Geçmişteki halleri hikâye etmek ve onları canlandırmak, böylece benzer bir durumdan onları sakındırmak ve bu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ashabına radıyallâhu anhüm de böyle yapacağını bildirmek için muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle getirdi. Terâhî (gecikme) bildiren [sümme/sonra] edatıyla imtihan süresinin uzunluğuna ve kurtuluş mertebesinin büyüklüğüne işaret etti. Kurtarmanın zıddı olan helaki ise hazfetti; zira bu makam,
{ألا إن أولياء الله} ناظر إلى البشارة أكثر من النظر إلى النذارة {رسلنا} أي الذين عظمتهم من عظمتنا {والذين آمنوا} أي بالرسل وهم معهم في زمانهم ولو كانوا في أدنى درجات الإيمان تشريفاً للرسل فإنهم بصدد الرسوخ بملازمتهم؛ ثم وصل بذلك تشريفاً للراسخين وترغيباً في مثل حالهم قوله: {كذلك} أي كما حق علينا إهلاك الكافرين هذا الإهلاك العظيم {حقاً علينا} أي بما أوجبناه على جنابنا الأعظم {ننج المؤمنين} أي العريقين في الإيمان ولو كانوا بعد موت الرسل تنجية عظيمة وتنجيهم إنجاء عظيماً، فالآية من الاحتباك لما أشارت إليه القراءتان بالتخفيف والتثقيل، أو يكون ذلك بني على سؤال من لعله يقول: هل حقوق النجاة مختص بالرسل ومن معهم؟ فقيل: لا، بل {كذلك} أي الحقوق {حقاً علينا} على ما لنا من العظمة {ننج المؤمنين} في كل زمن وإن لم يكن بين ظهرانيهم رسول، لأن العلة الاتصاف بالإيمان الثابت، فيكون الكاف مبتدأ «وننج» خبره؛ والنظر: طلب المعنى بالقلب من جهة الذكر كما يطلب إدراك المحسوس بالعين؛ والغنى: حصول ما ينافي الضر وصفة النقص، ونقيضه الحاجة؛ والنذر: جمع نذير، من النذارة وهي الإعلام بموضع المخافة ليقع به السلامة؛ والانتظار: الثبات لتوقع ما يكون من الحال؛ والمثل إن كان من الجنس فهو ما سد مسد غيره
{ألا إن أولياء الله} “Bilesiniz ki Allah'ın dostları...” ayetinden sonra korkutmaktan ziyade müjdelemeye bakmaktadır: {رسلنا} “peygamberlerimizi” yani azametleri Bizim azametimizden olan kimseleri, {والذين آمنوا} “ve iman edenleri” yani peygamberlere iman eden ve onların zamanında onlarla beraber bulunan kimseleri, imanın en alt derecesinde olsalar bile peygamberleri şereflendirmek adına [kurtarırız]; zira onlar peygamberlerle beraber bulunmakla dinde kökleşme sürecindedirler. Sonra imanda kökleşenleri onurlandırmak ve onların hali gibi olmaya teşvik etmek için buna şu buyruğu bağladı: {كذلك} “İşte böylece” yani kâfirleri bu muazzam şekilde helak etmek üzerimize nasıl hak olduysa, {حقاً علينا} “üzerimize bir hak olarak” yani Yüce Zatımıza vacip kıldığımız üzere, {ننج المؤمنين} “müminleri kurtarırız” yani peygamberlerin vefatından sonra gelseler bile imanda kökleşmiş olanları büyük bir kurtarışla kurtarırız ve onları muazzam bir necat ile necat buldururuz. Şeddeli ve şeddesiz iki kıraatin işaret ettiği üzere ayette ihtibâk sanatı vardır. Yahut bu, şöyle diyebilecek bir kimsenin sorusu üzerine bina edilmiştir: “Kurtuluş hakkı sadece peygamberlere ve onlarla beraber olanlara mı mahsustur?” Buna cevaben şöyle denildi: Hayır, bilakis {كذلك} “İşte böyle” yani bu hak, {حقاً علينا} “üzerimize bir hak olarak” sahip olduğumuz azamet üzere, {ننج المؤمنين} “müminleri kurtarırız” aralarında bir peygamber bulunmasa bile her devirde [kurtarırız]; zira asıl sebep sabit imanla vasıflanmaktır. Bu durumda 'kâf' mübteda (özne), 'nünci' ise onun haberi (yüklemi) olur. Nazar (نَظَر): Gözle hissedileni idrak etmeye çalışmak gibi, zikir/düşünme cihetinden kalple manayı aramaktır. Gınâ (غِنَى): Zararı ve eksiklik sıfatını ortadan kaldıran şeyin hasıl olmasıdır; zıddı ise muhtaçlıktır. Nüzür (نُذُر): 'Nezîr'in çoğuludur; nezâret (korkutma) kelimesinden gelir ki o da selamet hasıl olsun diye korkulacak yeri bildirmektir. İntizâr (اِنْتِظَار): Vuku bulacak durumu beklemek üzere sebat göstermektir. Misl (مِثْل/benzer): Şayet aynı cinsten ise
في الحس، وإن كان من غيره فالمراد ما كان فيه معنى يقرب به من غيره كقربه من جنسه كتشبيه أعمال الكافر بالسراب؛ والنجاة من النجوة وهي الارتفاع من الهلاك.
duyularda diğerinin yerini tutan şeydir; şayet başka bir cinsten ise kâfirin amellerinin seraba benzetilmesinde olduğu gibi kendi cinsine yakınlığı misali diğerine bir mana ile yaklaşan şeydir. Necât (نَجَاة/kurtuluş) ise helakten yükselip kurtulmak anlamındaki 'necve' kökündendir.
ولما تقدم الفطام عن الميل يطلب الآيات، وكان طلبهم لها إنما هو على وجه الشك، وإن لم يكن على ذلك الوجه فإنه فعل الشاك غالباً وتقدمت أجوبة لهم، وختم ذلك بتهديدهم وبشارة المؤمنين الموجبة لثباتهم، ناسبه كل المناسبة أن اتبعت الأمر بجواب آخر دال على ثباته ﷺ وأنه مظهر دينه رضي من رضي وسخط من سخط، لأن البيان قد وصل إلى غايته في قوله تعالى: {قل يا أيها الناس} أي الذين هم في حيز الاضطراب، لم ترقهم هممهم إلى رتبة الثبات {إن كنتم} أي كوناً هو كالجبلة منغمسين {في شك} كائن {من} جهة {ديني} تطلبون لنزوله - بعد تكفل العقل بالدلالة عليه - إنزال الآيات، فأنا لست على شك من صحة ديني وبطلان دينكم فاعرضوه على عقلوكم وانظروا ما فيه من الحكم مستحضرين ما لدينكم من الوهي الذي تقدم بيانه في قوله تعالى
Ayet isteme eğiliminden vazgeçirilme hükmü daha önce geçip, onların ayet talepleri ise sırf şüphe yollu olduğundan -bu şekilde olmasa bile ekseriyetle şüphe edenin fiili sayıldığından- ve onlara daha önce cevaplar verilip bu durum onları tehdit etmekle ve müminlere sebat kazandıracak müjdeyle son bulduğundan; bu emrin ardından, razı olan olsun kızan kızsın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sebatını ve dinini izhar edeceğini gösteren başka bir cevabın gelmesi son derece münasip düşmüştür; zira açıklama Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla kemale ermiştir: {قل يا أيها الناس} “De ki: Ey insanlar!” yani himmetleri sebat derecesine ulaşamamış, çalkantı ve tereddüt dairesinde bulunan kimseler! {إن كنتم} “Eğer siz... iseniz” yani yaratılışınız haline gelmişçesine dalmışsanız, {في شك} “bir şüphe içinde...” bulunan, {من} “tarafından” cihetinden, {ديني} “dinimden” -akıl ona delalet etmeyi tekeffül etmişken- onun inişi hakkında ayetlerin indirilmesini talep ediyorsanız; ben dinimin doğruluğundan ve sizin dininizin batıllığından asla şüphe içinde değilim. Onu akıllarınıza arz edin ve içindeki hikmetlere bakın; bunu yaparken Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda daha önce beyan edilen, dininizdeki zayıflığı da göz önünde bulundurun:
{قل أرأيتم ما أنزل الله لكم من رزق} [يونس: ٥٩] ونحوه {فلا أعبد} أي الآن ولا في المستقبل الزمان {الذين تعبدون} أي الآن أو بعد الآن {من دون الله} أي الملك الأعظم لعدم قدرتهم على شيء من ضري، فلا تطمعوا في أنه يحصل لي شك بسبب حصول الشك
{قل أرأيتم ما أنزل الله لكم من رزق} [Yûnus: 59] “De ki: Gördünüz mü Allah'ın sizin için indirdiği rızkı...” ve benzeri ayetler. {فلا أعبد} “Ben ibadet etmem” yani ne şimdi ne de gelecekte, {الذين تعبدون} “sizin taptıklarınıza” yani şu anda veya bundan sonra taptıklarınıza, {من دون الله} “Allah'tan başka” yani o En Büyük Hükümran'dan başka; zira onlar bana hiçbir şekilde zarar vermeye güç yetiremezler. Sizin şüpheye düşmeniz sebebiyle benim de şüpheye düşeceğimi ummayın.
لكم، فإذاً لا أعبد غير الله أصلاً.
O halde ben asla Allah'tan başkasına ibadet etmem.
ولما كان سلب عبادته عن غيره ليس صريحاً في إثباتها له قال: {ولكن أعبد الله} أي الجامع لأوصاف الكمال عبادة مستمرة؛ ثم وصفه بما يوجب الحذر منه ويدل على كمال قدرته {الذي يتوفاكم} بانتزاع أرواحكم التي لا شيء عندكم يعدلها. فلا تطمعون - عند إرادنه لنزعها - في المحاولة لتوجيه دفاع عن ذلك. وفي هذا الوصف - مع ما فيه من الترهيب - إشارة إلى الدلالة على الإبداء والإعادة، فكأنه قيل: الذي أوجدكم من عدم كما أنتم به مقرون بعدمكم بعد هذا الإيجاد وأنتم صاغرون، فثبت قطعاً أنه قادر على إعادتكم بعد هذا الإعدام بطريق الأولي فاحذروه لتعبدوه كما أعبده فإنه قد أمرني بذلك وأنتم تعرفون غائلة الملك إذا خولف، وقال {إن كنتم في شك} مع أنهم يصرحون ببطلان دينه، لأنهم في حكم الشاك لاضطرابهم عند ورود الآيات، أو لأن فيهم الشاك فغلب لأنه أقرب إلى الحيز؛ والشك: وقوف بين المعنى ونقيضه، وضده الاعتقاد فإنه قطع بصحة المعنى دون نقيضه، وعبر ب «من» إشارة إلى أن فعلهم ذلك ابتدأ من الدين، ولو عبر ب «في» لأفهم أنهم دخلوا فيه لأنهم في الشك والشك في الدين، والظرف لظرف الشيء ظرف لذلك الشيء، وترك العطف إشارة إلى أن كل جواب منها كاف على حياله.
O'ndan başkasından ibadeti nefyetmek, ibadetin O'na tahsis edildiğini açıkça ifade etmediğinden şöyle buyurdu: {ولكن أعبد الله} “Lakin ben Allah'a ibadet ederim” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Zât'a sürekli ibadet ederim. Sonra Kendisinden sakınmayı gerektiren ve kudretinin kemaline delalet eden bir sıfatla O'nu niteledi: {الذي يتوفاكم} “O ki sizin canınızı alır” katınızda hiçbir şeyin dengi olamayacağı ruhlarınızı çekip almak suretiyle. O bunları çekip almayı murat ettiğinde buna karşı bir savunma geliştirmeye yeltenmeyi aklınızdan bile geçiremezsiniz. Bu nitelendirmede -içerdiği korkutma ile beraber- yoktan var etmeye ve yeniden diriltmeye (ibdâ ve iâde) delalet eden bir işaret de vardır; sanki şöyle denilmiştir: Tıpkı bu var edilişten sonra boyun eğmiş olarak yok olacağınızı ikrar ettiğiniz gibi, sizi yoktan var eden O'dur. Böylece bu yok oluştan sonra sizi evleviyetle yeniden diriltmeye kâdir olduğu kesin olarak sabit oldu; o halde O'ndan sakının ki benim O'na ibadet ettiğim gibi siz de O'na ibadet edesiniz; zira O bana bunu emretmiştir ve siz emrine muhalefet edildiğinde Hükümran'ın felaketini pek iyi bilirsiniz. Onlar dinin batıl olduğunu açıkça söyledikleri halde {إن كنتم في شك} “Eğer şüphede iseniz” buyurdu; çünkü onlar ayetler geldiğinde sergiledikleri bocalama sebebiyle şüphe eden hükmündedirler yahut aralarında şüphe edenler bulunduğu için -bu durum hakikate daha yakın olduğundan- galip kılınmıştır. Şek (شَكّ/şüphe): Mana ile zıddı arasında duraksamaktır; zıddı ise itikaddır (kesin inanç), zira itikad zıddını dışarıda bırakarak mananın doğruluğuna kesin olarak hükmetmektir. 'Min' (مِنْ) edatıyla ifade edilmesi, onların bu fiilinin dinden neşet ettiğine işaret eder; şayet 'fî' (فِي) edatıyla ifade edilseydi onların dine girdikleri anlaşılırdı, çünkü onlar şüphe içindedirler ve şüphe de dindedir; bir şeyin kabı için olan kap, o şeyin kendisi için de kaptır. Atfın terk edilmesi ise bu cevapların her birinin kendi başına müstakil ve yeterli olduğuna işaret eder.
ولما قرر ما هو الحقيق بطريق العقل، أتبعه بما رود من النقل بتأييده وإيجابه بقوله: {وأمرت} أي بأمر جازم ماض ممن لا أمر لأحد معه، وعظم المأمور به بجعله عمدة الكلام بإقامته مقام الفاعل فقال: {أن أكون} أي دائماً كوناً جبلياً، ولما كان السياق لما يحتمل الشك من الأمر الباطن، عبر بالإيمان الذي هو للقلب فقال: {من المؤمنين} أي الراسخين في هذا الوصف {وأن أقم} أي أيها الرسول {وجهك} أي كليتك على سبيل الإخلاص الذي لا شوب فيه {للدين} فوصل أولاً كلمه «أن» بمعنى الأمر أي {أن أكون} دون «أكن» وثانياً بلفظه وهو {أقم} جمعاً بين الأسلوبين، وكلاهما بمعنى المصدر، وخص الثاني بذلك لطوله لأنه كالتفصيل للأول فالخطاب فيه أوكد وألذ، وقوله: {حنيفاً} حال من فاعل «أقم» ومعناه: مسلماً ميالاً مع الدليل - كما أوضحته في البقرة، أي أجمع بين الإيمان بالقلب والإسلام بالجوارح {ولا تكونن} أي في وقت من الأوقات {من المشركين*} الذين هم على ضد صفة الإسلام من الجفاء والغلظة والجمود والقسوة.
Akıl yoluyla layık olanı ortaya koyunca, ardından bunu teyit ve icap ettiren naklî delili getirerek şöyle buyurdu: {وأمرت} “Ve bana emrolundu” yani yanında hiç kimsenin emir yetkisi bulunmayan Zât tarafından kesin ve bağlayıcı bir emirle. Emredilen hususu cümlenin esası kılarak naib-i fail makamına geçirmek suretiyle onu yüceltti ve şöyle buyurdu: {أن أكون} “olmam [emrolundu]” yani fıtrî ve sürekli bir oluşla. Siyak, şüphe ihtimali taşıyan bâtınî bir emre dair olunca, kalbe ait olan iman lafzıyla ifade edip şöyle buyurdu: {من المؤمنين} “müminlerden” yani bu vasıfta kökleşmiş olanlardan. {وأن أقم} “Ve [bana]: 'Doğrult' [diye emrolundu]” yani ey Resûl, {وجهك} “yüzünü” yani hiçbir şaibe bulunmayan bir ihlas ile bütün varlığını, {للدين} “bu dine”. İlk önce 'en' (أَنْ) edatını emir manası taşıyan {أن أكون} “olmam” lafzıyla birleştirdi ('ekün' demedi); ikinci olarak ise her iki üslubu bir araya getirmek amacıyla bizzat emir lafzı olan {أقم} “doğrult” ile getirdi; her ikisi de masdar manasındadır. İkinciyi bu şekilde tahsis etmesi uzunluğundan ötürüdür; çünkü o birincinin tafsilatı gibidir, dolayısıyla oradaki hitap daha kuvvetli ve daha tatlıdır. {حنيفاً} “Tevhid ehli olarak (hanîf olarak)” kelimesi, 'ekım' fiilinin failinden haldir; anlamı ise: Bakara Sûresi'nde açıkladığım üzere delil ile birlikte hakka meyleden bir müslüman olarak, yani kalple imanı uzuvlarla İslam'ı birleştiren kimse olarak demektir. {ولا تكونن} “Ve sakın olma” yani hiçbir vakitte, {من المشركين*} “müşriklerden” ki onlar kabalık, katılık, donukluk ve merhametsizlik gibi İslam sıfatının zıddı üzere olan kimselerdir.
ولما نهاه عن الشرك، أكده بما هو كالتعليل له بما يلزمه من العبث بالخضوع لما لا ضر فيه ولا نفع بقوله تعالى: {ولا تدع} أي في رتبة من الرتب الكائنة {من دون الله} أي الذي
Onu şirkten nehyedince, hiçbir faydası ve zararı olmayan şeylere boyun eğmek suretiyle abesle iştigal etmenin gerektirdiği durumu gerekçe gibi kılarak bu nehyi teyit etti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تدع} “Ve sakın dua (ibadet) etme” yani hiçbir mertebede, {من دون الله} “Allah'tan başkasına” yani
بيده كل شيء {ما لا ينفعك} أي إن فعلت شيئاً من ذلك فأتاك بأسنا {ولا يضرك} أي إن أقمت على طاعتنا مع نصرنا {فإن فعلت} أي شيئاً مما نهيناك عنه {فإنك إذاً} إذا دعوت ذلك الغير بسبب ذلك {من الظالمين*} أي العريقين في وضع الدعوة في غير محلها لأن ما هو كذلك في غاية البعد عن منصب الإلهية؛ ثم قال تعالى عاطفاً على قوله {فإن فعلت} : {وإن يمسسك الله} أي الذي لا راد لأمره {بضر} أي أيّ ضر كان على أي وجه كان وإن كان ظاهراً جداً بما أنبأ عنه الإظهار {فلا كاشف له} أي أصلاً بوجه من الوجوه {إلا هو} لأنه أراده وما أراده لا يكون غيره فلا ترج سواه في أن يبذله بخير، وعبر بالمس لأنه أخوف {وإن يردك} أي مطلق إرادة {بخير فلا} أي أصابك لا محالة فإنه لا {رآد} ونبه على أنه لا يجب عليه سبحانه شيء بأن وضع مكان الضمير قوله: {لفضله} أي عمن يريده به كما يفعل بعض العاتين من أتباع ملوك الدنيا في رد بعض ما يريدون، بل هو بحيث لا ينطق أحد إلا بإذنه فلا تخش غيره، فالآيه من الاحتباك: ذكر المس أولاً دليلاً على إرادته ثانياً، والإرادة ثانياً دليلاً على حذفها أولاً، ولم يستثن في الإرادة كما استثنى في الكشف لأن دفع المراد محال، وعبر بالإرادة في الخير
her şey elinde olan [Allah'tan başkasına], {ما لا ينفعك} “sana fayda vermeyecek olan şeylere” yani böyle bir şey yaptığında azabımız sana gelirse [fayda veremeyecek], {ولا يضرك} “ve sana zarar da veremeyecek olan şeylere” yani yardımımızla beraber itaatimiz üzere sebat edersen [zarar veremeyecek şeylere]. {فإن فعلت} “Şayet bunu yaparsan” yani sana yasakladığımız şeylerden birini işlersen, {فإنك إذاً} “o takdirde sen mutlaka” bundan dolayı o başkasına yalvardığın zaman, {من الظالمين*} “zalimlerden olursun” yani ibadeti layık olmayan yere koyma hususunda kökleşmiş kimselerden olursun; zira böyle olan bir varlık ilahlık makamından son derece uzaktır. Sonra Allah Teâlâ, {فإن فعلت} “Şayet yaparsan” buyruğuna atfederek şöyle buyurdu: {وإن يمسسك الله} “Ve eğer Allah sana dokundurursa” yani emrini geri çevirecek hiç kimse bulunmayan Allah, {بضر} “bir zarar” yani açıkça isim olarak getirilmesinin bildirdiği üzere ne şekilde olursa olsun son derece belirgin herhangi bir zarar [dokundurursa], {فلا كاشف له} “onu kaldıracak hiçbir kimse yoktur” yani hiçbir şekilde kesinlikle kaldıracak kimse yoktur, {إلا هو} “O'ndan başka”. Zira O bunu murat etmiştir ve O'nun murat ettiği şeyden başkası vuku bulmaz; bu sebeple onu bir hayırla değiştirmesi için O'ndan başkasına bel bağlama. Korkutuculuğu daha şiddetli olduğu için dokunmak (mess) kelimesiyle ifade etti. {وإن يردك} “Ve eğer seni dilerse” yani mutlak bir iradeyle dilerse, {بخير فلا} “bir hayırla, artık [hiçbir şey] yoktur” yani o hayır sana muhakkak ulaşır, zira yoktur, {رآد} “geri çevirecek”; zamir yerine {لفضله} “O'nun lütfunu” buyurarak Cenâb-ı Hakk'a hiçbir şeyin vacip olmadığına dikkat çekti; yani dünya krallarının emrindekilerden bazılarının, onların irade ettikleri bazı şeyleri geri çevirmesi gibi O'nun murat ettiği kimseden lütfunu geri çevirecek kimse yoktur; bilakis O öyle bir Zât'tır ki O'nun izni olmadan hiç kimse tek kelime dahi edemez, bu yüzden O'ndan başkasından korkma. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide dokunmanın (mess) zikredilmesi, ikincide iradenin varlığına delildir; ikincide iradenin zikredilmesi ise birincide onun hazfedildiğine delildir. İradede, zararı kaldırmadaki (keşf) gibi istisna yapmamıştır; çünkü murat olunan şeyi engellemek imkânsızdır. Hayırda irade lafzıyla,
وبالمس في الضير تنبيهاً على أنه ﷺ مراد بالخير بالذات وبالضر بالعرض تطييباً لقلبه لما تكرر في هذه السورة من الإخبار بإحقاق العذاب على الفاسقين والإيئاس من الظالمين، فلما تقرر ذلك حسن موقع قوله مبيناً لحال ذلك الفضل: {يصيب به} أي بذلك الفضل أو بالذي تقدم من الخير والضير {من يشاء} أي كائناً من كان من أدنى وأعلى، وبين العلة في كونهم مقهورين بقوله: {من عباده} وهذا كله إشارة إلى أن ما أوجب الإعراض عن معبوداتهم بانسلاله عنها أوجب الإقبال عليه بثبوته له واختصاصه به، وختم الآية بقوله: {وهو الغفور} أي البليغ الستر للذنوب {الرحيم*} أي البالغ في الإكرام إشارة إلى أن إصابته بالخير لا يمكن أن يكون إلا فضلاً منه بعد الستر للذنوب والرحمة للضعف، فهو الحقيق بأن يعبد؛ والمس: اجتماع التباين من غير نقص، ونظيره المطابقة، والمجامعة نقيضها المباينة؛ والكشف: رفع الستار، جعل الضر كأنه مانع من إدراك الإنسان وساتر له.
zararda ise dokunma lafzıyla ifade buyurması; bu sûrede fasıklar hakkında azabın kesinleştiğinin haber verilmesi ve zalimlerden ümidin kesilmesi hususları tekerrür ettiğinden, onun kalbini ferahlatmak adına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında hayrın bizzat, zararın ise arızî olarak murat edildiğine dikkat çekmek içindir. Bu durum kesinleşince, o lütfun halini açıklayan şu buyruğun yeri pek güzel oldu: {يصيب به} “Onu isabet ettirir” yani o lütfu yahut yukarıda geçen hayır ve zararı, {من يشاء} “dilediğine” yani aşağısından yukarısına kim olursa olsun dilediğine. {من عباده} “kullarından” buyurarak onların kudret altında (mahsur ve mağlup) olmalarının illetini açıkladı. Bütün bunlar, onların ilahlarından uzaklaşmakla yüz çevirmeyi gerektiren şeyin, Allah'a ait olması ve O'na mahsus bulunması sebebiyle O'na yönelmeyi gerektirdiğine işarettir. Ayeti şu buyruğuyla tamamladı: {وهو الغفور} “Ve O çok bağışlayandır” yani günahları son derece örtendir, {الرحيم*} “çok merhamet edendir” yani ikramı pek bol olandır. Bu da hayra nail etmesinin, ancak günahları örtmesi ve acziyete merhamet buyurmasından sonra gelen sırf bir lütuf olabileceğine işarettir; dolayısıyla ibadet edilmeye layık olan yalnız O'dur. Mess (مَسّ): Eksilme olmaksızın ayrı şeylerin bir araya gelmesidir, benzeri mutâbakadır; mücameanın (birleşmenin) zıddı ise mübayenedir (ayrılmaktır). Keşf (كَشْف): Örtüyü kaldırmaktır; sanki zarar, insanın idrakine bir engel ve onu bürüyen bir örtü gibi kılınmıştır.
ولما كثرت في هذه السورة الأوامر والنواهي والأجوبة بسبب ما يقترحونه على وجه التعنت، وختم بأن من دعا غيره كان راسخاً في الظلم لا مجير له منه، ختم ذلك بجواب معلم بأن فائدة الطاعة ليست راجعة إلا إليهم، وضرر النفور ليس عائداً إلا عليهم فقال تعالى: {قل يا أيها الناس} أي غاية كل من له قابلية التحرك والاضطراب
Bu sûrede inatlaşma gayesiyle ileri sürdükleri teklifler sebebiyle emirler, nehiyler ve cevaplar çoğalıp; O'ndan başkasına yalvaranın zulümde kökleştiği ve kendisini O'ndan koruyacak kimsenin bulunmadığı hususuyla son bulunca; itaat etmenin faydasının yalnızca kendilerine döneceğini, yüz çevirmenin zararının da sadece kendilerine ait olacağını bildiren bir cevapla sûreyi nihayete erdirip Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل يا أيها الناس} “De ki: Ey insanlar!” yani hareket etme ve çalkantı içinde bulunma kabiliyetine sahip olan herkes!
{قد جاءكم الحق} أي الكامل بهذا الرسول ﷺ وهذا الكتاب، وذلكم خير عظيم أصابكم الله به، وزاد الرغبة فيه بقوله: {من ربكم} أي المحسن إليكم {فمن} أي فتسبب عن ذلك أنه من {اهتدى} أي آمن بمحمد ﷺ وعمل بما في الكتاب {فإنما يهتدي لنفسه} أي لأنه تبع الحق الثابت وترك الباطل الزائل فأنقذ نفسه من النار وأوجب لها الجنة {ومن ضل} أي كفر بهما أو بشيء منهما {فإنما يضل عليها} لأنه ترك الباقي وتمسك بما ليس في يده منه شيء لأنه فانٍ فقد غر نفسه {وما أنا} ولما كان السياق لنفي تصرفه فيهم وأن ذلك إنما هو إلى الله تعالى، كان تقديم ضميرهم أهم فقال: {عليكم بوكيل*} فيطلب مني حفظكم مما يؤدي إلى الهلاك ومنعه عنكم كما يطلب من الوكيل.
{قد جاءكم الحق} “Andolsun size hak geldi” yani bu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve bu Kitap ile kâmil hak geldi; bu, Allah'ın size ulaştırdığı muazzam bir hayırdır. {من ربكم} “Rabbinizden” yani size ihsanda bulunandan [geldi] buyurarak ona olan rağbeti artırdı. {فمن} “Artık kim” yani bundan dolayı kim, {اهتدى} “hidayete ererse” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip Kitap'takilerle amel ederse, {فإنما يهتدي لنفسه} “ancak kendi nefsi lehine hidayete ermiş olur” çünkü o sabit olan hakka tabi olmuş ve zail olan batılı terk etmiştir; böylece nefsini ateşten kurtarmış ve ona cenneti kazandırmıştır. {ومن ضل} “Kim de saparsa” yani her ikisini veya bunlardan birini inkâr ederse, {فإنما يضل عليها} “ancak kendi aleyhine sapmış olur” çünkü o baki olanı terk etmiş, fani olduğu için elinde hiçbir şey kalmayacak olana tutunmuştur; dolayısıyla kendi nefsini aldatmıştır. {وما أنا} “Ve ben değilim” -siyak, Resûl'ün onlar üzerindeki tasarrufunu nefyetmeye ve bu işin yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğuna dair olunca, onlara ait zamirin öne alınması daha mühim oldu ve şöyle buyurdu:- {عليكم بوكيل*} “sizin üzerinize bir vekil” ki tıpkı bir vekilden istendiği gibi sizi helake götürecek şeylerden korumam ve onları sizden men etmem benden talep edilsin.
ولما كان أكثر ذلك وعظاً لهم وتذكيراً ختمه بأمره ﷺ بما يفعله في خاصة نفسه أجابوا أو لمن يجيبوا، فقال عطفاً على قوله {قل يا أيها الناس} : {واتبع} أي بجميع جهدك {ما يوحى إليك} وبناه للمفعول لأن ذلك كان بعد أن تقررت عصمته ﷺ وعلم أن كل ما يأتيه من عند الله، فكان ذلك أمكن في أمره باتباع كل ما يأتيه منه سبحانه وفي الإيذان بأنه لا ينطق عن الهوى {واصبر} في تبليغ الرسالة على ما أصابك في ذلك من عظيم الضرر وبليغ الخطر
Bunun çoğu onlara bir vaaz ve hatırlatma olunca, onlar icabet etsin veya etmesin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendi nefsinde ne yapacağını emrederek sözü tamamladı ve {قل يا أيها الناس} “De ki: Ey insanlar!” buyruğuna atfederek şöyle dedi: {واتبع} “Ve tabi ol” yani bütün gayretinle, {ما يوحى إليك} “sana vahyolunana”. Fiili meçhul (edilgen) olarak getirdi; çünkü bu hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismetinin sabit olmasından ve kendisine gelen her şeyin Allah katından olduğunun bilinmesinden sonra idi. Bu durum, Cenâb-ı Hak'tan kendisine gelen her şeye tabi olma emrinde ve onun hevasından konuşmadığını bildirmede daha tesirli olmuştur. {واصبر} “Ve sabret” peygamberliği tebliğ etme hususunda bu yolda sana isabet eden büyük zararlara ve şiddetli tehlikelere,
من ضلال من لم يهتد وإعراضه وجفوته وأذاه {حتى يحكم الله} أي الملك الأعظم بين من ضل من أمتك ومن اهتدى {وهو} أي وحده {خير الحاكمين} لأنه يوقع الحكم في أولى مواقعه وأحقها وأحسنها وأعدلها، وهو المطلع على السرائر فاعمل أنت بما تؤمر به وبشر وأنذر وأخبر وادع إلى الله بجميع ما أمرك به واترك المدعوين حتى يأمرك فيهم بأمره؛ قال الزمخشري: وروى أنها لما نزلت هذه الآية جمع رسول الله ﷺ الأنصار قال: «إنكم ستجدون بعدي أثرة فاصبروا حتى تلقوني» وتبعه على ذلك أبو حيان وغيره، فإن صح فالسر فيه - والله أعلم - أنه لما أعلمت هذه الآية أن من اتبع الوحي ابتلى بما ينبغي الصبر عليه وأفهمت أن من كان له أشد اتباعاً كان أشد بلاء، وكان الأنصار ﵃ أجمعين أحق بهذا الوصف من غيرهم من حيث إنهم كانوا أول قبيلة جمعها الإيمان ومن حيث كانوا له أسهل قياداً وألين عريكة مع كونهم لم يتقدم لهم عشرة بالنبي ﷺ ولا خبرة بأحواله توجب لهم من اتباعه ما يوجب لمن كان من بني عمه قريش يخالطه ويأنس به ويرى منه معالي الأخلاق وكريم الشمائل ما يوفر داعيته على اتباعه، فلما كان ذلك كذلك، خص النبي ﷺ الأنصار ﵃ لهذا الأمر، فتفضيلهم في ذلك من الجهتين المذكورتين فلا يتوهم
hidayete ermeyen kimsenin sapıklığına, yüz çevirmesine, kabalığına ve eziyetine [sabret], {حتى يحكم الله} “Allah hükmedinceye kadar” yani o En Büyük Hükümran, ümmetinden sapanlar ile hidayete erenler arasında hükmünü verinceye kadar; {وهو} “ve O” yani yalnızca O, {خير الحاكمين} “hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü O hükmü en layık olduğu, en haklı, en güzel ve en adil yerine koyar; O gizliliklere hakkıyla vakıftır. O halde sen emrolunduğun şeyle amel et; müjdele, uyar, haber ver ve emrettiği her şeyle Allah'a davet et; davet edilenleri de haklarında O sana emrini verinceye kadar kendi hallerine bırak. Zemahşerî şöyle demiştir: “Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'ı topladı ve: «Benden sonra adam kayırma ve haksızlıklar (esere) göreceksiniz; bana kavuşuncaya kadar sabredin» buyurdu.” Ebû Hayyân ve başkaları da bu hususta ona tabi olmuşlardır. Şayet bu rivayet sahih ise -en doğrusunu Allah bilir ya- bundaki sır şudur: Bu ayet, vahye tabi olan kimsenin sabredilmesi gereken şeylerle imtihan olunacağını bildirip vahye ittibası en kuvvetli olanın imtihanının da en çetin olacağını hissettirince; Ensâr radıyallâhu anhüm ecmaîn, imanın bir araya getirdiği ilk kabile olmaları ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında daha önceden bir birliktelik ve hallerine dair bilgi bulunmadığı halde -ki böylesi bir birliktelik, onunla içli dışlı olan, ona ülfet duyan, onun yüce ahlakını ve kerim şemâilini görerek ona tabi olma arzusunu artıran Kureyşli amcaoğulları için tabi olmayı gerektiriyordu- ona boyun eğmeleri en kolay ve huyu en yumuşak kimseler olmaları hasebiyle bu vasfa başkalarından daha layıktılar. Durum böyle olunca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu emir için Ensâr'ı radıyallâhu anhüm tahsis etti. Dolayısıyla onların bu husustaki üstünlükleri zikredilen iki cihettendir; yoksa buradan
تفضيلهم على المهاجرين بل المهاجرون أفضل لأنهم جمعوا إلى النصرة الهجرة مع أن أكثرهم له من قرب النسب من رسول الله ﷺ والسبق في الإسلام حظ وافر.
onların Muhacirlerden üstün oldukları zannedilmemelidir; bilakis Muhacirler daha faziletlidir, çünkü onlar nusretin (yardımın) yanına hicreti de eklemişlerdir; bununla birlikte onların çoğunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nesep yakınlığı ve İslam'a girişte öncelik hususunda büyük bir payı vardır.
هذا ما ظهر لي من مناسبته على تقدير الصحة. والذي في الصحيح عن أنس ﵁ «أن النبي ﷺ أراد أن يقطع للأنصار من البحرين فقالت الأنصار: حتى تقطع لإخواننا من المهاجرين مثل الذي تقطع لنا، وقال: سترون بعدي أثرة فاصبروا حتى تلقوني» فهذا فيه أن السبب حرصهم على الإنصاف وهو يدل على أن المنصف يقل إنصاف الناس له وهو أمر مستقرى: والوحي: إلقاء المعنى غلى النفس في خفاء. وهو هنا ما يجيء به الملك إلى النبي ﵉ عن الله تعالى فيلقيه إليه على اختصاصه به من غير أن يرى ذلك سواه من الناس؛ والصبر: تجرع مرارة الامتناع من المشتهي إلى الوقت الذي ينبغي فيه تعاطيه ويعين عليه العلم بعاقبته وكثرة الفكر في الخبر الذي ينال به، واعتياد الصبر في خصلة يسهل الصبر في خصلة أخرى لأن الخير يدعو إلى الخير فتمكن الإنسان في خصلة يصير له ملكة تدعوه إلى ماشاكلها، وقد ختم سبحانه السورة بما ابتدأها به من أمر الكتاب والإشارة إلى الإرشاد لما ينفع من ثمرة إنزاله وهو العمل بما دل
Rivayetin sahih olması takdirinde bunun münasebetine dair bana zahir olan husus budur. Sahih'te Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edilen ise şöyledir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bahreyn arazisini Ensâr'a paylaştırmak istedi; Ensâr da: “Muhacir kardeşlerimize de bize paylaştırdığının bir benzerini paylaştırıncaya kadar olmaz” dediler. Bunun üzerine: “Benden sonra adam kayırma ve haksızlıklar göreceksiniz; bana kavuşuncaya kadar sabredin” buyurdu.» Bu rivayette sebebin onların insaf konusundaki hırsı olduğu belirtilmektedir; bu da insaflı kimseye insanların insafının az olacağına delalet eder ki bu tecrübe ile sabit bir husustur. Vahiy (وَحْي): Manayı gizli bir şekilde nefse ulaştırmaktır. Buradaki anlamı ise meleğin Allah Teâlâ'dan Peygamber aleyhisselâm'a getirdiği şeydir ki melek bunu insanlardan başkası görmeksizin ona mahsus olarak ulaştırır. Sabır (صَبْر): Arzulanan şeyden uzak durmanın acısını, onun işlenmesi gereken vakte kadar yudumlamaktır; neticesini bilmek ve onunla elde edilecek hayrı çokça düşünmek buna yardımcı olur. Bir haslette sabretmeye alışmak başka bir haslette sabretmeyi kolaylaştırır; çünkü hayır hayra çağırır ve insanın bir haslette kökleşmesi, onu benzerlerine sevk eden bir meleke haline gelir. Cenâb-ı Hak sûreyi, başında başladığı Kitap meselesiyle ve onun indiriliş gayesi olan faydalı şeye -yani gösterdiği
عليه أو أشار إليه إلى أن ينجلي الحكيم الذي انزله للحكم في الدنيا أو في الآخرة بما لا مرد له مما برزت به مواعيده الصادقة في كلماته التامة، وهذا لعينه هو أول التي بعدها، فكان ختم هذه السورة وسطاً بين أولها وأول التي تليها، ففيه رد المقطع على المطلع وتتبع لما استتبع والله الموفق.
veya işaret ettiği hükümle amel etmeye- yönlendirmek suretiyle tamamlamıştır; ta ki onu indiren el-Hakîm (hikmet sahibi Allah), tastamam kelimelerinde yer alan sadık vaatlerinin tecelli ettiği, geri çevrilmesi mümkün olmayan hükmüyle dünyada veya ahirette hükmedinceye kadar. Bu durumun bizzat kendisi sonraki sûrenin de başlangıcıdır; dolayısıyla bu sûrenin sonu, kendi başı ile sonraki sûrenin başı arasında bir vasıta olmuştur. Bunda sonun başa bağlanması (reddü'l-makta' ale'l-matla') ve birbiri ardınca gelen hususların takibi vardır; muvaffak kılan Allah'tır.