Binûn

Hûd — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الصادق وتعيرون المؤمنين بما لا يعنيهم وتنسون لقاء الله وتوقعون الأشياء في غير مواقعها، وفي تعبيره ب {تجهلون} دون {جاهلين} إشارة إلى أن الجهل متجدد لهم وهو غير عادتهم استعطافاً لهم إلى الحلم، ثم عطف إلى صريح الاستعطاف في سياق محذر من سطوات الله فقال: {ويا قوم} أي الذين هم أعز الناس عليّ {من ينصرني من الله} أي الذي له جميع العظمة {إن طردتهم} ولو لم يشكوني إليه لاطلاعه على ما دق وجل: ولما تم الجواب عن ازدرائهم، سبب عنه الإنكار لعدم تذكرهم ما قاله لهم بما يجدونه في أنفسهم فقال: {أفلا تذكرون*} أي ولو أدنى تذكر - بما يشير إليه الإدغام - فتعلموا أن من طرد صديقاً لكم عاديتموه وقصدتموه بالأذى، فترجعوا عما طرأ لكم من جهل إلى عادتكم مِنَ الحلم الباعث على التأمل الموقف على الحق؛ والطرد: إبعاد الشيء على جهة الهوان؛ والقوم: الجماعة الذين يقومون بالأمر، اسم جمع لا واحد له من لفظه؛ والتذكير: طلب معنى قد كان حاضراً للنفس، والتفكر طلبه وإن لم يكن حاضراً.

müminleri kendilerini ilgilendirmeyen şeylerle ayıplıyor, Allah'a kavuşmayı unutuyor ve şeyleri yerli yerine koymuyorsunuz. Ayette {جاهلين} (cahiller) yerine {تجهلون} (cahillik ediyorsunuz) fiiliyle ifade edilmesi, cehaletin onlarda süreklilik arz etmeyip sonradan ortaya çıkan ve âdetleri olmayan bir durum olduğuna işaret ederek onları hilme (sağduyuya) çekmek içindir. Ardından Allah'ın azabından sakındıran bir bağlamda açık bir şefkat çağrısına yönelerek şöyle dedi: {ويا قوم} “Ey kavmim!”, yani benim için insanların en değerlisi olan topluluğum! {من ينصرني من الله} “Beni Allah'a karşı kim savunabilir”, yani bütün azamet elinde olan Allah'a karşı, {إن طردتهم} “eğer onları kovarsam?” İnce ve kalın her şeyi bildiği için, onlar beni O'na şikâyet etmeseler bile [beni kim savunabilir?] Onların küçümsemelerine verilen cevap tamamlanınca, kendilerine söylediği şeyleri kendi içlerinde buldukları halde düşünüp hatırlamamalarını kınayarak şöyle buyurdu: {أفلا تذكرون} “Hala düşünüp öğüt almaz mısınız?”, yani -idğamın işaret ettiği üzere- en ufak bir şekilde dahi düşünüp hatırlamaz mısınız ki, sizden birinin dostunu kovan birine düşman kesilip ona kötülük etmek istersiniz; öyleyse sonradan başınıza gelen bu cehaletten, sizi tefekküre sevk eden ve hakka ulaştıran hilm âdetinize dönesiniz. Tard (طرد); bir şeyi hor ve hakir görerek uzaklaştırmaktır. Kavim (قوم); bir işi üstlenen topluluk olup kendi lafzından tekili olmayan bir isimdir (ism-i cem). Tezekkür (تذكير); zihinde önceden var olan bir anlamı hatırlamayı talep etmektir; tefekkür ise zihinde hazır olmasa bile onu talep etmektir.

ولما كان نفيهم للفضل شاملاً للأموال وعلم الغيب، أقرهم على ذلك منبهاً على خطئهم فيه بأنه لم يقل بينهم قط ما يكون سبباً له، فقال عاطفاً على قوله {لا أسئلكم عليه أجراً} ؛ {ولا أقول لكم} أي في وقت من الأوقات {عندي خزائن الله} أي الملك الأعظم فأتفضل عليكم بها؛

Onların fazileti nefyetmeleri malları ve gayb bilgisini de kapsadığından, aralarında buna sebep olacak hiçbir şey söylemediğini belirterek onları bu konuda ikrar etmiş ve hatada olduklarına dikkat çekmiştir. Böylece {لا أسئلكم عليه أجراً} “Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum” sözüne atıfla şöyle dedi: {ولا أقول لكم} “Ve size demiyorum ki”, yani hiçbir zaman, {عندي خزائن الله} “Allah'ın hazineleri benim yanımdadır”, yani en yüce Hükümranın hazineleri yanımdadır ki onlarla size lütufta bulunayım;

ولما كان من الجائز أن يمكن الله من يشاء من خزائن الأرزاق ونحوها فيسوغ له أن يطلق ملك ذلك مجازاً، ولا يجوز أن يمكنه من علم الغيب، وهو ما غاب عن الخلق كلهم، لأنه خاصته سبحانه، قال عاطفاً على {أقول} لا على المقول: {ولا أعلم الغيب} لا حقيقة ولا مجازاً فأعلم وقت ما توعدون به أو ما في قلوب المؤمنين مما قد يتوهم به من السوء، وأعلمهم أنه لا مانع من إرسال البشر بقوله: {ولا أقول إني ملك} فتكون قوتي أفضل من قوتكم أو خلقي أعظم قدراً من خلقكم ونحو ذلك من الفضل الصوري الذي جعلتموه هو الفضل، فلا تكون الآية دليلاً على أفضلية الملائكة، وتقدم في الأنعام سر إسقاطه {لكم} .

Allah'ın, dilediği kimseye rızık hazinelerini ve benzerlerini vermesi mümkün olup, o kimsenin buna mecazen sahip olduğunu söylemesi caizken; gayb ilmini -ki bütün yaratılmışlara gizli olan şeydir- ona vermesi caiz olmadığından, çünkü gayb O'nun sübhânehu zâtına mahsustur; söylenene değil, {أقول} “diyorum” fiiline atfederek şöyle dedi: {ولا أعلم الغيب} “ne de gaybı bilirim”, yani ne hakikat ne de mecaz olarak [bilirim] ki size vaat edilen şeyin vaktini veya müminlerin kalplerinde bulunan ve haklarında düşünülebilecek kötü şeyleri bileyim. Bir beşerin elçi olarak gönderilmesinde hiçbir engel bulunmadığını da şu sözüyle onlara bildirdi: {ولا أقول إني ملك} “ne de ben bir meleğim diyorum”, ki kuvvetim sizin kuvvetinizden daha üstün olsun ya da yaratılışım sizin yaratılışınızdan daha yüce olsun ve sizin asıl fazilet zannettiğiniz bu tür şeklî üstünlüklere sahip olayım. Dolayısıyla bu ayet meleklerin [insanlardan] daha üstün olduğuna delil teşkil etmez. {لكم} “size” ifadesinin [burada] düşürülmesinin sırrı En‘âm Suresi’nde geçmişti.

ولما كان تعريضهم بنفي الملكية عنه من باب الإزراء، أتبعه تأكيد قبوله لمن آمن كائناً من كان وإن ازدروه بقوله: {ولا أقول للذين} أي لأجل الذين {تزدري} أي تحتقر {أعينكم} أي تقصرون به عن الفضل عند نظركم له وتعيبونه {لن يؤتيهم الله} أي الذي له الكمال كله {خيراً} ولما كان كأنه قيل: ما لك لا تقول ذلك؟ أجاب بما تقديره: لأني أعلم ضمائرهم ولا أحكم إلا على الظاهر: {الله} أي المحيط بكل شيء {أعلم} أي حتى منهم {بما في أنفسهم} ومن المعلوم أنه لا يظلم أحداً، فمن كان في نفسه خير جازاه عليه، ويجوز

Onların, onda melekliği nefyetmeyi ima etmeleri bir tür küçümseme olduğundan, kim olursa olsun -onlar küçümseseler bile- iman edeni kabul edişini şu sözüyle pekiştirdi: {ولا أقول للذين} “Ve o kimseler için de demem ki”, yani uğruna [şöyle demem], {تزدري} “küçümsediği”, yani hor gördüğü, {أعينكم} “gözlerinizin”, yani kendilerine baktığınızda faziletten eksik bulduğunuz ve ayıpladığınız kimseler için [şöyle demem]: {لن يؤتيهم الله} “Allah onlara asla vermez”, yani bütün kemale sahip olan Allah, {خيراً} “bir hayır”. Sanki: “Bunu söylemene engel olan nedir?” denilmiş gibi, takdiri şöyle olan bir cevap verdi: Çünkü ben onların içlerini bilmem, sadece zahire göre hükmederim: {الله} “Allah”, yani her şeyi kuşatan Allah, {أعلم} “daha iyi bilir”, yani kendilerinden bile daha iyi bilir, {بما في أنفسهم} “onların içlerindekini”. Bilinen bir gerçektir ki O hiç kimseye zulmetmez; kimin içinde bir hayır varsa ona bunun karşılığını verir. Caizdir

أن يكون هذا راجعاً إلى {بادي الرأي} بالنسبة إليه ﷺ كما تقدم؛ ثم علل كفه عن ذلك بقوله مؤكداً لإنكارهم ظلمه على ذلك التقدير: {إني إذاً} أي إذا قلت لهم ذلك {لمن الظالمين} اي العريقين في وضع الشيء في غير موضعه؛ والخزائن: أخبية المتاع الفاخرة، وخزائن الله مقدوراته لأنه يوجد منها ما يشاء، وفي وصفها بذلك بلاغة؛ والغيب: ذهاب الشيء عن الإدراك، ومنه الشاهد خلاف الغائب، وإذا قيل: علم غيب، كان معناه: علم من غير تعليم؛ والازدراء: الاحتقار، وهو افتعال من الزراية، زريت عليه - إذا عبته، وأزريت عليه - إذا قصرت به؛ والملك أصله مألك من الألوكة وهي الرسالة.

ki bu, daha önce geçtiği üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetle {بادي الرأي} “görünüşe göre” ifadesine raci olsun. Sonra bu takdirde yapacağı zulmü inkârlarını tekit ederek bundan sakınmasını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إني إذاً} “Şüphesiz ben o takdirde”, yani onlara bunu söylersem, {لمن الظالمين} “elbette zalimlerden olurum”, yani bir şeyi yerli yerine koymama hususunda kökleşmiş kimselerden olurum. Hazâin (خزائن); değerli eşyaların saklandığı çadırlardır (hazineler). Allah'ın hazineleri ise O'nun kudretinin taalluk ettiği şeylerdir; çünkü O bunlardan dilediğini var eder. Bunların bu şekilde nitelenmesinde bir belağat vardır. Gayb (غيب); bir şeyin idrakten kaybolmasıdır. Şahit (hazır olan) da bunun zıddı olan gâipten gelir. Eğer “gayb ilmi” denilirse bunun anlamı: Bir öğretici olmaksızın bilinen ilimdir. İzdira (ازدراء); hor görmek, küçümsemektir. Bu kelime “zerâye” kökünden ifti‘âl veznindedir; “zereytü aleyhi” onu ayıpladığımda, “ezreytü aleyhi” ise onu noksan ve yetersiz gördüğümde söylenir. Melek (ملك) kelimesinin aslı ise risalet (elçilik) anlamına gelen “elûke” kökünden türemiş “me’lek”tir.

فلما استوفى نقض ما أبرموه في زعمهم من جوابهم على غاية الإنصاف واللين والاستعطاف، استأنف الحكاية عنهم بقوله: {قالوا} أي قول من لم يجد في رده شبهة يبديها ولا مدفعاً يغير به: {يا نوح قد جادلتنا} أي اردت فتلنا وصرفنا عن آرائنا بالحجاج وأردنا صرفك عن رأيك بمثل ذلك {فأكثرت} أي فتسبب عن ذلك وعن تضجرنا أنك أكثرت {جدالنا} أي كلامنا على صورة الجدال {فأتنا} أي فتسبب عن ذلك وعن تضجرنا أن نقول لك: لم يصح

Onların zihinlerinde kurdukları cevaplarını tam bir insaf, yumuşaklık ve şefkatle bütünüyle çürütünce, onların durumunu anlatmayı şu sözüyle yeniden başlattı: {قالوا} “Dediler ki”, yani reddinde ortaya koyacak hiçbir şüphe ve değiştirecek hiçbir savunma bulamayan kimsenin sözüyle: {يا نوح قد جادلتنا} “Ey Nuh! Bizimle gerçekten mücadele ettin”, yani delillerle bizi görüşlerimizden döndürmek ve vazgeçirmek istedin, biz de benzer şekilde seni görüşünden vazgeçirmek istedik, {فأكثرت} “ve çoğalttın”, yani bundan ve bizim usanmamızdan dolayı çoğalttın, {جدالنا} “bizimle olan mücadeleni”, yani mücadele tarzındaki sözlerimizi. {فأتنا} “Haydi getir bize”, yani bundan ve usanmamızdan ötürü sana şöyle dememiz ortaya çıktı: Doğru çıkmadı

عندنا دعواك، ائتنا {بما تعدنا} من العذاب {إن كنت} أي كوناً هو جبلة لك {من الصادقين*} أي العريقين في الصدق في أنه يأتينا فصرحوا بالعناد المبعد من الإنصاف والاتصاف بالسداد وسموه باسمه ولم يسمحوا بأن يقولوا له: يا ابن عمنا، مرة واحدة كما كرر لهم: يا قوم، فكان المعنى أنا غير قابلين لشيء مما تقول وإن أكثرت وأطلت - بغير حجة منهم بل عناداً وكبراً فلا تتعب، بل قصر الأمر مما تتوعدنا به، وسموه وعداً سخرية به، أي أن هذا الذي جعلته وعيداً هو عندنا وعد حسن سار باعتبار أنا نحب حلوله، المعنى أنك لست قادراً على ذلك ولا أنت صادق فيه، فإن كان حقاً فائتنا به، فكأنه قيل: ماذا قال لهم؟ فقيل: {قال} جرياً على سنن قوله {ولا أقول لكم عندي خزائن الله ولا أعلم الغيب} : {إنما يأتيكم به الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء فتبرأ من الحول والقوة ورد ذلك إلى من هو له، وأشار بقوله: {إن شاء} إلى أنه مخير في إيقاعه وإن كان قد تقدم قوله به إرشاداً إلى أنه سبحانه لا يجب عليه شيء ولا يقبح منه شيء، بل ولا يسأل عما يفعل وإن كان لا يقع إلا ما أخبر به؛ ثم بين لهم عجزهم وخطأهم في تعرضهم للهلاك فقال: {وما أنتم بمعجزين*} أي في شيء من الأوقات لشيء مما يريده بكم سبحانه؛ والإكثار: الزيادة على مقدار الكفاية؛ والمجادلة: المقابلة بما يفتل الخصم عن مذهبه بحجة أو شبهة، وهو من الجدل وهو شدة الفتل والمطلوب به الرجوع عن المذهب، والمطلوب

bizim nezdimizde senin davan; getir bize {بما تعدنا} “bizi tehdit ettiğin şeyi”, yani azabı, {إن كنت} “eğer isen”, yani fıtratın gereği bir oluşla, {من الصادقين} “doğru söyleyenlerden”, yani onun bize geleceği konusunda doğruluğu kökleşmiş kimselerden isen. Böylece insaftan ve doğruluğu benimsemekten uzaklaştıran inatlarını açıkça ortaya koydular, onu kendi ismiyle çağırdılar ve ona -onun defalarca: “Ey kavmim!” dediği gibi- bir kerecik olsun: “Ey amcamızın oğlu!” deme nezaketini bile göstermediler. Anlam şuydu: Sen ne kadar çok ve uzun konuşursan konuş -kendilerinde bir delil olmaksızın, sırf inat ve kibir yüzünden- senin söylediğin hiçbir şeyi kabul edecek değiliz; bu yüzden kendini yorma, aksine bizi tehdit ettiğin şeyi öne al. Alay etmek maksadıyla onu “vaat” (عدنا) diye isimlendirdiler; yani: “Senin tehdit saydığın bu şey, bize göre inmesini arzuladığımız güzel ve sevindirici bir vaattir.” Anlam şudur: Sen buna muktedir değilsin ve bu konuda doğru da söylemiyorsun; eğer bu bir gerçekse haydi onu bize getir. Sanki: “Onlara ne dedi?” denildi de: {قال} “Dedi ki” buyruldu; {ولا أقول لكم عندي خزائن الله ولا أعلم الغيب} “Size ne Allah'ın hazineleri yanımdadır diyorum ne de gaybı bilirim” sözünün üslubuna uygun olarak: {إنما يأتيكم به الله} “Onu size ancak Allah getirir”, yani her şeyi kuşatan Allah getirir. Böylece güç ve kuvvetten teberri edip işi gerçek sahibine havale etti. {إن شاء} “dilerse” sözüyle de, her ne kadar daha önce onun vuku bulacağını söylemiş olsa da, azabı indirip indirmemekte O'nun muhayyer olduğuna işaret etti; bu da sübhânehu O'na hiçbir şeyin vacip olmadığına, O'ndan hiçbir şeyin çirkin sayılmayacağına, hatta haber verdiği şey mutlaka gerçekleşecek olsa bile yaptıklarından asla sorgulanamayacağına bir irşattır. Sonra helake meydan okumalarındaki acziyetlerini ve hatalarını onlara açıklayarak şöyle dedi: {وما أنتم بمعجزين} “ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”, yani sübhânehu O'nun hakkınızda dilediği şeylerin hiçbirinde hiçbir zaman [O'nu engelleyemezsiniz]. İksâr (إكثار); kifayet miktarından fazla yapmak/artırmaktır. Mücadele (مجادلة); hasmı bir delil veya şüphe ile benimsediği görüşten döndürecek sözlerle karşı koymaktır. Bu kelime bir şeyi sıkıca bükmek anlamına gelen “cedl” kökünden gelir ve bununla hedeflenen şey mezhepten/görüşten dönmektir. Hüccetleşmekle (hicâc) hedeflenen ise

بالحجاج ظهور الحجة، فهو قد يكون مذموماً كالمراء، وذلك حيث يكون للتشكيك في الحق بعد ظهوره، وحيث قيد الجدال ب

delilin ortaya çıkmasıdır. Bu sebeple bazen münakaşa (mirâ) gibi yerilmiş olabilir; bu da hakkın ortaya çıkmasından sonra onda şüphe uyandırmak için yapıldığında böyledir. Mücadele kelimesi

{التي هي أحسن} [العنكبوت: ٤٦] فالمراد به إظهار الحق.

{التي هي أحسن} “en güzel olanla” [el-Ankebût: 46] kaydıyla sınırlandırıldığında ise maksat hakkı ortaya çıkarmaktır.

ولما بين أنهم إنما هم في قبضته سبحانه، زاد في بيان عظمته وأن إرادته تضمحل معها كل إرادة في سياق دال على أنه بذلك ناصح لهم وأن نصحه خاص بهم، فقال جواباً لما وهموا من أن جداله لهم كلام بلا طائل: {ولا ينفعكم نصحي} وذكر إرادته لما يريد أن يذكره من إرادة الله فقال: {إن أردت} أي جمعت إلى فعل النصح إرادة {أن أنصح لكم} بإعلام موضع الغي ليتقى والرشد ليتبع، وجزاءه محذوف تقديره: لا ينفعكم نصحي {إن كان الله} أي الذي له الأمر كله {يريد أن يغويكم} أي يضلكم ويركبكم غير الصواب فإنه إرادته سبحانه تغلب إرادتي وفعلي معاً لا ينفعكم شيء إشارة إلى أنكم لا تقدرون على دفع العذاب بقوة فتكونوا غالبين، ولا بطاعة فتكونوا محبوبين مقربين إن كان الله يريد إهلاككم بالإغواء، وأن أردت أنا نجاتكم، ولم يقل: ولا ينفعكم نصحي إن نصحت لكم، إشارة إلى أني لا أملك إلا إرادتي لنصحكم، فإذا أردته فغاية ما يترتب عليه من فعلي وقوع النصح وإخلاصه لكم، وأما النفع به فلا شيء منه إليّ، بل هو تابع لمراد الله، فإن أراد غوايتكم حصلت

Onların sübhânehu O'nun kabzasında (kudretinde) olduğunu açıklayınca, O'nun azametini ve O'nun iradesi karşısında her iradenin yok olduğunu, bununla kendilerine samimi bir öğüt verdiğini ve bu nasihatinin onlara mahsus olduğunu gösteren bir bağlamda daha da pekiştirdi. Onların, mücadelesini faydasız bir lakırdı sanmalarına cevap olarak şöyle dedi: {ولا ينفعكم نصحي} “Benim nasihatim size fayda vermez”. Allah'ın zikredeceği iradesi sebebiyle kendi iradesini de zikrederek şöyle dedi: {إن أردت} “eğer istesem de”, yani nasihat fiiline iradeyi de eklesem, {أن أنصح لكم} “size nasihat etmeyi”; sakınılsın diye azgınlık yerini, uyulsun diye de doğru yolu bildirerek. Bunun cevabı mahzuf olup takdiri şöyledir: [Size nasihat etmeyi istesem bile] nasihatim size fayda vermez; {إن كان الله} “eğer Allah”, yani bütün işin sahibi olan Allah, {يريد أن يغويكم} “sizi azdırmak istiyorsa”, yani sizi saptırmak ve sizi yanlış yola sevk etmek istiyorsa. Zira sübhânehu O'nun iradesi benim irademe de fiilime de birlikte galip gelir, hiçbir şey size fayda vermez. Bu, eğer Allah sizi saptırarak helak etmek istiyorsa, ben sizin kurtuluşunuzu istesem bile sizin azabı bir güçle defedip galip gelemeyeceğinize, bir itaatle de sevilip yakınlaşan kimseler olamayacağınıza bir işarettir. “Eğer size nasihat edersem nasihatim size fayda vermez” demeyip “eğer nasihat etmeyi istersem” demesi; “Ben size nasihat etme irademden başkasına mâlik değilim; onu istediğimde fiilimden ortaya çıkacak nihai şey ancak nasihatin gerçekleşmesi ve size olan samimiyetidir. Ondan yararlanmaya gelince, bunun hiçbir kısmı bana ait değildir, bilakis Allah'ın muradına bağlıdır; eğer sizin azmanızı murat etmişse bu mutlaka gerçekleşir”

لا محالة، ولم يقع ما قد يترتب على النصح من عمل المنصوح بمقتضاه المستجلب لنفع المستدفع للضر؛ ثم رغبهم في إحسانه ورهبهم من انتقامه معللاً لعدم ما لا يريده: {هو ربكم} أي الموجد لكم المدبر لأموركم فهو يتصرف وحده لما يريد.

ve nasihat edilenin onun gereğince amel etmesinden doğacak, faydayı celbedip zararı savacak hiçbir şey meydana gelmez, anlamına işaret eder. Sonra O'nun dilemediği şeyin gerçekleşmeyeceğini gerekçelendirerek onları O'nun ihsanına teşvik etti ve intikamından sakındırdı: {هو ربكم} “O sizin Rabbinizdir”, yani sizi var eden, işlerinizi çekip çevirendir; dolayısıyla dilediği şeyde tek başına tasarruf eder.

ولما كان التقدير: فمنه مبدؤكم، عطف عليه قوله: {وإليه} أي لا إلى غيره {ترجعون*} أي بأيسر أمر وأهونه بالموت ثم البعث فيجازيكم على أعمالكم كما هي عادة الملوك مع عمالهم.

Takdir: “Başlangıcınız O'ndandır” şeklinde olunca, buna şu sözünü atfetti: {وإليه} “ve ancak O'na”, yani başkasına değil, {ترجعون} “döndürüleceksiniz”, yani en kolay ve en zahmetsiz bir biçimde, ölüm ve ardından dirilme ile [döndürüleceksiniz]; böylece kralların kendi memurlarına yaptığı gibi O da amellerinizin karşılığını size verecektir.

ولما كان مضمون هذه الآية نحو مضمون قوله: {إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل} فإن النذير من ينصح المنذر، والوكيل هو المرجوع إليه في أمر الشيء الموكول إليه، وما قبلها تعريض بنسبة نوح ﵇ إلى الافتراء، تلاه بما تلا به ذاك من النسبة إلى الافتراء وإشارة إلى أن هذه القصص كلها للتسلية في أمر النذارة والتأسية فكأنه قيل: أيقولون لك مثل هذه الأقوال فقد قالوها لنوح كما ترى، ثم والى عليهم من الإنذار ما لم يطعموا معه في ترك شيء مما أمرناه به أعجبهم أو أغضبهم، فلك به أسوة وحسبك به قدوة في أن تعد كلامهم عدماً وتقبل على ما أرسلناك به من بذل النصيحة بالنذارة: {أم يقولون} في القرآن {افتراه} إصراراً على ما تقولوه فدمغه الدليل وأدحضته الحجة فكأنه قيل: نعم، إنهم يقولون ذلك،

Bu ayetin muhtevası: {إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل} “Sen ancak bir uyarıcısın. Allah ise her şeye vekildir” buyruğunun muhtevasına benzediğinden -zira uyarıcı, uyarılan kimseye samimiyetle nasihat edendir; vekil ise kendisine havale edilen şeyin hususunda başvurulan mercidir- ve bundan önceki kısım Nuh aleyhisselâm'a iftira nispet edilmesini ima ettiğinden; bu ayeti, iftira nispetini takip eden kısımla devam ettirmiş ve bu kıssaların tamamının uyarma hususunda teselli ve örnek alma mahiyetinde olduğuna işaret etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Sana bu gibi sözler mi söylüyorlar? Gördüğün gibi bunları Nuh'a da söylediler. Sonra Nuh, kendilerine emrettiğimiz hiçbir şeyi bırakmaya -ister hoşlarına gitsin ister onları öfkelendirsin- meydan vermeyecek şekilde uyarıları birbiri ardınca sürdürdü. O halde onların sözlerini yok sayıp uyarı yoluyla nasihat etme vazifene yönelmen hususunda onun örnekliği sana yeter ve o senin için kâfi bir rehberdir: {أم يقولون} “Yoksa diyorlar mı?”, Kur'an hakkında, {افتراه} “Onu uydurdu”, uydurdukları şeyde ısrar ederek; böylece delil onu ezmiş ve hüccet onu çürütmüştür. Sanki: “Evet, onlar bunu söylüyorlar” denildi de,

فقيل: لا عليك فإنه قول يقصدون به مجرد العناد وهم يعلمون خلافه بعد ما قام عليهم من الحجج التي وصلوا معها إلى عين اليقين فلا يهمنك قولهم هذا، فإنهم يجعلونه وسيلة إلى تركك بعض ما يوحى إليك فلا تفعل، بل {قل} في جواب قولهم هذا {إن افتريته} أي قطعت كذبه {فعليَّ} أي خاصاً بي {إجرامي} أي وباله وعقابه دونكم وإذا استعلى عليَّ الإجرام عرف ذلك لأرباب العقول وظهر ظهوراً أفتضح به وأنتم أعرف الناس بأني أبعد من ذلك مما بين اجتماع الضدين وارتفاع النقيضين لما تعلمون مني من طهارة الشيم وعلو الهمم وطيب الذكر وشريف القدر وكريم الأمر، هذا لو كنت قادراً على ذلك فكيف وأنا وأنتم في العجز عنه سواء {وأنا بريء} أي غاية البراءة {مما تجرمون*} أي توجدون إجرامه، ليس عليَّ من إجرامكم عائد ضرر بعد أن أوضحته لكم وكشقت عنكم غطاء الشبه، إنما ضرره عليكم فاعملوا على تذكر هذا المعنى فإن سوق جوابهم على هذا الوجه أنكى لهم من إقامة حجة أخرى لأنهم يعلمون منه أنه إلزام لهم بالفضيحة لانقطاعهم لدى من له وعي، ويمكن أن يكون التقدير: هل انتبه قومك يا محمد فعلموا قبح مثل هذه الحال وأنها حال المعاندين، فرجعوا تكرماً عن ركوب مثلها واستحياء {أم يقولون افتراه} أي كذبه متعمداً استمراراً على العناد وتمادياً في البعاد كما تمادى قوم نوح فيحل

şöyle buyruldu: Aldırma, zira bu, aleyhlerine ikna edici deliller kurulup ayne'l-yakîn derecesine ulaştıktan sonra gerçeğin aksini bildikleri halde sırf inat olsun diye söyledikleri bir sözdür. Dolayısıyla onların bu sözü seni üzmesin; çünkü onlar bunu, sana vahyedilenlerin bir kısmını terk etmen için bir vesile kılmak istiyorlar, sakın öyle yapma! Bilakis bu sözlerine karşılık şöyle {قل} “de ki”: {إن افتريته} “Eğer onu ben uydurmuşsam”, yani onun yalan olduğunu kesinleştirmişsem, {فعليَّ} “benim üzerimedir”, yani bana aittir, {إجرامي} “günahım”, yani onun vebali ve cezası sizden ayrı olarak bana aittir. Günah bana galip geldiğinde bu akıl sahiplerince bilinir ve rezil olacağım şekilde apaçık ortaya çıkar. Oysa siz benden bildiğiniz ahlak temizliği, yüce gayret, güzel şöhret, şerefli mevki ve kerim tutum sebebiyle benim böyle bir şeyden iki zıddın birleşmesi ile iki çelişiğin aynı anda ortadan kalkması arasındaki mesafe kadar uzak olduğumu en iyi bilen insanlarsınız. Bu, eğer ben buna güç yetirebilecek olsaydım böyle olurdu; nitekim ben de siz de onu meydana getirmekten aciz olma hususunda eşitken bu nasıl mümkün olsun? {وأنا بريء} “ve ben tamamen uzağım”, yani son derece beriyim, {مما تجرمون} “sizin işlediğiniz suçlardan”, yani ortaya koyduğunuz cürümlerden. Ben gerçeği size açıkladıktan ve şüphe örtüsünü sizden kaldırdıktan sonra sizin cürümlerinizin bana dönecek hiçbir zararı yoktur; onun zararı ancak sizin üzerinizedir. Öyleyse bu manayı hatırlamak üzere amel edin. Çünkü onların cevabını bu şekilde ortaya koymak, başka bir delil getirmekten daha çok canlarını yakar; zira bundan, basiret sahibi kimseler nezdinde susturuldukları için rezil edilmeye mahkûm edildiklerini anlarlar. Takdirin şöyle olması da mümkündür: Ey Muhammed! Senin kavmin uyanıp böyle bir durumun çirkinliğini ve bunun inatçıların durumu olduğunu anladı da, bir daha böyle bir şeye cüret etmekten asalet ve hayâ duygusuyla vazgeçti mi? {أم يقولون افتراه} “Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?”, yani Nuh'un kavminin haddi aştığı gibi inadı sürdürerek ve haktan uzaklaşmada ileri giderek kasten yalan uydurduğunu mu söylüyorlar ki, onların başına gelenler bunların da başına

بهم ما حل بهم، أي هل رجعوا بهذا المقدار من قصة قوم نوح أم هم مستمرون على ما نسبوك إليه في أوائل السورة من افترائه فيحتاجون إلى تكميل القصة بما وقع من عذابهم ليخافوا مثل مصابهم؛ وافتراء الكذب: افتعاله من قبل النفس فهو أخص من مطلق الكذب لأنه قد يكون تقليداً للغير.

gelsin? Yani onlar Nuh kavminin kıssasından bu kadarıyla ibret alıp vazgeçtiler mi, yoksa surenin başlarında seni uydurmakla itham ettikleri şeyde ısrar ediyorlar da, başlarına gelen felaketten korksunlar diye kıssanın azaplarının vuku bulduğu kısımla tamamlanmasına ihtiyaç mı duyuyorlar? Yalan uydurmak (iftirâu'l-kezib); kişinin kendi nefsinden uydurmasıdır; bu sebeple mutlak yalandan daha özeldir, çünkü yalan bazen başkasına taklit yoluyla da olabilir.

ولما فرغ من هذه الجملة التي هي المقصود بهذا السياق كله وإن كانت اعتراضية في هذه القصة، رجع إلى إكمالها بياناً لأن نوحاً ﵇ كان يكاشف قومه بجميع ما أمر به وإن عظمت مشقته عليهم بحيث لم يكن قط موضع رجاء لهم في أن يترك شيئاً منه وتحذيراً لكل من سمع قصتهم من أن يحل به ما حل بهم فقال: {وأوحي} أي من الذي لاموحي إلا هو وهو ملك الملوك {إلى نوح} بعد تلك الخطوب {أنه لن يؤمن} بما جئت به {من قومك إلا من} ولما كان الذي يجيب الإنسان إلى ما يسأله فيه يلوح عليه مخايل قبل الإجابة يتوقع السائل بها الإجابة، قال: {قد آمن فلا} أي فتسبب عن علمك بأنه قد تم شقاءهم أنا نقول لك: لا {تبتئس} أي يحصل لك بؤس، أي شدة يعظم عليك خطبها بكثرة تأملك في عواقبها {بما كانوا} أي بما جبلوا عليه {يفعلون*} فإنا نأخذ لك بحقك منهم قريباً، وكأنه كان أعلمه أنهم إن لم يجيبوه أغرقهم وأنجاه ومن معه في فلك يحملهم فيه على متن الماء فقال: {واصنع الفلك} حال

Bu kıssada bir ara cümle (itiraziyye) olsa da bütün bu bağlamın asıl maksadı olan bu cümleyi bitirince; Nuh aleyhisselâm'ın, kendilerine ne kadar ağır gelirse gelsin ve hiçbir şeyini terk edeceğine dair en ufak bir umut beslememeleri için emrolunduğu her şeyi kavmine açıkça tebliğ ettiğini beyan etmek ve onların kıssasını işiten herkesi onların başına gelenin kendi başına da gelmesinden sakındırmak üzere kıssayı tamamlamaya dönüp şöyle buyurdu: {وأوحي} “Ve vahyolundu”, yani kendisinden başka vahiy kaynağı olmayan mülkün yegâne Mâliki tarafından, {إلى نوح} “Nuh'a”, o çetin olaylardan sonra, {أنه لن يؤمن} “asla iman etmeyecektir”, getirdiğin şeylere, {من قومك إلا من} “kavminden, ancak şu kimseler dışında”; bir kimseden bir şey istendiğinde, o kimsenin cevap vermeden önce yüzünde beliren ve isteyen kimsenin cevabı tahmin etmesini sağlayan emareler gibi olunca şöyle buyurdu: {قد آمن فلا} “önceden iman etmiş olanlar. Artık sen de...”, yani onların bedbahtlıklarının kesinleştiğini bilmenden dolayı sana şöyle diyoruz: Sakın, {تبتئس} “kederlenme”, yani sana bir keder gelmesin; neticelerini çokça düşünmekle sana ağır gelecek bir sıkıntıya kapılma, {بما كانوا} “o kimselerin... sebebiyle”, yani fıtratları gereği, {يفعلون} “yapageldikleri şeyler”. Zira yakında senin onlardaki hakkını senden yana alacağız. Sanki Allah ona, icabet etmedikleri takdirde onları boğacağını, kendisini ve beraberindekileri ise suyun üzerinde taşıyacak bir gemiyle kurtaracağını bildirmiş gibi şöyle buyurdu: {واصنع الفلك} “Gemiyi yap”,

كونك محفوظاً {بأعيننا} نحفظك أن تزيغ في عملها، وجمع مبالغة في الحفظ والرعاية على طريق التمثيل {ووحينا} فنحن نلهمك أصلح ما يكون من عملها وأنت تعلم ما لنا من العظمة التي تغلب كل شيء ولا يتعاظمها شيء، فلا تهتم بكونك لا تعرف صنعتها؛ وعن ابن عباس ﵄ أن الله أوحى إليه أن يصنعه مثل جؤجؤ الطائر - أي صدره. وأشار إلى شفقته على قومه وحبه لنجاتهم كما هو حال هذا النبي الكريم مع أمته فقال: {ولا تخاطبني} أي بنوع مخاطبة وإن قلت {في الذين ظلموا} أي أوجدوا الظلم واستمروا عليه في أن أنجيهم؛ ثم علل النهي بأن الحكم فيهم قد انبرم فقال: {إنهم مغرقون*} قد انبرم الأمر بذلك؛ والابتئاس: حزن في استكانة، لأن أصل البؤس الفقر والمسكنة؛ والوحي: إلقاء المعنى إلى النفس في خفاء، وقد يكون إفهاماً من غير كلام بإشارة ونحوها، وقد يكون بكلام خفي؛ والفلك: السفينة، يؤنث ويذكر، واحده وجمعه سواء، وأصله الإدارة من الفلكة.

korunmuş olduğun halde: {بأعيننا} “gözlerimizin önünde”, yani onun yapımında haktan sapmaktan seni koruruz; koruma ve gözetmede mübalağa için temsil yoluyla çoğul getirilmiştir; {ووحينا} “ve vahyimizle [yap]”; biz sana onun yapımının en uygun şeklini ilham ederiz. Sen bizim her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin karşısında büyüklük taslayamayacağı azametimizi biliyorsun; öyleyse onun sanatını bilmediğin için tasalanma. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Allah ona gemiyi kuşun göğsü (cؤcؤ) gibi yapmasını vahyetmiştir. Nitekim bu şerefli Peygamber'in ümmetine olan hali gibi, onun da kavmine olan şefkatine ve onların kurtuluşunu arzulayışına işaret ederek şöyle buyurdu: {ولا تخاطبني} “ve benimle hitaplaşma”, yani az da olsa hiçbir şekilde bir hitapta bulunma, {في الذين ظلموا} “o zulmedenler hakkında”, yani zulmü ortaya koyup onda ısrar edenlerin kurtarılması hususunda; sonra hükmün kesinleştiğini gerekçelendirerek bu yasağı şöyle açıkladı: {إنهم مغرقون} “şüphesiz onlar boğulacaklardır”, bu husustaki emir kesinleşmiştir. İbtiâs (ابتئاس); boyun bükerek hüzünlenmektir, çünkü “be’s” kelimesinin aslı fakirlik ve miskinliktir. Vahiy (وحي); anlamı gizlice nefse ilkâ etmektir; bazen işaret ve benzeri yollarla sözsüz anlatım, bazen de gizli bir sözle olur. Fülk (فلك); gemi demektir; hem müzekker hem müennes kullanılır, tekili ve çoğulu aynıdır; aslı ise fülkeden (yuvarlak çıkıntıdan) hareketle döndürmektir.

ولما أمره تعالى ونهاه، أخبر أنه امتثل ذلك بقوله عاطفاً على ما تقديره: فأيس من إيمان أحد منهم فترك دعاءهم وشرع يسلي نفسه: {ويصنع} أي صنعة ماهر جداً، له ملكة عظيمة بذلك الصنع {الفلك} فحلى فعله حالُ علمه بأنه سبحانه بت الأمر بأنه كان يعمل ما أمره به

Yüce Allah ona emredip yasaklayınca, takdiri şöyle olan bir ifadeye atıfla onun buna uyduğunu haber verdi: Artık onlardan birinin iman etmesinden ümidini kesti, onları davet etmeyi bıraktı ve teselli bulmaya başladı: {ويصنع} “ve yapıyordu”, yani bu sanatta çok büyük bir melekeye sahip, son derece mahir bir sanatkârın yapışıyla, {الفلك} “gemiyi”. Yüce Allah'ın işi kesinleştirdiğini bilme hali, O'nun sübhânehu kendisine emrettiği şeyi yaptığı,

سبحانه ولم يخاطبه فيهم ولا أسف عليهم، وأشار إلى أنهم ازدادوا بغياً بقوله: {وكلما} أي والحال أنه كلما {مرَّ عليه ملأ} أي أشراف {من قومه} وأجاب «كلما» بقوله: {سخروا منه} أي ولم يمنعهم شرفهم من ذلك، وذلك أنهم رأوه يعاني ما لم يروا قبله مثله ليجري على الماء وهو في البر وهو على صفة من الهول عظيمة فعن الحسن أن طوالها ألف ذراع ومائتا ذراع وعرضها ستمائة، فقالوا: يانوح! ما تصنع؟ قال: أبني بيتاً على الماء، ويجوز أن يكون {سخروا} : صفة لملإ، وجواب {كلما} {قال} ، ولما أيأسه الله من خيرهم، ترك ما كان من لينه لهم واستعطافهم فعلم أن ذلك ما كان إلا له سبحانه، فقال حاكياً عنه استئنافاً: {قال إن تسخروا منا} ولما كانوا يظنون أنه غائب في عمله كان عندهم موضعاً لخزي والسخرية، وكان هو ﷺ عالماً بأن عملهم سبب لخزيهم بالعذاب المستأصل، فكان المعنى: إن تسخروا منا - أي مني وممن يساعدني - لظن أن عملنا غير مثمر {فإنا نسخر} أي نوجد السخرية {منكم} جزاء لكم {كما تسخرون} منا الآن لأن عملنا منج وعملكم ليس مقتصراً على الضياع بل هو موجب لما توعدون من العذاب فأنتم المخزيون دوني.

onlar hakkında O'na başvurmadığı ve onlar için üzülmediği fiilini süsledi. Onların taşkınlıklarını artırdıklarına şu sözüyle işaret etti: {وكلما} “Ve her ne zaman...”, yani durum şu ki her ne zaman, {مرَّ عليه ملأ} “yanından bir ileri gelenler topluluğu geçse”, yani eşraf, {من قومه} “kendi kavminden”. {سخروا منه} “onunla alay ettiler” sözüyle “kellema”nın cevabını verdi; yani eşraf olmaları onları bundan alıkoymadı. Çünkü onun karada, daha önce benzerini görmedikleri ve su üzerinde yüzmesi tasarlanan devasa ve dehşet verici büyüklükte bir yapıyla uğraştığını gördüler. Nitekim Hasan'dan rivayet edildiğine göre uzunluğu bin iki yüz arşın, genişliği ise altı yüz arşındı. “Ey Nuh! Ne yapıyorsun?” dediler. O da: “Suyun üzerinde bir ev inşa ediyorum” dedi. {سخروا} “alay ettiler” ifadesinin “mele’” kelimesinin sıfatı, “kellema”nın cevabının ise {قال} “dedi” olması da caizdir. Allah onu onların hayrından ümitsiz kılınca, onlara karşı gösterdiği yumuşaklığı ve şefkati terk etti; böylece bunun sırf sübhânehu O'nun rızası için olduğu anlaşıldı ve sözü yeniden başlatarak ondan naklen şöyle buyurdu: {قال إن تسخروا منا} “Dedi ki: Eğer bizimle alay ediyorsanız”. Onlar onun bu işinde aldandığını sandıkları için bu durum onlar nezdinde bir rezillik ve alay konusu idi; o sallallâhu aleyhi ve sellem ise onların bu amellerinin kök kazıyıcı bir azapla rezil olmalarına sebep olacağını biliyordu. Dolayısıyla anlam şudur: Eğer bizim amelimizin bir sonuç vermeyeceği zannıyla bizimle -yani benimle ve bana yardım edenlerle- alay ediyorsanız, {فإنا نسخر} “şüphesiz biz de alay edeceğiz”, yani alay fiilini ortaya koyacağız, {منكم} “sizinle”, size ceza olarak, {كما تسخرون} “tıpkı sizin [bizimle] alay ettiğiniz gibi”, şimdi [bizimle alay ettiğiniz gibi]; zira bizim amelimiz kurtarıcıdır, sizin ameliniz ise sadece boşa gitmekle kalmayıp size vaat edilen azabı da gerektirmektedir. Dolayısıyla benim yerime asıl rezil olan sizsiniz.

ولما كان قوله {نسخر منكم} واقعاً موقع هذا الإخبار، حسن الإتيان بالفاء المؤذنة بتسبب العلم المذكور عنه في قوله: {فسوف تعلمون} أي بوعد لا خلف فيه

{نسخر منكم} “sizinle alay ederiz” sözü bu haberin yerini tuttuğundan, şu buyrukta zikredilen ilmin buna bağlı olduğunu bildiren fâ harfinin gelmesi güzel olmuştur: {فسوف تعلمون} “İleride bileceksiniz”, yani asla cayılmayacak bir vaatle,

{من يأتيه عذاب يخزيه} أي يفضحه فيذله، وكأن المراد به عذاب الدنيا {ويحل عليه} أي حلول الدين الذي لا محيد عنه {عذاب مقيم*} وهو عذاب الآخرة، وقد مضى نحوه في الأنعام عند قوله {فسوف تعلمون من تكون له عاقبة الدار} ؛ والسخرية: إظهار ما يخالف الإبطان على جهة تفهم استضعاف العقل، من التسخير وهو التذليل استضعافاً بالقهر، وهي تفارق اللعب بأن فيها خدعة استنفاض، فلا تكون إلا بحيوان، واللعب قد يكون بجماد لأنه مطلق طلب الفرح؛ والخزي: العيب الذي تظهر فضيحته والعار به، ونظيره الذل والهوان؛ واستمر ذلك دأبه ودأبهم {حتى إذا جاء أمرنا} أي وقت إرادتنا لإهلاكم {وفار} أي غلا وطفح {التنور} وعن ابن عباس ﵄ والحسن ومجاهد أنه الحقيقي الذي يخبز فيه، وهذا هو الظاهر فلا يعدل عنه إلا بدليل، لأن صرف اللفظ عن ظاهره بغير دليل عبث كما قاله أهل الأصول {قلنا} بعظمتنا {احمل} ولما كان الله تعالى قد أمره أن يجعل لها غطاء - كما قاله أهل التفسير - لئلا تمتلىء من شدة الأمطار، كانت الظرفية فيها بخلاف غيرها من السفن واضحة فلذلك قال: {فيها} أي السفينة {من كل زوجين} من الحيوانات، والزوج فرد يكون معه آخر لا يكمل نفعه إلا به {اثنين} ذكراً وأنثى {وأهلك} أي احملهم، والأهل:

{من يأتيه عذاب يخزيه} “kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini”, yani onu rüsva edip alçaltacak azabın; bununla sanki dünya azabı kastedilmiştir, {ويحل عليه} “ve üzerine ineceğini”, yani kaçışı olmayan bir borç gibi çökeceğini, {عذاب مقيم} “sürekli bir azabın”, ki o da ahiret azabıdır. Bunun benzeri daha önce En‘âm Suresi’nde: {فسوف تعلمون من تكون له عاقبة الدار} “Dünya yurdunun sonunun kimin olacağını ileride bileceksiniz” buyruğunda geçmişti. Sahr (سخرية - alay); aklın zayıflığını hissettirecek şekilde içtekinin aksini dışa vurmaktır; bu da baskıyla zayıf düşürerek boyun eğdirmek anlamına gelen teshirden gelir. Oyundan (la‘ib) farkı, içinde aldatma ve hafife alma bulunmasıdır; bu yüzden sadece canlı varlıklara karşı yapılır. Oyun ise sevinç arayışı olduğu için cansız varlıklarla da yapılabilir. Hızy (خزي); rezilliği ve utancı açıkça ortaya çıkan kusurdur; zillet ve hevan (alçalma) da bunun benzeridir. Bu durum onun ve onların değişmez âdeti olarak devam etti; {حتى إذا جاء أمرنا} “Nihayet emrimiz geldiği”, yani onları helak etmeyi dilediğimiz vakit geldiği, {وفار} “ve kaynadığı”, yani fokurdayıp taştığı [zaman], {التنور} “tandır”. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Hasan ve Mücahid'den rivayet edildiğine göre bu, içinde ekmek pişirilen hakiki tandırdır; zahir olan da budur ve bir delil olmadıkça bundan vazgeçilmez. Çünkü usul âlimlerinin de belirttiği gibi lafzı delilsiz zahirinden çevirmek abestir. {قلنا} “Dedik ki”, azametimizle: {احمل} “Yükle”. Yüce Allah -müfessirlerin belirttiği gibi- şiddetli yağmurlardan dolayı su dolmasın diye gemiye bir örtü yapmasını emrettiğinden, diğer gemilerin aksine onda zarfiyet (içine alma) durumu gayet açıktı; bu sebeple şöyle buyurdu: {فيها} “onun içine”, yani gemiye, {من كل زوجين} “her çiftten”, hayvanlardan; zevc ise faydası ancak kendisiyle tamamlanan bir eşi bulunan tektir, {اثنين} “ikişer [tane]”, bir erkek ve bir dişi; {وأهلك} “ve aileni de”, yani onları da yükle; ehl:

العيال {إلا من سبق} غالباً {عليه القول} بأني أغرقه وهو امرأته وابنه كنعان {ومن} أي واحمل فيها من {آمن} قال أبو حيان: وكانت السفينة ثلاث طبقات: السفلى للوحوش، والوسطى للطعام والشراب، والعليا له ولمن آمن معه؛ ثم سلى المخاطب بهذه القصص ﷺ وذكره نعمته بكثرة من اتبعه مع صدعهم بمؤلم الإنذار على قصر الزمان دون نوح ﵈ مع تطاول الزمن فقال: {وما} أي والحال أنه ما {آمن} كائناً {معه} أي بإنذاره {إلا قليل*} بسبب تقديرنا لا باغضائهم بما كوفحوا به من الإنذار؛ والتنور - قال أبو حيان: وزنه فعول عند أبي علي وهو أعجمي، وقال ثعلب: وزنه تفعول من النور، وأصله تنوور، همزت الواو ثم خففت وشدد الحرف الذي قبلها، والزوج قد كثر على الرجل الذي له امرأة؛ قال الرماني: وقال الحسن في

çoluk çocuktur; {إلا من سبق} “hakkında geçmiş olanlar müstesna”, çoğunlukla, {عليه القول} “hüküm”, kendisini boğacağıma dair [hüküm geçmiş olanlar]; o da karısı ile oğlu Ken‘an’dır; {ومن} “ve o kimseleri de”, yani içine yükle şu kimseleri de, {آمن} “iman etmiş”. Ebû Hayyân şöyle der: Gemi üç katlıydı; alt kat vahşi hayvanlar, orta kat yiyecek ve içecek, üst kat ise kendisi ve onunla birlikte iman edenler içindi. Sonra bu kıssalarla hitap olunan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etti ve Nuh aleyhisselâm'ın uzun zamanına karşılık, can yakıcı uyarıları açıkça tebliğ etmesine rağmen kısa zamanda kendisine tâbi olanların çokluğu sebebiyle üzerindeki nimetini ona hatırlatarak şöyle buyurdu: {وما} “Halbuki yoktu”, yani durum şu ki iman etmemişti, {آمن} “iman etmiş”, bulunarak, {معه} “onunla beraber”, yani onun uyarısıyla, {إلا قليل} “ancak pek azı”; bizim takdirimiz sebebiyle [böyleydi], yoksa yüzlerine vurulan uyarılardan yüz çevirdikleri için değil. Tennûr (تنور) hakkında Ebû Hayyân şöyle der: Ebû Ali'ye göre vezni fe‘ûl olup yabancı kökenlidir (a‘cemî). Sa‘leb ise: Nûr kökünden tef‘ûl veznindedir, aslı tenvûrdur, vav harfine hemze verilip hafifletilmiş ve önceki harf şeddeli kılınmıştır, der. Zevc kelimesi karısı olan erkek için çokça kullanılır. Rummânî şöyle dedi: Hasan şu ayet hakkında demiştir:

{ومن كل شيء خلقنا زوجين} [الذاريات: ٤٩] : السماء زوج والأرض زوج، والشتاء زوج، والصيف زوج، والليل زوج، والنهار زوج، حتى يصير الأمر إلى الله الفرد الذي لا يشبهه شيء، ومعنى ذلك في صحيح البخاري وأقل ما قيل فيمن كان في السفينة ثمانية: نوح وامرأة له، وثلالة بنين: سام وحام ويافث، ونساؤهم؛ وأكثر ما قيل أنهم ثمانون - روي عن ابن عباس ﵄.

{ومن كل شيء خلقنا زوجين} “Ve her şeyden çift çift yarattık” [ez-Zâriyât: 49]: Gök bir çifttir, yer bir çifttir; kış bir çifttir, yaz bir çifttir; gece bir çifttir, gündüz bir çifttir; ta ki iş hiçbir benzeri bulunmayan tek olan Allah'a varıncaya kadar. Bu anlam Sahîh-i Buhârî'de de mevcuttur. Gemide bulunanların sayısı hakkında söylenen en az miktar sekizdir: Nuh, bir karısı, üç oğlu: Sâm, Hâm, Yâfes ve onların kadınları. Söylenen en çok miktar ise seksen kişidir; bu İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir.

ولما أتاه الأمر بذلك، بادر الامتثال فجمع من أمره الله به إلى السفينة بعد أن هيأها لهم {وقال} أي لمن أمر بحمله {اركبوا} ولما كانت الظرفية أغلب على السفينة قال: {فيها} أي السفينة؛ ولما أمرهم بالركوب فركبوا، استأنف قوله، أو أمرهم بالركوب قائلين: {بسم الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {مجراها ومرساها} أي إجرائها وإرساءها ومحلهما ووقتهما، وقرأ الحسن وقتادة وحميد العرج وإسماعيل بن مجالد عن عاصم بكسر الراء والسين كسراً خالصاً بعده ياءان خالصتان على أن الاسمين صفتان للجلالة؛ ثم علل نجاتهم بالإجراء والإرساء اعترافاً بأنه لا نجاة إلا بعفوه بقوله: {إن ربي} أي المحسن إلي بما دبر مني هذا الأمر وغيره، وزاد في التأكيد تطبيقاً لقلوب من معه معرفاً لهم بأن أحداً لن يقدر الله حق قدره وأن العبد لا يسعه إلا الغفران فقال: {لغفور} أي بالغ الستر للزلات والهفوات {رحيم*} أي بالغ الإكرام لم يريد، فركبوها واستمروا سائرين فيها يقولون: بسم الله {وهي} أي والحال أنها {تجري بهم} .

Bununla ilgili emir kendisine gelince, hemen emre uyarak gemiyi onlar için hazırladıktan sonra Allah'ın emrettiği kimseleri gemiye topladı {وقال} “ve dedi ki”, yani bindirilmesi emredilenlere: {اركبوا} “Binin”. Zarfiyet (içine alma) hali gemide daha baskın olduğu için şöyle dedi: {فيها} “onun içine”, yani gemiye. Onlara binmelerini emredip bindiklerinde sözüne yeniden başladı yahut şöyle diyerek binmelerini emretti: {بسم الله} “Allah'ın adıyla”, yani her şeyi kuşatan Allah'ın adıyla, {مجراها ومرساها} “onun akıp gitmesi de durması da”, yani yürümesi ve demirlemesi, bunların mekânı ve vakti [O'nun adıyladır]. Hasan, Katâde, Humeyd el-A‘rec ve Âsım'dan İsmâil b. Mücâlid, her iki ismin lafza-i celâlin sıfatı olması üzere, râ ve sîn harflerini tam bir kesre ve peşinden gelen iki hâlis yâ ile okumuşlardır. Sonra O'nun affı olmaksızın kurtuluşun bulunmadığını ikrar ederek, yüzüp gitmeleri ve demirlemeleriyle gerçekleşen kurtuluşlarını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن ربي} “Şüphesiz Rabbim”, yani bu işi ve diğerlerini benim için çekip çevirmesiyle bana ihsanda bulunan [Rabbim], beraberindekilerin kalplerini yatıştırmak ve hiç kimsenin Allah'ı hakkıyla takdir edemeyeceğini, kula ancak mağfiretin yeteceğini onlara bildirmek için teyidi artırarak şöyle dedi: {لغفور} “elbette çok bağışlayandır”, yani sürçmeleri ve hataları fazlasıyla örtendir, {رحيم} “çok merhamet edendir”, dilediği kimseye ikramı pek bol olandır. Böylece gemiye bindiler ve içinde “Bismillâh” diyerek yol almaya devam ettiler; {وهي} “O da”, yani o gemi, {تجري بهم} “onları yüzdürüp götürüyordu”.

ولما كان الماء مهيئاً للإغراق، فكان السير على ظهره من الخوارق، وأشار إلى ذلك بالظرف فقال: {في موج} ونبه على علوه بقوله: {كالجبال} أي في عظمه وتراكمه وارتفاعه، فالجملة حال من فركبوها، المقدر لأنه لظهوره في قوة الملفوظ، وكان هذه الحال مع

Su boğmak üzere hazırlanmış olduğundan, onun yüzeyinde yol almak harikulade durumlardandı; buna zarf ile işaret ederek şöyle buyurdu: {في موج} “bir dalga içinde”. Yüksekliğini de şu sözüyle belirtti: {كالجبال} “dağlar gibi”, yani büyüklüğünde, yığılmasında ve yüksekliğinde. Bu cümle, takdir edilen “bindiler de” cümlesinin hâlidir; çünkü açıklığı sebebiyle telaffuz edilmiş hükmündedir. Bu hal,

أن استدامة الركوب ركوب إشارة إلى شرعة امتلاء الأرض من الماء وصيرورته فيها أمثال الجبال عقب ركوبهم السفينة من غير كبير تراخ، قالوا: وكان أول ما ركب معه الذرة، وآخر ما ركب معه الحمار، وتعلق إبليس بذنبه فلم يستطع الدخول حتى قال له نوح ﵇: ادخل ولو كان الشيطان معك - كذا قالوا، وقيل: إنه منع الحية والعقرب وقال: إنكما سبب الضر، فقالا: احملنا ولك أن لا نضر أحداً ذكرك، فمن قال {سلام على نوح في العالمين * إنا كذلك نجزي المحسنين إنه من عبادنا المؤمنين} [الصافات: ٧٩-٨٠] لم تضراه. ولما كان ابتداء الحال في تفجر الأرض كلها عيوناً وانهمار السماء انهماراً - مرشداً إلى أن الحال سيصير إلى ما أخبر الله به من كون الموج كالجبال لا ينجي منه إلا السبب الذي أقامه سبحانه، تلا ذلك بأمر ابن نوح فقال عاطفاً على قوله {وقال اركبوا} {ونادى نوح ابنه} أي كنعان وهو لصلبه - نقله الرماني عن ابن عباس وسعيد بن جبير والضحاك {وكان} أي الابن {في معزل} أي عن أبيه في مكانه وفي دينه لأنه كان كافراً، وبين أن ذلك المعزل كان على بعض البعد بقوله: {يا بني} صغَّره تحنناً وتعطفاً {اركب} كائناً {معنا} أي في السفينة لتكون من الناجين {ولا تكن} أي بوجه من الوجوه {مع الكافرين*} أي في دين ولا مكان إشارة إلى أن حرص الرسل عليهم السلام

binmenin devam etmesinin de bir binme olmasıyla birlikte, gemiye binmelerinin hemen ardından fazla bir gecikme olmaksızın yeryüzünün hızla suyla dolup dağlar gibi olmasına bir işarettir. Dediler ki: Onunla birlikte binen ilk varlık karınca, son binen ise eşek oldu. İblis onun kuyruğuna yapıştı ve Nuh aleyhisselâm ona: “Şeytan seninle olsa bile gir!” deyinceye kadar içeri giremedi -böyle dediler. Denildi ki: Nuh yılan ve akrebi menedip: “Siz ikiniz zarar sebebisiniz” dedi; onlar da: “Bizi taşı, senin adını anan hiç kimseye zarar vermeyelim” dediler. Kim: {سلام على نوح في العالمين * إنا كذلك نجزي المحسنين إنه من عبادنا المؤمنين} “Âlemler içinde Nuh'a selam olsun! Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı” [es-Sâffât: 79-80] derse, o ikisi ona zarar vermez. Durumun başlangıcı -bütün yeryüzünün pınarlar halinde fışkırması ve göğün bardaktan boşanırcasına akması- işin Allah'ın haber verdiği dağlar gibi dalgalara varacağına ve bundan ancak sübhânehu O'nun tayin ettiği sebeple kurtulunabileceğine irşat edince; bunu Nuh'un oğlunun durumuyla takip edip {وقال اركبوا} “Ve binin dedi” sözüne atıfla şöyle buyurdu: {ونادى نوح ابنه} “Nuh oğluna seslendi”, yani Ken‘an’a; o kendi öz oğludur -bunu Rummânî, İbn Abbas, Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk’tan nakletmiştir. {وكان} “O da bulunuyordu”, yani oğlu, {في معزل} “ayrı bir yerde”, yani babasından hem mekân hem de kâfir olduğu için din bakımından ayrı bir yerde bulunuyordu. Bu ayrılığın bir miktar uzaklıkta olduğunu şu sözüyle açıkladı: {يا بني} “Yavrucuğum!”, şefkat ve merhametle onu küçülterek (ism-i tasgir ile) seslendi, {اركب} “bin”, bulunarak, {معنا} “bizimle beraber”, yani kurtulanlardan olmak için gemide, {ولا تكن} “ve olma”, yani hiçbir şekilde, {مع الكافرين} “kâfirlerle beraber”, yani ne dinde ne de mekânda; bu da elçilerin aleyhimüsselâm gayretlerinin

وشفقتهم - وإن كانت مع رؤية الآيات العظام والأمور الهائلة - ليست سبباً للين القلوب وخضوع النفوس ما لم يأذن الله، انظر إلى استعطاف نوح ﵇ بقوله {يا بني} مذكراً له بالنبوة مع تصغير التحنن والتراؤف وفظاظة الابن مع عدم سماحه بأن يقول: يا أبت، ولم يلن مع ما رأى من الآيات العظام ولا تناهى لشيء منها عن تقحم الجهل بدلاً من العلم وتعسف الشبهة بدلاً من الحجة.

ve şefkatlerinin -büyük ayetleri ve dehşet verici hadiseleri görmekle birlikte olsa dahi- Allah izin vermedikçe kalplerin yumuşamasına ve nefislerin boyun eğmesine sebep olmadığını gösterir. Nuh aleyhisselâm'ın, şefkat ve merhamet tasgiriyle nübüvveti hatırlatarak {يا بني} “Yavrucuğum!” sözündeki lütfuna ve oğlunun kabalığına bakın ki bir kez olsun: “Babacığım!” deme nezaketini göstermemiş; gördüğü büyük ayetlere rağmen yumuşamamış, ilim yerine cehalete dalmaktan ve delil yerine şüpheye sapmaktan hiçbir şekilde vazgeçmemiştir.

ولما كان الحال حال دهش واختلال. كان السامع جديراً بأن لا يصبر بل يبادر إلى السؤال فيقول: فما قال؟ فقيل: {قال} قول من ليس له عقل تبعاً لمراد الله {سآوي إلى جبل يعصمني} أي بعلوه {من الماء} أي فلا أغرق {قال} أي نوح ﵇ {لا عاصم} أي لا مانع من جبل ولا غير موجود {اليوم} أي لأحد {من أمر الله} أي الملك الأعظم المحيط أمره وقدرته وعلمه، وهو حكمه بالغرق على كل ذي روح لا يعيش في الماء {إلا من رحم} أي إلا مكان من رحمة الله فإنه مانع من ذلك وهو السفينة، أو لكن من ﵀ فإن الله يعصمه.

Durum dehşet ve şaşkınlık hali olunca, dinleyen kimsenin sabredemeyip derhal sorarak: “Peki ne dedi?” demesi yerinde olur. Şöyle buyruldu: {قال} “Dedi ki”, aklı olmayan kimsenin sözüyle, Allah'ın muradına tâbi olarak: {سآوي إلى جبل يعصمني} “Beni koruyacak bir dağa sığınacağım”, yani yüksekliğiyle beni koruyacak, {من الماء} “sudan”, yani böylece boğulmam. {قال} “[Nuh] dedi ki”, yani Nuh aleyhisselâm: {لا عاصم} “Hiçbir koruyucu yoktur”, yani ne dağdan ne de başka bir şeyden koruyucu bulunmaz, {اليوم} “bugün”, yani hiç kimse için, {من أمر الله} “Allah'ın emrinden”, yani emri, kudreti ve ilmi her şeyi kuşatan en yüce Hükümranın, suda yaşamayan her canlı için boğulma hükmünden [koruyacak kimse yoktur]; {إلا من رحم} “ancak merhamet ettiği kimse müstesna”, yani Allah'ın rahmet ettiği yer müstesna ki o da gemidir, bundan korur; yahut: Fakat Allah'ın merhamet ettiği kimseyi Allah korur.

ولما ركب نوح ومن أمره الله به وأراده. ولم تبق حاجة في تدرج ارتفاع الماء، فعلاً وطماً وغلب وعتاً فهال الأمر وزاد على الحد والقدر، قال تعالى عاطفاً على ما تقديره: فلم يسمع ابنه ذلك

Nuh ve Allah'ın emrettiği ile dilediği kimseler binince suyun yükselmesinde dereceli olmaya ihtiyaç kalmadı; su kabardı, taştı, üstün geldi, coştu ve iş dehşet verici olup haddi ve miktarı aştı. Yüce Allah, takdiri: “Oğlu bunu ondan dinlemedi” şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu:

منه بل عصى أباه كما عصى الله فأوى إلى الجبل الذي أراده فعلاً الماء عليه ولم يمكنه بعد ذلك اللحاق بأبيه ولا الوصول إليه: {وحال بينهما} أي بين الابن والجبل أو بينه وبين أبيه {الموج} المذكور في قوله {في موج كالجبال} {فكان} أي الابن بأهون أمر {من المغرقين*} وهم كل من لم يركب مع نوح ﵇ من جميع أهل الأرض؛ قال أبو حيان: قل كانا يتراجعان الكلام فما استتمت لمراجعة حتى جاءت موجة عظيمة وكان راكباً على فرس قد بطر وأعجب بنفسه فالتقمته وفرسه وحيل بينه وبين نوح ﵇ فغرق - انتهى. والركوب: العلو على ظهر الشيء، ركب الدابة والسفينة والبر والبحر؛ والجري: مر سريع؛ يقال: هذه العلة تجري في أحكامها، أي تمر من غير مانع، والموج جمع موجة - لقطعة عظيمة من الماء الكثير ترتفع عن حملته، وأعظم ما يكون ذلك إذا اشتدت الريح؛ والجبل: جسم عظيم الغلظ شاخص من الأرض هو لها كالوتد؛ والعصمة: المنع من الآفة {وقيل} أي بأدنى إشارة بعد هلاك أهل الأرض وخلوها من الكافرين وتدمير من في السهول والجبال من الخاسرين، وهو من إطلاق المسبب - وهو القول - على السبب - وهو لإرادة - لتصوير أمر ومأمور هو في غاية الطاعة فإنه أوقع في النفس.

aksine Allah'a isyan ettiği gibi babasına da isyan etti ve istediği dağa sığındı, fakat su onun üzerine çıktı; bundan sonra artık babasına yetişmesi ve ona ulaşması mümkün olmadı: {وحال بينهما} “ve ikisinin arasına girdi”, yani oğul ile dağın arasına yahut onunla babasının arasına, {الموج} “dalga”, {في موج كالجبال} “dağlar gibi dalga içinde” buyruğunda zikredilen [dalga]; {فكان} “böylece o da oldu”, yani oğul, en basit bir biçimde, {من المغرقين} “boğulanlardan”; onlar da bütün yeryüzü ahalisinden Nuh aleyhisselâm ile birlikte binmeyen herkes idi. Ebû Hayyân şöyle der: Birbirleriyle konuşuyorlardı; karşılıklı konuşma henüz tamamlanmamıştı ki devasa bir dalga geldi; o ise şımarmış ve kendini beğenmiş bir halde bir atın üzerindeydi, dalga onu ve atını yuttu ve onunla Nuh aleyhisselâm'ın arası ayrıldı da boğuldu -nakil bitti. Rukûb (ركوب); bir şeyin sırtına çıkmaktır; hayvana, gemiye, karaya ve denize binmek gibi. Cery (جري); hızlı geçiştir; “Bu illet hükümlerinde cereyan eder” denildiğinde, yani bir engel olmaksızın geçer, demektir. Mevc (موج); mevcenin çoğulu olup çok sudan ana kütleden yükselen büyük bir parçadır; bu da en çok rüzgâr şiddetlendiğinde olur. Cebel (جبل); yeryüzünden dikilen ve yer için kazık gibi olan kalın ve büyük cisimdir. Ismet (عصمة); afetten menetmektir. {وقيل} “Ve denildi ki”, yani yeryüzü ahalisi helak olup orası kâfirlerden temizlendikten, ovalarda ve dağlarda bulunan hüsrana uğramışlar yok edildikten sonra en ufak bir işaretle [denildi]. Bu, son derece itaatkâr olan bir âmir ve memur tablosunu tasvir etmek için müsebbibin (sözün) sebep (irade) yerine kullanılması kabilindendir; zira bu, nefiste daha etkilidir.

ولما كان كل شيء دون مقام الجلال والكبرياء والعزة بأمر لا يعلمه إلا الله، دل على ذلك بأداة البعد فقال {يا أرض ابلعي} أي اجذبي من غير مضغ إلى مكان خفي بالتدريج، وعين المبلوع لئلا يعم فتبتلع كل شيء على ظهرها من جبل وغيره، ولذلك أفرد ولم يجمع فقال: {ماءك} أي الذي تجدد على ظهرك للإغراق ليكون كالغذاء للآكل الذي يقوي بدنه فيقوى به على الإنبات وسائر المنافع وجعله ماءها لاتصاله بها اتصال الملك بالمالك {ويا سماء أقلعي} أي أمسكي عن الإمطار، ففعلتا مبادرتين لأمر الملك الذي لا يخرج عن مراده شيء {وغيض الماء} أي المعهود، حكم عليه بالدبوب في أعماق الأرض، من المتعدي فإنه يقال: غاض الماء وغاضه الله، كما يقال: نقض الشيء ونقضته أنا {وقضي الأمر} أي فرغ وانبتّ وانبرم في إهلاك من هلك ونجاة من نجا كما أراد الجليل على ما تقدم به وعده نوحاً ﵇، لم يقدر أحد أن يحبسه عنهم ولا أن يصرفه ولا أن يؤخره دقيقة ولا أصغر منها. فليحمد الله من أخر عنه العذاب ولا يقل ما «يحبسه» لئلا يأتيه مثل ما أتى هؤلاء أو من بعدهم {واستوت} أي استقرت واعتدلت السفينة {على الجودي} إشارة باسمه إلى أن الانتقام العام قد مضى، وما بقي إلا الجود بالماء والخير والخصب والرحمة العامة، وهو الجبل بالموصل بعد خمسة أشهر؛ قال قتادة: استقلت بهم

Celâl, kibriyâ ve izzet makamının dışındaki her şey ancak Allah'ın bildiği bir dereceyle aşağıda olduğundan, buna uzaklık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {يا أرض ابلعي} “Ey yer! Yut”, yani çiğnemeksizin gizli bir yere doğru peyderpey çek. Yutulacak olanı belirledi ki genelleşip sırtındaki dağ ve diğer her şeyi yutmasın; bu yüzden çoğul yapmayıp tekil getirerek şöyle buyurdu: {ماءك} “suyunu”, yani boğmak için senin üzerinde yenilenen [suyu]; ta ki yiyen kimsenin bedenini güçlendiren, böylece bitki bitirmeye ve diğer faydalara güç yetirdiği gıda gibi olsun. Suyun yere bağlanmasını ise mülkün mâlike bağlanması gibi kıldı. {ويا سماء أقلعي} “Ve ey gök! Tut”, yani yağmur yağdırmaktan vazgeç. Her ikisi de muradından hiçbir şeyin dışına çıkamayacağı Hükümranın emrine derhal uyarak bunu yaptılar. {وغيض الماء} “Ve su çekildi”, yani bilinen su; yerin derinliklerine sızmasına hükmedildi; bu geçişli fiildendir, nitekim: “Su çekildi ve Allah suyu çekti” denildiği gibi: “Şey bozuldu ve ben onu bozdum” da denir. {وقضي الأمر} “ve iş bitirildi”, yani helak olanların helaki ve kurtulanların kurtuluşu hususunda, Yüce Allah'ın Nuh aleyhisselâm'a daha önce verdiği vaat doğrultusunda dilediği gibi tamamlanıp kesinleşti ve sonuca bağlandı. Hiç kimse onu onlardan menetmeye, geri çevirmeye, bir dakika yahut daha az bir süre ertelemeye güç yetiremedi. O halde kendisinden azap ertelenen kimse Allah'a hamdetsin ve bu kimselerin yahut onlardan sonrakilerin başına gelenlerin kendi başına da gelmemesi için “onu ne alıkoyuyor?” demesin. {واستوت} “ve oturdu”, yani gemi yerleşip dengelendi, {على الجودي} “Cûdî üzerine”; ismiyle, genel intikamın geçtiğine ve geriye ancak suyla, hayırla, bereketle ve genel rahmetle cömertlik etmenin kaldığına işaret edilmektedir. O, beş aydan sonra Musul'daki bir dağdır. Katâde şöyle dedi: Gemi onları

لعشر خلون من رجب وكانت في الماء خمسين ومائة يوم، واستقرت بهم على الجودي شهراً، وهبط بهم يوم عاشوراء {وقيل} أي إعلاماً بهوان المهلكين والراحة منهم {بعداً} هو من بعد - بالكسر مراداً به البعد من حيث الهلاك، فإن حقيقته بعدُ بعيد لا يرجى منه عود، ثم استعير للهلاك وخص بدعاء السوء، وعبر بالمصدر لتعليقه باللام الدالة على الاستحقاق والختصاص {للقوم} أي المعهودين في هذه القصة التي كان فيها من شدة القيام فيما يحاولونه ما لا يعلمه أحد إلا الله {الظالمين*} أي العريقين في الظلم، وهذه الآية تسع عشرة لفظة فيها أحد وعشرون نوعاً من البديع - عدها أبو حيان وقال: وروي أن أعرابياً سمعها فقال: هذا كلام القادرين. وذكر الرماني عدة من معانيها، منها إخراج الأمر على جهة التعظيم لفاعله من غير معاناة ولا لغوب، ومنا حسن تقابل المعاني، ومنها حسن ائتلاف الألفاظ، ومنها حسن البيان في تصوير الحال، ومنها الإيجاز من غير إخلال، ومنها تقبل الفهم على أتم الكمال؛ والبلع: إجراء الشيء في الحلق إلى الجوف؛ والإقلاع: إذهاب الشيء من أصله حتى لا يبقى له أثر؛ والغيض: غيبة الماء في ألأرض على جهة النشف وإبراز الكلام على البناء للمفعول أدل على الكبرياء والعظمة للفاعل للإشارة إلى أنه معلوم لأنه لا يقدر على مثل هذه الأفعال غيره، ونقل

Recep ayından on gün geçince bindirdi ve yüz elli gün su üzerinde kaldı. Cûdî üzerinde onları bir ay tuttu ve Âşûrâ günü onları indirdi. {وقيل} “Ve denildi ki”, yani helak edilenlerin değersizliğini ve onlardan kurtulup rahatlandığını bildirmek üzere: {بعداً} “uzak olsun!”. Bu, kesre ile “ba‘ude” fiilindendir ve helak bakımından uzaklık kastedilmiştir; zira hakikati, geri dönmesi umulmayan uzak bir uzaklıktır. Sonra helak için istiare edilmiş ve bedduaya tahsis edilmiştir; hak edişi ve tahsisi gösteren lâm harfine bağlanması sebebiyle masdar ile ifade edilmiştir: {للقوم} “o kavim”, yani peşine düştükleri şeylerde ne derece gayret gösterdiklerini Allah'tan başka kimsenin bilmediği, bu kıssada bilinen [kavim], {الظالمين} “zalimler”, yani zulümde kökleşmiş olanlar. Bu ayet on dokuz kelimeden ibaret olup içinde yirmi bir bedî‘ sanat türü bulunmaktadır; Ebû Hayyân bunları saymış ve şöyle demiştir: Bir bedevinin bunu işittiğinde: “Bu, kudret sahiplerinin kelamıdır” dediği rivayet edilmiştir. Rummânî de onun anlamlarından birkaçını zikretmiştir; bunlardan bazıları: Emrin, faili için hiçbir meşakkat ve yorgunluk olmaksızın tazim üzere çıkarılması, anlamların güzelce karşıtlanması, lafızların güzelce kaynaşması, halin tasvirindeki beyan güzelliği, hiçbir kusur olmaksızın yapılan îcâz (özlülük) ve kavrayışın en kâmil derecede kabul edilmesidir. Bel‘ (بلع); bir şeyi boğazdan karna doğru akıtmaktır. İklâ‘ (إقلاع); bir şeyi kökünden, hiçbir eseri kalmayacak şekilde yok etmektir. Gayd (غيض); suyun kuruma yoluyla yerde kaybolmasıdır. Sözün meçhul fiil (edilgen) kalıbında sunulması, fâilin kibriyâ ve azametine daha çok delalet eder; çünkü bu tür fiillere O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği için O'nun bilinen olduğu anlamına işaret eder. Nakledildiğine göre

الأصبهاني عن صاحب المفتاح فيها كلاماً أغلى من الجوهر.

İsfehânî, Miftâh sahibinden bu ayet hakkında mücevherden daha değerli bir söz aktarmıştır.

ولما كان الاستثناء من أهله في قوله: {إلا من سبق عليه القول} يجوز أن يراد به امرأته فقط، فتكون نجاة ابنه جائزة، وكان ما عند الأنبياء عليهم الصلاة والسلام من فرط الشفقة على الخلق لا سيما الأقارب يحملهم على السعي في صلاحهم ما كان لذلك وجه كما تقدم مثل ذلك في قوله تعالى {إن تستغفر لهم سبعين مرة فلن يغفر الله لهم} [التوبة: ٨٠] لأن أجنحة الخلق كسيرة وأيديهم قصيرة وأمرهم ضعيف وحالهم رث، فأدنى هوان يورثهم الخسران، وأما جناب الحق ففسيح وشأنه عظيم وأمره عليّ، فلا يلحقه نقص بوجه ولا يدانيه ضرر ولا يعتري أمره وهن، لما كان ذلك كذلك، سأل نوح ﵇ نجاة ولده كما أخبر عنه تعالى في قوله: {ونادى نوح ربه} أي الذي عوده بالإحسان الجزيل، ودل سبحانه بالعطف بالفاء دون أن يأتي بالاستئناف المفسر للنداء على أن ما ذكر هنا من نداء نوح ﵇ بعض ندائه وأن هذا المذكور مرتب معقب على شيء منه سابق عليه أقربه أن يكون ما أرشده إليه سبحانه في سورة المؤمنين ويشعر به قوله تعالى بعد هذا جواباً له {يا نوح اهبط بسلام منا} فيكون

{إلا من سبق عليه القول} “Hakkında hüküm geçmiş olanlar müstesna” buyruğunda ailesinden yapılan istisna ile sadece karısının kastedilmiş olması caiz olduğundan ve bu durumda oğlunun kurtuluşu mümkün göründüğünden; ayrıca peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm yaratılmışlara, bilhassa da yakın akrabalarına olan aşırı şefkatleri, bir çıkar yol bulunduğu sürece onları ıslah etmeye çalışmalarını gerektirdiğinden -nitekim Yüce Allah'ın: {إن تستغفر لهم سبعين مرة فلن يغفر الله لهم} “Onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [et-Tevbe: 80] buyruğunda da böylesi geçmişti; zira yaratılmışların kanatları kırıktır, elleri kısadır, durumları zayıftır ve halleri perişandır, en ufak bir horluk onları hüsrana uğratır; Hakk'ın makamı ise geniştir, şânı yücedir, emri âlidir, O'na hiçbir yönden bir eksiklik erişmez, hiçbir zarar O'na yaklaşamaz ve emrine hiçbir zaaf bulaşmaz- durum böyle olunca Nuh aleyhisselâm, Yüce Allah'ın şu buyruğunda haber verdiği üzere oğlunun kurtuluşunu diledi: {ونادى نوح ربه} “Ve Nuh Rabbine seslendi”, yani kendisini bol ihsanına alıştıran [Rabbine]. Yüce Allah, nidayı açıklayan yeni bir cümleye başlamayıp fâ harfiyle atfederek, Nuh aleyhisselâm'ın burada zikredilen nidasının onun nidasının bir kısmı olduğuna ve bu zikredilenin, kendisinden önceki bir şeyin peşinden sıralandığına delalet etti ki buna en yakın olanı, Mü'minûn Suresi’nde sübhânehu O'nun kendisine gösterdiği husustur; bundan sonra ona cevap olarak gelen Yüce Allah'ın: {يا نوح اهبط بسلام منا} “Ey Nuh! Bizden bir selametle in” buyruğu da bunu hissettirmektedir. Buna göre

تقدير الكلام قال: رب أنزلني منزلاً مباركاً - وما قدر له من الكلام {فقال} أي عقبة لما حمله على ذلك من رحمة النبوة وشفقة الأبوة وسجية البشر متعرضاً لنفحات الرحمة وعواطف العفو؛ أو الفاء تفصيل لمجمل «نادى» مثل ما في: توضأ فغسل {رب إن ابني} أي الذي غرق {من أهلي} أي وقد أمرتني بحمل أهلي، وذلك الأمر محتمل للإشارة إلى إرادة نجاتهم {وإن وعدك الحق} أي الكامل في نجاتهم إلا من سبق عليه القول، وقد علمت ذلك في المرأة الكافرة {وأنت أحكم الحاكمين*} لأنك أعلمهم، ومن كان أعلم كان أحكم فتعلم أن قولك {إلا من سبق عليه القول} يصح باستثنائها وحدها، فإن كان ابني ممن نجا فأتني به؛ وإن كان هذا الدعاء عند حيلولة الموج بينهما فالمعنى: فلا تهلكه {قال يا نوح} وأكد في نفي ما تقدم منه إثباته فقال: {إنه ليس من أهلك} أي المحكوم بنجاتهم لإيمانهم وكفره، ولهذا علل بقوله: {إنه عمل} أي ذو عمل، ولكنه جعله نفس العمل في قراءة الجماعة مبالغة في ذمه، وذلك لأن الجواهر متساوية الأقدام في نفس الوجود لا تشرف إلا بآثارها، فبين أنه ليس فيه أثر صالح أصلاً، ويثبت قراءة يعقوب والكسائي بالفعل أن من باشر السوء مطلق مباشرة وجبت البراءة منه، ولا سيما للأمر فلا يواصل إلا بإذن، وعبر بالعمل دون الفعل لزعمه أن أعماله مبنية على العلم، وأكده لما لا يخص من سؤال نوح ﵇ هذا

sözün takdiri: “Rabbim! Beni bereketli bir yere indir” dedi ve kendisi için takdir edilen sözleri söyledi, şeklinde olur; {فقال} “ve dedi ki”, yani rahmet esintilerine ve affın şefkatine yönelerek peygamberlik rahmetinin, babalık şefkatinin ve beşeriyet fıtratının kendisini sevk etmesi üzerine hemen ardından [şöyle dedi]; yahut fâ harfi, “abdest aldı da yıkadı” ifadesinde olduğu gibi mücmel olan “nâdâ” fiilinin tafsilatıdır: {رب إن ابني} “Rabbim! Şüphesiz oğlum”, yani boğulan [oğlum], {من أهلي} “benim ailemdendir”, yani sen bana ailemi taşımamı emrettin; o emir ise onların kurtuluşunu irade etmeye işaret ihtimali taşımaktadır, {وإن وعدك الحق} “ve şüphesiz senin vaadin haktır”, yani hakkında hüküm geçmiş olanlar müstesna onların kurtulacağına dair [vaadin] tam bir gerçektir; ben bu hükmün kâfir kadın hakkında olduğunu bilmiştim, {وأنت أحكم الحاكمين} “ve sen hüküm verenlerin en iyi hüküm verenisin”; çünkü sen onların en bilgilisisin, en çok bilen ise en adil hüküm verendir; dolayısıyla bilirsin ki senin {إلا من سبق عليه القول} “Hakkında hüküm geçmiş olanlar müstesna” sözün sadece onun istisnasıyla da sahih olur; öyleyse oğlum kurtulanlardan ise onu bana getir. Eğer bu dua dalga ikisinin arasına girdiğinde yapılmışsa anlam: “Öyleyse onu helak etme” şeklindedir. {قال يا نوح} “[Allah] buyurdu ki: Ey Nuh!”, ve ondan sadır olan ispatı nefyetmede tekit ederek şöyle buyurdu: {إنه ليس من أهلك} “Şüphesiz o senin ailenden değildir”, yani onların imanı ve onun küfrü sebebiyle kurtuluşuna hükmedilenlerden değildir; bu yüzden şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه عمل} “Şüphesiz o bir ameldir”, yani bir amel sahibidir; fakat cumhurun kıraatinde onu kınamada mübalağa olsun diye bizzat amelin kendisi kılmıştır. Zira cevherler varlık bakımından eşit seviyededir, ancak eserleriyle şeref kazanırlar; böylece onda hiçbir salih eserin bulunmadığını açıklamıştır. Ya‘kûb ve Kisâî’nin fiil ile olan kıraati ise kötülüğü mutlak surette irtikâp eden kimseden beri olmanın vacip olduğunu, bilhassa bu emrin bir izne bağlı olmaksızın sürdürülemeyeceğini ortaya koymaktadır. Amellerinin bilgiye dayandığı iddiası sebebiyle “fiil” yerine “amel” lafzıyla ifade etmiş ve Nuh aleyhisselâm'ın bu sorusuna has olmayacak şekilde tekit etmiştir:

{غير صالح} بعلمي، وقد حكمت في هذا الأمر أني لا أنجي منه إلا من اتصف بالصلاح وأنا عليم بذات الصدور، وأنت يخفي عليك كثير من الأمور فربما ظننت الإيمان بمن ليس بؤمن لبنائك الأمر على ما نراه من ظاهره؛ وقد نقل الرماني عن الحسن أنه كان ينافق بإظهار الإيمان، وهذا يدل على أن الموافق في الدين ألصق ما يكون وإن كان في غاية البعد في النسب، والمخالف فيه أبعد ما يكون وإن كان في غاية القرب في النسب.

{غير صالح} “salih olmayan [bir ameldir]”, benim ilmime göre. Ben bu işte ancak salah ile nitelenen kimseyi kurtaracağıma hükmettim; ben göğüslerin özünü hakkıyla bilirim. Sana ise birçok husus gizli kalır, bu sebeple işi zahirinde gördüğün şeye bina ettiğin için mümin olmayan bir kimseyi mümin zannedebilirsin. Nitekim Rummânî, Hasan’dan onun iman göstererek münafıklık yaptığını nakletmiştir. Bu da dinde uyuşan kimsenin nesepten ne kadar uzak olursa olsun en yakın, dinde muhalif olan kimsenin ise nesepten ne kadar yakın olursa olsun en uzak kimse olduğuna delalet eder.

ولما تسبب عن هذا الجواب أن ترك السؤال كان أولى، ذكر أمراً كلياً يندرج فيه فقال: {فلا تسألن} أي بنوع من أنواع السؤال {ما ليس لك به علم} فلا تعلم أصواب السؤال فيه أم لا، لأن اللائق بأمثالك من أولى القرب بناء أمورهم على التحقيق وانتظار الإعلام منا، انظر إلى قول موسى ﵇ في حديث الشفاعة في الصحيح من حديث أبي هريرة ﵁: «وإني قد قتلت نفساً لم أومر بقتلها» ومن المعلوم أن تلك النفس كانت كافرة من آل فرعون {إني أعظك} بمواعظي كراهية {أن تكون} أي كوناً تتخلق به {من الجاهلين*} أي في عداد الذين يعملون بالظن لأنهم لا سبيل لهم إلى الوقوف على حقائق الأمور من قبلنا فتسأل مثل ما يسألون.

Bu cevaptan, sormayı terk etmenin daha evla olduğu anlaşılınca, bunun kapsamına giren külli bir hususu zikrederek şöyle buyurdu: {فلا تسألن} “Artık benden isteme”, yani hiçbir soru çeşidiyle, {ما ليس لك به علم} “hakkında bilgin olmayan şeyi”; dolayısıyla onda istemenin doğru olup olmadığını bilemezsin. Çünkü senin gibi yakınlık sahibi kimselere yaraşan, işlerini tahkike bina etmek ve bizden gelecek bildirimi beklemektir. Sahîh’te Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın şefaat hadisindeki Mûsâ aleyhisselâm'ın şu sözüne bakın: “Ben öldürülmesiyle emrolunmadığım bir canı öldürdüm”; o canın Firavun âlinden bir kâfir olduğu ise malumdur. {إني أعظك} “Şüphesiz ben sana öğüt veriyorum”, öğütlerimle, hoşlanmadığım için: {أن تكون} “olmandan”, ahlak edineceğin bir oluşla, {من الجاهلين} “cahillerden”, yani zanna göre hareket edenlerin safında yer almandan; zira onların bizim katımızdan işlerin hakikatine vakıf olma yolları yoktur, böylece onların sorduğu gibi sorarsın.

ولما انجلى للسامع ما هو فيه ﷺ من علو المقام وعظيم

Dinleyen kimseye, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu makamın yüceliği ve

الشأن الموجب للعتاب على كثير من الصواب فتشوف للجواب، استأنف بيانه بقوله: {قال} أي مبادراً على ما يقتضيه له من كمال الصفات {رب} أي أيها المحسن إليّ، وأكد دلالة للسامعين على عظيم رغبته فقال: {إني أعوذ بك أن} أي من أن {أسألك} أي في شيء من الأشياء {ما ليس لي به علم} تأدباً بإذنك واتعاظاً بموعظتك وارتقاء لما رقيتني إليه من علو الدرجة ورفيع المنزلة {وإلا تغفر لي} أي الآن وفي المستقبل {وترحمني} أي تستر زلاتي وتمحها وتكرمني {أكن من الخاسرين*} أي العريقين في الخسارة فكأنه قيل: ماذا أجيب عن ذلك؟ فقيل: {قيل} بالبناء للمفعول دلالة على العظمة والجلال الذي تكون الأمور العظيمة لأجله بأدنى إشارة {يا نوح اهبط} أي من السفينة {بسلام} أي عظيم {منا} أي ومن سلمنا عليه فلا هلك يلحقه {وبركات} أي خيرات نامية عظيمة صالحة {عليك} أي خاصة بك {وعلى أمم} ناشئة {ممن معك} لكونهم على ما يرضينا ولا نمتعهم بالدنيا إلا قليلاً، ولهم إذا رجعوا إلينا نعيم مقيم، وقد دخل في هذا الكلام كل مؤمن ومؤمنة إلى يوم القيامة {وأمم} أي منهم {سنمتعهم} في الدنيا بالسعة في الرزق والخفض في العيش على وفق علمنا وإرادتنا ولا بركات عليهم منا ولا سلام، فالآية من الاحتباك:

doğru olan pek çok şeyde dahi azara sebep olan şanının büyüklüğü açıkça ortaya çıkıp cevabı öğrenmeyi arzulayınca, şu sözüyle bunun açıklamasını yeniden başlattı: {قال} “Dedi ki”, yani sahip olduğu kâmil sıfatların gereğine derhal uyarak: {رب} “Rabbim!”, yani ey bana ihsanda bulunan! İşitenlere büyük arzusunu göstermek için tekit ederek şöyle dedi: {إني أعوذ بك أن} “şüphesiz ben sana sığınırım... -den”, yani şundan: {أسألك} “senden istemekten”, yani hiçbir şeyi, {ما ليس لي به علم} “hakkında bilgim olmayan şeyi”; senin iznine karşı edepli olmak, öğüdünle nasihatlenmek ve beni yükselttiğin derece yüceliğine ve yüksek makama çıkmak için [bunu yaparım]. {وإلا تغفر لي} “Eğer beni bağışlamazsan”, yani şimdi ve gelecekte, {وترحمني} “ve bana merhamet etmezsen”, yani sürçmelerimi örtüp silmezsen ve bana ikramda bulunmazsan, {أكن من الخاسرين} “hüsrana uğrayanlardan olurum”, yani hüsranda kökleşmiş kimselerden olurum. Sanki: “Buna ne cevap verildi?” denildi de şöyle buyruldu: {قيل} “Denildi ki”; azamet ve celâle delalet etmesi için meçhul kalıpta getirilmiştir ki O'nun katında büyük işler en ufak bir işaretle meydana gelir: {يا نوح اهبط} “Ey Nuh! İn”, yani gemiden, {بسلام} “bir selametle”, yani büyük [bir selametle], {منا} “bizden [olan]”; zira bizim selam verdiğimiz kimseye hiçbir helak erişmez; {وبركات} “ve bereketlerle”, yani gelişen, büyük ve salih hayırlarla, {عليك} “senin üzerine”, yani sana özel olarak, {وعلى أمم} “ve ümmetler üzerine de”, türeyecek olan, {ممن معك} “seninle beraber olanlardan”; çünkü onlar bizim razı olduğumuz hal üzeredirler ve onları dünyadan ancak pek az faydalandırırız; bize döndüklerinde ise onlar için ebedî bir nimet vardır. Kıyamet gününe kadar olan her mümin erkek ve kadın bu hitabın içine girmiştir. {وأمم} “Ve birtakım ümmetler de var ki”, yani onlardan, {سنمتعهم} “onları faydalandıracağız”, dünyada ilmimize ve irademize uygun olarak rızık genişliği ve hayat rahatlığıyla [faydalandıracağız], fakat bizden onlara ne bir bereket ne de bir selamet vardır. Ayette ihtibâk sanatı vardır:

ذكر البركات والسلام أولاً دليلاً على نفيهما ثانياً، والمتاع ثانياً، دليلاً على حذفه أولاً {ثم يمسهم منا} أي في الدارين أو في الآخرة أو فيهما {عذاب أليم*} لجريهم على غير هدينا وجرأتهم على ما يسخطنا، ويجوز أن يكون {وأمم} مبتدأ من غير تقدير صفة محذوفة، فيكون المسوغ للابتداء كون المقام مقام التفضيل؛ والعياذ: طلب النجاة بما يمنع من الشر؛ والبركة: ثبوت الخير بنمائه حالاً بعد حال، وأصله الثبوت، ومنه البروك والبركة لثبوت الماء فيها.

Önce bereketlerin ve selamın zikredilmesi, ikincisinde bunların nefiy edildiğine delildir; ikincisinde faydalandırmanın zikredilmesi ise birincisinde bunun hazfedildiğine delildir. {ثم يمسهم منا} “Sonra onlara bizden dokunacaktır”, yani iki yurtta veya ahirette yahut her ikisinde, {عذاب أليم} “elem verici bir azap”; bizim hidayetimizden başka yola gitmeleri ve bizi gazaplandıracak şeylere cüret etmeleri sebebiyle. {وأمم} kelimesinin hazfedilmiş bir sıfat takdiri olmaksızın mübteda olması da caizdir; bu durumda mübteda ile başlamayı caiz kılan husus, makamın tafsilat makamı olmasıdır. İyâz (عياذ); kötülükten engelleyen şeyle kurtuluşu talep etmektir. Bereket (بركة); hayrın halden hale artarak sabit kalmasıdır; aslı sübûttur (sabit kalmaktır). Bir yerde suyun sabit kalması sebebiyle devenin çökmesine “bürûk”, havuz ve gölete de “birke” denmesi bundandır.

ذكر قصة نوح ﵇ من التوراة وهو نوح بن لمك بن متوشلح بن خنوخ بن يارد بن مهلاليل بن قينان بن أنوش بن شيث بن آدم ﵇، وذلك لأنه في أوائل السفر الأول منها: وإن آدم طاف نحو حليلته فحبلت وولدت ابناً فسماه شيث وقال: الآن أخلف الله عليّ نسلاً آخر بدل هابيل الذي قتله قابيل، وذلك بعد أن عاش آدم مائة وثلاثين سنة، وكان جميع حياة آدم تسعمائة وثلاثين سنة، وعاش شيث مائة وخمس سنين فولد له أنوش، وكان

Tevrat'tan Nuh aleyhisselâm'ın kıssasının zikri: O, Âdem aleyhisselâm oğlu Şît oğlu Enûş oğlu Kaynân oğlu Mehlâlîl oğlu Yâred oğlu Hanoğlu Metûşelah oğlu Lamek oğlu Nuh'tur. Zira Tevrat'ın ilk سفر (bölümünün) başlarında şöyle geçer: Âdem eşine yaklaştı, o da hamile kalıp bir oğul doğurdu; ona Şît adını verdi ve: “Kabil'in öldürdüğü Habil'in yerine Allah bana başka bir nesil verdi” dedi. Bu, Âdem yüz otuz yıl yaşadıktan sonra oldu. Âdem'in bütün ömrü dokuz yüz otuz yıl idi. Şît yüz beş yıl yaşadı ve Enûş doğdu;

جميع حياة شيث تسعمائة واثنتي عشرة سنة، فعاش أتوش تسعين سنة فولد له قينان وكان جيمع حياة أنوش تسعمائة وخمس سنة، وعاش قينان سبعين سنة فولد له مهلاليل وكان جميع حياة قينان تسعمائة وعشرين سنة، وعاش مهلاليل خمساً وستين سنة فولد له يارد وكانت مائة واثنتين وستين سنة فولد به خنوخ فكانت جميع حياة يارد تسعمائة واثنتين وستين سنة، وعاش خنوخ خمساً وستين سنة فولد له متوشلح وكانت جميع حياة خنوخ ثلاثمائة وخمساً وستين سنة، وعاش متوشلح مائة وسبعاً وثمانين سنة فولد له لمك وكانت جميع حياة متوشلح تسعمائة وتسعاً وستين سنة، وعاش لمك مائة واثنتين وثمانين سنة فولد له ابن فسماه نوحاً، ثم قال: هذا يريحنا من أعمالنا، وكد أيدينا في الأرض التي قد لعنها الله، وكانت جميع أيام حياة لمك سبعمائة وسبعاً وسبعين سنة، وتوفي ونوح ابن خمسمائة سنة. فولد لنوح بنون: سام وحام ويافث، فلما بدأ الناس أن يكثروا على وجه الأرض وولد لهم البنات نظر بنو الأشارف منهم بنات العامة حساناً جداً فأخذوا منهم النساء على ما اختاروا وأحبوا، فقال الله عند ذلك: لا تحل عنايتي وشفتي على هؤلاء الناس لأنهم يتبعون أهواء الجسد واللحم وكانت على الأرض جبابرة في تلك الأيام ومن بعدها، لأن بني الأشراف دخلوا على بنات العامة فولد لهم جبابرة مذكورون، فرأى الرب أن شر الناس قد كثر

Şît'in bütün ömrü dokuz yüz on iki yıl idi. Enûş doksan yıl yaşadı ve Kaynân doğdu; Enûş'un bütün ömrü dokuz yüz beş yıl idi. Kaynân yetmiş yıl yaşadı ve Mehlâlîl doğdu; Kaynân'ın bütün ömrü dokuz yüz yirmi yıl idi. Mehlâlîl altmış beş yıl yaşadı ve Yâred doğdu; [Yâred] yüz altmış iki yıl yaşadı ve Hanoh doğdu; Yâred'in bütün ömrü dokuz yüz altmış iki yıl idi. Hanoh altmış beş yıl yaşadı ve Metûşelah doğdu; Hanoh'un bütün ömrü üç yüz altmış beş yıl idi. Metûşelah yüz seksen yedi yıl yaşadı ve Lamek doğdu; Metûşelah'ın bütün ömrü dokuz yüz altmış dokuz yıl idi. Lamek yüz seksen iki yıl yaşadı ve bir oğlu oldu, ona Nuh adını verdi; sonra: “Bu, Allah'ın lanetlediği toprakta işlerimizden ve ellerimizin emeğinden bizi rahata kavuşturacaktır” dedi. Lamek'in bütün ömrünün günleri yedi yüz yetmiş yedi yıl idi; Nuh beş yüz yaşında iken vefat etti. Nuh'un Sâm, Hâm ve Yâfes adında oğulları doğdu. İnsanlar yeryüzünde çoğalmaya başlayıp kızları doğunca, eşrafın oğulları halkın kızlarının çok güzel olduğunu gördüler ve seçip beğendiklerinden kadınlar aldılar. Bunun üzerine Allah şöyle dedi: “Benim inayetim ve şefkatim bu insanların üzerinde kalmayacaktır; çünkü onlar bedenin ve etin hevalarına uyuyorlar.” O günlerde ve sonrasında yeryüzünde zorbalar vardı; zira eşrafın oğulları halkın kızlarıyla birleştiler ve onlardan adı sanı anılan zorbalar doğdu. Rab, insanların kötülüğünün yeryüzünde çoğaldığını gördü;

على الأرض هوىء فكرهم وحقدهم ردىء في جميع الأيام، فقال الرب: أمحق الذين خلقت وأبيدهم عن جديد الأرض من الناس والبهائم حتى الهوام وطير السماء؛ وظفر نوح من الله برحمة ورأفة، وكان نوح رجلاً باراً تقياً في حقبه فأرضى الله، وفسدت الأرض بين يدي الله وامتلأت إثماً وفجوراً، فرأى الرب الإله أن الأرض قد فسدت وقال الله لنوح: قد وصل إلى أمر جميع الناس وسوء أعمالهم لأن الأرض قد امتلأت إثماً وفجوراً بسوء سيرتهم.

düşüncelerinin arzusu ve kinleri bütün günlerde kötüydü. Bunun üzerine Rab şöyle dedi: “Yarattığım insanları, hayvanları, hatta sürüngenleri ve göğün kuşlarını yeryüzünden silip helak edeceğim.” Nuh ise Allah'tan bir rahmet ve şefkate nail oldu. Nuh kendi çağında iyi ve takva sahibi bir adamdı, Allah'ı hoşnut etti. Yeryüzü Allah'ın huzurunda bozuldu, günah ve kötülükle doldu. Rab İlah yeryüzünün bozulduğunu gördü ve Allah Nuh'a şöyle dedi: “Bütün insanların sonu ve kötü amelleri bana ulaştı; çünkü yeryüzü onların kötü gidişatı yüzünden günah ve kötülükle doldu.

فهأنذا مفسدهم مع الأرض فاتخذ لك أنت تابوتاً مربعاً من خشب الساج - وفي نسخة: الشمشار - وأجعل في التابوت علالي. واطلها بالقار من داخلها وخارجها، وليكن طول الفلك ثلاثمائة ذراع. وعرضه خمسين ذراعاً، وسمكه ثلاثين ذراعاً، واجعل في التابوت كوى وليكن عرضها من أعلاها ذراعاً واحداً، واجعل باب الفلك في جانبه، واجعل فيه منازل أسفل وأوساط وعلالي. وها أنذا محدر ماء الطوفان على الأرض لأفسد به كل ذي لحم فيه نسمة الحياة من تحت السماء، ويبيد كل ما على الأرض، وأثبت عهدي بيني وبينك. وتدخل التابوت أنت وبنوك وامرأتك ونساء بنيك معك، ومن كل حي من ذوي اللحوم من كل صنف اثنان لتحيى معك، ولتكن ذكوراً وإناثاً، من كل الطيور كأجناسها.

İşte ben onları yeryüzüyle birlikte helak edeceğim. Sen kendine abanoz ağacından -bir nüshada: şimşir ağacından- dört köşe bir sandık (gemi) yap ve sandıkta bölmeler yap. İçini ve dışını ziftle kapla. Geminin uzunluğu üç yüz arşın, genişliği elli arşın, yüksekliği otuz arşın olsun. Sandıkta pencereler yap ve yukarısından genişliği bir arşın olsun; geminin kapısını yan tarafına koy ve içinde alt, orta ve üst katlar yap. İşte ben, göğün altındaki içinde hayat nefesi bulunan her canlıyı yok etmek ve yeryüzündeki her şeyi helak etmek üzere yeryüzüne tufan sularını indiriyorum. Seninle aramızdaki ahdimi pekiştireceğim; sen, oğulların, karın ve oğullarının kadınları seninle beraber sandığa gireceksiniz. Seninle birlikte yaşasınlar diye her canlıdan, her et sahibinden her türün ikişer tanesi seninle olsun; erkek ve dişi olsunlar; cinslerine göre bütün kuşlardan,

ومن الأنعام لأصنافها، ومن كل الهوام التي تدب على الأرض لجواهرها، اثنين اثنين أدخل معك من كلها لتستحييها ذكراً وانثى، واجعل من كل ما يؤكل فاخزنه معك، وليكن مأكلك ومأكلها؛ فصنع نوح كل شيء كما أمر الله ثم قال الله لنوح: ادخل أنت وكل أهل بيتك إلى التابوت لأني إياك وجدت باراً تقياً في هذا الحقب، ومن كل الأنعام الزكية أدخل معك سبعة سبعة من الذكور والإناث، ومن الأنعام التي ليست بزكية أدخل معك اثنين ذكوراً وإناثاً. ومن الطير الزكي سبعة سبعة ذكوراً وإناثاً، ومن الطير الذي ليس بزكي اثنين اثنين ذكوراً وإناثاً، ليحي منها نسل على وجه الأرض، لأني من الآن إلى سبعة أيام أهبط القطر على وجه الأرض أربعين يوماً ولياليها، وأبيد كل ما خلقت على وجه الأرض؛ فصنع نوح كما أمره الرب الإله. فلما كان بعد بعد ذلك بسبعة ايام نزلت مياه الطوفان، تفجرت مياه الغمر وتفتحت مثاعب السماء. وأقبلت الأمطار على وجه الأرض أربعين نهاراً وأربعين ليلة، وفي هذا اليوم دخل نوح وسام وحام ويافث بنو نوح وامرأة نوح ونساء بنيه الثلاث معه الفلك هم وجميع السباع لأجناسها وجميع الدواب لأصنافها وكل حشرة تدب على الأرض بجواهرها وجميع الطيور لأجناسها، ودخل مع نوح التابوت منكل عصفور ومن كل ذي جناحين اثنان اثنان، ومن كل ذي لحم فيه

türlerine göre evcil hayvanlardan, çeşitlerine göre yerde sürünen bütün haşerelerden; yaşatman için hepsinden ikişer ikişer, bir erkek bir dişi olarak seninle içeri al. Yenilen her şeyden alıp yanında depola; senin ve onların yiyeceği olsun.” Nuh, Allah'ın emrettiği her şeyi yaptı. Sonra Allah Nuh'a şöyle dedi: “Sen ve bütün ev halkın sandığa girin; zira bu çağda seni iyi ve takva sahibi buldum. Bütün temiz hayvanlardan erkek ve dişi olarak yedişer yedişer yanına al; temiz olmayan hayvanlardan ise erkek ve dişi olarak ikişer ikişer yanına al. Temiz kuşlardan erkek ve dişi olarak yedişer yedişer, temiz olmayan kuşlardan ise erkek ve dişi olarak ikişer ikişer al ki yeryüzünde nesilleri yaşasın. Çünkü ben şu andan itibaren yedi gün sonra yeryüzüne kırk gün kırk gece yağmur yağdıracağım ve yeryüzünde yarattığım her şeyi yok edeceğim.” Nuh, Rab İlah'ın kendisine emrettiği gibi yaptı. Bundan yedi gün sonra tufan suları indi, büyük derinliklerin suları fışkırdı ve göğün bentleri açıldı. Kırk gün kırk gece yeryüzüne yağmurlar yağdı. O gün Nuh; oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes, Nuh'un karısı ve üç oğlunun kadınları beraberlerindeki gemiye girdiler; onlar, cinslerine göre bütün yırtıcı hayvanlar, türlerine göre bütün binek hayvanları, çeşitlerine göre yerde sürünen her haşere ve cinslerine göre bütün kuşlar. Nuh ile birlikte sandığa her kuştan ve kanatlı her varlıktan ikişer ikişer, içinde

روح الحياة وكل شيء دخل من ذوي اللحوم دخلوا ذكوراً وإناثاً كما أمر الله نوحاً، ثم أغلق الله الرب الباب عليه، وكان الطوفان على الأرض أربعين يوماً وأربعين ليلة، وكثرت المياه حتى احتملت التابوت فارتفع عن الأرض، وعزرت المياه وكثرت على الأرض جداً وجعل التابوت يسير على وجه الماء واشتدت المياه على وجه الأرض جداً جداً.

hayat ruhu bulunan her canlıdan girdiler. Canlılardan giren her şey, Allah'ın Nuh'a emrettiği gibi erkek ve dişi olarak girdi; sonra Rab Allah kapıyı onun üzerine kapattı. Yeryüzünde tufan kırk gün kırk gece sürdü; sular çoğaldı, öyle ki sandığı kaldırıp yerden yükseltti; sular çok fazlalaşıp yeryüzünde alabildiğine çoğaldı ve sandık suyun yüzünde yüzmeye başladı. Sular yeryüzünde son derece şiddetlendi.

وتوارت جميع الجبال العالية الشاهقة التي تحت السماء، وارتفعت المياة من فوق كل جبل خمسة عشر ذراعاً، وباد كل ذي لحم على الأرض من الطيور أجمع والسباع والدواب وجميع الحشرة التي تدب على الأرض وجميع الناس والبهائم، ومات كل شيء كان فيه نسمة الحياة مما في اليبس. وبقي نوح ومن معه في الفلك، واشتدت المياه على الأرض مائة وخمسين يوماً؛ وإن الله ذكر نوحاً وكل السباع والدواب وجميع الطيور التي معه في التابوت. فأهاج الله ريحاً على وجه الأرض فسكنت المياه والأمطار. واشتدت ينابيع الغمر وميازيب وغاضت المياه بعد مائة وخمسين يوماً، وسكن التابوت ووقف في الشهر السابع لثلاث عشرة ليلة بقيت من الشهر على جبال قودي وجعلت المياه تنصرف وتنتقص إلى الشهر العاشر، وظهرت رؤوس الجبال في أول يوم الشهر العاشر، فلما كان بعد ذلك بأربعين

Göğün altındaki bütün yüksek ve ulu dağlar örtüldü; sular her dağın üzerinden on beş arşın yükseldi. Kuşlardan, yırtıcılardan, binek hayvanlarından, yerde sürünen bütün haşerelerden, bütün insanlardan ve hayvanlardan yeryüzündeki her canlı helak oldu; karada bulunup içinde hayat nefesi olan her şey öldü. Sandıkta Nuh ve beraberindekiler kaldı. Sular yüz elli gün boyunca yeryüzünde şiddetini korudu. Şüphesiz Allah Nuh'u ve sandıkta onunla beraber olan bütün yırtıcıları, binekleri ve tüm kuşları andı. Allah yeryüzünde bir rüzgâr estirdi de sular ve yağmurlar dindi. Derinliklerin pınarları ve oluklar kapandı, sular yüz elli gün sonra çekildi. Sandık durdu ve yedinci ayda, ayın bitimine on üç gece kala Cûdî dağları üzerine oturdu. Sular onuncu aya kadar çekilmeye ve azalmaya devam etti. Onuncu ayın ilk gününde dağların başları göründü. Bundan kırk gün

يوماً فتح نوح الكوة التي عملها في التابوت فأرسل الغراب، فخرج الغراب من عنده فلم يعد إليه حتى يبست المياه عن وجه الأرض، ثم أرسل الحمامة من بعده ليرى هل قلت المياه عن وجه الأرض فلم تجد الحمامة موضعاً لموطىء رجليها فرجعت إلى التابوت لأن المياه كانت بعد على وجه الأرض، فمد يده فأخذها وأدخلها إليه وانتظر سبعة أيام أخرى، ثم عاد فأرسل الحمامة فعادت عند المساء وفي منقارها ورقة زيتون، فعلم أن الماء قد غاض عن وجه الأرض فصبر أيضاً سبعة أيام أخر، ثم أرسل الحمامة فلم تعد إليه أيضاً، ففتح نوح باب الفلك فرأى فإذا وجه الأرض قد ظهر وجفت الأرض. فكلم الرب الإله نوحاً وقال له: اخرج من التابوت أنت وامرأتك وبنوك ونساء بنيك معك وكل السباع التي معك من كل ذي لحم والطيور والدواب، وأخرج كل الهوام التي تدب على الأرض معك، ولتتولد وتنمو في الأرض وتكثر وتزداد على الأرض. فخرج نوح ومن ذكر وبنى للرب مذبحاً وأخذ من جميع الدواب والطيور الزكية فأصعد منها على المذبح قرباناً للرب الإله، فقال الرب الإله: لا أعود ألعن الأرض أبداً من أجل أعمال الناس لأن هوى قلب الإنسان وحقده رديء منذ صباه ولا أعود أيضاً أبيد كل حي كما فعلت، ومن الآن جميع أيام الأرض

sonra Nuh sandıkta yaptığı pencereyi açıp kargayı saldı. Karga yanından çıktı ve sular yeryüzünden kuruyuncaya kadar ona geri dönmedi. Sonra suların yeryüzünden azalıp azalmadığını görmek için peşinden güvercini saldı; fakat güvercin ayaklarını basacak bir yer bulamadı ve sandığa geri döndü, çünkü sular hâlâ yeryüzündeydi. Nuh elini uzatıp onu aldı ve yanına içeri soktu; yedi gün daha bekledi. Sonra tekrar güvercini saldı; güvercin akşam vakti geri döndü ve gagasında bir zeytin yaprağı vardı. Böylece suyun yeryüzünden çekildiğini anladı. Yedi gün daha sabretti, sonra güvercini saldı; o da bir daha kendisine geri dönmedi. Nuh geminin kapısını açtı ve baktı ki yeryüzü ortaya çıkmış ve toprak kurumuştu. Bunun üzerine Rab İlah Nuh'a seslenip şöyle dedi: “Sen, karın, oğulların ve oğullarının kadınları seninle beraber sandıktan çıkın; yanında bulunan bütün yırtıcı hayvanları, her canlıdan olan kuşları ve binekleri, seninle beraber yerde sürünen bütün haşereleri çıkar; yeryüzünde üresinler, gelişsinler, çoğalsınlar ve yeryüzünde artsınlar.” Nuh ve zikredilenler çıktılar; Nuh Rab için bir sunak yaptı, temiz binek hayvanlarının ve kuşların hepsinden alıp sunakta Rab İlah için kurbanlar sundu. Bunun üzerine Rab İlah şöyle dedi: “İnsanların amelleri yüzünden toprağı bir daha asla lanetlemeyeceğim; çünkü insanın kalbinin hevası ve kini gençliğinden beri kötüdür. Yaptığım gibi bir daha her canlıyı helak etmeyeceğim; bundan böyle yeryüzünün bütün günlerinde...”

يكون فيها الزرع والحصاد والبرد والحر والقيظ والشتاء، فبارك الله على نوح وبنيه وقال لهم: انموا واكثروا واملؤوا الأرض، وليغش رعبكم وخوفكم جميع السباع وبهائم الأرض وكل طيور السماء وكل دابة تدب على الأرض، وجميع حيتان البحور تكون تحت أيديكم، وكل الدواب الطاهرة الحية تكون لأكلكم، وقد جعلت الأشياء كلها حلالاً لكم مثل عشب البرية خضرها، وأما المخنوق الذي دمه فيه فلا تأكلوه فإن دمع نفسه، وأما دماؤكم من أنفسكم فأطلبها بالنهي من يد جميع الحيوان ومن يد جميع الناس، أي إنسان قتل أخاه طالبته بدمه، ومن سفك دم الإنسان سفك دمه لأن الله خلق آدم بصورته، وأنتم فانموا واكثروا وولدوا في الأرض وأكثروا فيها؛ وقال الله لنوح ولبنيه معه: هأنذا مثبت عهدي بيني وبينكم ومع أنسالكم من بعدهم ومع كل نفس حية منكم، ومع الطيور والدواب ومع كل سباع الأرض جميع الذين خرجوا من الفلك.

...ekim ve hasat, soğuk ve sıcak, yaz ve kış [kesintisiz] devam edecektir.” Allah Nuh'u ve oğullarını mübarek kıldı ve onlara şöyle dedi: “Üreyip çoğalın ve yeryüzünü doldurun. Bütün yırtıcıların, yerdeki binek hayvanlarının, gökteki tüm kuşların, yerde sürünen her canlının üzerine sizin dehşetiniz ve korkunuz çöksün; denizlerdeki tüm balıklar da elinizin altında olsun. Yaşayan bütün temiz hayvanlar sizin yiyeceğiniz olsun; kırların yeşil otu gibi her şeyi size helal kıldım. Ancak kanı içinde olan boğulmuş hayvanı yemeyin, zira kan onun canıdır. Sizin kendi canlarınızdan olan kanlarınızı ise, kesin bir yasakla hem bütün hayvanlardan hem de bütün insanlardan sorarım. Hangi insan kardeşini öldürürse, onun kanını talep ederim. Kim bir insanın kanını dökerse onun da kanı dökülsün; zira Allah Âdem'i kendi suretinde yaratmıştır. Sizler ise üreyip çoğalın, yeryüzünde nesiller meydana getirin ve orada artın.” Allah, Nuh'a ve beraberindeki oğullarına şöyle buyurdu: “İşte ben, sizinle, sizden sonraki nesillerinizle, sizden olan her canlı nefisle, kuşlarla, bineklerle ve gemiden çıkan yeryüzünün bütün yırtıcı hayvanlarıyla ahdimi pekiştiriyorum.

وأثبت عهدي بيني وبينكم فلا يبيد كل ذي لحم أيضاً بماء الطوفان ولا يهبط الطوفان أيضاً ليفسد جميع الأرض، قال الله لنوح: هذه علامة لعهدي الذي أجعله بيني وبينكم وبين كل نفس حية معكم في جميع أحقاب العالم، قد أظهرت قوسي في السحاب فهي أمارة ذكر العهد الذي

Benimle sizin aranızdaki ahdimi pekiştirdim; artık hiçbir canlı tufan suyuyla helak olmayacak ve bütün yeryüzünü ifsat etmek üzere bir daha tufan inmeyecektir.” Allah Nuh'a şöyle buyurdu: “Bu, benimle sizin aranızda ve âlemin bütün çağları boyunca sizinle beraber bulunan her canlı nefis arasında koyduğum ahdimin bir alametidir: Yayımı bulutların içinde gösterdim; o, bir hatırlatma işaretidir; bu ahit ki...

بيني وبينك وبين أهل الأرض، فإذا أنشأت السحاب في الأرض وأظهرت قوس السحاب فاذكروا العهد الذي بيني وبينكم، وكان بنو نوح الذين خرجوا معه من التابوت سام وحام ويافث، وحاتم يكنى أبا كنعان، هؤلاء الثلاثة ثم بنو نوح، وتفرق الناس من هؤلاء في الأرض كلها؛ ثم ذكر أن نوحاً ﵇ نام فرأى حام عريه فأظهر ذلك لأخويه، فتناول سام ويافث رداء فألقياه على أكتافهما ثم سعيا على أعقابهما مدبرين فواريا عرى أبيهما، فلما علم نوح ما صنع ابنه الأصغر دعا عليه أن يكون عبداً لأخويه، وكانت جميع أيام حياة نوح تسعمائة سنة وخمسين سنة، ثم توفي ﵊ والتحية والإكرام؛ ثم ذكر أن الناس بعده أرادوا أن يبنوا صرحاً لاحقاً بالسماء، واجتمع جميعهم على ذلك لأن لغتهم كانت واحدة ورأيهم واحد ففرق الله ألسنتهم وفرقهم من هنالك على وجه الأرض ولم يبنوا القرية التي هموا بها، ولذلك سميت بابل وبوبال معناه بالعبراني: الشتات، وما في تفسير البغوي وغيره من أن عوج ابن عوق - بضمهما كما في القاموس - كان في زمن نوح وسلم من الطوفان، وأن الماء لم يجاوز ركبتيه ونحو هذا كذب بحت منابذ لقوله تعالى: {ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون} [هود: ٢٧] وقوله: {لا عاصم اليوم من أمر الله إلا من رحم} وقوله: {رب لا تذر على الأرض من الكافرين دياراً} [نوح: ٢٦] ونحوها، فإن

...benimle senin aranda ve yeryüzü halkı arasındadır. Yeryüzünde bulutları var ettiğimde ve bulut yayını gösterdiğimde, benimle sizin aranızdaki ahdi hatırlayın.” Nuh'un gemiden kendisiyle beraber çıkan oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes idi. Hâm ise Kenan'ın babası künyesiyle anılırdı. Bu üçü, Nuh'un oğullarıdır ve bütün yeryüzündeki insanlar bunlardan türeyip dağılmıştır. Ardından Nuh aleyhisselâm'ın uyuduğu, Hâm'ın onun avret yerini görüp bunu iki kardeşine açıkladığı, bunun üzerine Sâm ve Yâfes'in bir örtü alıp omuzlarına koyarak geri geri yürüyüp arkalarını dönerek babalarının avret yerini örttükleri zikredilmiştir. Nuh küçük oğlunun ne yaptığını öğrenince, kardeşlerine köle olması için ona beddua etti. Nuh'un tüm hayatının günleri dokuz yüz elli yıl idi; sonra vefat etti -ona salât, selâm ve ikram olsun-. Ardından ondan sonraki insanların göğe kadar ulaşacak yüksek bir kule inşa etmek istedikleri, dilleri bir ve görüşleri bir olduğu için hepsi bu konuda birleştikleri, bunun üzerine Allah'ın onların dillerini birbirinden farklı kıldığı ve onları oradan yeryüzüne dağıttığı, böylece niyetlendikleri o şehri inşa edemedikleri zikredilmiştir. İşte bu yüzden oraya Bâbil denilmiştir; Bûbâl kelimesinin İbranicedeki anlamı ise “dağılma / darmadağın oluştur”. Begavî'nin tefsirinde ve diğer kaynaklarda geçen; Ûc b. Ûk'un -Kāmûs'ta geçtiği üzere her ikisinin de ötresiyle- Nuh zamanında yaşadığı, tufandan kurtulduğu, suyun onun dizlerini aşmadığı ve benzeri anlatılar ise sırf bir yalandır; Allah Teâlâ'nın: {ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون} [Hûd: 27] “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; şüphesiz onlar boğulacaklardır!”, {لا عاصم اليوم من أمر الله إلا من رحم} “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur” ve {رب لا تذر على الأرض من الكافرين دياراً} [Nûh: 26] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiçbir kimse bırakma!” gibi ayetlerine tamamen zıttır. Zira...

كل من ذكر ذلك ذكر أن موسى ﵇ قتله كافراً.

...bunu nakledenlerin hepsi, Mûsâ aleyhisselâm'ın onu bir kâfir olarak öldürdüğünü zikretmiştir.

ولما تمت هذه القصة علىلنحو الوافي ببيان اجتهاد نوح علبه السلام في إبلاغ الإنذار من غير مراعاة إقبال ولا إدبار، وكانت مع ذلك دالة على علم تام واطلاع على دقائق لا سبيل إليها إلا من جهة الملك العلام، فهي على إزالة اللبس عن أمره ﷺ أوضح من الشمس، قال تعالى منبهاً على ذلك: {تلك} أي هذه الأنباء البديعة الشأن الغريبة الأمر البعيدة عن طوق المعارض، العلية الرتب عن يد المتناول {من أنباء الغيب} أي أخباره العظيمة، ثم أشار إلى أنه لا يزال يجدد له أمثالها بالمضارع في قوله: {نوحيها إليك} فكأنه قيل: إن بعض أهل الكتاب يعلم بعض تفاصيلها، فأشار إلى أن ذلك مجموعة غيب وبما يعلمونه غيب نسبي بقوله: {ما كنت تعلمها} أي على هذا التفصيل {أنت} ولما كان خفاءها عن قومه دليلاً على خفائها عنه لأنه لم يخالط غيرهم قال: {ولا قومك} أي وإن كانوا أهل قوة في القيام على ما يحاولونه وعدداً كثيراً، ومنهم من يكتب ويخالط العلماء.

Bu kıssa, Nuh aleyhisselâm'ın [insanların] yönelmesine veya yüz çevirmesine aldırmaksızın uyarıyı tebliğ etme hususundaki gayretini en mükemmel şekilde beyan ederek tamamlanınca; bununla birlikte, her şeyi hakkıyla bilen Hükümran'ın (el-Melikü'l-Allâm) bildirmesi dışında ulaşılamayacak olan inceliklere muttali olmayı ve tam bir ilmi göstermesi sebebiyle, [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasındaki her türlü şüpheyi giderme hususunda güneşten daha açık olduğu için, Allah Teâlâ buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {تلك} “İşte bunlar” yani eşsiz bir şana, hayret verici bir duruma sahip, karşı koyanın gücünü aşan ve erişmeye çalışanların elinden yüce mertebede bulunan bu haberler; {من أنباء الغيب} “gayb haberlerindendir” yani onun büyük haberlerindendir. Sonra muzari (geniş/şimdiki zaman) fiille: {نوحيها إليك} “Sana vahyediyoruz” buyurarak, bu tür [haberlerin] benzerlerini ona sürekli olarak yenileyeceğine işaret etti. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Ehl-i kitaptan bazıları bu kıssanın kimi ayrıntılarını bilmektedir.” İşte Allah Teâlâ: {ما كنت تعلمها} “Sen onları bilmiyordun” yani bu ayrıntısıyla bilmiyordun, {أنت} “ne sen” buyurarak kıssanın bütünüyle gayb olduğunu, onların bildiklerinin ise ancak izafi bir gayb olduğunu ima etti. Bu haberlerin onun kavmine gizli kalması, Hz. Peygamber'in onlardan başkasıyla karışıp görüşmemesi sebebiyle onun için de gizli olduğunun bir delili sayıldığından dolayı: {ولا قومك} “ne de kavmin [biliyordu]” buyurdu; yani kavmin, giriştikleri işleri yürütme hususunda güçlü ve sayıca çok olsalar, içlerinde yazı yazanlar ve âlimlerle bir arada bulunanlar yer alsa bile [bilmiyorlardı].

ولما كان زمان خفاء ذلك عنهم - وإن كان عاماً لهم - بعض الزمان الماضي، أدخل الجار فقال: {من قبل هذا} أي من إيحائي إليك حتى يطرق الوهم حينئذ أنك تعلمتها من أحد منهم وإن كان يعلم

Bu durumun onlara gizli kalma zamanı -tümünü kapsasa da- geçmiş zamanın bir parçası olduğundan, harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبل هذا} “Bundan önce”; yani sana vahyedişimden önce [bilmiyordunuz]. Ta ki senin bu bilgileri onlardan birinden öğrendiğin vehmine kapılınmasın; her ne kadar...

كثيراً منها أهل الكتاب كما رأيت عن نص التوراة فبان أن لا عرض لقومك إلا العناد {فاصبر} على ذلك ولا تفتر عن الإنذار فستكون لك العاقبة كما كانت لنوح لأجل تقواه {إن العاقبة} أي آخر الأمر من الفوز والنصر والسعادة {للمتقين*} أي العريقين في مخافة الله في كل زمن، وقد تضمنت القصة البيان عما يوجبه حال أهل الخير والإيمان وأهل الشر والطغيان من الاعتبار بالنبأ عن الفريقين ليجتبي حال هؤلاء ويتقي حال أولئك لسوء العاقبة في الدنيا والآخرة.

...Tevrat metninden gördüğün üzere Ehl-i kitap bunlardan pek çoğunu bilse de. Böylece kavminin inadından başka hiçbir tutanağı olmadığı açığa çıkmış oldu. {فاصبر} “O halde sabret” buna karşı [sabırlı ol] ve uyarıda bulunmaktan geri durma; zira Nuh'a takvası sebebiyle olduğu gibi sana da akıbet [zafer] nasip olacaktır. {إن العاقبة} “Şüphesiz akıbet” yani zafer, nusret ve saadetten ibaret olan işin sonu, {للمتقين*} “müttakiler içindir.” Yani her devirde Allah korkusunu tam anlamıyla taşıyanlaradır. Bu kıssa, dünya ve ahiretteki kötü son sebebiyle ötekilerin durumundan sakınılması ve berikilerin durumunun seçilip benimsenmesi amacıyla, iki zümrenin haberinden ibret alma hususunda hayır ve iman ehlinin durumu ile şer ve taşkınlık ehlinin durumunun gerektirdiği açıklamaları içermiştir.

ولما تم من ذلك ما هو كفيل بغرض السورة، وختم بأن العاقبة دائماً للمتقين، أتبع بالدليل على ذلك من قصص الأنبياء مع الوفاء بما سيقت له قصة نوح - على جميعهم السلام - من الحث على المجاهرة بالإنذار فقال تعالى: {وإلى} أي ولقد ارسلنا إلى {عاد أخاهم} وبينه فقال: {هوداً} ولما تقدم أمر نوح مع قومه، استشرف السامع إلى معرفة ما قال هود ﵇ هل هو مثل قوله أو لا؟ فاستأنف الجواب بقوله: {قال يا قوم} الذين هم أعز الناس لدي {اعبدوا الله} أي ذا الجلال والإكرام وحده؛ ثم صرح وعلل فقال: {ما لكم} وأغرق في النفي فقال: {من إله} أي معبود بحق {غيره} فدعا إلى أصل الدين كما هو دأب سائر النبين والمرسلين؛ ثم ختم ذلك بمواجهتهم

Surenin amacını karşılayacak olan bu anlatım tamamlanıp akıbetin daima müttakilere ait olduğu belirtilerek son bulunca, Nuh -hepsine selâm olsun- kıssasının sevk edilme gayesi olan uyarıyı açıkça yapmaya teşviki yerine getirmekle birlikte, peygamberlerin kıssalarından buna dair bir delil getirerek şöyle buyurdu: {وإلى} “Ve [gönderdik]” yani andolsun ki gönderdik, {عاد أخاهم} “Âd kavmine kardeşlerini”; sonra onu açıklayarak: {هوداً} “Hûd'u” buyurdu. Nuh'un kavmiyle olan durumu daha önce geçince, dinleyen kimse Hûd aleyhisselâm'ın ne dediğini, onun sözünün Nuh'un sözü gibi olup olmadığını öğrenmeye iştiyak duydu; bunun üzerine söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال يا قوم} “Dedi ki: Ey kavmim!” Ey katımda insanların en değerlisi olanlar! {اعبدوا الله} “Allah'a kulluk edin!” Yani yalnızca celâl ve ikram sahibi olan O'na kulluk edin. Sonra bunu açıkça ifade edip gerekçesini belirterek: {ما لكم} “Sizin yoktur” buyurdu ve nefyin derecesini en ileriye taşıyarak: {من إله} “hiçbir ilahınız” yani hak olarak ibadet edilecek hiçbir mabudunuz, {غيره} “O'ndan başka” dedi. Böylece diğer bütün nebilerin ve resullerin âdeti olduğu üzere dinin aslına davet etti; ardından...

بما يسوءهم من الحق وما ثناه عن ذلك رجاء ولا خوف فقال: {إن} أي ما {أنتم إلا مفترون*} أي متعمدون الكذب على الله في إشراككم به سبحانه لأن ما على التوحيد من أدلة العقل غير خاف على عاقل فكيف مع تنبيه النقل! وذلك مكذب لمن أشرك، أي فاحذروا عقوبة المفتري؛ ثم نفى أن يكون له في ذلك غرض غير نصحهم بقوله موضع «إني ناصح لكم بهذا الأمر فلا يسوءكم مواجهتي لكم فيه بما تكرهون» {يا قوم} مكرراً لاستعطاف {لا أسألكم} أي في المستقبل كما لم أسالكم في الماضي {عليه} أي على هذا الإنذار {أجراً} أي فلست موضع تهمة {إن} أي ما؛ {أجري} ثم وصف من توكل عليه سبحانه بما يدل على الكفاية فعليّ وجوب شكره فقال: {إلا على الذي فطرني} أي أبتدأ خلقي ولم يشاركه فيّ أحد فهو الغني المطلق لا أوجه رغبتي إلى غيره كما يجب على كل أحد لكونه فطرة.

...kendilerini rahatsız edecek olan hakikatle onları yüzleştirerek sözünü tamamladı; hiçbir ümit yahut korku onu bundan geri çevirmedi ve şöyle dedi: {إن} “Yoktur” yani değilsiniz, {أنتم إلا مفترون*} “siz ancak iftira edenlerden başkası [değilsiniz].” Yani O'na ortak koşmakla Allah'a kasten yalan uyduruyorsunuz; zira tevhide dair aklî deliller hiçbir akıl sahibine gizli kalmaz, nerede kaldı ki naklin uyarısıyla beraber olsun! İşte bu durum, şirk koşan kimseyi yalanlamaktadır; yani iftiracının cezasından sakının! Ardından, “Ben bu işte sizin için bir nasihatçiyim; sizin hoşlanmadığınız şeylerle yüzleştirip durmam sizi rahatsız etmesin” makamındaki şu sözüyle bu davette kendilerine nasihat etmekten başka hiçbir gayesi olmadığını belirterek şöyle dedi: {يا قوم} “Ey kavmim!” -gönüllerini kazanmak için tekrarlayarak- {لا أسألكم} “Sizden istemiyorum” yani geçmişte istemediğim gibi gelecekte de istemem, {عليه} “buna karşılık” yani bu uyarıya karşılık, {أجراً} “bir ücret”; yani ben bir töhmet altında değilim. {إن} “Yoktur” yani değildir; {أجري} “benim ücretim”; sonra O'na şükretmenin kendisine vacip olduğunu ve O'nun her şeye yeteceğini gösterecek şekilde tevekkül ettiği Yüce Zat'ı niteleyerek: {إلا على الذي فطرني} “ancak beni yaratana aittir.” Yani beni ilk defa yaratana aittir; O'nun benim üzerimdeki yaratmasında hiç kimse O'na ortak olmamıştır. O mutlak zengindir, dolayısıyla fıtratı gereği her bir fert üzerine vacip olduğu gibi ben de rağbetimi O'ndan başkasına yöneltmem.

ولما كان الخلاف الذي لا حظ فيه جهة الدنيا لا يحتاج الإنسان في الدلالة على أن صاحبه ملجأ إليه من جهة الله، وأنه لا نجاة إلا به إلى غير العقل، سبب عن قوله هذا الإنكار عليهم في قوله: {أفلا تعقلون*} .

Dünyevi hiçbir menfaatin bulunmadığı bu muhalefet karşısında insanın, davasının sahibinin Allah tarafından sığınak kılınmış olduğuna ve ancak O'nun sayesinde kurtuluş bulunacağına delil getirmesi için akıldan başka bir şeye ihtiyacı olmadığından, bu sözünün ardından onları kınayarak şöyle buyurdu: {أفلا تعقلون*} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”

ولما دعاهم مشيراً إلى ترهيبهم مستدلاً على الصدق بنفي الغرض، رغبهم في إدامة الخوف مما مضى بقوله: {ويا قوم} ومن هم

Kişisel bir menfaati dışlayarak doğruluğuna delil getirip onları korkutmaya işaret ederek davet edince, şu sözüyle geçmişte kalan şeylerden sürekli korkmaları hususunda onları teşvik etti: {ويا قوم} “Ve ey kavmim!” Ey benim nezdimde...

أعز الناس عليّ ولهم قدرة على ما طلب منهم {استغفروا ربكم} أي اطلبوا غفرانه بطاعتكم له لما يجب له بإحسانه إليكم. وأشار إلى علو رتبة التوبة بأداة التراخي فقال: {ثم توبوا إليه} أي تسموا عالي هذه الرتبة بأن تطلبوا ستر الله لذنوبكم ثم ترجعوا إلى طاعته بالندم والإقلاع والاستمرار {يرسل السماء} أي الماء النازل منها أو السحاب بالماء {عليكم مدراراً} أي هاطلة بمطر غزير متتابع {ويزدكم قوة} أي عظيمة مجموعة {إلى قوتكم} ثم عطف على قوله {استغفروا} قوله: {ولا تتولوا} أي تكلفوا أنفسكم غير ما جبلت عليه من سلامة الانقياد فتبالغوا في الإعراض - بما أشار إليه إثبات التاء {مجرمين*} أي قاطعين لأنفسكم - ببناء أمركم على الظنون الفاسدة عن خيرات الدنيا والآخرة.

...insanların en değerlisi olan ve kendilerinden istenen şeye güç yetirenler! {استغفروا ربكم} “Rabbinizden bağışlanma dileyin!” Yani O'nun size olan ihsanı sebebiyle hak ettiği üzere, O'na itaat ederek mağfiretini isteyin. Tövbenin mertebesinin yüceliğine terahi edatıyla (sonralık bildiren edatla) işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم توبوا إليه} “Sonra O'na tövbe edin!” Yani Allah'ın günahlarınızı örtmesini isteyerek bu yüce mertebeye yükselin; sonra pişmanlık duyup [günahı] terk ederek ve sebat göstererek O'nun itaatine dönün. [Böyle yaparsanız O,] {يرسل السماء} “göğü gönderir” yani oradan inen suyu yahut su yüklü bulutları, {عليكم مدراراً} “üzerinize bol bol [yağan yağmur olarak]” yani bol ve kesintisiz yağan bir yağmur halinde gönderir; {ويزدكم قوة} “ve size kuvvet katar” yani büyük ve derli toplu bir kuvvet, {إلى قوتكم} “kuvvetinizin üstüne.” Sonra {استغفروا} “bağışlanma dileyin” buyruğuna şunu atfetti: {ولا تتولوا} “ve yüz çevirmeyin!” Yani fıtratınızda var olan selim teslimiyetin dışına çıkarak nefsinize zahmet vermeyin ve -'tâ' harfinin varlığının işaret ettiği üzere- aşırı derecede yüz çevirmeyin, {مجرمين*} “günahkârlar olarak!” Yani işinizi batıl zanlar üzerine bina ederek dünya ve ahiret hayırlarından kendinizi bütünüyle mahrum bırakan kimseler olarak [yüz çevirmeyin].

ولما محّض لهم النصح على غاية البيان، ما كان جوابهم إلا أن {قالوا} أي عاد بعد أن أظهر لهم هود ﵇ من المعجزات ما مثله آمن عليه البشر {يا هود} نادوه باسمه غلظة وجفاء {ما جئتنا ببينة} فأوضحوا لكل ذي لب أنهم مكابرون لقويم العقل وصريح النقل، فهم مفترون كما كان العرب يقولون للنبي ﷺ بعد أن أتاهم من الآيات على يده ما يفوت الحصر {لولا أنزل عليه آية من ربه} {وما نحن} وأغرقوا في النفي فقالوا: {بتاركي آلهتنا} مجاوزين لها أو صادرين {عن قولك} وتركهم للعطف بالفاء - المؤذنة بأن الأول سبب الثاني أي الواو في قولهم: {وما نحن لك} أي خاصة، وأغرقوا في التفي فقالوا: {بمؤمنين*} - دليل على أنهم تركوا إتباعه عناداً، لا أنهم يعتقدون أنه لم يأت ببينة؛ وإلى ذلك يرشد أيضاً تعبيرهم بالاسمية التي تدل على الثبات فإذا نفي لم ينتف الأصل؛ والبينة: الحجة الواضحة في الفصل بين الحق والباطل، والبيان: فصل المعنى من غيره حتى يظهر للنفس محرراً مما سواه، والحامل على ترك البينة بعد ظهورها صد الشبهة عنها أو تقليد الرؤساء في دفعها واتهام موردها أو اعتقاد أصول فاسدة تدعو إلى جحدها أو العناد للحسد ونحوه، والجامع له كله وجود الشبهة.

[Hûd] onlara en açık ve anlaşılır şekilde samimiyetle öğüt verince, onların cevabı sadece şu oldu: {قالوا} “Dediler ki:” Yani Hûd aleyhisselâm, insanların benzeriyle iman edeceği türden mucizeleri kendilerine gösterdikten sonra Âd kavmi [şöyle] dedi: {يا هود} “Ey Hûd!” Kaba ve katı bir tutumla ona adıyla hitap ettiler; {ما جئتنا ببينة} “Sen bize apaçık bir delil getirmedin.” Böylece aklıselim olan herkese, doğru akla ve açık nakle karşı inatla direndiklerini gösterdiler. Tıpkı Arapların, Hz. Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem elinde sayılamayacak kadar çok ayet (mucize) kendilerine geldikten sonra ona: {لولا أنزل عليه آية من ربه} “Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!” demeleri gibi onlar da iftiracıdırlar. {وما نحن} “Ve biz değiliz” Olumsuzluğu pekiştirerek şöyle dediler: {بتاركي آلهتنا} “ilahlarımızı terk edecek” [onları] bırakacak yahut onlardan vazgeçecek, {عن قولك} “senin sözünle.” Birincinin ikincinin sebebi olduğunu bildiren 'fâ' (ف) harfi yerine 'vâv' (و) ile atfı tercih etmeleri —yani {وما نحن لك} “ve biz sana” [ifadesindeki vâv] yani özellikle sana, [olumsuzluğu pekiştirerek] {بمؤمنين*} “asla inanacak değiliz” sözlerindeki [vâv]— onun bir mucize getirmediğine inandıkları için değil, inatları yüzünden ona uymayı terk ettiklerine delildir. Ayrıca sebat (süreklilik) ifade eden isim cümlesi kalıbını kullanmaları da buna işaret eder; zira [isim cümlesi] olumsuzlandığında asıl fiil/kök büsbütün ortadan kalkmaz. Beyyine (بينة); hak ile bâtılı ayırt etmede apaçık hüccet demektir. Beyan (بيان) ise; bir manayı başkasından, nefiste diğer şeylerden arınmış olarak belirecek derecede ayırt etmektir. Açığa çıktıktan sonra beyyineyi terk etmeye sevk eden şey; şüphenin onu engellemesi, onu savuşturmada ve getirenini itham etmede önderleri taklit etmek, inkârı gerektiren bozuk esaslara inanmak yahut haset ve benzeri sebeplerden ötürü inat etmektir. Bütün bunları toplayan ortak nokta ise şüphenin varlığıdır.

ولما قالوا هذا الكلام البين الفساد من غير تعرض لنقض ما قال لهم بنوع شبهة، كان كأنه قيل لهم: هذا الذي قلته لكم وهو لا أبين منه ولا أعدل، افرضوا أنه ما ظهر لكم صحته فما تقولون إنه حملني عليه مع أن فيه منابذتكم وأنتم أولاد عمي وأعز الناس عليّ؟ فقالوا: {إن نقول إلا اعتراك} أي أصابك وغشيك غشياناً التصق بك التصاق العروة بما هي فيه مع التعمد والقوة {بعض آلهتنا بسوء} من نحو الجنون والخبال فذاك الحامل لك على النهي عن عبادتها.

Hûd'un kendilerine söylediklerini en ufak bir şüpheyle dahi çürütmeye kalkışmaksızın böylesine açık bir bozukluk taşıyan bu sözü söylediklerinde, sanki onlara şöyle denilmiş gibi oldu: “Size söylediğim ve bundan daha açığı ve daha adili bulunmayan bu sözün doğruluğunun size açıkça görünmediğini farz edin; peki, amcamın oğulları ve benim nezdimde insanların en değerlisi olduğunuz halde sizi karşıma almayı içeren bu işe beni neyin sevk ettiğini söylersiniz?” Bunun üzerine onlar şöyle dediler: {إن نقول إلا اعتراك} “Biz ancak şunu söyleriz: Seni çarpmıştır” yani sana isabet etmiş ve bir halkanın tutunduğu yere kasıtla ve kuvvetle yapışması gibi sana sarılmıştır, {بعض آلهتنا بسوء} “ilahlarımızdan bazısı bir kötülükle.” Delilik ve akıl tutulması gibi bir illetle [çarpmıştır]; işte seni onlara tapınmaktan men etmeye sevk eden şey de budur.

ولما كان الطبع البشري قاضياً بأن الإنسان يخشى ممن مسه بسوء وهو يتوهم أنه قادر على ضرره فلا يواجهه بما يكره، وكان قولهم محركاً للسامع إلى الاستعلام عن حوابه لهم، استأنف سبحانه الإخبار عنه بقوله: {قال} نافياً لما قالوا مبيناً أن آلهتهم لا شيء ضاماً لهم معها، وأكد لأنهم بحيث لا يظنون أن أحداً لا يقول ما قاله {إني أشهد الله} أي الملك الأعظم ليقوم عذري عنده وعدل أدباً مع الله عن أن يقول: وأشهدكم - لئلا يتوهم تسوية - إلى صيغة الأمر تهاوناً بهم فقال: {واشهدوا} أي أنتم لتقويم الحجة عليكم لأيكم ويبين عجزكم ويعرف كل أحد أنكم بحيث يتهاون بكم وبدينكم ولا يبالي بكم ولا به {أني بريء مما تشركون*} وبين سفولها بقوله: {من دونه} كائناً ما كان ومن كان، فكيف إذا لم يكن إلا جماداً {فكيدوني} حال كونكم {جميعاً} أي فرادى إن شئتم أو مجتمعين أنتم وآلهتكم.

İnsan tabiatı, kendisine kötülük dokunduran ve zarara gücü yettiğini vehmettiği kimseden korkmasını ve onu hoşlanmayacağı bir şeyle yüzleştirmemesini gerektirdiğinden ve onların bu sözü dinleyeni Hûd'un vereceği cevabı öğrenmeye sevk ettiğinden dolayı, Allah Teâlâ onun cevabını bildirmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki:” -onların söylediklerini reddederek, ilahlarının bir hiç olduğunu ve kendilerini de onlarla bir tuttuğunu açıklayarak; hiç kimsenin onun söylediğini söyleyemeyeceğini zannettikleri bir durumda sözünü pekiştirdi- {إني أشهد الله} “Ben Allah'ı şahit tutuyorum” yani katında mazeretim sabit olsun diye en büyük Hükümran'ı şahit tutuyorum. Allah'a karşı edepten ötürü “Sizi de şahit tutuyorum” diyerek eşitlik vehmi uyandırmaktan kaçındı ve onları küçümseyerek emir kipine dönüp şöyle dedi: {واشهدوا} “siz de şahit olun!” Yani aleyhinize hüccet ikame edilsin, acziyetiniz ortaya çıksın ve herkes sizin ve dininizin hiçe sayılacak, kendinize de dininize de aldırılmayacak bir durumda olduğunuzu bilsin diye [şahit olun ki], {أني بريء مما تشركون*} “ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım!” Sonra onların aşağılığını şu sözüyle beyan etti: {من دونه} “O'ndan başka” olan her ne ve her kim olursa olsun [uzağım]. Hele hele bunlar sadece birer cansız puttan ibaret olursa durum nasıldır! {فكيدوني} “Hadi bana tuzak kurun” {جميعاً} “hepiniz birden!” İster teker teker ister ilahlarınızla birlikte toptan olarak [tuzak kurun].

ولما كانت المعاجلة في الحرب أهول، وكان شأنها أصعب وأخطر، بين عظمها بأداة التراخي فقال: {ثم لا تنظرون*} والكيد: طلب الغيظ بالسر في مكر، وهذه الآية من أعلام النبوة الواضحة لهود ﵇، فكأنه قيل: هب أن آلهتنا لا شيء، فما حملك على الاجتراء

Savaşta acele etmek daha dehşet verici, işi ise daha çetin ve tehlikeli olduğu için, bu durumun büyüklüğünü terahi edatıyla bildirerek şöyle dedi: {ثم لا تنظرون*} “Sonra bana hiç mühlet de vermeyin!” Keyd (كَيْد): Hile ile gizlice öfkesini almaya çalışmaktır. Bu ayet, Hûd aleyhisselâm'ın peygamberliğinin apaçık alametlerindendir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Diyelim ki ilahlarımız bir hiçtir; peki, bizim çokluğumuzu ve gücümüzü bildiğin ve içimizden sadece biri olmaktan öteye geçmediğin halde bizi karşına almaya seni cesaretlendiren nedir?” Bunun üzerine Hûd şöyle dedi:

على مخالفتنا نحن وأنت كثرتنا وقوتنا وأنت لا تزيد على أن تكون واحداً منا فقال: {إني} أي جسرت على ذلك لأني {توكلت} معتمداً {على الله} الملك المرهوب عقابه الذي لا ملك سواه ولا رب غيره؛ وبين إحاطة ملكه بقوله: {ربي وربكم} أي الذي أوجدنا ودبر أمورنا قبل أن يخلقنا فعلم ما يعمل كل منا في حق الآخرة لأنه {ما من دابة} أي صغرت أو كبرت {إلا هو آخذ} أي أخذ قهر وغلبة {بناصيتها} أي قادر عليها، وقد صار الأخذ بالناصية عرفاً في القدرة، لأن الكل جارون مع مراده لا مع مرادهم بل لا ينفك أحد عن كراهة لبعض ما هو فيه فدل ذلك قطعاً على أنه بغير مراده وإنما هو بمراد قاهر قهره على ذلك وهو الملك الأعلى سبحانه؛ والناصية: شعر مقدم الرأس، ومن أخذ بناصيته فقد انقاد لأخذه لا يستطيع ميلاً {إن} أي لأن {ربي} أي المحسن إليّ بما أقامني فيه {على صراط} أي طريق واسع بين {مستقيم*} ظاهر أمره لكل أحد لا لبس فيه أصلاً ولا خلل ولا اضطراب ولا اعوجاج بوجه، فلذلك كان كل من في الكون يتألهه ويدعو ويخافه ويرجوه وإن اتخذ بعضهم من دونه شركاء، وأما ما يعبد من دونه فلا يعظمه إلا عابده، وأما غير عابده فإنه لا يقيم له وزناً؛ فصح بهذا غالب

{إني} “Şüphesiz ben” yani buna cesaret ettim çünkü ben, {توكلت} “tevekkül ettim” güvenip dayandım, {على الله} “Allah'a!” Cezalandırmasından korkulan, kendisinden başka mülk sahibi ve Rabb bulunmayan Hükümran'a [güvendim]. Hükümranlığının kuşatıcılığını şu sözüyle açıkladı: {ربي وربكم} “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah'a].” Yani bizi var eden ve bizi yaratmadan önce işlerimizi takdir eden, dolayısıyla her birimizin ahiretle ilgili ne yapacağını bilen [Rabbime güvendim]. Zira {ما من دابة} “hiçbir canlı yoktur ki” küçük olsun büyük olsun, {إلا هو آخذ} “ancak O tutmuş olmasın” yani kahredici ve galip bir tutuşla, {بناصيتها} “onun perçeminden!” Yani ona bütünüyle güç yetirir durumdadır. Perçeminden tutmak, güç ve kudret anlamında örfleşmiştir; çünkü her varlık kendi iradesiyle değil, O'nun iradesiyle hareket eder; hatta hiç kimse içinde bulunduğu durumun bazısından hoşnutsuz olmaktan kurtulamaz. Bu da kesin olarak gösterir ki bu durum kendi iradesiyle değil, kendisini buna mecbur bırakan Kahhâr olan Yüce Hükümran'ın iradesiyledir. Nâsiye (نَاصِيَة): Başın ön kısmındaki saçtır; perçeminden tutulan kimse, tutana boyun eğer ve hiçbir tarafa yönelemez. {إن} “Şüphesiz” yani çünkü, {ربي} “benim Rabbim” beni içinde bulundurduğu durumla bana ihsanda bulunan Rabbim, {على صراط} “bir yol üzerindedir” yani geniş ve apaçık bir yol, {مستقيم*} “dosdoğru [bir yol üzerindedir].” O'nun işi her bir kimse için apaçıktır; onda asla hiçbir kapalılık, kusur, çalkantı ve eğrilik yoktur. İşte bu yüzden kâinattaki herkes -içlerinden bazıları O'ndan başka ortaklar edinse de- O'nu ilah tanır, O'na dua eder, O'ndan korkar ve O'nu umar. O'ndan başka tapılanlara gelince, ona sadece tapanı tazim gösterir; tapmayan ise ona hiçbir değer vermez. Böylece O'nun her şeye galip olduğu kesinleşmiştir...

على كل شيء غلبة يعلمها كل موجود من غير خفاء أصلاً، فهو مرجو مرهوب بإجماع العقلاء بخلاف معبوداتكم، والحاصل أنه يلزم الصراط المستقيم الظهور، فيلزم عدم الاختلاف لانتفاء اللبس، فمن كان عليه كان عليّ القدر شهير الأمر، بصيراً بما يريد، مع الثبات والتمكن، مرهوب العاقبة، مقصوداً بالاتباع والمحبة، من لم يقبل إليه ضل، ومن أعرض عنه أخذ لكثرة أعوانه وعز سلطانه، فظهرت قدرته على عصمة من يتوكل عليه وعجز معبوداتهم معهم، لأن نواصي الكل بيده وهو ربها وربهم ورب كل شيء، فقد انطبق ختام الآية على قولهم {ما جئتنا ببينة} رداً له لأن من كان على صراط مستقيم لم يكن شيء أبين من أمره، وعلى جوابه في توكله وما في حيزه أتم انطباق؛ والناصية: مقدم الشعر من الرأس، وأصلها الاتصال من قولهم: مفازة تناصي مفازة - إذا كانت متصلة بها.

...her varlığın hiçbir gizlilik olmaksızın bildiği bir galebe ile [galip olduğu kesinleşmiştir]. Dolayısıyla O, sizin sahte ilahlarınızın aksine, akıl sahiplerinin icmasıyla umulan ve korkulandır. Hâsılı, dosdoğru yolun açık ve belirgin olması zorunludur; kapalılık ortadan kalktığı için ihtilafın da bulunmaması gerekir. Bu yol üzerinde olan kimse; sebat ve hâkimiyetle birlikte yüce bir mertebede, şanı açık, ne istediğini bilen, akıbetinden korkulan, tabi olunması ve sevilmesi hedeflenen bir kimse olur. O'na yönelmeyen sapar; O'ndan yüz çeviren ise, yardımcılarının çokluğu ve saltanatının yüceliği sebebiyle helak edilir. Böylece kendisine tevekkül edeni koruma hususundaki kudreti ile tapanlarıyla birlikte o putların acziyeti açığa çıkmıştır; zira hepsinin perçemi O'nun elindedir, O hem putların hem onların hem de her şeyin Rabbidir. Ayetin sonu, onların {ما جئتنا ببينة} “Sen bize apaçık bir delil getirmedin” sözünü reddedecek şekilde tam olarak uyuşmuştur; zira dosdoğru yol üzerinde olan bir kimsenin durumundan daha açık hiçbir şey yoktur. Yine Hûd'un tevekkülü ve onun kapsamındaki cevabıyla da tam bir uyum içindedir. Nâsiye (نَاصِيَة): Başın ön tarafındaki saçtır; aslı ise 'bitişme' anlamından gelir, nitekim birbirine bitişik iki çöl için “مَفَازَةٌ تُنَاصِي مَفَازَةً” (bir çöl diğerine bitişti) denir.

ولما استوفى تشييده أمره وهدم قولهم، أخذ يحذرهم فقال مبيناً أن العدول عما جاء به لا يكون إلا بمعالجة الطبع السليم: {فإن تولوا} ولو أدنى تولية - بما يشير إليه حذف التاء، فعليكم اللوم دوني، لأني فعلت ما عليّ {فقد} أي بسبب أني قد {أبلغتكم ما} أي كل شيء

Hûd kendi davasını muhkem kılıp onların sözlerini çürütmeyi tamamlayınca, getirdiği hakikatten yüz çevirmenin ancak selim tabiatı bozmakla mümkün olacağını açıklayarak onları uyarmaya başladı ve şöyle dedi: {فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirseniz” en ufak bir yüz çevirişle bile olsa -'tâ' harfinin hazfedilmesinin işaret ettiği üzere-; artık kınama bana değil, size aittir; çünkü ben üzerime düşeni yaptım. {فقد} “Doğrusu ben” yani ben, {أبلغتكم ما} “size tebliğ etmiş bulunuyorum” yani her şeyi...

{أرسلت} أي تقدم إرسالي من عند من لا مرسل في الحقيقة غيره {به إليكم} كاملاً لم أدع منه شيئاً رجاء لإقبالكم ولا خوفاً من إعراضكم، فأبيتم إلا التكذيب لي والاستكبار عما جئت به، فالذي أرسلني ينتقم منكم فيهلككم {ويستخلف ربي} أي يوجد المحسن إليّ بإقامتي فيما يرضيه {قوماً غيركم} يخلفونكم في دياركم وأموالكم، فتكونون أعداءه، ويكون المستخلفون متعرضين لأن يكونوا أولياء مع كونهم ذوي بأس وقوة فيختص الضرر بكم {ولا تضرونه} أي الله بإعراضكم {شيئاً} ثم علل وعيده لهم بقوله مؤكداً لأن العاصي فاعل بعصيانه فعل من يظن أن الله غافل عنه: {إن ربي} أي المحسن إليّ المدبر لمصالحي.

{أرسلت} “gönderildiğim” yani hakikatte O'ndan başka göndericinin bulunmadığı Zat tarafından gönderilişimin gerçekleştiği, {به إليكم} “şeyi size!” [Tebliğimi] eksiksizce yerine getirdim; ne sizin yönelmeniz ümidiyle ne de yüz çevirmenizden korkarak ondan hiçbir şeyi bırakmadım. Siz ise beni yalanlamaktan ve getirdiğim şeye karşı büyüklük taslamaktan başka bir şey yapmadınız. Dolayısıyla beni gönderen Zat sizden intikam alacak ve sizi helak edecektir. {ويستخلف ربي} “Rabbim yerinize geçirir” yani beni hoşnut olduğu şeyde tutmak suretiyle bana ihsanda bulunan Rabbim var eder, {قوماً غيركم} “başka bir kavmi!” Yurtlarınızda ve mallarınızda sizin yerinize geçerler; böylece siz O'nun düşmanları olursunuz, yerinize geçenler ise çetin ve güçlü kimseler olmakla birlikte O'nun dostları olmaya aday olurlar; böylece zarar yalnızca size ait olur. {ولا تضرونه} “Ve siz O'na zarar veremezsiniz” yani yüz çevirmenizle Allah'a [zarar veremezsiniz], {شيئاً} “hiçbir şekilde.” Sonra isyankâr kimsenin bu isyanıyla sanki Allah'ın kendisinden gafil olduğunu sanan kimse gibi davranması sebebiyle, tehdidini tekitle gerekçelendirerek şöyle dedi: {إن ربي} “Şüphesiz Rabbim” yani bana ihsanda bulunan ve menfaatlerimi gözeten Rabbim...

ولما كان الأهم في هذا السياق بيان استعلائه وقدرته، قدم قوله: {على كل شيء} صغيراً أو كبيراً جليل أو حقير {حفيظ*} أي عالم بكل شيء وقادر على كل شيء وبالغ الحفظ له، فيعلم ما يعمل محفوظه فيجازيه بما يستحق من نعمه ونقمه، فهو تعليل لاستخلاف غيرهم وتنزهه عن لحوق ضرر، لأن الحفظ: الحراسة، ويلزمها العلم والقدرة، فمن القدرة حافظ العين، أي لا يغلبه نوم، والحفيظة - للحمية والغضب، ومنهما معاً المحافظة - للمواظبة على الشيء؛ والتوالي عن الشيء: الذهاب إلى غير جهته إعراضاً عنه؛ والإبلاغ: إلحاق الشيء نهايته؛

Bu bağlamda en mühim olan husus O'nun yüceliğini ve kudretini açıklamak olduğu için şu sözü öne aldı: {على كل شيء} “her şeyi” küçük olsun büyük olsun, yüce olsun hakir olsun, {حفيظ*} “hakkıyla gözetendir.” Yani her şeyi bilen, her şeye gücü yeten ve onu en üstün derecede koruyup gözetendir. Dolayısıyla koruduğu varlığın ne yaptığını bilir ve ona hak ettiği nimet yahut azapla karşılık verir. Bu, onların yerine başkalarının geçirilmesinin ve Allah'ın bir zarara uğramaktan münezzeh oluşunun gerekçesidir. Zira hıfz (حِفْظ): Korumaktır; bunun için de ilim ve kudret zorunludur. Kudretten kaynaklanan hıfza örnek olarak “حَافِظُ العَيْنِ” (gözü uyanık olan, yani uykunun mağlup edemediği kimse) denir. Hafîza (حَفِيظَة) ise gayret ve öfke için kullanılır. İkisinden birden ise bir şeye devamlılık göstermek anlamında muhâfaza (مُحَافَظَة) kelimesi türetilmiştir. Tevellî (تَوَلِّي): Yüz çevirerek bir şeyin tersi istikametine gitmektir. İblâğ (إِبْلَاغ): Bir şeyi son noktasına ulaştırmaktır.

والاستخلاف: جعل الثاني بدلاً من الأول يقوم مقامه؛ والضر: إيجاب الألم بفعله أو التسبب له.

İstihlâf (إِسْتِخْلَاف): Birincinin yerine geçip onun makamını dolduracak ikinci bir varlık kılmaktır. Durr (ضُرّ): Fiiliyle yahut ona sebep olmakla acı vermektir.

ولما تم ذلك كان كأنه قيل: فلم يرجعوا ولم يرعووا لبينة ولا رغبة ولا رهبة فأنزلنا بهم أمرنا {ولما جاء أمرنا} أي وقت إرادتنا لإهلاك عاد {نجينا} أي تنجية عظيمة بما لنا من العظمة {هوداً والذين آمنوا} كائنين {معه} في الإيمان والنجاة من قومهم فلم يقدروا أن يصلوا إليهم بسوء مع اجتهادهم في ذلك وإعجابهم بقواهم ويقال: إن الذين آمنوا كانوا أربعة آلاف.

Bu anlatım tamamlanınca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: “Ne bir delil karşısında ne bir rağbetle ne de bir korkuyla dönmediler ve vazgeçmediler; bunun üzerine biz de emrimizi onlara indirdik.” {ولما جاء أمرنا} “Emrimiz geldiği zaman” yani Âd kavmini helak etme irademizin vakti eriştiğinde, {نجينا} “kurtardık” yani büyüklüğümüzün gereği olarak büyük bir kurtarışla kurtardık, {هوداً والذين آمنوا} “Hûd'u ve iman edenleri” {معه} “onunla beraber” imanda ve kavimlerinden kurtulmada bulunanları. Kavimleri bütün gayretlerine ve güçlerine güvenmelerine rağmen onlara hiçbir kötülük ulaştıramadılar. İman edenlerin dört bin kişi olduğu söylenir.

ولما كان سبحانه بحيث لا يجب عليه لأحد شيء لأنه لا يقدر أحد أن يقدره حق وإن اجتهد في طاعته، فإن طاعته نعمة منه عليه، أشار إلى ذلك بقوله: {برحمة منا} تحقيقاً لتوكل عبدناً؛ ولما بين إنجاءهم من قومهم بين إنجاءهم مما أهلكهم به فقال مكرراً ذكر التنجية دلالة على أن عذابهم كان في غاية الفظاعة: {ونجيناهم} أي بما لنا من العظمة، وبين فظاعة ما أهلك به أعداءهم بقوله: {من عذاب غليظ*} أي أهلكنا به مخالفيهم وهو الريح الصرصر، وهذا أولى من حمله على عذاب الآخرة لما يأتي من قوله {ومن خزي يومئذ} كأنهم كانوا إذا رأوا مخايل العذاب قصدوا نبيهم ومن آمن به ليهلكوهم قبلهم كما

Allah Teâlâ hiç kimseye karşı bir borç altında bulunmadığından -zira hiç kimse O'na itaatte ne kadar çabalasa da O'nun kadrini hakkıyla takdir edemez, nitekim O'na itaat etmek dahi O'nun kuluna bir lütfudur- kulumuzun tevekkülünü gerçekleştirmek üzere şu buyruğuyla buna işaret etti: {برحمة منا} “tarafımızdan bir rahmetle.” Onları kavimlerinden kurtardığını belirttikten sonra, kavimlerini helak ettiği şeyden de onları kurtardığını beyan ederek azaplarının son derece korkunç olduğuna delalet etmek üzere kurtarma zikrini tekrarladı ve şöyle dedi: {ونجيناهم} “Ve onları kurtardık” yani büyüklüğümüzle kurtardık; düşmanlarını helak ettiği şeyin korkunçluğunu ise şu sözüyle beyan etti: {من عذاب غليظ*} “şiddetli bir azaptan!” Yani muhaliflerini kendisiyle helak ettiğimiz dondurucu ve kasıp kavuran rüzgârdan [kurtardık]. İleride gelecek olan {ومن خزي يومئذ} “o günün rezilliğinden” ifadesinden ötürü bunu ahiret azabına hamletmektense bu manaya hamletmek daha evladır. Sanki onlar azabın alametlerini gördüklerinde, daha önce...

صرح به في قصة صالح؛ والنجاة: السلامة من الهلاك؛ وحقيقة الغلظة عظم الجثة، فاستعير للعذاب لثقله على النفس وطول مكثه.

...Sâlih'in kıssasında açıkça belirtildiği gibi, kendilerinden önce onları helak etmek için peygamberlerine ve ona iman edenlere yönelmişlerdi. Necât (نَجَاة): Helakten esenlik bulmaktır. Gılazetin (غِلَظ) hakikati cismin iriliğidir; nefse ağır gelmesi ve uzun sürmesi sebebiyle azap için istiare yoluyla kullanılmıştır.

ولما تمت قصتهم على هذا الوجه لابديع والأسلوب المطرب، قال تعالى عاطفاً على قوله {تلك من أنباء الغيب} : {وتلك عاد} أي قصة القوم البعداء البغضاء، ما كنت تعلمها على هذا التفصيل أنت ولا قومك ولا أهل الكتاب، وإنما نفيت عن أهل الكتاب لأنهم لا يعلمون إلا ما له أصل عن أنبيائهم، وهذه وقصة ثمود ليستا في التوراة ولا شيء من أسفار أنبيائهم، وسألت بعض علمائهم فلم أجد عنده شيئاً من علمها ولا حرفاً واحداً ولا سمع بعاد ولا هود، وتلخيص قصتهم أنهم {جحدوا} أي كذبوا عناداً واستهانة {بآيات ربهم} المحسن إليهم {وعصوا رسله} فإن من عصى واحداً منهم فقد عصى الكل لاتفاقهم على أمر واحد مع التساوي في مطلق المعجزة {واتبعوا} أي بغاية جهدهم {أمر كل جبار} أي قاهر بليغ القهر يجبر غيره على ما يريد، وهذا يدل على أنه لا عذر في أصل الدين بوجه فإن الضمائر لا يعلمها إلا الله فيمكن كل أحد مخالفة الجبار فيه {عنيد*} أي طاغ باغ لا يقبل الحق بوجه، فأهلكوا ولم يمنعهم تجبرهم ولا أغنى عنهم عنادهم وتكبرهم {وأُتبعوا} جميعاً بعد

Onların kıssası bu eşsiz şekilde ve etkileyici üslupla tamamlanınca, Allah Teâlâ {تلك من أنباء الغيب} “İşte bunlar gayb haberlerindendir” ayetine atfederek şöyle buyurdu: {وتلك عاد} “İşte bu Âd'dır!” Yani o uzak ve buğzedilmiş kavmin kıssasıdır; bunu bu tafsilatıyla ne sen biliyordun ne kavmin ne de Ehl-i kitap. Ehl-i kitaptan nefyedilmesinin sebebi, onların yalnızca peygamberlerinden bir aslı olan şeyleri bilmeleridir; bu kıssa ile Semûd kıssası ise ne Tevrat'ta ne de diğer peygamberlerinin sahifelerinde yer alır. Onların bazı âlimlerine sordum, bu kıssaya dair ne bir bilgi ne tek bir harf bulabildim; ne Âd'ı ne de Hûd'u işitmişlerdi. Kıssalarının özeti şudur: Onlar {جحدوا} “inkâr ettiler” yani inat ve küçümsemeyle yalanladılar, {بآيات ربهم} “kendilerine ihsanda bulunan Rablerinin ayetlerini” {وعصوا رسله} “ve O'nun resullerine isyan ettiler!” Zira içlerinden birine isyan eden kimse, hepsinin tek bir emirde ittifak etmeleri ve mutlak mucizede eşit olmaları sebebiyle hepsine isyan etmiş sayılır. {واتبعوا} “Ve uydular” yani var güçleriyle uydular, {أمر كل جبار} “her zorbanın emrine” yani başkalarını istediği şeye zorlayan, son derece baskıcı her zorbaya [uydular]. Bu durum, dinin aslında hiçbir şekilde mazeretin bulunmadığına delalet eder; zira kalplerdeki niyetleri yalnızca Allah bilir, dolayısıyla herkesin bu hususta zorbaya muhalefet etmesi mümkündür. {عنيد*} “İnatçı [her zorbanın emrine].” Yani hakkı hiçbir şekilde kabul etmeyen azgın ve taşkın kimseye [uydular]. Helak edildiler; ne zorbalıkları kendilerini kurtarabildi ne de inatları ve kibirleri onlara bir fayda sağladı. {وأُتبعوا} “Ve arkalarına takıldı” hepsi birden...

إهلاكهم بأيسر وجه لعظيم قدرة المتبع {في هذه الدنيا} حقرها في هذه العبارة بما أشارت إليه الإشارة مع التصغير، وبما دل على الدنو وبأن من اغتر بها فهو ممن وقف مع الشاهد لما له من الجمود {لعنة} أي طرداً وبعداً وإهلاكاً {ويوم القيامة} أي كذلك بل أشد، فكأنه قيل: أفما لمصيبتهم من تلاف؟ فقيل: لا، {ألا} مفتتحاً للإخبار عنهم بهذه الأداة التي لا تذكر إلا بين يدي كلام يعظم موقعه ويجل خطبه، والتأكيد في الإخبار بكفرهم تحقيق لحالهم، وفيه من أدلة النبوة وأعلام الرسالة الرد على طائفة قد حدثت بالقرب من زماننا يصوّبون جيمع الملل وخصوا عاداً هذه لكونها أغناهم بأن قالوا: إنهم من المقربين إلى الله وإنهم بعين الرضى منه، فالله المسؤول في الإدالة عليهم وشفاء الصدور منهم، وهم أتباع ابن عربي الكافر العنيد أهل الاتحاد، المجاهرون بعظيم الإلحاد، المستخفون برب العباد، فلذلك قال تعالى مبيناً لحالهم بياناً لا خفاء معه: {إن عاداً كفروا} ولم يقصر الفعل، بل عداه إعظاماً لطغيانهم فقال: {ربهم} أي غطوا جميع أنوار الظاهر الذي لا يصح أصلاً خفاءه لأنه لا نعمة على مخلوق إلا منه، فكان كفرهم أغلظ الكفر، ومع ذلك فلم ينثن هود ﵇ عن إبلاغهم جميع ما أمر به ولا ترك شيئاً مما أوحي إليه فلك به أسوة حسنة وفيهم قدوة، ومن كفر من

...peşlerine takanın kudretinin büyüklüğü sebebiyle en kolay şekilde helak edilmelerinin ardından; {في هذه الدنيا} “bu dünyada” -işaretin küçültmeyle birlikte işaret ettiği mana ve yakınlığa delalet etmesiyle, ayrıca dünyayla aldanan kimsenin donukluğu sebebiyle görünenle yetinen kimselerden olduğunu belirtmek üzere bu ifadeyle dünyayı hakir kılmıştır- {لعنة} “bir lanet!” Yani bir kovulma, uzaklaştırılma ve helak edilme takıldı; {ويوم القيامة} “kıyamet gününde de” yani aynı şekilde, hatta daha şiddetlisi takılacaktır. Sanki şöyle denilmiştir: “Onların uğradığı bu musibetin hiçbir telafisi yok mudur?” Şöyle cevap verilmiştir: “Hayır!” {ألا} “Bilesiniz ki!” -ancak konumu büyük ve meselesi mühim sözlerin başında zikredilen bu edatla onların haberine başlanmıştır; küfürlerinin bildirilmesindeki pekiştirme ise durumlarının tescilidir. Bunda, peygamberliğin delillerinden ve risaletin alametlerinden olarak, zamanımıza yakın bir dönemde ortaya çıkan ve bütün dinleri hak sayıp bu Âd kavmini aralarında en zengini olduğu için 'Allah'a en yakın olanlardan ve O'nun rızasına nail bulunanlardandır' diyerek öne çıkaran bir taifeye reddiye vardır. Onlara karşı üstünlük vermesi ve gönüllere şifa bahşetmesi için Allah'a sığınılır. Onlar kâfir ve inatçı İbn Arabî'nin ittihad ehli olan, büyük bir ilhadı açıkça savunan ve kulların Rabbini hiçe sayan takipçileridir-. İşte bu yüzden Allah Teâlâ onların durumunu hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak şekilde beyan ederek şöyle buyurdu: {إن عاداً كفروا} “Şüphesiz Âd inkâr etti” ve fiili geçişsiz bırakmayıp taşkınlıklarının büyüklüğünü göstermek üzere müteaddi kılarak şöyle dedi: {ربهم} “Rablerini!” Yani yaratılan hiçbir varlığa O'ndan başkasından nimet gelmediği için gizlenmesi asla mümkün olmayan apaçık nurun tamamını örttüler. Dolayısıyla onların küfrü, küfrün en katı olanıydı. Bununla birlikte Hûd aleyhisselâm emrolunduğu şeylerin tamamını tebliğ etmekten geri durmadı ve kendisine vahyedilen şeylerden hiçbirini terk etmedi. Dolayısıyla onda senin için güzel bir örnek, onlarda ise ibret vardır. Kendisine...

أحسن إليه بعد بعداً لا قرب معه.

...ihsanda bulunana karşı nankörlük eden kimse, artık hiçbir yakınlığın bulunmadığı bir uzaklıkla uzaklaşmıştır.

ولما كان الأمر عظيماً والخطب جليلاً، كرر الأداة التي تقال عند الأمور الجليلة فقال: {ألا بعداً لعاد} هو من بعد - بكسر العين إذا كان بعده بالهلاك، وبينهم بقوله: {قوم هود} تحقيقاً لهم لأنهم عادان: الأولى والآخرة، وإيماء إلى أن استحقاقهم للإبعاد بما جرى لهو ﵇ معهم من الإنكار والدعاء عليهم بعد الهلاك كناية عن الإخبار بأنهم كانوا مستحقين للهلاك؛ والجحد: الخبر عما يعلم صحته أنه لا يعلمها، وهو ضد الاعتراف كما أن النفي ضد الإثبات، فهو خبر بمجرد العدم فهو أعم؛ والعصيان خلاف ما أمر به الداعي على طريق الإيجاب؛ واللعنة: الدعاء بالإبعاد، وأصلها الإبعاد من الخير؛ والإتباع: جعل الثاني على أثر الأول، والإبلاغ أخص منه، والمراد هنا بلوغها لهم لأن الذي قضى بذلك قادر وقد ألحق بهم عذاب الدنيا المبعد لهم من مظان الرحمة.

İş çok büyük ve durum pek mühim olduğu için, mühim işlerde söylenen edatı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {ألا بعداً لعاد} “Haberiniz olsun, helak olup gitti Âd!” Bu ifade, helak ile olan uzaklık için kullanılan 'bade' (بَعِدَ) fiilindendir (ayın harfinin kesresiyle). {قوم هود} “Hûd'un kavmi [olan Âd]” buyurarak onları netleştirdi; zira onlar iki Âd'dır: Âd-ı Ûlâ (Birinci Âd) ve Âd-ı Âhire (İkinci Âd). Ayrıca Hûd aleyhisselâm ile aralarında geçen inkâr ve helakten sonra onlara edilen beddua sebebiyle uzaklaştırılmayı hak ettiklerine ve onların helaki hak ettiklerini bildirmeye kinaye olduğuna işaret edilmiştir. Cuhûd (جُحُود): Doğruluğu bilinen bir şeyin bilinmediğini söylemektir; nefyin ispatın zıddı olması gibi bu da ikrarın zıddıdır. Sırf yokluk bildiren bir haber olduğundan daha geneldir. İsyan (عِصْيَان): Davet edenin vacip kılma yoluyla emrettiği şeyin aksini yapmaktır. Lanet (لَعْنَة): Uzaklaştırma duasıdır; aslı ise hayırdan uzaklaştırmaktır. İtbâ' (إِتْبَاع): İkinciyi birincinin peşine takmaktır; iblâğ ise bundan daha özeldir. Burada kastedilen lanetin onlara ulaşmasıdır; zira buna hükmeden Zat güç sahibidir ve onları rahmet umulan yerlerden uzaklaştıran dünya azabını arkalarına takmıştır.

ولما انقضت قصة عاد على ما أراد سبحانه، أتبعها قصة من كانوا عقبهم في الزمن ومثلهم في سكنى أرض العرب وعبادة الأوثان والمناسبة في الأمر المعذب به لأن الموصل للصيحة إلى الأسماع هو الريح

Âd kıssası Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde tamamlanınca, peşinden zamanda onların ardından gelen, Arap topraklarında ikamet etme, putlara tapma hususunda onların benzeri olan ve cezalandırıldıkları husus bakımından da münasebeti bulunan kavmin kıssasını getirdi; zira korkunç sesi (sayhayı) kulaklara ulaştıran rüzgârdır.

وفي خفاء أمرهم، مفصلاً على أهل ذلك الزمان فقال: {*وإلى} أي ولقد أرسلنا إلى {ثمود أخاهم} وبينه بقوله: {صالحاً} ثم أخرج قوله ﷺ على تقدير سؤال فقال: {قال يا قوم} أي يا من يعز عليّ أن يحصل لهم سوء {اعبدوا الله} أي الملك الأعظم وحده لأن عبادتكم له مع غيره ليست بشيء؛ ثم استأنف تفسير ذلك فقال: {ما لكم} أغرق في النفي فقال: {من إله غيره} جرياً على منهاج الدعاة إلى الله في أصل الدين، وهو إفراد المنعم بالعبادة.

Onların durumunun kapalılığı hususunda da o dönemin insanlarına ayrıntılı olarak açıklayarak şöyle buyurdu: {*وإلى} “Ve [gönderdik]” yani andolsun ki gönderdik, {ثمود أخاهم} “Semûd kavmine kardeşlerini”; sonra onu açıklayarak: {صالحاً} “Sâlih'i.” Ardından takdir edilen bir soruya binaen onun ﷺ sözünü zikrederek: {قال يا قوم} “Dedi ki: Ey kavmim!” Ey kendilerine bir kötülüğün gelmesi bana zor gelenler! {اعبدوا الله} “Allah'a kulluk edin!” Yani yalnızca en büyük Hükümran'a kulluk edin; zira başkasıyla birlikte O'na kulluk etmeniz hiçbir şey ifade etmez. Sonra bunu tefsir etmeye başlayarak şöyle dedi: {ما لكم} “Sizin yoktur” -nefyin derecesini en ileriye taşıyarak- {من إله غيره} “O'ndan başka hiçbir ilahınız!” Dinin aslında Allah'a davet edenlerin yolunu izleyerek; ki o da nimeti vereni ibadette birlemektir.

ولما أمرهم بذلك، ذكرهم قدرته ونعمته مرغباً مرهباً فقال: {هو} أي وحده {أنشأكم} أي ابتدأ خلقكم {من الأرض} بخلق آدم ﵇ منها بغير واسطة وبخلقكم من المني من الدم وهو من الغذاء وهو من النبات وهو من الأرض كما أنشأ أوثانكم منها {و} وفع مقداركم عليه بأن {استعمركم} أي أهلكم لما لم يؤهل له الأوثان من أن تكونا عماراً {فيها} فلا تنسوا حق إلهكم وما فضلكم به من حق أنفسكم بخضوعكم لما لا يساويكم فكيف بمن أنشأكم وإياها؛ والإنشاء: الابتداء بالإيجاد من غير استعانة بشيء من الأسباب.

Onlara bunu emredince, teşvik ve sakındırma amacıyla O'nun kudretini ve nimetini hatırlatarak şöyle dedi: {هو} “O” yani sadece O, {أنشأكم} “sizi var etti” yani yaratılışınızı başlattı, {من الأرض} “topraktan!” Âdem aleyhisselâm'ı vasıtasız olarak oradan yaratarak ve sizi de kandan, o gıdadan, o bitkiden, o da topraktan meydana gelen meniden yaratarak; nitekim putlarınızı da oradan var etmiştir. {و} “Ve” putların nail olmadığı bir lütuf olarak sizi orayı imar ediciler kılmaya layık görerek sizin değerinizi onun üzerine yükseltti ve: {استعمركم} “sizi imar edici kıldı” {فيها} “orada!” O halde ilahınızın hakkını ve sizin denginiz dahi olamayacak varlıklara boyun eğmek suretiyle kendi nefsinizin hakkından sizi üstün kıldığı o değeri unutmayın; sizi de putları da var eden Zat hakkında durum nasıldır! İnşâ (إِنْشَاء): Sebeplerden hiçbir şeye dayanmaksızın var etmeye başlamaktır.

ولما بين لهم سبحانه عظمته، وكان الشيطان قد شبه عليهم لأنه لعظمته لا يوصل إليه بوسيلة كما هو حال الملوك وألقى إليهم أن الأوثان

Allah Teâlâ onlara büyüklüğünü açıklayınca, şeytan da kralların durumunda olduğu gibi büyüklüğünden ötürü O'na bir vasıta olmaksızın ulaşılamayacağı şüphesini verip putların birer...

وسائل، نفى ذلك مبيناً طريق الرجوع إليه بقوله: {فاستغفروه} أي فأقبلوا بكل قلوبكم عليه طالبين أن يستر ذنوبكم؛ وذكر شرط المغفرة بقوله مشيراً بأداة البعد إلى عظيم المنزلة: {ثم توبوا} أي ارجعوا بجميع قلوبكم {إليه} ثم علل ذلك بلطفه وعطفه ترغيباً في الإقبال إليه فقال مؤكداً لأن من يرى إمهاله للعصاة يظن الظنون ومن عصاه كان عمله عمل من ينكر قربه وإجابته: {إن ربي} الذي أخلصت له العبادة لإحسانه إليّ وأدعوكم إلى الإخلاص له لإحسانه إليكم {قريب} من كل من أقبل إليه من غير حاجة إلى معاناة مشي ولا حركة جارحة {مجيب*} لكل من ناداه لا كمعبوداتكم في الأمرين معاً.

...vesile olduğunu telkin ettiğinden dolayı, O'na dönüş yolunu açıklayarak bunu nefyetti ve şöyle buyurdu: {فاستغفروه} “O halde O'ndan bağışlanma dileyin!” Yani bütün kalbinizle günahlarınızı örtmesini isteyerek O'na yönelin. Mertebenin büyüklüğüne uzaklık edatıyla işaret ederek mağfiretin şartını şöyle zikretti: {ثم توبوا} “Sonra tövbe edin” yani bütün kalbinizle dönün, {إليه} “O'na!” Ardından O'na yönelmeye teşvik etmek maksadıyla bunu O'nun lütuf ve şefkatiyle gerekçelendirip -çünkü isyankârlara mühlet verdiğini gören kimse birtakım zanlara kapılır, O'na isyan eden kimsenin ameli ise O'nun yakınlığını ve icabetini inkâr eden kimsenin ameli gibidir- tekitle şöyle buyurdu: {إن ربي} “Şüphesiz Rabbim” bana olan ihsanı sebebiyle ibadeti sadece kendisine has kıldığım ve size olan ihsanı sebebiyle de sadece O'na ihlasla ibadet etmeye sizi davet ettiğim Rabbim, {قريب} “pek yakındır” yürümek yahut bir uzvu hareket ettirmek gibi bir zahmete gerek kalmaksızın kendisine yönelen herkese [yakındır], {مجيب*} “duaları kabul edendir!” Kendisine seslenen herkesin [duasını kabul edendir]; her iki hususta da sahte ilahlarınız gibi değildir.

ولما دعاهم إلى الحق ونصب لهم عليه من الأدلة ما هم به معترفون وذكرهم نعمه مومئاً إلى التحذير من نقمه، وسهل لهم طريق الوصول إليه، ما كان جوابهم إلا أن سلخوه من طور البشرية لمحض التقليد، فلذلك استأنف الإخبار عن جوابهم بقوله: {قالوا} أي ثمود {يا صالح} نادوه باسمه قلة أدب منهم وجفاء {قد كنت فينا} أي فيما بينا إذا تذاكرنا أمرك {مرجواً} أي في حيز من يصح أن يرجى أن يكون فيه خير وسؤدد ورشد وصلاح، واستغرقوا الزمان فحذفوا الجار وقالوا: {قبل هذا} أي الذي دعوتنا إليه فأما بعد هذا فانسلخت من هذا العداد؛ ثم بينوا ما أوجب سقوطه عندهم بقولهم منكرين إنكار

Onları hakka davet edip aleyhlerine kendilerinin de ikrar ettiği delilleri ortaya koyunca, azabından sakındırmaya işaret ederek nimetlerini hatırlatıp O'na ulaşma yolunu kolaylaştırınca, onların cevabı sırf taklit uğruna onu insanlık mertebesinden sıyırıp atmak oldu. İşte bu yüzden onların cevabını bildirmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki:” yani Semûd kavmi dedi ki: {يا صالح} “Ey Sâlih!” -edepsizlik ve kabalık ederek ona ismiyle seslendiler- {قد كنت فينا} “doğrusu sen aramızda idin” yani aramızda senin durumunu konuştuğumuzda, {مرجواً} “ümit beslenen biriydin!” Yani kendisinde hayır, liderlik, doğruluk ve ıslah bulunması umulmaya layık olan kimseler zümresindeydin. Zamanı bütünüyle kapsayacak şekilde harf-i cerri hazfederek şöyle dediler: {قبل هذا} “bundan önce!” Yani bizi kendisine davet ettiğin bu şeyden önce; ama bundan sonra artık bu saygın konumdan çıktın. Ardından, içleri yanan kimselerin inkârıyla...

محترق {أتنهانا} أي مطلق نهي {أن نعبد} أي دائماً {ما يعبد آباؤنا} وعبروا بصيغة المضارع تصويراً للحال كأن آباءهم موجودون فلا تمكن مخالفتهم إجلالاً لهم، فأجلوا من يرونه سبباً قريباً في وجودهم ولم يهابوا من أوجدهم وآباءهم أولاً من الأرض وثانياً من النطف، ثم خولهم فيما هم فيه، ثم فزعوا - في أصل الدين بعد ذكر الحامل لهم على الكفر المانع لهم من تركه - إلى البهت بأن ما يوجب القطع لكل عاقل من آيته الباهرة لم يؤثر عندهم إلا ما هو دون الظن في ترك إجابته، فقالوا مؤكدين لأن شكهم حقيق بأن ينكر لأنه في أمر واضح جداً لا يحتمل الشك أصلاً: {وإننا لفي شك} وزادوا التأكيد بالنون واللام وبالإشارة بالظرف إلى إحاطة الشك بهم {مما} ولما كان الداعي واحداً وهو صالح ﵇ لم يلحق بالفعل غير نون واحدة هي ضميرهم بخلاف ما في سورة إبراهيم ﵇ فلذلك قالوا: {تدعونا إليه} من عبادة الله وحده {مريب*} أي موقع في الريبة وهي قلق النفس وانتفاء الطمأنينة باليقين؛ والرجاء: تعلق النفس لمجيء الخير على جهة الظن، ونظيره الأمل والطمع؛ والنهي: المنع من الفعل بصيغة لا تفعل.

...inkâr ederek kendi nezdindeki değerinin düşmesine sebep olan şeyi şöyle açıkladılar: {أتنهانا} “Bizi men mi ediyorsun” yani mutlak bir yasaklamayla, {أن نعبد} “kulluk etmekten” yani sürekli olarak, {ما يعبد آباؤنا} “babalarımızın taptıklarına?” Sanki babaları hayattaymış ve onlara saygıdan ötürü muhalefet etmek mümkün değilmiş gibi hâli tasvir etmek için muzari kipiyle ifade ettiler. Böylece varlıklarında yakın bir sebep olarak gördükleri kimseleri tazim ettiler de, kendilerini ve babalarını önce topraktan sonra nutfeden var eden ve ardından içinde bulundukları şeyleri kendilerine bahşeden Zat'tan korkmadılar. Sonra küfre sevk eden ve onu terk etmeyi engelleyen sebebi zikrettikten sonra dinin aslında bir iftiraya sığındılar; zira her akıl sahibi için kesin bilgi gerektiren apaçık mucizesi, onların katında davetine uymayı terk etme hususunda zandan da aşağı bir tesirden başka bir şey bırakmamıştı. Bu sebeple -çünkü onların şüphesi son derece açık ve asla şüphe götürmez bir meselede olduğundan kınanmaya layıktı- tekitle şöyle dediler: {وإننا لفي شك} “Ve şüphesiz biz derin bir şüphe içindeyiz” ve 'nûn' harfiyle, 'lâm' harfiyle ve zarfiyet bildiren ifadeyle şüphenin kendilerini kuşattığına işaret ederek tekidi artırdılar; {مما} “şeyden” -davet eden tek kişi, yani Sâlih aleyhisselâm olduğu için, İbrâhîm aleyhisselâm suresindekinin aksine fiile sadece onların zamiri olan tek bir nûn bitişti- bu yüzden şöyle dediler: {تدعونا إليه} “bizi kendisine davet ettiğin” yalnızca Allah'a ibadet etmekten, {مريب*} “huzursuz edici [bir şüphe içindeyiz]!” Yani şüpheye düşürücü; o da nefsin çalkantısı ve yakînî huzurun yok olmasıdır. Recâ (رَجَاء): Nefsin zannî yolla bir hayrın gelmesine bağlanmasıdır; emel ve tama' da bunun benzeridir. Nehy (نَهْي): “Yapma” lafzıyla bir fiilden men etmektir.

ولما أبرزوا له أمرهم في قالب الشك على سبيل الجزم، قابلهم بمثله على سبيل الفرض إنصافاً لهم لئلا يلائم الخطاب حال المخاطبين، فاستأنف سبحانه الإخبار عنه بذلك في قوله: {قال} أي صالح نادياً لهم إلى النظر في أمره برفق {يا قوم أرءيتم} أي أخبروني {إن كنت} أورده بصيغة الشك لأن خطابه للجاحدين {على بينة من ربي} أي المحسن إليّ، لا شك عندي فيها {وآتاني منه رحمة} أي أوامر هي سبب الرحمة {فمن ينصرني} وأظهر موضع الإضمار وعبر بالاسم الأعظم لاقتضاء المقام التهويل فقال: {من الله} أي الملك الأعظم {إن عصيته} أي إن وقوعكم في الشك على زعمكم حملكم على هيئة الإباء في التلبس بأعمالهم مع زوالهم واضمحلالهم لو كانوا موجودين وعصيتموهم لم تبالوا بهم، وأما أنا فالذي أمرني بعبادته حي قادر على جزاء من يطيعه أو يعصيه، وأقل ما يحمل على طاعته الشك في عقوبته، وهو كاف للعاقل في ترك الخطر {فما} أي فتسبب عن نهيكم لي عن الدعاء إليه سبحانه أنكم ما {تزيدونني} بذلك شيئاً في عملي بما ترمونه مني من عطفي عنه باتباعكم في عملكم أو الكف عنكم لأصير في عداد من يرجى عندكم ممن له عقل {غير تخسير*} أي إيقاعي في الخسارة على هذا التقدير: فلا تطمعوا في تركي لشيء من مخالفتكم ما دمتم

Onlar durumlarını kesin bir ifadeyle şüphe kalıbında ortaya koyunca, hitap muhatapların durumuna uymamazlık etmesin diye onlara insafla yaklaşarak farazî olarak benzer bir ifadeyle karşılık verdi. Allah Teâlâ onun bu durumunu bildirmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki:” yani Sâlih onları kendi durumunu yumuşaklıkla düşünmeye davet ederek: {يا قوم أرءيتم} “Ey kavmim! Söyler misiniz bana” yani bana haber verin, {إن كنت} “eğer ben isem” -inkârcılara hitap ettiği için şüphe kalıbında getirdi- {على بينة من ربي} “Rabbimden apaçık bir delil üzerinde” yani bana ihsanda bulunan, hakkında bende hiçbir şüphe olmayan Rabbimden, {وآتاني منه رحمة} “ve bana katından bir rahmet vermişse” yani rahmete sebep olan emirler vermişse; {فمن ينصرني} “bana kim yardım eder” -zamir yerini açık isimle ifade edip makamın dehşet bildirmesi sebebiyle lafza-i celali kullanarak şöyle dedi:- {من الله} “Allah'a karşı” yani en büyük Hükümran'a karşı, {إن عصيته} “eğer O'na isyan edersem?” Yani sizin iddianıza göre şüpheye düşmeniz, atalarınız yok olup gitmişken onların amellerini yapma hususunda diretmenize yol açmıştır; şayet onlar hayatta olsalardı ve siz onlara isyan etseydiniz onlara hiç aldırmazdınız. Bana gelince, bana kendisine kulluk etmeyi emreden Zat diridir; kendisine itaat edeni yahut isyan edeni cezalandırmaya kadirdir. O'na itaate sevk eden en asgari şey, O'nun azabından şüphe etmektir; bu da aklı başında bir kimse için tehlikeyi terk etmede yeterlidir. {فما} “O halde [yoktur]” yani beni Allah'a davetten menetmenizden şu sonuç çıkmıştır ki, {تزيدونني} “bana bir şey artırmıyorsunuz” yaptığınız amelde size tabi olarak yahut nezdimizde aklı olan ümit beslenir kimseler arasına girmem için sizi kendi halinize bırakarak davamdan vazgeçmem yönündeki talebinizle amelimde bana hiçbir şey artırmıyorsunuz, {غير تخسير*} “ziyandan başka!” Yani bu takdirde beni hüsrana düşürmekten başka bir şey yapmıyorsunuz. O halde siz...

على ما أنتم عليه، والآية كما ترى ناظرة إلى قوله تعالى {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} .

...üzerinde bulunduğunuz hal üzere kaldığınız müddetçe size muhalefetimden herhangi bir şeyi terk edeceğime asla tamah etmeyin. Gördüğün gibi bu ayet, Allah Teâlâ'nın: {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} “Belki de sen sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin” buyruğuna bakmaktadır.

ولما أخبرهم أن معصية الله خسران، ذكرهم أمر الناقة التي أخرجها سبحانه لهم من الأرض شاهداً على كونهم مساوين للأوثان في كونهم منها مفضلين عليها بالحياة محذراً لهم من شديد انتقامه فقال: {ويا قوم هذه} إشارة إلى حاضر، وذلكم بعد أن أخرجها لهم سبحانه عندما دعاه صالح ﵇؛ وبين الإشارة بقوله: {ناقة الله} أي الملك الأعلى، ثم بني حالاً من {آية} مقدماً عليها لئلا يكون صفة لها فقال: {لكم} أي خاصة لنظركم إياها عندما خرجت ولكل من سمع بها بعدكم، وليس الخبر كالمعاينة، أشير إليها حال كونها {آية} بكون الله تعالى أخرجها لكم من صخرة، وهي عشراء على حسب ما اقترحتم وأنتم تشاهدون وبكونها تنفرد بشرب يوم، وتنفردون كلكم بشرب يوم وتنفرد برعي يوم، وتنفرد جميع الحيوانات من دوابكم ووحوش بلادكم برعي يوم إلى غير ذلك مما أنتم له مبصرون وبه عارفون {فذروها} أي اتركوها على أيّ حالة كان ترككم لها {تأكل} أي مما أرادت {في أرض الله} أي الملك الذي له الأمر كله التي خلقها منها {ولا تمسوها بسوء} والأكل: مضغ يقع عند بلع؛ والمس مطلق الإصابة ويكون بين الحيوان وغيره، واللمس أخص منه لما فيه من الإدراك

Allah'a isyanın bir hüsran olduğunu onlara haber verince, kendilerinin de putlar gibi topraktan var edilmekte eşit olduklarını, ancak canlı kılınarak onlara üstün kılındıklarını gösteren bir şahit olarak Allah'ın topraktan çıkardığı devenin durumunu onlara hatırlattı ve O'nun şiddetli intikamından sakındırarak şöyle dedi: {ويا قوم هذه} “Ve ey kavmim! İşte şu” -hazırda bulunan varlığa işarettir; bu da Sâlih aleyhisselâm O'na dua ettiğinde Allah Teâlâ'nın deveyi onlar için çıkarmasından sonradır; işareti şu sözüyle açıkladı:- {ناقة الله} “Allah'ın devesidir” yani en yüce Hükümran'ın [devesidir]. Sonra onun sıfatı olmasın diye {آية} lafzının önüne alarak {لكم} ifadesinden bir hâl yaptı ve şöyle dedi: “Sizin için” yani çıktığında onu bizzat gördüğünüz için özellikle sizin için ve sizden sonra onu işiten herkes içindir; zira haber bizzat görmek gibi değildir. {آية} “bir ayettir (mucizedir)!” Allah Teâlâ'nın onu sizin için kayadan çıkarmış olmasıyla, teklif ettiğiniz üzere gözlerinizin önünde gebe bulunmasıyla, bir günün suyunu tek başına içmesi ve hepinizin bir günün suyunu içmenizle, bir gün tek başına otlaması ve bineklerinizle memleketinizin vahşi hayvanlarının tamamının da bir gün otlamasıyla ve bizzat görüp bildiğiniz diğer hususlarla bir mucize olduğu halde [işaret edilmektedir]. {فذروها} “Bırakın onu” yani onu nasıl bırakırsanız bırakın serbest bırakın, {تأكل} “otlasın” yani dilediği şeyden yesin, {في أرض الله} “Allah'ın arzında!” Yani bütün mülkün sahibi olan ve onu kendisinden yarattığı Hükümran'ın arzında [otlasın]. {ولا تمسوها بسوء} “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın!” Ekl (أَكْل): Yutma esnasında gerçekleşen çiğnemektir. Mes (مَسّ): Mutlak temastır; hayvan ile diğer varlıklar arasında da gerçekleşir. Lems (لَمْس) ise idrak içermesi sebebiyle bundan daha özeldir.

{فيأخذكم} أي فيتسبب عن ذلك أن يأخذكم {عذاب قريب*} أي من زمن إصابتكم لها بالسوء؛ ثم اشار إلى قرب مخالفتهم لأمره فيها بقوله مسبباً عن أوامره ونواهيه ومعقباً: {فعقروها} أي الناقة {فقال} أي عند بلوغه الخبر {تمتعوا} أي أنتم تعيشون {في داركم} أي داركم هذه، وهي بلدة الحجر {ثلاثة أيام} أي بغير زيادة عليها، فانظروا ماذا يغني عنكم تلذذكم وترفهكم وإن اجتهدتم فيه.

{فيأخذكم} “Yoksa sizi yakalayıverir” yani buna bağlı olarak sizi yakalar, {عذاب قريب*} “yakın bir azap!” Yani ona kötülükle dokunduğunuz zamana pek yakın bir azap. Sonra emir ve yasaklarına bağlayıp hemen peşinden gerçekleştiğini bildirerek ona dair emrine muhalefetlerinin yakınlığına şöyle işaret etti: {فعقروها} “Derken onu kestiler (boğazladılar)!” Yani deveyi boğazladılar. {فقال} “Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki:” yani haber kendisine ulaştığında: {تمتعوا} “Faydalanın” yani yaşayın, {في داركم} “yurdunuzda” yani şu yurdunuzda; ki o da Hicr beldesidir, {ثلاثة أيام} “üç gün!” Yani bundan fazlası olmaksızın [üç gün yaşayın]. Bakın bakalım ne kadar çabalasanız da lezzetlenmeniz ve refahınız size ne fayda sağlayacak!

ولما كان كأنه قيل: هل في هذا الوعيد مثنوية، قال مجيباً: {ذلك} أي الوعد العالي الرتبة في الصدق والغضب {وعد غير مكذوب*} أي فيه؛ والتمتع: التلذذ بالمدركات الحسان من المناظر والأصوات وغيرها مما يدرك بالحواس، وسميت البلاد داراً لأنها جامعة لأهلها - كما تجمع الدار - ويدار فيها، وأشار إلى تعقب العذاب للأيام وتسببه عن الوعيد المعين بقوله: {فلما جاء أمرنا} بالفاء بخلاف ما في قصة هود وشعيب ﵉، أي مع مضي الأيام كان أول ما فعالنا أن {نجينا} بنا لنا من العظمة أولياءنا {صالحاً والذين آمنوا معه} من كيد قومهم، وبين أن إحسانه سبحانه لا يكون إلا فضلاً منه بقوله: {برحمة منا} وذلك أنه ﵇ قال لهم: تصبحون

Sanki “Bu tehditte bir istisna yahut dönme var mıdır?” denilmiş gibi cevap vererek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani doğruluk ve gazapta mertebesi pek yüce olan bu vaat, {وعد غير مكذوب*} “yalanlanamayacak bir vaattir!” Yani onda asla yalan yoktur. Temettü' (تَمَتُّع): Manzaralar, sesler ve duyularla idrak edilen diğer güzel şeylerden lezzet almaktır. Memlekete 'dâr' (yurt/ev) denilmiştir; çünkü evin ehlini toplaması gibi o da halkını bir araya toplar ve içinde dönüp dolaşılır. Günlerin ardından azabın hemen geldiğine ve belirli tehdide bağlı olduğuna Hûd ve Şuayb aleyhimesselâm kıssasındakinin aksine 'fâ' ile işaret ederek şöyle buyurdu: {فلما جاء أمرنا} “Emrimiz geldiği zaman”; yani günler geçince ilk yaptığımız iş şu oldu: {نجينا} “kurtardık” büyüklüğümüzle dostlarımızı kurtardık, {صالحاً والذين آمنوا معه} “Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri” kavimlerinin tuzağından [kurtardık]. Allah Teâlâ'nın ihsanının ancak O'nun bir lütfu olacağını şu sözüyle beyan etti: {برحمة منا} “bizden bir rahmetle.” Olay şöyle cereyan etmiştir: Sâlih aleyhisselâm onlara şöyle dedi: “Yarın...

غداً يوم مؤنس - يعني الخميس - ووجوهكم مصفرة، ثم تصبحون يوم عروبة - يعني الجمعة - ووجوهكم محمرة، ثم تصبحون يوم شبار ووجوهكم مسودة، ثم يصبحكم العذاب يوم أول - أي الأحد - فقال التسعة رهط الذين عقروا الناقة: هلم فلنقتل صالحاً، فإن كان صادقاً عجلناه قبلنا، وإن كان كاذباً قد كنا ألحقناه بناقته، فأتوه ليلاً ليبيتوه في أهله فدمغتهم الملائكة بالحجارة، فلما أبطؤوا على أصحابهم أتوا منزل صالح فوجدوهم قد رضخوا بالحجارة فقالوا لصالح: أنت قتلتهم! ثم هموا به فقامت عشيرته دونهم ولبسوا السلاح وقالوا لهم: والله لا تقتلونه أبداً فقد وعدكم أن العذاب يكون بكم بعد ثلاث، فإن كان صادقاً لم تزيدوا ربكم عليكم إلا غضباً، وإن كان كاذباً فأنتم وراء ما تريدون، فانصرفوا فلما أصبحت وجوههم مصفرة عرفوا أنه قد صدقهم، فطلبوه ليقتلوه فجاء إلى بطن منهم يقال له (بنو غنم) فنزل على سيدهم رجل فغيبه عنده، فعدوا على أصحاب صالح يعذبونهم ليدلوهم عليه فقالوا: يا نبي الله! إنهم يعذبوننا لندلهم عليك، أفندلهم؟ قال:

...mü'nis gününe -yani perşembeye- yüzleriniz sapsarı olarak gireceksiniz; sonra arûbe gününe -yani cumaya- yüzleriniz kıpkırmızı olarak gireceksiniz; sonra şibâr gününe -yani cumartesiye- yüzleriniz simsiyah olarak gireceksiniz; sonra evvel gününde -yani pazar günü- azap sabahleyin üzerinize çökecektir.” Deveyi kesen dokuz kişilik çete şöyle dedi: “Gelin Sâlih'i öldürelim; eğer doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirmiş oluruz; eğer yalancıysa onu da devesine katmış oluruz.” Geceleyin ailesiyle birlikteyken ona baskın yapmak için geldiler; melekler onları taşlarla ezdi. Arkadaşlarının geciktiğini görünce Sâlih'in evine geldiler ve onları taşlarla ezilmiş halde buldular. Bunun üzerine Sâlih'e: “Onları sen öldürdün!” dediler ve ona saldırmaya yeltendiler. Sâlih'in kabilesi silah kuşanarak araya girdi ve onlara: “Vallahi onu asla öldüremezsiniz! O size azabın üç gün sonra geleceğini vadetti; şayet doğru söylüyorsa Rabbinizin size olan gazabını artırmaktan başka bir şey yapmazsınız; şayet yalancıysa zaten dilediğinizi yaparsınız” dediler. Bunun üzerine dağıldılar. Sabah olup yüzlerinin sarardığını görünce onun kendilerine doğru söylediğini anladılar ve onu öldürmek için aramaya koyuldular. Sâlih onlardan Benû Ganm denilen bir kola sığındı; liderleri olan bir adamın evine indi, o da onu yanında sakladı. Bunun üzerine Sâlih'in ashabına saldırıp yerini göstermeleri için onlara işkence etmeye başladılar. Onlar: “Ey Allah'ın nebisi! Senin yerini göstermemiz için bize işkence ediyorlar; yerini gösterelim mi?” dediler. Sâlih:

نعم، فدلوهم عليه فأتوه فقال الغنمي: نعم عندي ولا سبيل إليه، فتركوه وشغلهم عنه ما أنزل الله بهم كذا ذكر ذلك البغوي عن ابن اسحاق ووهب وغيرهما مطولاً.

“Evet” dedi. Bunun üzerine yerini gösterdiler ve yanına geldiler. Ganmli adam: “Evet, yanımdadır; fakat ona ulaşmanıza imkân yoktur” dedi. Bunun üzerine onu bıraktılar; zira Allah'ın başlarına indirdiği felaket onları onunla uğraşmaktan alıkoydu. Bunu Begavî, İbn İshak, Vehb ve diğerlerinden uzunca nakletmiştir.

ولما ذكر نجاتهم من كل هلكة، ذكر نجاتهم من خصوص ما عذب به قومهم فقال: {ومن} أي ونجيناهم من {خزي} أي ذل وفضيحة {يومئذ} أي يوم إذ جاء أمرنا بإهلاكهم بالصيحة وحل بهم دونهم فرقاً بين أوليائنا وأعدائنا، وحذف «نجينا» هنا يدل على أن عذابهم دون عذاب عاد؛ ثم عقب ذلك بتعليله إهلاكاً وإنجاء باختصاصه بصفات القهر والغلبة والانتقام فقال: {إن ربك} أي المحسن إليك كما أحسن إلى الأنبياء من قبلك {هو} أي وحده {القوي} فهو يغلب كل شيء {العزيز*} أي القادر على منع غيره من غير أن يقدر أحد عليه أو على الامتناع منه، من عز الشيء أي امتنع، ومنه العزاز - للأرض الصلبة الممتنعة بذلك عن التصرف فيها؛ والخزي: العيب الذي تظهر فضيحته ويستحي من مثله؛ ثم بين إيقاعه بأعدائه بعد إنجائه لأوليائه فقال معظماً للأخذ بتذكير الفعل: {وأخذ الذين ظلموا الصيحة} وأشار إلى عظمة هذه الصيحة

Onların her türlü helakten kurtuluşunu zikredince, kavimlerinin özellikle cezalandırıldığı şeyden de kurtuluşlarını zikrederek şöyle buyurdu: {ومن} “Ve [kurtardık]” yani onları kurtardık, {خزي} “rezilliğinden” yani zillet ve rezaletinden, {يومئذ} “o günün!” Yani dostlarımızla düşmanlarımız arasını ayırmak üzere sayha ile onları helak etme emrimizin geldiği ve kendilerine değil de düşmanlarına indiği günün rezilliğinden [kurtardık]. Burada “نجينا” (kurtardık) fiilinin hazfedilmesi, onların azabının Âd kavminin azabından daha hafif olduğuna delalet eder. Sonra bunun peşinden, helak etmeyi ve kurtarmayı kahır, galebe ve intikam sıfatlarına has oluşuyla gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani senden önceki peygamberlere ihsanda bulunduğu gibi sana da ihsanda bulunan Rabbin, {هو} “O” yani sadece O, {القوي} “pek kuvvetlidir” dolayısıyla her şeye galip gelir, {العزيز*} “mutlak güç sahibidir!” Hiç kimse O'na güç yetiremez ve O'na karşı korunamazken, O başkasına engel olmaya kadirdir. Bu kelime bir şeyin güç yetirilemez/ulaşılamaz olması anlamındaki 'azze'den (عَزَّ) gelir; işlenmesi zor olan sert araziye “عَزَاز” denmesi de bundandır. Hızy (خِزْي): Rezaleti açığa çıkan ve benzerinden utanılan ayıptır. Sonra dostlarını kurtardıktan sonra düşmanlarının başına azabı indirdiğini bildirerek, fiili müzekker getirmek suretiyle bu yakalayışın büyüklüğünü belirterek şöyle buyurdu: {وأخذ الذين ظلموا الصيحة} “O zulmedenleri korkunç bir ses (sayha) yakalayıverdi!” Bu sayhanın büyüklüğüne...

بإسقاط علامة التأنيث وسبب عنها قوله: {فأصبحوا في ديارهم جاثمين*} أي ساقطين على وجوههم، وقيل: جاثين على الركب موتى لا حراك بهم، وتقدم سر التعبير بالديار مع الصيحة والدار مع الرجفة في الأعراف، وخصت هود بما ذكر فيها لأن مقصودها أعظم نظر إلى التفصيل، وكل من الديار والصيحة أقرب إلى ذلك.

...müenneslik alametini düşürerek işaret etti ve bunun neticesinde şöyle buyurdu: {فأصبحوا في ديارهم جاثمين*} “Böylece yurtlarında diz üstü çöke kaldılar!” Yani yüzüstü düşüp kaldılar; dizlerinin üzerine çökmüş, hareketsiz ölüler haline geldiler de denilmiştir. Sayha ile birlikte 'diyâr' (yurtlar), recfe (sarsıntı) ile birlikte 'dâr' (yurt) kelimesinin kullanılmasının sırrı A'râf suresinde geçmişti. Hûd suresinin burada zikredilenle tahsis edilmesi, buradaki maksadın tafsilata bakıldığında daha büyük olmasındandır; 'diyâr' ve 'sayha' kelimelerinin her biri buna daha yakındır.

ولما كان الجثوم كناية عن الموت أوضحه بقوله: {كأن} أي كأنهم {لم يغنوا} أي يقيموا أغنياء لاهين بالغناء {فيها} ثم نبه - على ما استحقوا به ذلك لمن لعله يغفل فيسأل - بقوله مفتتحاً بالأداة التي لا تقال إلا عند الأمور الهائلة: {ألا إن ثموداً} قراءة الصرف دالة على الاستخفاف بهم لطيشهم في المعصية {كفروا ربهم} أي أوقعوا التغطية والستر على المحسن إليهم بالخلق والرزق والإرسال وهو الظاهر وبصفاته وأفعاله، فلا يخفى على أحد أصلاً، فإيصال الفعل دون قصره كما في أكثر أضرابه بيان لغلظة كفرهم؛ ثم كرر ذلك تأكيداً له وإعلاماً بتأبيد هلاكهم بقوله: {ألا بعداً لثمود*} ترك صرفهم في قراءة غير الكسائي إيذاناً بدوام لبثهم في الطرد والبعد؛ والصيحة: صوت عظيم من فم حي، والجثوم لدوام مكان واحد أو السقوط على الوجه، وقيل: القعود على الركب؛ وقال {أصبحوا} زيادة في التخويف والتأسيف

Cüsûm (çöküp kalma) ölümden kinaye olduğu için bunu şu sözüyle açıkladı: {كأن} “Sanki” yani sanki onlar, {لم يغنوا} “hiç oturup kalmamışlardı” yani zenginlik içinde eğlenerek ikamet etmemişlerdi, {فيها} “orada!” Sonra gafil olup da sorabilecek kimseler için bunu neyle hak ettiklerine dikkat çekerek, ancak dehşet verici durumlarda söylenen edatla söze başlayıp şöyle buyurdu: {ألا إن ثموداً} “Bilesiniz ki Semûd” -sarflı (tenvinli) kıraat, isyandaki hafiflikleri sebebiyle onları küçümsemeye delalet eder- {كفروا ربهم} “Rablerini inkâr ettiler!” Yani yaratma, rızık verme ve elçi gönderme yoluyla kendilerine ihsanda bulunan, sıfatları ve fiilleriyle apaçık ortada olup hiçbir kimseye asla gizli kalmayan Zat'ı örttüler ve gizlediler. Fiilin benzerlerinin çoğunda olduğu gibi geçişsiz bırakılmayıp müteaddi kılınması, küfürlerinin katılığını beyan içindir. Sonra bunu pekiştirmek ve helaklerinin ebediliğini bildirmek üzere tekrarlayarak şöyle buyurdu: {ألا بعداً لثمود*} “Haberiniz olsun, helak olup gitti Semûd!” Kisâî dışındakilerin kıraatinde gayr-i munsarif kılınması (sarfsız okunması), onların kovulma ve uzaklaştırılmada devamlı kalacaklarına bir işarettir. Sayha (صَيْحَة): Canlının ağzından çıkan büyük sestir. Cüsûm (جُثُوم): Tek bir yerde devamlı kalmak yahut yüzüstü düşmektir; diz üstü oturmak olduğu da söylenmiştir. {أصبحوا} “Sabahladılar” buyurması korkutmayı ve...

بما وقع لهم من التحسير لو أدركه أحد منهم لأن الإنسان يفرح إذا أصبح بقيامه من نومه مستريحاً قادراً على ما يريد من الحركات للاستمتاع بما يشتهي من التصرفات، فأصبح هؤلاء - بعد هذه الصفة على ما قص الله - خفوتا أجمعين كنفس واحدة رجالاً ونساء صغاراً وكباراً كأنهم بم يكونوا أصلاً، ولا أصدروا فصلاً ولا وصلاً كأنهم لم يكونوا للعيون قرة، ولم يعدوا في الأحياء مرة كأن لم يغنوا أي يقيموا لانقطاع آثارهم إلا ما بقي من أجسادهم الدالة على الخزي؛ والمغاني: المنازل، وأصل الغناء الاكتفاء؛ ومعنى «ألا» التنبيه؛ قال الرماني: وهي ألف الاستفهام دخلت على «لا» فالألف تقتضي معنى، و «لا» تنفي معنى، فاقتضى الكلام بهما معنى التنبيه مع نفي الغفلة - انتهى.

...içlerinden biri idrak etseydi başlarına gelen bu pişmanlıkla duyulacak hüznü artırmak içindir; çünkü insan sabahladığında uykusundan dinlenmiş olarak kalktığı ve arzu ettiği tasarruflarla lezzetlenmek için istediği hareketleri yapmaya güç yetirdiği için sevinir. Bunlar ise -Allah'ın anlattığı bu vasıftan sonra- kadın, erkek, küçük, büyük hepsi sanki tek bir nefis gibi tamamen sönüp gittiler; sanki hiç var olmamışlar, hiçbir hüküm yahut bağ kurmamışlar, sanki gözlerin aydınlığı olmamışlar ve diriler arasında bir defacık olsun sayılmamışlar gibi sabahladılar. Rezilliğe delalet eden bedenlerinden geride kalanlar hariç izleri bütünüyle kesildiği için {كأن لم يغنوا} “sanki orada hiç ikamet etmemişlerdi” buyrulmuştur. Megānî (مَغَانِي): Konaklanan yerlerdir; gınâ (غِنَاء) kelimesinin aslı ise yetinmektir. “E-lâ” (أَلَا) lafzının anlamı tenbihtir (uyarıdır). Rummânî şöyle demiştir: “Bu edat, 'lâ' (لَا) nefiy edatının başına gelen istifham hemzesidir; hemze bir mana gerektirir, 'lâ' ise bir manayı nefyeder. Böylece ikisiyle birlikte gafleti nefyetmekle beraber uyarılma manası hasıl olur” -sözü bitti-.

وكان حقيقته - والله أعلم - أن «لا» دخلت على ما بعدها فنفته، ثم دخلت عليها همزة الإنكار فنفتها، ومن المعلوم أن نفي النفي إثبات فرجع المعنى كما كان على أتم وجوه التنبيه والتأكيد، لأن إثبات المعنى بعد نفيه آكد من إثباته عرياً عن النفي ولا سيما إذا كان المفيد لذلك الإنكار، وهذا المعنى مطرد في ألا العرضية وهلا التخصيصية ونحوهما، ويمشي في كل صلة بأن تردها إلى أصل مدلولها في اللغة ثم تتصرف بما يقتضيه الحال -

İşin hakikati -en doğrusunu Allah bilir- şudur: 'Lâ' kendisinden sonrakinin üzerine dahil olup onu nefyetmiş, sonra onun üzerine inkâr hemzesi dahil olup o nefyi nefyetmiştir. Bilinmektedir ki nefyin nefyi ispattır; böylece mana uyarının ve tekidin en mükemmel şekliyle eski haline dönmüştür. Zira bir mananın nefyedildikten sonra ispat edilmesi, nefyedilmeksizin yalın olarak ispat edilmesinden daha kuvvetlidir; hele hele bunu sağlayan şey inkâr olduğunda bu durum daha da kuvvetlidir. Bu mana arza delalet eden 'elâ' ile tahsise delalet eden 'hellâ' ve benzerlerinde de geçerlidir. Bu durum her bitişen edatta işler; şöyle ki onu lügatteki asıl medlûlüne döndürür, sonra da hâlin gerektirdiği şekilde tasarruf edersin...

والله الهادي! ولما جاز الصرف في ثمود باعتبار أنه اسم أبي القبيلة وعدمه باعتبار إطلاقه على القبيلة اختير الصرف في النصب فقط لخفته.

...ve hidayet veren Allah'tır! Semûd kelimesinin kabilenin atasının ismi olması itibarıyla sarflı (munsarif), kabilenin adı olması itibarıyla sarfsız (gayr-i munsarif) okunması caiz olduğu için, hafifliğinden ötürü sadece nasb halinde munsarif okunması tercih edilmiştir.

ولما انقضت القصة على هذا الوجه الرائع، أتبعها قصة لوط ﵇ إذ كانت أشهر الوقائع بعدها وهي أفظع منها وأروع، وقدم عليها ما يتعلق بها من أمر إبراهيم عليها لسلام ذكر بشراه لما في ذلك كله من التنبيه لمن تعنت بطلب إنزال الملائكة في قولهم {أو جاء معه ملك} على أن ذلك ليس عزيزاً عليه. وقد أكثر من فعله ولكن نزولهم مرهب، وأمرهم عند المكاشفة مرعب، وأما مع الستر فلا يقطع تعنتهم، هذا مع ما في ذلك من مناسبة أمر هذا الولد لأمر الناقة في تكوين كل منهما بخارق للعادة إشارة إلى تمام القدرة وكمال العلم المبني عليه أمر السورة في إحكام الكتاب وتفصيله وتناسب جدالي نوح وإبراهيم ﵉ في أن كلاً منهما شفقة على الكافرين ورجاء لنجاتهم من العذاب بحسن المثاب، ولعله سبحانه كرر «لقد» في صدرها عطفاً على ما في قصة نوح للتنبيه على مثل الأغراض، لأن «قد» للتوقع فجاءت لتؤذن بأن السامع في حال توقع لذلك لأنه إذا انقضت قصة الخبر عما بعدها فقال تعالى: {ولقد} قال الرماني: ودخلت اللام لتأكيد الخبر كما يؤكد

Kıssa bu muazzam ve etkileyici şekilde sona erince, peşinden Lût aleyhisselâm'ın kıssasını getirdi; zira bu, ondan sonraki en meşhur ve ondan daha dehşetli ve sarsıcı olan hadisedir. {أو جاء معه ملك} “Yahut onunla beraber bir melek gelseydi ya!” sözleriyle meleklerin indirilmesini inatla talep eden kimselere, bunun Allah için güç olmadığını bildirmek ve uyarmak maksadıyla, bu kıssanın öncesine İbrahim aleyhisselâm'ın müjdelenmesine dair onunla ilgili hususları takdim etti. Allah bunu çokça yapmıştır; fakat meleklerin inişi korkutucudur ve hakikatle karşılaşıldığında işleri ürperticidir; gizlilik halinde ise onların inadını kesmez. Bununla birlikte, bu çocuğun durumunun [Semûd kıssasındaki] dişi devenin durumuna her ikisinin de harikulade bir şekilde yaratılması bakımından uygunluğu, surenin Kitab'ın muhkem kılınması ve tafsil edilmesi hususundaki temelini oluşturan tam kudrete ve kâmil ilme bir işarettir. Ayrıca Nûh ve İbrahim aleyhimesselâm'ın münazaralarının, her ikisinin de kâfirlere şefkat ve güzel mükâfatla azaptan kurtulmalarını ümit etme noktasındaki benzerliği de mevcuttur. Muhtemeldir ki Cenâb-ı Hak, Nûh kıssasındakine atıfla bu tür maksatları hatırlatmak için kıssanın başında «lekad» lafzını tekrarlamıştır; zira «kad» beklenti bildirir ve dinleyicinin bunu beklemekte olduğunu bildirmek için gelmiştir. Çünkü bir kıssa bittiğinde ondan sonrakinin haberi beklenir; nitekim Yüce Allah: {ولقد} “Andolsun” buyurmuştur. Rummânî şöyle der: Lam, yeminin pekiştirildiği gibi haberi pekiştirmek için girmiştir;

القسم {جاءت رسلنا} أي الذين عظمتهم من عظمتنا، قيل: كانوا جبرئيل وميكائيل وإسرافيل ﵈ {إبراهيم} هو خليل الله ﵇ {بالبشرى} أي التي هي من أعظم البشائر وهي إكرامه بإسحاق ﵇ ولداً له من زوجته سارة ﵂، جاءوه في الصفة التي يحبها وهي صفة الأضياف، فلم يعرفهم مع أنه الخليل بل إنكارهم كما قال تعالى في الذاريات {قال سلام قوم منكرون} [الذاريات: ٢٥] فيحمل إنكاره أولاً على الاستغراب بمعنى أنه لم ير عليهم زيّ أهل تلك البلاد ولا أثر سفر، فكأنه قيل: ما كان من أمرهم؟ فقيل: {قالوا سلاماً} أي سلمنا عليك سلاماً عظيماً {قال سلام} أي ثابت دائم عليكم لا زوال له أبداً، فللرفع مزية على النصب لأنه إخبار عن ثابت، والنصب تجديد ما لم يكن، فصار مندرجاً في {فحيوا بأحسن منها} [النساء: ٨٦] ثم أكرم نزلهم وذهب يفعل ما طبعه الله عليه من سجايا الكرم وأفعال الكرام في أدب الضيافة من التعجيل مع الإتقان {فما لبث} أي فتسبب عن مجيئهم وتعقبه أنه ما تأخر {أن جاء بعجل حنيذ*} أي مشوي على حجارة محماة في أخدود وفوقه حجارة محماة ليشتد نضجه، فكان بعد الشيّ يقطر دسمه لأنه سمين، كل ذلك وهو لا يعرف أنهم ملائكة، بل هو قاطع بأنهم ممن يأكل، وهذا ناظر إلى قول قوم نوح

{جاءت رسلنا} “Elçilerimiz geldi”, yani azametleri bizim azametimizden olan elçilerimiz; bunların Cebrâil, Mîkâil ve İsrâfîl aleyhimüsselâm olduğu söylenmiştir. {إبراهيم} “İbrahim'e” ki o, Allah'ın halilidir aleyhisselâm, {بالبشرى} “müjdeyle”, yani en büyük müjdelerden olan, hanımı Sâre radıyallâhu anhâ'dan İshak aleyhisselâm adlı bir evlatla şereflendirilmesi müjdesiyle geldiler. Ona sevdiği bir surette, yani misafir kılığında geldiler. Halilullah olmasına rağmen onları tanımadı; aksine Zâriyât Suresi'nde Yüce Allah'ın buyurduğu gibi onları yadırgadı: {قال سلام قوم منكرون} “Selâm dedi, yabancı bir topluluk” [Zâriyât: 25]. Dolayısıyla onun ilk andaki yadırgaması, üzerlerinde ne o beldenin ahalisinin kılığını ne de yolculuk izini görmemesi anlamında bir şaşkınlığa yorulur. Sanki: 'Onların durumu ne oldu?' denilmiş, [bunun üzerine] şöyle buyrulmuştur: {قالوا سلاماً} “‘Selâm’ dediler”, yani sana yüce bir selâm ile selâm verdik. {قال سلام} “O da ‘Selâm’ dedi”, yani sizin üzerinize asla zail olmayacak sabit ve daim bir selâm olsun. Merfu (ötreli) okuyuşun mensup (üstünlü) okuyuşa üstünlüğü vardır; zira merfu olan sabit bir durumu haber verir, mensup olan ise henüz olmayan bir şeyi yenilemeyi ifade eder; böylece bu durum {فحيوا بأحسن منها} “Daha güzeliyle selâm verin” [Nisâ: 86] ayetinin kapsamına girmiştir. Sonra onların ikramını hazırladı ve misafirlik edebinde sürat ve özen göstermek hususunda Allah'ın onda yarattığı cömertlik huyları ve kerem sahiplerinin fiilleri gereğince hareket etmeye gitti. {فما لبث} “Çok geçmeden”, yani onların gelişinin ardından hiç gecikmeksizin {أن جاء بعجل حنيذ*} “kızartılmış bir buzağı getirdi”; yani iyice pişmesi için bir çukurda kızgın taşlar üzerinde ve üstünde de kızgın taşlar bulunarak pişirilmiş buzağıdır; semiz olduğu için kızartıldıktan sonra yağı damlıyordu. Bütün bunlar olup biterken o, onların melek olduğunu bilmiyor, aksine yemek yiyen kimselerden olduklarına kesin olarak inanıyordu. Bu durum, Nûh kavminin şu sözüne bakmaktadır:

{وما نرى لكم علينا من فضل} وقوله {ولا أقول للذين تزدري أعينكم} الآية، أي إن الله جعل المعاني في القلوب وناط بها السعادة والشقاوة، وقد تخفي تلك المعاني كما خفي على أكمل أهل ذلك الزمان أن ضيفه ملائكة حتى خاف منهم وقد أتوه بالبشرى، فلا ينبغي لأحد أن يحتقر أحداً إلا بما أذن الله فيه.

{وما نرى لكم علينا من فضل} “Sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” ve {ولا أقول للذين تزدري أعينكم} “Gözlerinizin hor gördüğü kimselere de demem” ayetlerine bakmaktadır. Yani Allah manaları kalplere koymuş, mutluluk ve mutsuzluğu da onlara bağlamıştır. O dönemin en kâmil insanına bile misafirlerinin melek olduğu gizli kaldığı gibi -öyle ki onlar kendisine müjdeyle geldikleri halde onlardan korkmuştu- bu manalar bazen gizli kalabilir. Dolayısıyla hiç kimsenin, Allah'ın izin verdiği durumlar dışında bir başkasını küçük görmesi uygun düşmez.