ولما وضع الطعام بين أيديهم لم يلموا به {فلما رأى أيديهم} أي الرسل عقب الوضع سواء {لا تصل إليه} أي إلى العجل الذي وضعه ليأكلوه {نكِرهم} أي اشتدت نكارته لهم وانفعل لذلك، وهذا يدل على ما قال بعض العلماء: إن نكر أبلغ من أنكر {وأوجس} أي أضمر مخفياً في قلبه {منهم خيفة} أي عظيمة لما رأى من أحوالهم وشاهد من جلالهم، وأصل الوجوس: الدخول، والدليل - على أن خوفه كان لعلمه بالتوسم أنهم ملائكة نزلوا لأمر يكرهه من تعذيب من يعز عليه أو نحو هذا - أنهم {قالوا لا تخف} ثم عللوا ذلك بقولهم {إنآ أرسلنآ} أي ممن لا يرد أمره {إلى قوم لوط} فإنهم نفوا الخوف عنه بالإعلام بمن أرسلوا إليه، لا بكونهم ملائكة، قالوا ذلك وبشروه بالولد {وامرأته} أي جاءته الرسل بالبشرى أي ذكروها له والحال أن زوجة إبراهيم التي هي كاملة المروءة وهي سارة {قآئمة} قيل: على باب الخيمة لأجل ما لعلها
Yemek önlerine konulduğunda ona el sürmediler. {فلما رأى أيديهم} “Ellerini görünce”, yani elçilerin ellerini yemeğin konulmasının hemen akabinde, {لا تصل إليه} “ona uzanmadığını”, yani yesinler diye koyduğu buzağıya el sürmediklerini görünce, {نكِرهم} “onları yadırgadı”, yani onlardan duyduğu yabancılık şiddetlendi ve bundan dolayı tedirgin oldu. Bu, bazı âlimlerin: 'Nekira (نَكِرَ) fiili, enkere (أَنْكَرَ) fiilinden daha beliğdir' sözüne delalet eder. {وأوجس} “ve içinde duydu”, yani kalbinde gizlice hissetti, {منهم خيفة} “onlardan büyük bir korku”; hallerini gördüğü ve heybetlerine şahit olduğu için böyle oldu. Vücûs (وُجُوس) kelimesinin aslı girmektir. Korkusunun, onların firasetle bildiği üzere hoşlanmadığı bir iş için, yani sevdiği birine azap etmek veya benzeri bir durum için inmiş melekler olduğunu anlamasından kaynaklandığının delili şudur: {قالوا لا تخف} “‘Korkma’ dediler”; sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنآ أرسلنآ} “‘Şüphesiz biz gönderildik’”, yani emri geri çevrilemeyen [Allah] tarafından, {إلى قوم لوط} “‘Lût kavmine’”. Çünkü onlar korkuyu melek olduklarını bildirerek değil, kime gönderildiklerini haber vererek giderdiler. Bunu söylediler ve ona evlat müjdesini verdiler. {وامرأته} “Hanımı da”, yani elçiler ona müjdeyle gelip bunu ona zikrettikleri sırada İbrahim'in mürüvvet sahibi hanımı olan Sâre, {قآئمة} “ayakta durmaktaydı”; onların hizmetine yardımcı olma bahtiyarlığına erişmek için çadırın kapısında durduğu söylenmiştir;
تفوز به من المعاونة على خدمتهم، فسمعت البشارة بالولد التي دل عليها فيما مضى قوله {بالبشرى} {فضحكت} أي تعجبت من تلك البشرى لزوجها مع كبره، وربما طنته من غيرها لأنها - مع أنها كانت عقيماً - عجوز، فهو من إطلاق المسبب على السبب إشارة إلى أنه تعجب عظيم {فبشرناها} أي فتسبب عن تعجبها أنا أعدنا لها البشرى مشافهة بلسان الملائكة تشريفاً لها وتحقيقاً أنه منها {بإسحاق} تلده {ومن وراء إسحاق يعقوب} أي يكون يعقوب ابناً لإسحاق، والذي يدل على ما قدّرته - من أنهم بشروه بالولد قبل امرأته فسمعت فعجبت - ما يأتي عن نص التوراة، والحكم العدل على ذلك كله قوله تعالى في الذاريات {قالوا لا تخف وبشروه بغلام عليم فأقبلت امرأته في صرة فصكت وجهها} [الذاريات: ٢٨-٢٩]- الآية.
Daha önce geçen {بالبشرى} “müjdeyle” ifadesinin delalet ettiği evlat müjdesini işitti. {فضحكت} “Bunun üzerine güldü”, yani yaşlılığına rağmen kocasına verilen bu müjdeye şaşırdı; kocasının bu çocuğu bir başkasından olacağını sanmış olabilir, zira kendisi hem kısır hem de yaşlı bir kadındı. Bu, büyük bir şaşkınlığa işaret etmek üzere müsebbebin sebep yerine kullanılması kabilindendir. {فبشرناها} “Biz de onu müjdeledik”, yani onun şaşırması üzerine, ona bir ikram olsun ve çocuğun kendisinden olacağı kesinleşsin diye müjdeyi meleklerin diliyle yüz yüze tekrarladık: {بإسحاق} “İshak ile”, onu doğuracaktır, {ومن وراء إسحاق يعقوب} “ve İshak'ın ardından da Yakub ile”, yani Yakub da İshak'ın oğlu olacaktır. Hanımından önce kendisine evlat müjdesi verildiği, hanımının da bunu duyup şaşırdığı yönündeki takdirimize delalet eden husus, Tevrat metninde gelecektir. Bütün bunların en adil hakemi ise Zâriyât Suresi'ndeki şu ilahî buyruktur: {قالوا لا تخف وبشروه بغلام عليم فأقبلت امرأته في صرة فصكت وجهها} “‘Korkma’ dediler ve onu bilgin bir oğulla müjdelediler. Bunun üzerine hanımı çığlık atarak geldi ve yüzüne vurdu...” [Zâriyât: 28-29] ayetidir.
ولما شافهوها بذلك، صرحت بوجه العجب من أنه جامع بين عجبين في كونه منه ومنها بأن {قالت يا ويلتي} وهي كلمة تؤذن بأمر فظيع تخف على أفواه النساء ويستعملنها إلى اليوم، لكنهن غيرن في لفظها كما غير كثير من الكلام؛ والويل: حلول الشر؛ والألف في آخره بدل عن ياء الإضافة، كنى بها هنا عن العجب الشديد لما فيه من الشهرة ومراجمة الظنون؛ وقال الرماني: إن
Melekler bunu kendisine açıkça söyleyince, çocuğun hem kendisinden hem de kocasından olmasında iki şaşkınlığı bir araya getiren hayret sebebini açıkça belirterek şöyle {قالت يا ويلتي} “‘Vay başıma gelenler!’ dedi”. Bu, korkunç bir durumu bildiren, kadınların diline kolay gelen ve bugüne kadar da kullandıkları bir kelimedir; ancak birçok kelimede olduğu gibi bunun lafzında da değişiklik yapmışlardır. Veyl (وَيْل): Şerrin vuku bulmasıdır. Sonundaki elif ise izafet yâ'sından bedeldir; burada açıkça bilinmesi ve zihinlerde yer etmesi sebebiyle şiddetli şaşkınlıktan kinaye olarak kullanılmıştır. Rummânî şöyle demiştir:
معناها الإيذان بورود الأمر الفظيع كما تقول العرب: يا للدواهي! أي تعالين فإنه من أحيانك فحضور ما حضر من أشكالك.
Bunun anlamı, Arapların: 'Ey felaketler [gelin]!' yani 'Gelin, çünkü bu sizin vaktinizdir ve benzerlerinizin hazır bulunduğu andır' demeleri gibi, korkunç bir durumun geldiğini bildirmektir.
ولما كان ما بشرت به منكراً في نفسه بحسب العادة قالت: {ءَألد وأنا} أي والحال أني {عجوز وهذا} أي من هو حاضري {بعلي شيخاً} ثم ترجمت ذلك بما هو نتيجته فقالت مؤكدة لأنه - لما له من خرق العوائد - في حيز المنكر عند الناس: {إن هذا} أي الأمر المبشر به {لشيء عجيب} فكأنه قيل: فماذا قيل لها؟ فقيل: {قالوا} أي الملائكة متعجبين من تعجبها {أتعجبين من أمر الله} أي الذي له الكمال كله، وهو لا ينبغي لك لأنك معتادة من الله بما ليس لغيركم من الخوارق، والعجب إنما يكون مما خرج عن أشكاله وخفي سببه، وأنت - لثبات علمك بالسبب الذي هو قدرة الله على كل شيء وحضوره لديك مع اصطفاء الله لكم وتكرر خرقه للعوائد في شؤونكم - لست كغيرك ممن ليس كذلك؛ ثم عللوا إنكارهم لتعجبها بقولهم: {رحمت الله} أي كرامة الذي له الإحاطة بصفات الجلال والإكرام {وبركاته} أي خيراته النامية الثابتة {عليكم} وبينوا خصوصيتهم بإسقاط أداة النداء مدحة لهم فقال: {أهل البيت} قد تمرنتم على مشاهدة العجائب لكثرة ما ترون من آثاره بمثل ذلك
Kendisine müjdelenen şey adet bakımından bizatihi yadırganacak bir şey olduğu için şöyle dedi: {ءَألد وأنا} “‘Ben doğuracak mıyım, ben...’”, yani şu halimle, {عجوز وهذا} “‘yaşlı bir kadınım ve işte şu da...’”, yani yanımda bulunan şu kişi, {بعلي شيخاً} “‘kocam da bir ihtiyar iken?’” Sonra bunun neticesi olan durumu teyit ederek tercüme etti ve adetleri aşan bir durum olduğu için insanlar nezdinde yadırganan bir husus olduğundan pekiştirerek şöyle dedi: {إن هذا} “‘Şüphesiz bu’”, yani müjdelenen bu iş, {لشيء عجيب} “‘gerçekten pek şaşılacak bir şeydir!’” Sanki: 'Ona ne denildi?' denilmiş, [bunun üzerine] şöyle buyrulmuştur: {قالوا} “Dediler ki”, yani melekler onun şaşkınlığına hayret ederek: {أتعجبين من أمر الله} “‘Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?’” ki O, bütün kemal sıfatlarına sahiptir. Bu sana yakışmaz; çünkü sen Allah'tan başkalarına nasip olmayan harikuladeliklere alışkınsın. Şaşkınlık ancak benzerlerinin dışına çıkan ve sebebi gizli kalan şeylerden dolayı olur. Sen ise Allah'ın her şeye gücünün yettiğine dair sarsılmaz bilgin, bu bilincin senin nezdinde daima hazır bulunması, Allah'ın sizi seçmiş olması ve sizin işlerinizde adetleri aşan harikaların tekrarlanması sebebiyle böyle olmayan başkaları gibi değilsin. Sonra onun şaşırmasını kınamalarını şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {رحمت الله} “‘Allah'ın rahmeti’”, yani celal ve ikram sıfatlarını kuşatan Allah'ın ikramı, {وبركاته} “ve bereketleri”, yani artan ve devam eden hayırları, {عليكم} “üzerinizdedir”; onlara bir övgü olarak nida edatını hazfedip hususiyetlerini beyan ederek: {أهل البيت} “ey hane halkı!” dediler; sizler bunun ve benzeri şeylerin eserlerini çokça görmeniz sebebiyle olağanüstü durumları müşahede etmeye alışkınsınızdır,
وغيره؛ ثم علل إحسانه إليهم مؤكداً تثبيتاً لأصل الكلام الذي أنكرته فقال: {إنه} أي بخصوص هذا الإحسان {حميد مجيد} أي كثير التعرف إلى من يشاء من جلائل التعمم وعظيم المقدور بما يعرف أنه مستحق الحمد على المجد، وهو الكرم الذي ينشأ عنه الجود، فلما سمعوا ذلك واطمأنوا، أخذ في قص ما كان بعده، فقال مشيراً بالفاء إلى قلة زمن الإنكار الذي هو سبب الفزع: {فلما ذهب} بانكشاف الأمر {عن إبراهيم الروعُ} أي الخوف والفزع الشديد {وجآءته البشرى} فامتلأ سروراً {يجادلنا} أي أخذ يفعل معنا بمجادلة رسلنا فعل المجادل الذي يكثر كلامه إرادة الفتل مخاطبه عما يقوله {في قوم لوط} أي يسألنا في نجاتهم سؤالاً يحرص فيه حرص المجادل في صرف الشيء، من الجدل وهو الفتل، ووضع المضارع موضع الماضي إشارة إلى تكرر المجادلة مع تصوير الحال، أي جادلنا فيهم جدالاً كثيراً؛ ثم علل مجادلته بقوله: {إن إبراهيم لحليم} أي بليغ الحلم، وهو إمهال صاحب الذنب على ما يقتضيه العقل {أواه} أي رجاع للتأوه خوفاً من التقصير {منيب} أي رجاع إلى الله بالسبق في ارتقاء درج القرب، فهو - لما عنده هذه المحاسن - لا يزال يتوقع الإقلاع من العصاة.
ve daha nicesine. Sonra onun yadırgadığı sözün aslını pekiştirerek onlara olan ihsanını gerekçelendirdi ve şöyle buyurdu: {إنه} “Şüphesiz O”, yani özellikle bu ihsanıyla, {حميد مجيد} “övgüye layık olandır, şanı yüce olandır”; yani dilediği kimseye şanı yüce sıfatlarını ve büyük kudretini tanıtan, böylece cömertliğin kendisinden doğduğu kerem olan mecdinden ötürü övgüye layık olduğu bilinen kimsedir. Bunu işitip yatışınca, bundan sonra olanları anlatmaya başladı ve korkunun sebebi olan yadırgamanın kısa sürmesine 'fâ' harfiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {فلما ذهب} “Vaktaki gitti”, meselenin aydınlanmasıyla, {عن إبراهيم الروعُ} “İbrahim'den o korku”, yani şiddetli ürperti ve endişe, {وجآءته البشرى} “ve ona müjde geldi”, böylece sevinçle doldu, {يجادلنا} “bizimle tartışmaya başladı”, yani elçilerimizle tartışarak sanki muhatabını söylediği şeyden vazgeçirmek isteyen bir münazır gibi davranmaya başladı; {في قوم لوط} “Lût kavmi hakkında”, yani bir şeyi çevirmek için münazara eden kimsenin hırsı gibi bir hırsla onların kurtulmasını bizden talep ediyordu; cedel (جَدَل) kelimesi bükmek/çevirmek kökünden gelir. Durumu canlandırmakla beraber münazaranın tekrarlandığına işaret etmek için mazi yerine muzari fiil kullanılmıştır; yani onlar hakkında bizimle çokça tartıştı. Sonra onun bu münazarasını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن إبراهيم لحليم} “Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huyludur”, yani hilmi pek derindir; hilm ise aklın gerektirdiği ölçüde günah sahibine mühlet vermektir; {أواه} “pek duyarlıdır”, yani kusur korkusundan ötürü ah çekmeye çokça dönendir; {منيب} “[Allah'a] yönelendir”, yani yakınlık derecelerine yükselmede öne geçerek Allah'a çokça dönendir. O, kendisinde bu güzel hasletler bulunduğu için günahkârların vazgeçmesini ummaktan asla geri durmazdı.
ولما كان أكثر المجادلة لما عنده من الشفقة على عباد الله لما له
Bu yüce sıfatlara sahip olması sebebiyle tartışmasının çoğu Allah'ın kullarına duyduğu şefkatten kaynaklandığı için,
من هذه الصفات الجليلة، أعلمه الله أن الأمر قد ختم بقوله حكاية أن الرسل قالت له بعد طول المجادلة منادين بالأداة التي هي أم الباب إعلاماً بأن ما بعدها عظيم الشأن عالي المنزلة: {يا إبراهيم أعرض} أي بكليتك {عن هذا} أي السؤال في نجاتهم؛ ثم علل ذلك بقوله مؤكداً لأنه بمجادلته في حيز من ينكر بتّ الأمر: {إنه قد} افتتحه بحرف التوقع لأنه موضعه {جآء أمر ربك} أي الذي عودك بإحسانه الجم، فلولا أنه حتم الأمر بعذابهم لأمهلهم لأجلك، ولذا عطف على العلة قوله مؤكداً إعلاماً بأنه أمر قد انبرم ومضى: {وإنهم آتيهم} أي إتياناً ثابتاً {عذاب غير مردود} أي بوجه من الوجوه من أحد كائناً من كان؛ الإعراض: الانصراف، وحقيقته الذهاب عن الشيء في جهة العرض؛ والرد: إذهاب الشيء إلى ما جاء منه كالرجع؛ والدفع أعم لأنه قد يكون إلى جهة القدام؛ فلما علم مراد الله فيهم، قدمه على مراده ولم ينطق بعده ببنت شفة.
Allah, işin kesinleştiğini ona bildirdi; nitekim elçilerin uzun münazaradan sonra kendisinden sonraki sözün şanının yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek üzere asıl nida edatıyla seslenerek şöyle dediklerini nakletti: {يا إبراهيم أعرض} “‘Ey İbrahim, vazgeç’”, yani bütün varlığınla yüz çevir, {عن هذا} “‘bundan!’”, yani onların kurtulmasını talep etmekten. Sonra bunu pekiştirerek gerekçelendirdi; zira o, münazarasıyla işin kesin hükme bağlandığını adeta inkâr eden bir konumdaydı: {إنه قد} “‘Çünkü doğrusu...’”, yeri olduğu için beklenti harfiyle başladı, {جآء أمر ربك} “‘Rabbinin emri gelmiştir’”, yani seni bol ihsanına alıştıran Rabbinin emri. Eğer onların azabını kesinleştirmemiş olsaydı, senin hatırına onlara mühlet verirdi. Bu sebeple gerekçeye atıfla, meselenin karara bağlanıp kesinleştiğini bildirmek üzere pekiştirerek şöyle buyurdu: {وإنهم آتيهم} “‘ve şüphesiz onlara gelecektir’”, yani muhakkak bir gelişle, {عذاب غير مردود} “‘geri çevrilmez bir azap!’”, yani kim olursa olsun hiç kimse tarafından hiçbir şekilde geri döndürülemeyecek bir azap. İ'râd (إِعْرَاض): Yüz çevirmektir; hakikati ise bir şeyden enine doğru uzaklaşmaktır. Red (رَدّ): Tıpkı dönmek gibi, bir şeyi geldiği yere geri göndermektir. Def (دَفْع) ise daha geneldir; çünkü bazen öne doğru da olabilir. İbrahim onlar hakkındaki Allah'ın iradesini öğrenince, bunu kendi isteğinin önüne geçirdi ve ondan sonra tek bir kelime bile etmedi.
ذكر هذه القصة من التوراة: قال في السفر الأول: واستعلن الله لإبراهيم في مرج - وفي نسخة: بين بلوط ممرى الأموراني - وكان جالساً على باب خيمته إذ اشتد النهار، فرفع عينيه فنظر فإذا هو بثلاثة رجال وقوف على رأسه، فلما رآهم أحضر إليهم من باب الخيمة
Bu kıssanın Tevrat'taki anlatımı: Birinci Sefer'de (Tekvin) şöyle der: Ve Allah, İbrahim'e bir çayırda -bir nüshada: Amorî Mamre meşeliğinde- göründü. Günün sıcak vaktinde çadırının kapısında oturuyordu. Gözlerini kaldırıp baktı ve başucunda dikilen üç adam gördü. Onları görünce çadırın kapısından onlara doğru koştu
وسجد على الأرضِ وقال: يا رب - وفي نسخة: يا ولي الله - إن كان لي عندك مودة فلا تبعد عن عبدك حتى آتي بما أغسل به أرجلكم، واتكئوا تحت الشجرة وأصيبوا شيئاً من الطعام تقرون به أنفسكم، ثم حينئذٍ تجوزون لأنكم مررتم بعبدكم بغتة فقالوا له: اصنع كما قلت، فاستعجل إبراهيم فأحضر إلى الخيمة إلى سارة وقال: عجلي بثلاثة آصع من درمك - وفي نسخة: دقيق سميد - فاعجنيه واخبزي منه مليلاً، وسعى إلى قطيع البقر فأخذ عجلاً سميناً شاباً فدفعه إل الغلام وأمر بتعجيل صنعته وأخذ سمناً ولبناً والعجل الذي صنع له أيضاً فقربه إليهم، وكان هو واقفاً بين أيديهم تحت الشجرة وقالوا له: أين سارة امرأتك؟ فقال: في الخيمة، فقال له: إني أرجع إليك في مثل هذا الحين من قابل وهي في الحياة ولها منك ابن، فسمعت سارة وهي على باب الخيمة مستترة وكان هو خلفها، وكان إبراهيم وسارة قد شاخا وقدم سنهما وانقطع عن سارة سبيل النساء، فضحكت سارة في قلبها وقالت: أمن بعد ما بليت أرجع شابة وسيدي قد شاخ؟ فقال الله لإبراهيم: لم ضحكت سارة وقالت: أني لي بالولد وقد شخت؟ أيعسر هذا على الله؟ إني أرجع إليك في مثل هذا الحين من قابل وهي حية ولها ابن، فجحدت سارة وقالت: كلا ما ضحكت، لأنها فزعت، فقال: كلا! ولكنك قد ضحكت، ثم قام
ve yere kapandı. Dedi ki: ‘Ey Rabbim! -bir nüshada: Ey Allah'ın velisi!- Eğer katında lütuf bulduysam, kulundan uzaklaşma; ta ki ayaklarınızı yıkayacak bir şey getireyim. Ağacın altında dinlenin ve yüreklerinizi ferahlatacak bir şeyler yiyin; sonra geçip gidersiniz, mademki kulunuza ansızın uğradınız.’ Onlar da: ‘Dediğin gibi yap’ dediler. İbrahim aceleyle çadıra, Sâre'nin yanına gitti ve: ‘Çabuk üç ölçek ince undan -bir nüshada: irmik unundan- yoğur ve pide yap’ dedi. Sığır sürüsüne koşup semiz, körpe bir buzağı aldı, onu uşağa verdi ve çabucak hazırlamasını emretti. Tereyağı, süt ve hazırlanan buzağıyı da alıp önlerine koydu. Kendisi de ağacın altında onların önünde duruyordu. Ona: ‘Hanımın Sâre nerede?’ dediler. O da: ‘Çadırda’ dedi. [Biri] ona: ‘Gelecek yıl bu vakitlerde kesinlikle sana döneceğim; o zaman o hayatta olacak ve senden bir oğlu bulunacak’ dedi. Sâre çadırın kapısında gizlenmiş olarak bunu duydu; o ise arkasındaydı. İbrahim ile Sâre yaşlanmış, yaşları hayli ilerlemişti ve Sâre kadınlık âdetinden kesilmişti. Sâre içinden güldü ve: ‘Ben yıpranıp yaşlandıktan ve efendim de kocamışken yeniden genç mi olacağım?’ dedi. Allah İbrahim'e dedi ki: ‘Sâre niçin güldü ve: Yaşlandığım halde gerçekten doğuracak mıyım? dedi. Bu, Allah'a zor gelir mi? Gelecek yıl bu vakitlerde sana döneceğim, o hayatta olacak ve bir oğlu bulunacak.’ Sâre korktuğu için inkâr edip: ‘Hayır, gülmedim’ dedi. O da: ‘Hayır! Gerçekten güldün’ dedi. Sonra adamlar kalktılar
الرجال وتعمدوا طريق سدوم وعامورا، وانطلق معهم إبراهيم ليشيعهم. وقال الله: أأكتم عبدي إبراهيم شيئاً مما أصنع؟ وإبراهيم يكون رئيساً لشعب عظيم كبير، وتتبارك به شعوب الأرض، لأني عالم أنه يوصي بنيه وأهل بيته من بعده أن يحفظوا طرق الرب ليعملوا بالبر والعدل، لأن الرب يكمل لإبراهيم جميع ما وعده به.
ve Sodom ile Gomora yoluna yöneldiler. İbrahim de onları uğurlamak için beraberlerinde gitti. Allah dedi ki: ‘Yapacağım şeyden kulum İbrahim'e bir şey gizler miyim? Oysa İbrahim büyük ve kudretli bir milletin önderi olacak ve yeryüzünün milletleri onunla bereket bulacaktır. Çünkü Rabbin yolunu tutup doğruluk ve adaletle amel etsinler diye oğullarına ve kendisinden sonraki ev halkına emredeceğini biliyorum; ta ki Rab, İbrahim'e vadettiği her şeyi tamamlasın.’
فقال الرب لإبراهيم: لقد وصل إليّ حديث سدوم وعاموراً وقد كثرت خطاياهم جداً، ثم ولى القوم ومضوا إلى سدوم، وكان إبراهيم بعد واقفاً قدام الرب، فدنا إبراهيم وقال: يا رب! تهلك الأبرار مع الفجار بغضب واحد؟ إن كان في القرية خمسون باراً أتهلكهم بغضب واحد؟ حاشاك يا رب أن تصنع هذا الصنيع وتهلك البريء مع السقيم، ويكون البريء بحال السقيم، حاشا لك يا حاكم الأرض كلها! لا يكون هذا من صنيعك! فقال الرب: إن وجدت بسدوم خمسين باراً في القرية عفوت عن جميع البلد من أجلهم، فأجاب إبراهيم وقال: إني قد بدأت بالكلام بين يدي الرب، وإنما أنا تراب ورماد، فإن نقص من الخمسين باراً خمسة تخرب القرية كلها من أجل الخمسة؟ فقال: لا أخربها إن وجدت بها خمسة وأربعين باراً، فعاد إبراهيم وقال له: فإن وجد فيها أربعون؟
Rab İbrahim'e şöyle dedi: ‘Sodom ve Gomora'nın haberi bana ulaştı; onların günahları gerçekten çok arttı.’ Sonra adamlar dönüp Sodom'a doğru gittiler; İbrahim ise henüz Rabbin huzurunda duruyordu. İbrahim yaklaştı ve dedi ki: ‘Ey Rabbim! İyileri kötülerle beraber bir tek gazapla mı helak edeceksin? Eğer şehirde elli doğru insan varsa, onları da bir tek gazapla mı yok edeceksin? Masumu suçluyla beraber helak etmek ve masumun da suçlunun durumuna düşmesi senden uzaktır ey Rabbim! Bütün yeryüzünün hâkimi olan Sana bu yakışmaz! Bu senin yapacağın iş değildir!’ Rab dedi ki: ‘Eğer Sodom şehrinde elli doğru insan bulursam, onların hatırına bütün beldeyi bağışlarım.’ İbrahim cevap verip dedi ki: ‘Ben Rabbimin huzurunda söze başladım, oysa ben ancak toz ve külüm. Eğer elli doğrudan beş eksik çıksa, o beş kişi yüzünden bütün şehri harap mı edeceksin?’ Buyurdu ki: ‘Eğer orada kırk beş doğru insan bulursam harap etmem.’ İbrahim tekrar dönüp ona: ‘Ya orada kırk kişi bulunursa?’ dedi.
فقال: لا أخربها إن وجدت فيها أربعين، فقال: لا يمكن الرب كلامي فأتكلم، فإن كان هناك ثلاثون؟ فقال: لا أخربها إن وجدت فيها ثلاثين، فقال: إني قد أمعنت في الكلام بين يدي الرب، فإن وجد بها عشرون؟ فقال: لا أخربها من أجل العشرين، فقال لانشقن على الرب، فأتكلم هذه المرة يارب فقط، فإن وجد بها عشرة رهط؟ فقال: لا أفسدها من أجل العشرة؛ فارتفع استعلان الرب عن إبراهيم لما فرغ إبراهيم من كلامه ورجع إبراهيم إلى موضعه - انتهى. وقد مضى أمر حبل سارة وولادها في البقرة.
‘Eğer orada kırk kişi bulursam harap etmem’ dedi. İbrahim: ‘Rabbim sözümü imkânsız görmesin de konuşayım; ya orada otuz kişi varsa?’ dedi. ‘Eğer orada otuz kişi bulursam harap etmem’ buyurdu. İbrahim: ‘Rabbimin huzurunda sözü uzattım; ya orada yirmi kişi bulunursa?’ dedi. ‘O yirmi kişinin hatırına harap etmem’ dedi. İbrahim: ‘Rabbime karşı gelmiş olmayayım, sadece bu defalık konuşayım ey Rabbim; ya orada on kişi bulunursa?’ dedi. ‘O on kişinin hatırına onu yok etmem’ buyurdu. İbrahim sözünü bitirince Rabbin İbrahim'e tecellisi sona erip yükseldi ve İbrahim de yerine döndü -nakil bitti-. Sâre'nin hamile kalması ve doğum yapması meselesi Bakara Suresi'nde geçmişti.
ولما انقضى أمر إنبائهم ببشارة الأولياء وهلاك الأعداء، وعلم من ذلك أنهم لا ينزلون إلاّ للأمور الهائلة والأحوال المعجبة، أخذ يقص أمرهم مع لوط ﵇، فقال عاطفاً على ما تقديره: فعلوا مع إبراهيم انفصالهم عن إبراهيم ﵇ ما ذكر، ثم فارقوه نحو لوط، ولم يذكر الحرف المصدري لأن سياقه ومقصود السورة لا يقتضي ذلك كما نشير إليه في العنكبوت: {ولما جآءت رسلنا} على ما قارنهم من عظمتنا {لوطاً} بعد انفصالهم عن إبراهيم ﵇، وبين البلدين ثمانية أميال، وقيل: أربعة فراسخ، استضافوه فلم يجد بداً
Dostların müjdelenmesi ve düşmanların helaki hususundaki haber verme işi tamamlanıp meleklerin ancak korkunç hadiseler ve hayret verici durumlar için indikleri anlaşılınca, onların Lût aleyhisselâm ile olan durumlarını anlatmaya başladı. Takdiri: 'İbrahim'den ayrıldıktan sonra onunla bu zikredilenleri yaptılar, sonra onu bırakıp Lût'a yöneldiler' şeklinde olan cümleye atıfla buyurdu ki; mastar harfini zikretmedi, zira Ankebût Suresi'nde işaret edeceğimiz üzere bağlam ve surenin maksadı bunu gerektirmemektedir: {ولما جآءت رسلنا} “Elçilerimiz geldiğinde”, azametimizin onlara eşlik ettiği halde, {لوطاً} “Lût'a”, İbrahim aleyhisselâm'dan ayrıldıktan sonra; iki belde arası sekiz mil, dört fersah olduğu da söylenmiştir. Ondan misafirlik talep ettiler, o da başka bir çare bulamadı,
من قبولهم على ما أوصى الله بالضيف مطابقاً لعوائد أهل المكارم، فقبلهم وأزمع المقاتلة عنهم لما رأى من حسن أشكالهم ورونق جمالهم مع ما يعلم من قبح أفعال قومه وخبث سرائرهم، ولما جاؤوه على هذه الصفة {سيء بهم} أي حصلت له المساءة بسبب مجيئهم إلى قريته لما يعلم من لؤم أهلها، والتعبير عن هذا المعنى بالمبني للمفعول أحضر وأوقع في النفس وأرشق {وضاق بهم ذرعاً} أي ذرعه أي اتساعه في كل وقت قوة أوتيها، وهو مثل يقال لمن لم يجد من المكروه مخلصاً، ومادة ذرع - بأيّ ترتيب كان - تدور على الاتساع لأنه لا يذرع إلاّ الكثير، وذرع الرمل: اتسع، وموت ذريع: فاش، والمذرع: الذي أمه عربية وأبوه غير عربي، فهو أكثر أنتشاراً ممن انحصر في أحدهما؛ والذريعة: ما يختلي به الصيد، فهو يوسع له من الأمل ما يحمله على الإقدام، وحلقة يتعلم عليها الرمي، لأنها تسع السهم، أو لأن مصيبها واسع الأمر في صناعة الرمي، والوسيلة لأنها توصل المتوسل؛ والذعر: الخوف، لاتساع الفكر فيه وتجويز أدنى احتمال؛ والعذر: إيساع الحيلة في وجه يزيل ما ظهر من التقصير، من العذوّر - للحمار الواسع الجوف، وهو أيضاً الملك لسعته، والعذار: أوسع ما في الوجه، وأعذرت الغلام: ختنته، أي أوسعت
Allah'ın misafir hakkındaki tavsiyesi ve cömert insanların adetlerine uygun olarak onları kabul etmekten başka bir yol bulamadı. Kavminin çirkin fiillerini ve içlerinin kötülüğünü bildiği halde, meleklerin güzel suretlerini ve cemallerinin parlaklığını görünce onları kabul etti ve onlar uğrunda savaşmaya azmetti. Melekler bu vasıfla kendisine geldiklerinde: {سيء بهم} “onlar yüzünden fenalaştı”, yani kavminin alçaklığını bildiği için onların kendi kasabasına gelişleri sebebiyle canı sıkıldı. Bu mananın meçhul fiille ifade edilmesi zihne daha yakın, nefiste daha etkili ve daha zariftir. {وضاق بهم ذرعاً} “ve onlar sebebiyle eli kolu bağlandı”, yani kendisine verilen her vakitteki gücü ve takati daraldı. Bu, hoşlanmadığı durumdan bir kurtuluş yolu bulamayan kimse için söylenen bir meseldir. Z-r-a (ذرع) maddesi -hangi dizilişte olursa olsun- genişlik etrafında döner; çünkü ancak çok olan şey arşınlanır. ‘Zeri‘a'r-raml’ (ذَرِعَ الرَّمْلُ): Kum genişledi demektir. ‘Mevtün zerî‘’ (مَوْتٌ ذَرِيعٌ): Yaygın ölüm demektir. ‘El-Müzerra‘’ (المُذَرَّع): Annesi Arap, babası gayri-Arap olan kimsedir; dolayısıyla ikisinden birine münhasır olandan daha yaygındır. ‘Ez-Zerî‘a’ (الذَّرِيعَةُ): Avın kendisiyle kandırıldığı şeydir; böylece ona atılmasını sağlayan geniş bir umut verir; ayrıca oku içine aldığı için veya isabet ettirenin atıcılık sanatında geniş bir mahareti olduğu için atıcılık talimi yapılan halkadır; ve ulaştırdığı için vesiledir. ‘Ez-Zu‘r’ (الذُّعْرُ): Fikrin onda genişlemesi ve en küçük ihtimali bile geçerli sayması sebebiyle korkudur. ‘El-‘Uzr’ (العُذْرُ): Geniş karınlı eşek için kullanılan ‘el-‘uzevver’ (العُذَوَّر) kelimesinden hareketle, ortaya çıkan kusuru giderecek bir cihette çareyi genişletmektir; aynı zamanda genişliğinden ötürü melik için de kullanılır. ‘El-‘İzâr’ (العِذَار): Yüzün en geniş yeridir. ‘A‘zertü'l-gulâm’ (أَعْذَرْتُ الغُلَامَ): Çocuğu sünnet ettim, yani sünnet yerini genişlettim demektir.
أكرته، والإعذار - لطعام الختان ونحوه منه، وعذرة الجارية موجبة لعذرها في النفرة للخوف على نفسها، والعذرة: وجع في الحلق، وهو سقوطه حتى يغمز، كأنه شبه بعذرة البكر في سده الحلق بما يوجب الغمز، وكذا العذرة - للناصية لبذل الجهد في المدافعة عنها، والعذراء: نجم إذا طلع اشتد الحر فاتسع بساط الأرض، والعذرة - بفتح ثم كسر: فناء الدار، وبه سمي الحدث، والعذراء: شيء من حديد يعذب به الإنسان، كأنه سمي لأنه يوسع الخوف بما يجنب ما يوجب الاعتذار، فلا تزال تلك الحديدة بكراً لا يوجد من يعذب بها، وأما عذر - بالتشديد - إذا قصر فهو للسلب، أي فعل ما لا يوجد له عذر، وكذا تعذر الأمر أي صعب، يعني أنه تحنّب العذر فلم يبق لسهولته وجه، وأعذر - إذا كثرت عيوبه، أي دخل فيما يطلب له العذر كأنجد.
Sünnet yemeği ve benzeri şeyler için kullanılan ‘el-i‘zâr’ (الإِعْذَار) da bundandır. Câriyenin bekâreti (عُذْرَة), kendi nefsi adına duyduğu korkudan ötürü kaçınmasında bir mazeret teşkil eder. ‘El-‘Uzre’ (العُذْرَة): Boğazda meydana gelen bir ağrıdır ki parmakla bastırılıncaya kadar boğazın düşmesidir; boğazı parmakla bastırmayı gerektirecek şekilde tıkamasından ötürü bakirenin bekâretine benzetilmiş gibidir. Aynı şekilde savunmak için olanca çaba sarf edildiğinden perçeme de ‘el-‘uzre’ denir. ‘El-‘Azrâ’ (العَذْرَاء): Doğduğunda sıcağın şiddetlendiği ve yeryüzü alanının genişlediği bir yıldızdır. ‘El-‘Uzre’ (العُذْرَة) -ayn fethalı ve zâl kesreli-: Evin avlusudur, pisliğe de bu ad verilmiştir. ‘El-‘Azrâ’ (العَذْرَاء): İnsana kendisiyle azap edilen demirden bir alettir; mazeret beyan etmeyi gerektirecek şeylerden uzak tutacak ölçüde korkuyu genişlettiği için bu adı almış gibidir; dolayısıyla bu demir daima bakire kalır, kendisiyle azap edilecek kimse bulunmaz. Şeddeli olarak ‘‘azzere’ (عَذَّرَ) ise kusur işlediğinde nefyetmek içindir; yani mazereti bulunmayan bir iş yaptı demektir. Aynı şekilde ‘te‘azzere'l-emr’ (تَعَذَّرَ الأَمْرُ): İş zorlaştı, yani mazeretten uzaklaştı ve kolaylığına bir cihet kalmadı demektir. ‘A‘zere’ (أَعْذَرَ) ise kusurları çoğaldığında kullanılır, yani 'enceve' gibi mazeret aranacak bir duruma girdi demektir.
ولما ذكر حاله، ذكر قاله بقوله: {وقال} أي لوط {هذا} أي اليوم {يوم عصيب*} أي شديد جداً لما أعلم من جهالة مَن أنا بين ظهرانيهم، وهو مشتق من العصب وهو أطناب المفاصل وروابطها، ومدراه على الشدة {وجاءه قومه} أي الذين فيهم قوة المحاولة {يهرعون} أي كأنهم يحملهم على ذلك حامل لا يستطيعون دفعه {إليه} أي في غاية الإسراع فعل الطامع الخائف فوت ما يطلبه،
Onun halini zikrettikten sonra, şu sözüyle onun ne dediğini zikretti: {وقال} “Ve dedi ki:”, yani Lût, {هذا} “‘Bu’”, yani bugün, {يوم عصيب*} “‘pek çetin bir gündür!’”; aralarında bulunduğum kimselerin cehaletini bildiğim için çok şiddetlidir. Bu kelime mafsalların bağları ve raptiyeleri olan 'el-‘asb' (العَصْب) kökünden türemiştir ve mânâsı şiddet etrafında döner. {وجاءه قومه} “Kavmi ona geldi”, yani hamle yapma gücüne sahip olanlar, {يهرعون} “koşarak geliyorlardı”, yani sanki engel olamadıkları bir sevk edici onları buna zorluyormuş gibi, {إليه} “ona doğru”; aradığı şeyi kaçırma korkusu taşıyan açgözlü birinin yaptığı gibi son derece hızlı bir şekilde,
فهو يضطرب لذلك، أو لأجل الرعب من لوط ﵇ أو من الملائكة ﵈.
bundan dolayı çırpınıyordu; yahut Lût aleyhisselâm'dan veya meleklerden aleyhimüsselâm duydukları korku sebebiyle böyleydi.
ولما كان وجدانهم - فكيف عصيانهم - لم يستغرق زمن القبل، أدخل الجار فقال: {ومن قبل} أي قبل هذا المجيء {كانوا} أي جبلة وطبعاً {يعملون} أي مع الاستمرار {السيئات} أي الفواحش التي تسوء غاية المساءة فضربوا بها ومرنوا عليها حتى زال عندهم استقباحها، فهو يعرف ما يريدون، وكأنهم كانوا لا يدعون مليحاً ولا غيره من الغرباء، فلذلك لم يذكر أن الرسل ﵈ كانوا على هيئة المرد الحسان، ولا قيد الذكران في قصتهم في موضع من المواضع بالمرودية. فكأنه قيل: فما قال لهم؟ فقيل: {قال يا قوم} مستعطفاً لهم {هؤلاء بناتي} حادياً لهم إلى الحياء والكرم.
Onların varlıkları -nerede kaldı ki isyanları- önceki zamanın tamamını kaplamadığı için cer edatını dahil ederek şöyle buyurdu: {ومن قبل} “Daha önceden de”, yani bu gelişten önce, {كانوا} “onlar zaten”, fıtrat ve tabiat olarak, {يعملون} “yapıyorlardı”, yani devamlı surette, {السيئات} “kötülükleri”, yani son derece kötü olan hayâsızlıkları işliyorlardı; öyle ki buna alışmışlar ve talim görmüşlerdi, nihayetinde onların katında bu işin çirkinliği yok olmuştu. Bu yüzden Lût onların ne istediğini biliyordu. Sanki onlar yabancılardan ne güzel ne de başkasını bırakmıyorlardı; bu sebeple elçilerin aleyhimüsselâm sakalsız güzel delikanlılar suretinde oldukları zikredilmemiş ve kıssalarında hiçbir yerde erkekler sakalsız olmakla kayıtlanmamıştır. Sanki: 'Onlara ne dedi?' denilmiş, [bunun üzerine] şöyle buyrulmuştur: {قال يا قوم} “‘Ey kavmim!’ dedi”, onlara şefkat göstererek, {هؤلاء بناتي} “‘İşte bunlar kızlarım’”, onları hayâya ve asalete sevk ederek.
ولما كان كأنه قيل: ما نفعل بهن؟ قال: {هن} ولما كان في مقام المدافعة باللين، قال إرخاء للعنان في تسليم طهارة ما يفعلونه على زعمهم مشيراً بلطافة إلى خبث ما يريدونه: {أطهر لكم} وليس المراد من هذا حقيقته، بل تنبيه القوم على أنهم لا يصلون إليهم إلا إن وصلوا إلى بناته لأن الخزي فيهما على حد سواء أو في الضيف أعظم، ومثل
Sanki: 'Onları ne yapalım?' denilmiş gibi olunca: {هن} “Onlar” dedi. Yumuşaklıkla müdafaa makamında olduğu için, onların iddialarına göre yaptıklarının temizliğini teslim ediyormuş gibi dizginleri gevşeterek ve arzu ettikleri şeyin pisliğine zarif bir şekilde işaret ederek: {أطهر لكم} “‘sizin için daha temizdir’” dedi. Bundan maksat kelimenin hakiki anlamı değil, kavme, ancak kızlarına ulaştıkları takdirde misafirlerine ulaşabileceklerini bildirmektir; zira rezillik her ikisinde de aynı seviyededir yahut misafir hakkında daha büyüktür. Bunun bir benzeri,
هذا أن يشفع الإنسان فيمن يضرب، فإذا عظم الأمر ألقى نفسه عليه فصورته أنه فعله ليقيه الضرب بنفسه، ومعناه احترامه باحترامه، وعلى هذا يدل قوله في الآية الأخرى {إن كنتم فاعلين} وهنا قوله: {فاتقوا الله} أي الملك الأعظم في هذا الأمر الذي تريدونه {ولا تخزون} أي توقعوا بي الفضيحة التي فيها الذل والهوان والعار {في ضيفي} إذ لا يشك ذو مسكة من أمره في أن التقوى إذا حصلت منعت من الأمرين، وأن الخزي على تقدير عدمها في البنات أعظم لأنه عار لازم للزوم البنات للأب، وكل هذا دليل على أنه لا يشك أنهم آدميون ولم يلم بخاطر أنهم ملائكة، فهو تنبيه للكفار على أنه لا ينتفع بإنزال الملائكة إلا البار الراشد التابع للحق؛ ثم أنكر أشد الإنكار حالهم في أنهم لا يكون منهم رشيد حثاً على الإقلاع عن الغي ولزوم سبيل الرشد فقال: {أليس منكم رجل} أي كامل الرجولية {رشيد*} كامل الرشد ليكفكم عن هذا القبيح، فلم يكن منهم ذلك، بل {قالوا لقد علمت} أي يا لوط مجرين الكلام على حقيقته غير معرجين على ما كني به عنه {ما لنا في بناتك} وأغرقوا في النفي فقالوا: {من حق} أي حاجة ثابتة، ولم يريدوا به ضد الباطل لأن البنات والضيف في نفي حقهم عنهم سواء، وأكدوا معلمين بما لهم
insanın dövülen birine şefaat etmesi, iş büyüdüğünde ise kendini onun üzerine atması gibidir; surette bunu onu kendi nefsiyle dayaktan korumak için yapmış görünür, anlamı ise ona olan saygısıyla kendisini saygın kılmaktır. Diğer ayetteki {إن كنتم فاعلين} “Eğer yapacaksanız” sözü ve buradaki: {فاتقوا الله} “‘Allah'tan korkun’”, yani yapmak istediğiniz bu işte En Yüce Hükümran'dan korkun, {ولا تخزون} “‘ve beni rezil etmeyin’”, yani içinde zillet, aşağılanma ve utanç bulunan bir kepazeliği bana yaşatmayın, {في ضيفي} “‘misafirlerimin yanında!’” sözü buna delalet eder. Zira aklı başında hiç kimse, takva hasıl olduğunda her iki durumdan da alıkoyacağından ve takva bulunmadığı varsayımında kızlar hakkındaki rezilliğin daha büyük olacağından şüphe etmez; çünkü kızların babaya bağlılığı sebebiyle bu utanç ayrılmaz bir lekedir. Bütün bunlar, onun misafirlerin insan olduğundan şüphe etmediğine ve melek olduklarının hatırından bile geçmediğine delildir. Bu durum kâfirlere, meleklerin indirilmesinden ancak hakka tabi olan iyi ve olgun kimselerin faydalanacağını bildiren bir uyarıdır. Sonra azgınlıktan vazgeçmeye ve doğru yola sarılmaya teşvik etmek maksadıyla içlerinden aklı başında birinin çıkmamasını en şiddetli şekilde kınayarak: {أليس منكم رجل} “‘İçinizde bir adam yok mu,’”, yani tam bir erkekliğe sahip, {رشيد*} “‘aklı başında?’”, sizi bu çirkinlikten alıkoyacak kâmil bir reşit kimse yok mu dedi. Fakat onlardan böyle bir şey çıkmadı; bilakis {قالوا لقد علمت} “Dediler ki: ‘Andolsun biliyorsun ki...’”, yani ey Lût, sözü kinaye edilen anlamına hiç bakmaksızın zahirine yorarak, {ما لنا في بناتك} “‘bizim senin kızlarında yoktur’”, ve nefiyde mübalağa ederek: {من حق} “‘hiçbir hakkımız!’”, yani sabit bir ihtiyacımız. Bununla batılın zıddını kastetmediler; çünkü kızlar ve misafirler kendileri açısından haklarının bulunmaması noktasında eşittir. Küstahlık ve cüretle fücura duydukları arzuyu bildirerek tekit ettiler ve şöyle dediler: {وإنك لتعلم} “‘Ve sen pekâlâ bilirsin’”, yani şüphe duymayacağın bir bilgiyle bilirsin,
من الرغبة في الفجور وقاحة وجرأة فقالوا: {وإنك لتعلم} أي علماً لا تشك فيه {ما نريد*} وهو إتيان الذكور للتطرق والتطرف، فحملوا عرضه لبناته على الحقيقة خبثاً منهم وشرعوا يبنون على ذلك بوقاحة وعدم مبالاة بالعظائم، فأخبر تعالى عن قوله لهم على طريق الاستئناف بقوله: {قال} أي متمنياً أن يكون له بهم طاقة ليروا ما يصنع من الإيقاع بهم متفجعاً على فوات ذلك {لو أن لي بكم} أي في دفعكم {قوة} بنفسي {أو} لو أني {آوي} من الأعوان والأنصار {إلى ركن شديد*} أي جماعة هم كالركن الموصوف بالشدة لحلت بينكم وبين ما جئتم له، وحذفه أبلغ لذهاب النفس فيه كل مذهب؛ والسوء: ما يظهر مكروهه لصاحبه؛ والعصيب: الشديد في الشر خاصة كأنه التف شره؛ والقوة خاصة يمكن أن يقع بها الفعل وأن لا يقع؛ والركن: معتمد البناء بعد الأساس، والركن هنا من هو مثله؛ والشدة: مجمع يصعب معه الإمكان، ووصفه الركن بالشدة وهو يتضمنها تأكيد يدل على أن قومه كانوا في غاية القوة والجلادة، وأنه كان يود معاجلتهم لو قدر.
{ما نريد*} “‘bizim ne istediğimizi!’” ki o da tecavüz ve zevk için erkeklere yaklaşmaktır. Kötü niyetlerinden ötürü onun kızlarını teklif etmesini zahirine yordular ve küstahça, büyük günahlara aldırış etmeksizin bunun üzerine gitmeye başladılar. Yüce Allah, başlangıç kabilinden onun onlara ne dediğini haber vererek şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki:”, yani başlarına ne getireceğini görsünler diye onlara karşı bir gücü olmasını temenni ederek ve bunun elden çıkmasına üzülerek, {لو أن لي بكم} “‘Keşke size karşı bende olsaydı’”, yani sizi defetmekte, {قوة} “‘bir güç’”, bizzat kendimde, {أو} “‘yahut’”, keşke ben, {آوي} “‘sığınabilseydim’”, yardımcılardan ve destekçilerden, {إلى ركن شديد*} “‘sağlam bir kaleye!’”, yani şiddetle nitelenen bir rükün gibi olan bir topluluğa sığınabilseydim; sizinle yapmak için geldiğiniz şey arasına kesinlikle engel olurdum. Zihnin her türlü anlama gidebilmesi için cümlenin cevabının hazfedilmesi daha beliğdir. Sû' (سُوء): Sahibine hoşnutsuzluğu zahir olan şeydir. ‘Asîb (عَصِيب): Şerri adeta sarıp sarmaladığı için özellikle şerde şiddetli olandır. Kuvvet (قُوَّة): Fiilin gerçekleşmesinin de gerçekleşmemesinin de mümkün olduğu bir vasıftır. Rükn (رُكْن): Temelden sonra binanın dayanağıdır; buradaki rükün ise onun gibi olan kimsedir. Şiddet (شِدَّة): İmkânın kendisiyle zorlaştığı toplanmadır. Zaten rükün kelimesi bu anlamı içerdiği halde onun şiddetle nitelenmesi, kavminin son derece güçlü ve kuvvetli olduğuna ve güç yetirebilseydi onlara derhal müdahale etmek istediğine delalet eden bir tekittir.
وذلك أن مادة (ركن) بكل ترتيب تدور على الرزانة، من ركن - بالضم بمعنى رزن، ويلزمهما القوة، ومنه الركن للجانب الأقوى والأمر العظيم وما يتقوى به من ملك وجند وغيره والعز
Zira r-k-n (ركن) maddesi hangi dizilişte olursa olsun vakar ve sağlamlık etrafında döner; 'rakune' (رَكُنَ) -ötre ile- ağırbaşlı ve metin oldu demektir; her ikisi de kuvveti gerektirir. En güçlü taraf, büyük iş, mülk ve asker gibi kendisiyle güç kazanılan şeyler, izzet ve menaat için kullanılan ‘er-rükn’ (الرُّكْن) kelimesi de bundandır.
والمنعة، ومن ذلك النكر بالضم للدهاء والفطنة، والنكر للمنكر والأمر الشديد وما يخرج من الزحير من دم أو قيح، ونكر الأمر: صعب وطريق ينكور: على غير قصد، والمنكر ضد المعروف لأن الشيء إذا جهل صعب أمره، وتناكر القوم: تعادوا، والتنكر: التغير من حال يسر إلى حال يكره، والمكنر - كمحدث: الضخم السمج، ويلزم الرزانة أيضاً الميل والسكون، ومنه ركن إليه - بالفتح: مال وسكن، وركن بالمنزل - بالكسر: أقام؛ والكنارة - بالكسر والتشديد: الشقة من ثياب الكتان، لأنه يمال إليه لبهجته، وكذا الكنارات للعيدان والطبول، والكران ككتاب للعود أو الصنج، أو يكون ذلك من الشدة لقوة أصواتها - والله أعلم.
Dahiyane zekâ ve anlayış için kullanılan nükr (نُكْر) -ötre ile-, münker, şiddetli iş ve ıkınmadan çıkan kan veya irin için kullanılan nekr (نَكْر) da bu kabildendir. ‘Nekira'l-emr’ (نَكِرَ الأَمْرُ): İş zorlaştı; ‘tarîkun yenkûr’ (طَرِيقٌ يَنْكُورٌ): Maksadın dışına çıkan yoldur. Münker (مُنْكَر), marufun zıddıdır; zira bir şey bilinmediğinde durumu zorlaşır. ‘Tenâkara'l-kavm’ (تَنَاكَرَ القَوْمُ): Topluluk birbirine düşman oldu; ‘et-tenekkür’ (التَّنَكُّرُ): Sevindiren bir halden hoşlanılmayan bir hale değişmektir. ‘El-Mükenner’ (المُكَنَّر) -muhaddes vezninde-: İri ve kaba saba olandır. Vakar ve metanet aynı zamanda meyil ve sükûneti de gerektirir; nitekim 'rakene ileyhi' (رَكَنَ إِلَيْهِ) -fetha ile-: Ona meyletti ve sükûnet buldu; 'rakine bi'l-menzil' (رَكِنَ بِالمَنْزِلِ) -kesre ile-: İkamet etti demektir. ‘El-Kinnâre’ (الكِنَّارَةُ) -kesre ve şedde ile-: Keten kumaş parçasıdır, çünkü güzelliğinden ötürü ona meyledilir. Udlar ve davullar için ‘el-kinnârât’ (الكِنَّارَات), ud veya zilli çalgı için 'kitâb' vezninde ‘el-kirân’ (الكِرَان) kelimeleri de böyledir; yahut bu, seslerinin kuvvetinden ötürü şiddet anlamından da olabilir -en doğrusunu Allah bilir-.
فلما عظم الشقاق وضاق الخناق كان كأنه قيل: فما قال له الرسل؟ فقيل: {قالوا} ودلوا بحرف النداء الموضوع للبعد على أنه كان قد خرج عن الدار وأجاف بابها وأن الصياح كان شديداً {يا لوط} إنك لتأوي إلى ركن شديد؛ ثم عللوا ذلك بقولهم: {إنا رسل ربك} أي المحسن إليك بإحسانك وكل ما ترى مما يسوءك ويسرك؛ ثم لما ثبت له ذلك كان من المحقق أنه سبب في ألا يدانيه معه سوء فأوضحوه بقولهم: {لن يصلوا إليك} من غير احتياج
Ayrılık büyüyüp çember daralınca sanki: 'Peki elçiler ona ne dedi?' denilmiş gibi oldu; [bunun üzerine] şöyle buyruldu: {قالوا} “Dediler ki:”; uzaklık için vazedilen nida harfiyle onun evden çıkıp kapısını kapattığına ve bağrışmaların çok şiddetli olduğuna işaret ederek: {يا لوط} “‘Ey Lût!’”, şüphesiz sen pek sağlam bir kaleye sığınmaktasın. Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنا رسل ربك} “‘Biz Rabbinin elçileriyiz’”, yani ihsanınla sana ihsanda bulunan, seni üzen ve sevindiren gördüğün her şeyin sahibi olan Rabbinin. Bu durum onun nezdinde kesinleşince, artık onunla beraber hiçbir kötülüğün ona yaklaşamayacağına sebep olduğu muhakkak hale geldi ve bunu şu sözleriyle açıkladılar: {لن يصلوا إليك} “‘Onlar sana asla ulaşamayacaklar!’”;
إلى الربط بالفاء، أي ونحن مهلكوهم وقالبوا مدنهم بهم {فأسر} أي سر بالليل ماضياً {بأهلك} موقعاً ذلك السير والإسراء {بقطع} أي بطائفة، أي والحال أنه قد بقي عند خروجك جانب {من الَّيل ولا يلتفت} أي ينظر إلى ورائه ولا يتخلف {منكم أحد} أي لا تلتفت أنت ولا تدع أحداً من أهلك يلتفت {إلا امرأتك} استثناء من «أحد» بالرفع والنصب لأن المنهي كالمنفي في جواز الوجهين، والنهي له ﷺ، فالفعل بالنسبة إليه منهي، وبالنسبة إليهم منفي. ويمكن أن يكون أخرجها معه لأن معنى الاستثناء أنه غير مأمور بالإسراء بها إلا أنه منهي عنه، واستثناءها من الالتفات معهم مفهم أنه لا حجر عليه في الإسراء بها، أو أنه خلفها فتبعتهم والتفتت، فيكون قراءة النصب من {أهلك} ، وقراءة الرفع من {أحد} ولا يلزم من ذلك أمرها بالالتفات بل مخالفتها للمستثنى منه في عدم النهي، ولذلك عللوا ما أفهمه إهمالها من الإسراء والنهي من أنها تلتفت بقولهم مؤكدين لأن تعلق الأمل بنجاتها شديد رحمة لها: {إنه} أي الشأن {مصيبها}
'fâ' ile bağlamaya ihtiyaç duymaksızın; yani biz onları helak edecek ve şehirlerini başlarına geçirecek olanlarız. {فأسر} “Hemen yola çık”, yani geceleyin yürüyüp git, {بأهلك} “ailenle birlikte”, bu yürüyüşü ve gece yolculuğunu gerçekleştirerek, {بقطع} “bir vaktinde”, yani bir kısmında, senin çıkışın esnasında henüz geride bir kısmı kalmışken {من الَّيل} “gecenin.” {ولا يلتفت} “Ve arkasına bakmasın”, yani arkasına dönüp bakmasın ve geri kalmasın, {منكم أحد} “sizden hiçbir kimse”; yani ne sen arkana bak ne de ailenden birinin arkasına bakmasına izin ver; {إلا امرأتك} “karın müstesna”. Bu, ref ve nasb ile 'ehad' kelimesinden istisnadır; çünkü nehyedilen şey, iki vechin de caiz olması bakımından menfî (olumsuz) gibidir. Nehiy Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; dolayısıyla fiil ona nispetle menhiy (yasaklanan), onlara nispetle ise menfîdir (olumsuzdur). Onu beraberinde çıkarmış olması da mümkündür; zira istisnanın manası, onunla gece yolculuğu yapmakla emrolunmamış olmasıdır, şu kadar var ki bundan nehyedilmiştir. Onun diğerleriyle birlikte arkaya bakmaktan istisna edilmesi, onu geceleyin götürmesinde bir engel olmadığını ihsas ettirir; yahut onu geride bırakmış, o da arkalarından gelip dönüp bakmış olabilir. Bu durumda nasb okuyuşu {أهلك} kelimesinden, ref okuyuşu ise {أحد} kelimesinden [istisna] olur. Bundan onun dönüp bakması emredilmiş manası çıkmaz; bilakis nehyin bulunmaması hususunda müstesnâ minh'e muhalefet etmesi kastedilir. Bu sebeple onun gece yolculuğundan ve nehye uymaktan geri kalıp arkasına bakacağını ihsas ettiren durumu, kurtuluşuna dair ümidin ona duyulan şefkat sebebiyle şiddetli olması karşısında tekit ederek şöyle gerekçelendirdiler: {إنه} “‘Şüphesiz durum şudur ki,’”, {مصيبها} “‘ona isabet edecektir’”,
لا محالة {ما أصابهم} سواء التفت أو لا، تخلفت أو لا، ثم ظهر لي من التعبير في حقها باسم الفاعل وفي حقهم بالماضي أنه حكم بإصابة العذاب لهم عند هذا القول للوط ﵇ لأن ذنوبهم تمت، وأما هي قإنما يبرم الحكم بذلك في حقها عند تمام ذنوبها التي رتبت عليها الإصابة وذلك عند الالتفات.
kaçınılmaz olarak, {ما أصابهم} “‘onlara isabet eden şey.’” İster dönüp baksın ister bakmasın, ister geride kalsın ister kalmasın. Sonra bana zahir oldu ki; onun hakkında ism-i fâil [musîbühâ] ile, kavim hakkında ise mazi fiil [esâbehüm] ile ifade edilmesi, Lût aleyhisselâm'a bu söz söylendiği sırada kavmin günahları tamamlandığı için azabın onlara isabet etmesine kesin olarak hükmedilmiş olmasıdır. Kadına gelince, azabın isabet etmesinin bağlandığı günahlarının tamamlanması anında, yani arkasına dönüp baktığı sırada bu hüküm onun hakkında kesinleşecektir.
ولما عبروا بالماضي تحقيقاً للوقوع وتنبيهاً على أنه تقدم دخولها معهم في أسباب العذاب، كان منبهاً لأن يقال: كان الإيقاع بهم قد دنا بهم جداً؟ فقيل: نعم، وأكد تحقيقاً للوقوع تلذيذاً به ولأنه - لقرب الوقت - بحيث ينكر: {إن موعدهم} أي لابتداء الأخذ {الصبح} وكأن لوطاً ﵇ أبطأ في جميع أهله وما يصلحهم، فكان فعله فعل من يستبعد الصبح، فأنكروا ذلك بقولهم: {أليس الصبح بقريب*} أي فأسرع الخروج بمن أمرت بهم؛ والإسراء: سير الليل كالسرى.
Vuku bulacağını kesinleştirmek ve onun daha önce kavimle birlikte azap sebeplerine dahil olduğuna dikkat çekmek maksadıyla mazi lafzıyla ifade ettiklerinde, bu durum: 'Onların cezalandırılması iyice yaklaşmış mıydı?' diye sorulmasını gerektirdi. 'Evet' denildi ve vukuunu kesinleştirmek, bununla huzur bulmasını sağlamak ve vaktin yakınlığından ötürü adeta inkâr edilebilecek bir durumda olduğu için tekit edilerek şöyle buyruldu: {إن موعدهم} “‘Şüphesiz onların helak vakti’”, yani yakalanışlarının başlama vakti, {الصبح} “‘sabah vaktidir.’” Sanki Lût aleyhisselâm bütün ailesini ve işlerine yarayacak şeyleri toplamakta yavaş davranmış, sabahı uzak gören bir kimse gibi hareket etmişti; bu sebeple onlar bunu şu sözleriyle kınadılar: {أليس الصبح بقريب*} “‘Sabah yakın değil mi?’”, yani emrolunduğun kimselerle birlikte hemen çık. İsrâ (إِسْرَاء): Tıpkı sürâ (سُرَى) gibi gece yürüyüşüdür.
ولما انقضى تسكين لوط ﵇ والتقدم إليه فيما يفعل، أخبر تعالى عن حال قومه فقال: {فلما جاء أمرنا} بالفاء لما مضى في قصة صالح ﵇ من التسبيب والتعقيب، أي فلما خرج منها لوط بأهله جاءنا أمرنا، ولما جاء أمرنا الذي هو عذابنا والأمر به {جعلنا} بما لنا من العظمة {عاليها} أي عالي مدنهم وهم فيها
Lût aleyhisselâm'ın teskin edilmesi ve ne yapacağına dair talimat verilmesi tamamlanınca, Yüce Allah kavminin halini haber verip şöyle buyurdu: Sâlih aleyhisselâm kıssasında geçtiği üzere sebebiyet ve takip ifade eden 'fâ' ile: {فلما جاء أمرنا} “Emrimiz geldiği zaman”; yani Lût ailesiyle oradan çıkınca emrimiz geldi; azabımız ve onun emredilmesi olan emrimiz gelince, {جعلنا} “kıldık”, azametimizle, {عاليها} “onun üstünü”, yani onlar içindeyken şehirlerinin üstünü,
{سافلها وأمطرنا عليها} أي على مدنهم بعد قلبها من أجلهم وسيأتي في سورة الحجر سر الإتيان هنا بضمير «ها» دون ضمير «هم» {حجارة من سجيل} أي مرسلة من مكان هو في غاية العلو {منضود} بالحجارة هي فيه متراكبة بعضها على بعض حال كونها {مسومة} أي معلمة بعلامات تدل على أنها معدة للعذاب من السيما والسومة وهي العلامة تجعل للإبل السائمة لتتميز إذا اختلطت في المرعى، وفي الذاريات
{سافلها} “altına ve”, {وأمطرنا عليها} “üzerlerine yağdırdık”, yani onlar yüzünden şehirleri altüst edildikten sonra onların üzerine yağdırdık; Hicr Suresi'nde burada 'hüm' zamiri yerine 'hâ' zamirinin getirilmesinin hikmeti gelecektir; {حجارة من سجيل} “pişirilmiş balçıktan taşlar”, yani son derece yüksek bir mekândan gönderilmiş, {منضود} “istif edilmiş”, içinde taşların birbiri üzerine dizildiği bir halde, {مسومة} “işaretlenmiş”, yani azap için hazırlandığına delalet eden işaretlerle damgalanmış olarak. Bu kelime 'sîmâ' ve 'sûme' kökünden gelir ki otlakta karıştıklarında ayırt edilsinler diye yayılan develere konulan işarettir. Zâriyât Suresi'nde ise:
{حجارة من طين} [الذاريات: ٣٣] وذلك أن الحجارة أصلها تراب يجعل الله فيه بواسطة الماء قابلية للاستحجار كما جعل فيه قابلية التحول إلى المعدن من الذهب والفضة والحديد وغيرها، فباعتبار أصله هو طين، وباعتبار أوله حجر وكبريت ونار، ولعل حجر الكبريت أثقل الحجارة مع ما فيه من قوة النار وقبح الريح؛ ثم فخمها بقوله: {عند ربك} وعبر بالرب إشارة إلى كثرة إحسانه وإليه وأنه إنما أمره ﷺ بالإنذار وحمة لأمته التي جعلها خير الأمم وسيجعلها أكثر الأمم، ولا يهلكها كما أهلكهم؛ ومادة سجل - بأي ترتيب كان - تدور على العلو، من الجلس لما ارتفع عن الغور وهو النجد، ويلزم منه الغلظ والعلو، ومن الغلظ الجلس للغليظ من الأرض والجمل الوثيق، ويلزم العلو التصويب ومن جلس - إذا قعد؛ والسجل للدلو العظيمة، ويكون غالباً في مقابلتها أخرى، كلما نزلت واحدة طلعت الأخرى، فتاتي المساجلة بمعنى المباراة والمفاخرة،
{حجارة من طين} “Çamurdan taşlar” [Zâriyât: 33] buyrulmuştur. Şöyle ki taşların aslı topraktır; Allah su vasıtasıyla onda altın, gümüş, demir ve diğer madenlere dönüşme kabiliyeti yarattığı gibi taşlaşma kabiliyeti de yaratır. Dolayısıyla aslı itibarıyla o çamurdur; başlangıcı itibarıyla ise taş, kükürt ve ateştir. Muhtemelen kükürt taşı, içindeki ateşin gücü ve kokusunun çirkinliğiyle beraber taşların en ağırıdır. Sonra onu şu sözüyle tazim etti: {عند ربك} “Rabbinin katında”. Ona olan ihsanının çokluğuna ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarmayı ancak ümmetine bir rahmet olsun diye emrettiğine işaret etmek için 'Rab' lafzını kullandı; o ümmeti ki ümmetlerin en hayırlısı kılmış ve yakında ümmetlerin en kalabalığı yapacaktır ve onları helak ettiği gibi bu ümmeti helak etmeyecektir. S-c-l (سجل) maddesi -hangi dizilişte olursa olsun- yükseklik etrafında döner; 'el-cels' (الجَلْسُ) çukurun zıddı olarak yükselen yer olan 'necd' için kullanılır ve bundan kabalık ve yükseklik lazım gelir; sert araziler ve sağlam deve için kullanılan 'el-cels' kelimesi kabalıktan gelir. Yükseklik ise dikilmeyi gerektirir; nitekim oturduğu zaman 'celese' denir. 'Es-Secl' (السَّجْلُ): Büyük kovadır; çoğunlukla karşısında bir diğeri bulunur, biri indikçe diğeri çıkar; buradan hareketle 'müsâcele' (المُسَاجَلَةُ) yarışma ve övünme manasına gelir;
والسجل: الضرع العظيم، والسجل - بالكسر وشد اللام: الكتاب لأنه يذكر فيه ما يكون به المفاخرة والمغالبة؛ وسلج الطعام: بلعه، والسلجان: نبات رخو، كأنه سمي بذلك لأن أغصانه تأخذ إلى أسفل لرخاوتها، وقد دل على هذا المعنى في هذه الآية بثلاثة أشياء: الإمطار، ولفظ «على» ، وسجيل.
‘Es-Secl’ (السَّجْلُ): Büyük meme; ‘es-sicill’ (السِّجِلُّ) -kesre ve şeddeli lâm ile-: Kendisiyle övünme ve üstünlük taslama gerçekleşen şeylerin yazıldığı kitaptır. ‘Selece't-ta‘âm’ (سَلَجَ الطَّعَامَ): Yemeği yuttu demektir. ‘Es-Selecân’ (السَّلَجَانُ): Gevşek bir bitkidir; sanki dalları gevşekliğinden ötürü aşağıya doğru indiği için böyle adlandırılmıştır. Bu ayette bu manaya üç şeyle delalet edilmiştir: İmtâr (yağdırma), ‘alâ (عَلَى) lafzı ve siccîl (سِجِّيل).
ولما كان المعنى أنها من مكان هو في غاية العلو ليعظم وقعها، حسن كل الحسن اتباع ذلك قوله: {وما هي} على شدة بعد مكانها {من الظالمين} أي من أحد من العريقين في الظلم في ذلك الزمان ولا هذا ولا زمن من الأزمان {ببعيد} لئلا يتوهم الاحتياج في وصولها إلى المرمى بها إلى زمن طويل.
Manası, etkisinin büyük olması için son derece yüksek bir mekândan geldiği şeklinde olunca, bunun peşinden şu buyruğun gelmesi son derece güzel düşmüştür: {وما هي} “Ve o [taşlar] değildir”, mekânının aşırı uzaklığına rağmen, {من الظالمين} “o zalimlerden”, yani ne o zamandaki ne şimdiki ne de herhangi bir zamandaki zulümde kökleşmiş kimselerden, {ببعيد} “hiç de uzak!”; ta ki atılan o taşların hedefe ulaşması için uzun bir zamana ihtiyaç duyulacağı zannedilmesin.
ذكر هذه القصة من التوراة: قال في السفر الأول بعد ما مضى في قصة بشرى إبراهيم ﵇: فأتى الملكان إلى سدوم عشاء، وكان لوط جالساً على باب سدوم، فنظر إليهما لوط فتلقاهما، ثم خرّ على وجهه ساجداً على الأرض وقال: إني طالب إليكما يا سيدي، اعدلا إلى منزل عبدكما فبيتا فيه واغسلا أقدامكما وبكرا فانطلقا في طريقكما، فقالا: كلا! ولكنا نبيت في السوق، فألح عليهما لوط إلحاحاً شديداً فانصرفا معه ودخلا منزله فأعد لهما طعاماً، ومن قبل وقت الهجوع إذا أهل القرية أهل سدوم قد أحاطوا بالباب من الشبان إلى المشايخ جميع الشعب بأسره،
Bu kıssanın Tevrat'taki anlatımı: Birinci Sefer'de (Tekvin), İbrahim aleyhisselâm'ın müjdelenmesi kıssasında geçenlerden sonra şöyle der: İki melek akşamleyin Sodom'a geldi; Lût da Sodom'un kapısında oturuyordu. Lût onları görünce karşılamaya çıktı, sonra yüzüstü yere kapandı ve dedi ki: ‘Ey efendilerim, sizden rica ediyorum; kulunuzun evine buyurun, geceyi orada geçirin, ayaklarınızı yıkayın, sabah erkenden kalkıp yolunuza gidersiniz.’ Onlar: ‘Hayır! Biz geceyi meydanda geçireceğiz’ dediler. Lût onlara çok ısrar etti; bunun üzerine onunla birlikte dönüp evine girdiler. O da onlara yemek hazırladı. Uykudan önceki vakitte, Sodom halkı olan kasaba ahalisi gençlerinden yaşlılarına kadar bütün halk kapıyı kuşattı.
فدعوا بلوط وقالوا له: أين الرجلان اللذان أتياك ممسيين أخرجهما إلينا فنعرفهما - وفي نسخة: حتى نواقعهما - فخرج لوط إليهم وأغلق الباب خلفه، فقال لهم لوط: لا تسيئوا بي يا إخوة! هذا لي بنتان لم يمسهما رجل، أخرجهما إليكم فاصنعوا بهما ما حسن في أعينكم، ولا ترتكبوا من هذين الرجلين شيئاً لأنهما ولجا ظلال بيتي، فقالوا له: تنح عنا، إن واحداً أتى ليسكن بيتنا فصار يحكم فينا، فالآن نسيء إليك أكثر منهما، فجاهد لوط القوم جداً فدنوا ليكسروا الباب فمد الرجلان أيديهما فأدخلا لوطاً إليهما إلى منزله، ثم إن القوم الذين كانوا بالباب ضربوا بالعشى من كبيرهم حتى صغيرهم فأعيوا في طلب الباب، فقال الملكان للوط: ماتصنع هاهنا؟ اعمد إلى أختانك وبينك وبناتك وجميع ما لك في هذه القرية فأخرجهم من هذه البلدة لأنا نريد الخسف بالبلدة لأن فعالهم وخبث صنيعهم قد بلغ الرب، فأرسلنا الرب لنفسدها، فخرج لوط وكلم أختانه وأزواج بناته وقال لهم: قوموا فاخرجوا من هذه القرية فإن الرب مزمع لخرابها، وكان عند أختانه كالمستهزىء بهم، فلما كان عند طلوع الصبح ألح الملكان على لوط وقالا له: قم فأخرج امرأتك وابنتيك اللتين معك لكيلا تبتلي بخطايا أهل هذه القرية، فابطأ لوط فأخذ الملكان بيده وبيد امرأته وابنتيه لأن الله رحمه فأخرجاه وصيراه خارجاً عن القرية، فلما أخرجاهم خارجاً
Lût'a seslendiler ve: ‘Akşamleyin sana gelen o iki adam nerede? Onları bize çıkar da onları tanıyalım -bir nüshada: onlarla cinsel ilişkide bulunalım-’ dediler. Lût dışarı, onların yanına çıktı ve arkasından kapıyı kapattı. Lût onlara dedi ki: ‘Ey kardeşler, bana kötülük etmeyin! İşte benim erkek eli değmemiş iki kızım var; onları size çıkarayım, gözünüze nasıl hoş gelirse onlara öyle yapın. Yalnız bu iki adama bir şey yapmayın, çünkü onlar çatıma sığındılar.’ Onlar da: ‘Çekil önümüzden! Bir tek adam evimize yerleşmeye geldi de şimdi bize hüküm mü veriyor? Şimdi sana onlardan daha çok kötülük ederiz’ dediler. Lût o toplulukla çok mücadele etti; bunun üzerine kapıyı kırmak için yaklaştılar. O iki adam ellerini uzatıp Lût'u içeri, evin içine çektiler. Sonra kapıdaki o topluluğu büyüklerinden küçüklerine kadar körlükle çarptılar; öyle ki kapıyı bulmaktan aciz kaldılar. İki melek Lût'a dedi ki: ‘Burada ne yapıyorsun? Damatlarını, oğullarını, kızlarını ve bu şehirde sana ait ne varsa hepsini alıp bu beldeden çıkar; çünkü biz bu beldeyi yerin dibine geçirmek istiyoruz. Zira onların fiilleri ve yaptıkları kötülük Rabbe ulaştı; Rab de bizi burayı yok etmek için gönderdi.’ Lût çıktı, damatlarıyla ve kızlarının kocalarıyla konuştu ve onlara: ‘Kalkın, bu şehirden çıkın; çünkü Rab burayı harap etmek üzeredir’ dedi. Fakat damatlarının gözünde kendileriyle alay eden biri gibiydi. Sabah şafak sökerken melekler Lût'a ısrar edip: ‘Kalk, karını ve yanında bulunan iki kızını alıp çıkar ki bu şehir halkının günahları yüzünden helak olmayasın’ dediler. Lût ağır davranınca, Allah ona merhamet ettiği için melekler onun, karısının ve iki kızının elinden tuttular; onları çıkarıp şehrin dışına bıraktılar. Onları dışarı çıkardıklarında,
قالا له: انج بنفسك ولا تلتفتن إلى خلفك ولا تقف في شيء من جميع القاع، والتجىء إلى جبل وخلص نفسك، فقال لهما لوط: أطلب إليكما يا سيدي أن أظفر الآن لأن عبدكما برحمة ورأفة وكثرت نعماكما إليّ لتحيي نفسي، لست أقدر أن أنجو إلى الجبل، لعل الشر يرهقني فأموت، وهذه القرية هي قريبة للهرب إليها وهي صغيرة، أتأذنان لي بالهرب إليها لأنها حقيرة، فلتحييا نفسي، فقال له: قد شفعتك في هذا أيضاً فلا أقلب هذه القرية التي سألت، أسرع فانج نفسك إلى هناك، لأنا لسنا نقدر أن نعمل شيئاً حتى تدخلها، ولذلك سميت تلك القرية صاغار - وفي نسخة: زغر - فشرقت الشمس على الأرض وقد دخل لوط صاغار، وفي نسخة: زغر - فأهبط الرب على سدوم وعامورا ناراً وكبريتاً من بين يدي الرب من السماء فقلب هذه القرى والقاع بأسره، وأهلك جميع سكانها وجميع من فيها وجمع نبت الأرض، فالتفتت امرأته إلى خلفها لتنظر فصارت نصبة ملح، فأدلج إبراهيم باكراً إلى الموضع الذي كان يقف فيه بين يدي الرب؛ فمد بصره نحو سدوم وعامورا وإلى جميع أرض القاع فنظر فإذا دخان القرية يرتفع كدخان الأخدود، فلما خسف الله قرى القاع ذكر الله إبراهيم فأرسل لوطاً من المأفوكة إذ قلب الله القرى التي كان ينزلها لوط فطلع لوط من
ona dediler ki: ‘Canını kurtar, arkana bakma ve bu ovada hiçbir yerde durma; dağa sığın ve canını kurtar.’ Lût onlara dedi ki: ‘Ey efendilerim, sizden dilerim ki kulunuz şimdi merhamet ve şefkat bulsun; canımı yaşatmak için bana olan lütuflarınız pek çoktur. Ben dağa kaçmaya güç yetiremem; korkarım kötülük bana yetişir de ölürüm. İşte şu kasaba kaçmak için yakındır ve küçüktür; orası önemsiz olduğu için oraya kaçmama izin verir misiniz, ta ki canım yaşasın.’ Ona dedi ki: ‘Bu hususta da senin şefaatini kabul ettim; dilediğin bu kasabayı helak etmeyeceğim. Çabuk ol, oraya kaçıp canını kurtar; çünkü sen oraya girinceye kadar biz hiçbir şey yapamayız.’ Bu sebeple o kasabaya Sâgār -bir nüshada: Zağar- adı verildi. Lût Sâgār'a -bir nüshada: Zağar'a- girdiğinde güneş yerin üzerine doğmuştu. Rab, Sodom ve Gomora üzerine Rabbin katından, gökten ateş ve kükürt yağdırdı. Bu şehirleri, bütün ovayı, orada yaşayanların tamamını, içindekilerin hepsini ve yerin bütün bitkilerini yok etti. Karısı görmek için arkasına baktı ve bir tuz direği haline geldi. İbrahim sabah erkenden Rabbin huzurunda durduğu yere gitti; Sodom ve Gomora'ya ve bütün ova topraklarına doğru baktı; bir de gördü ki şehrin dumanı bir fırının dumanı gibi yükseliyor. Allah ova şehirlerini yerin dibine geçirdiğinde İbrahim'i hatırladı; Lût'un oturduğu şehirleri altüst ederken Lût'u o felaketin ortasından çıkarıp kurtardı. Lût Sâgār'dan -bir nüshada: Zağar'dan- çıktı
صاغار - وفي نسخة: زغر - فسكن الجبل هو وابنتاه معه لأنه تخوف أن يسكن صاغار، فجلس في مغارة.
ve Sâgār'da oturmaktan korktuğu için iki kızıyla birlikte dağda oturdu; bir mağarada ikamet etti.
ولما انتهت القصة معلمة لما قام به لوط ﵇ من أمر الله غير وانٍ لرغبة ولا رهبة وبما في إنزال الملائكة من الخطر، أتبعت أقرب القصص الشهيرة إليها في الزمن فقال تعالى: {*وإلى} أي ولقد أرسلنا إلى {مدين} وهم قبيلة أبيهم مدين بن إبراهيم ﵇ {أخاهم شعيباً} فكأن قائلاً قال: ما قال لهم؟ فقيل: {قال} ما قال إخوانه من الأنبياء في البداءة بأصل الدين: {يا قوم} مستعطفاً لهم مظهراً غاية الشفقة {اعبدوا الله} أي الملك الأعلى غير مشركين به شيئاً لأنه واحد {ما لكم} وأغرق في النفي فقال: {من إله غيره} فلقد اتفقت - كما ترى - كلمتهم واتحدت إلى الله وحده دعوتهم، وهذا وحده قطعي الدلالة على صدق كل منهم لما علم قطعاً من تباعد أعصارهم وتنائي ديارهم وأن بعضهم لم يلم بالعلوم ولا عرف أخبار الناس إلا من الحي القيوم؛ قال الإمام شهاب الدين عمر بن محمد السهروردي في كتابه «رشف النصائح الإيمانية وكشف الفضائح اليونانية» في ذكر الأنبياء: اتحدت مصادرهم كأنهم بنيان مرصوص، عبروا
Kıssa, Lût aleyhisselâm'ın bir arzu veya korku sebebiyle gevşemeksizin Allah'ın emrini nasıl yerine getirdiğini ve meleklerin indirilmesindeki büyük tehlikeyi bildirerek sona erince, zaman bakımından ona en yakın olan meşhur kıssayı peşinden getirdi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {*وإلى} “Ve [gönderdik]”, yani andolsun gönderdik, {مدين} “Medyen'e de”, ki onlar ataları İbrahim aleyhisselâm'ın oğlu Medyen'in kabilesidir, {أخاهم شعيباً} “kardeşleri Şuayb'ı.” Sanki birisi: 'Onlara ne dedi?' diye sormuş, [bunun üzerine] şöyle buyrulmuştur: {قال} “Dedi ki:”, peygamber kardeşlerinin dinin aslıyla başlamak hususunda söylediklerini söyleyerek: {يا قوم} “‘Ey kavmim!’”, onlara şefkat gösterip son derece merhamet izhar ederek, {اعبدوا الله} “‘Allah'a kulluk edin’”, yani En Yüce Hükümran'a, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın; çünkü O tektir; {ما لكم} “‘sizin yoktur’”, ve nefiyde mübalağa ederek: {من إله غيره} “‘O'ndan başka hiçbir ilahınız!’” Gördüğün gibi onların sözleri birleşmiş ve davetleri yalnızca tek olan Allah'a yönelmiştir. Asırlarının birbirinden uzaklığı, yurtlarının mesafesi ve bazılarının Hayy ve Kayyûm olan Allah'tan başka kimseden ilim almadığı ve insanların haberlerini bilmediği kesin olarak bilindiğinden, sırf bu durum bile her birinin doğruluğuna kesin delalet eder. İmam Şihâbüddîn Ömer b. Muhammed es-Sühreverdî, peygamberleri zikrederken Raşfü'n-Nasâihi'l-Îmâniyye ve Keşfü'l-Fedâihi'l-Yûnâniyye adlı kitabında şöyle demiştir: 'Onların kaynakları sanki kurşunla kaynatılmış sağlam bir bina gibi birdir; ifade ettiler,
بألسنة مختلفة تنتهي إلى بحر متصل بالقلوب متحد بها يستمد من البحر المحيط بعالمي الشهادة والغيب، واختلفت الموارد من الشرائع بحسب ما اقتضت الحكمة الإلهية من مصلحة أهل كل زمان وكل ملة، فما ضر اختلافهم في الفروع مع اتحادهم في الأصول، وقال قبل ذلك: إن الفلاسفة لما لم يغترفوا من بحار الأنبياء وقفت بهم أفراس أفكارهم في عالم الشهادة، فلما حاولوا الخوض في الإلهيات انكشفت عورة جهلهم وافتضحوا باضطرابهم واختلافهم {تحسبهم جميعاً وقلوبهم شتى} [الحشر: ١٤] القطع بهم سير الفكر في منتهى عالم الملك والشهادة، ولم يدخل إسكندر نظرهم ظلمات عالم الغيوب حتى يظفروا بعين الحياة التي من شرب منها لا يموت - انتهى.
kalplere bağlı, onlarla birleşmiş, şehadet ve gayb âlemlerini kuşatan denizden beslenen tek bir denize ulaşan muhtelif dillerle [hakkı] dile getirdiler. Şeriatlardan kaynaklanan hükümler ise ilahî hikmetin her zamanın ve her dinin mensuplarının maslahatı için gerektirdiği ölçüde farklılık göstermiştir; asıllarda birlik varken füruattaki ihtilafları onlara hiçbir zarar vermemiştir.' Bundan önce de şöyle demiştir: 'Filozoflar peygamberlerin denizlerinden beslenmedikleri zaman, fikirlerinin atları şehadet âleminde durup kaldı. İlahiyat konularına dalmaya kalkıştıklarında ise cehaletlerinin ayıpları açığa çıktı; tutarsızlıkları ve ihtilaflarıyla rezil oldular: {تحسبهم جميعاً وقلوبهم شتى} “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” [Haşr: 14]. Fikirlerinin yürüyüşü mülk ve şehadet âleminin nihayetinde kesildi; basiretlerinin İskender'i gayblar âleminin karanlıklarına girmedi ki içenin asla ölmeyeceği hayat pınarına kavuşabilsinler' -sözü bitti-.
ولما دعا إلى العدل فيما بينهم وبين الله، دعاهم إلى العدل فيما بينهم وبين عبيده في أقبح ما كانوا قد اتخذوه بعد الشرك ديدناً فقال: {ولا تنقصوا} أي بوجه من الوجوه {المكيال والميزان} لا الكيل ولا آلته ولا الوزن ولا آلته؛ والكيل: تعديل الشيء بالآلة في القلة والكثرة؛ والوزن: تعديله في الخفة والثقل، فالكيل للعدل في الكمية والوزن للعدل في الكيفية؛ ثم علل ذلك بقوله: {إني أراكم بخير} أي بسعة تغنيكم عن البخس - مرهباً ومرغباً بالإشارة
Kendileri ile Allah arasındaki adalete davet edince, şirkten sonra kendilerine adet edindikleri en çirkin hususta, kendileri ile O'nun kulları arasındaki adalete davet ederek şöyle dedi: {ولا تنقصوا} “‘Eksiltmeyin’”, yani hiçbir şekilde, {المكيال والميزان} “‘ölçüyü ve tartıyı!’”; ne ölçeği ne aletini, ne tartıyı ne de aletini eksiltin. Keyl (كَيْل): Bir şeyi aletle azlık ve çokluk yönünden dengelemektir. Vezn (وَزْن): Onu hafiflik ve ağırlık yönünden dengelemektir. Dolayısıyla ölçü miktarda (kemiyette), tartı ise nitelikte (keyfiyette) adalet içindir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إني أراكم بخير} “‘Şüphesiz ben sizi bir hayır [ve bolluk] içinde görüyorum’”, yani sizi eksiltmekten müstağni kılacak bir refah içinde görüyorum; şükrün nimeti gerektirdiği gibi küfrün de azabı gerektirdiğine işaret ederek hem korkuttu hem de teşvik etti.
إلى أن الكفر موجب للنقمة كما أن الشكر موجب للنعمة.
küfrün azabı gerektirdiği gibi şükrün de nimeti gerektirdiğine işaret ederek.
ولما كان كأنه قيل: فإني أخاف عليكم الفقر بالنقص، عطف عليه مؤكداً لإنكارهم: {وإني أخاف عليكم} به وبالشرك {عذاب يوم محيط*} بكم صغاراً وكباراً وبأموالهم طيباً وخبيثاً، أي مهلك كقوله {وأحيط بثمره} [الكهف: ٤٢] وأصله من إحاطة العدو، ووصف اليوم بالإحاطة أبلغ لأنه محيط بما فيه من عذاب وغيره، والعذاب محيط بالمعذب فذكر المحيط بالمحيط أهول، وهو الدائر بالشيء من كل جانب، وذلك يكون بالتقاء طرفيه؛ والنقصان: أخذ شيء من المقدار كما أن الزيادة ضم شيء إليه، وكلاهما خروج عن المقدار؛ والوزن، تعديل الشيء بالميزان، كما أن الكيل تعديله بالمكيال، ومن الإحاطة ما رواه ابن ماجة عن ابن عمر ﵄ قال:
Sanki: 'Ben sizin eksiltmeniz sebebiyle fakirleşmenizden korkuyorum' denilmiş gibi olunca, onların inkârına karşı tekit ederek buna atıfta bulundu: {وإني أخاف عليكم} “‘ve gerçekten ben sizin adınıza korkuyorum’”, bunun ve şirkin sebebiyle, {عذاب يوم محيط*} “‘kuşatıcı bir günün azabından!’”; küçükleriniz ve büyüklerinizle sizi, helal ve haramıyla mallarınızı kuşatacak, yani helak edecek bir azap; nitekim {وأحيط بثمره} “Ürünü kuşatılıp [yok edildi]” [Kehf: 42] ayetinde de böyledir. Aslı düşmanın kuşatmasından gelir. Günün kuşatıcılıkla nitelenmesi daha beliğdir; çünkü o gün içindeki azabı ve diğer şeyleri kuşatır, azap ise azap göreni kuşatır; dolayısıyla kuşatanı kuşatanın zikredilmesi daha dehşetlidir. O, her taraftan bir şeyi çevreleyendir ki bu da iki ucunun birleşmesiyle olur. Noksanlık (نُقْصَان): Bir şeyin miktarından eksiltmektir; fazlalık ise ona bir şey katmaktır ve her ikisi de ölçünün dışına çıkmaktır. Tartı (وَزْن): Tıpkı ölçmenin ölçekle dengelenmesi gibi, bir şeyin terazi ile dengelenmesidir. Kuşatmayla ilgili olarak İbn Mâce'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadis vardır, o şöyle demiştir:
«لم ينقص قوم المكيال والميزان إلا أخذوا بالسنين وشدة المؤنة وجور السلطان عليهم، ولم يمنعوا زكاة أموالهم إلا منعوا القطر من السماء، ولولا البهائم لم يمطروا» .
«Bir kavim ölçü ve tartıyı eksilttiğinde, mutlaka kuraklık, geçim sıkıntısı ve yöneticinin kendilerine zulmetmesiyle yakalanırlar. Mallarının zekâtını vermekten kaçındıklarında ise gökten yağmurun kesilmesiyle cezalandırılırlar; eğer hayvanlar olmasaydı onlara yağmur da yağdırılmazdı.»
ولما كان عدم النقص قد يفهم منه التقريب، أتبعه بما ينفي هذا الاحتمال وللتنبيه على أنه لا يكفي الكف عن تعمد التطفيف، بل يلزم السعي في الإيفاء ولو بزيادة لا يتأتى بدونها، ولأن التصريح
Eksiltmemekten yaklaşık ölçmek de anlaşılabileceği için, bu ihtimali ortadan kaldıran ifadeyi peşinden getirdi; ayrıca kasten eksik vermekten kaçınmanın yeterli olmadığına, bilakis olmaksızın tam ölçmenin mümkün olmadığı fazlalıkla da olsa tastamam vermeye gayret etmenin zorunlu olduğuna dikkat çekmek ve
بالأمر بالشيء بعد النهي عن ضده أوكد، فقال مستعطفاً لهم بالتذكير بأنه منهم يسوءه ما يسوءهم وبأنهم لما أعطاهم الله من القوة جديرون بأن يعرضوا عن تعاطي سفساف الأخلاق ورذائلها: {ويا قوم} أي أيها الذين لهم قوة في القيام فيما ينوبهم {أوفوا} أي أتموا إتماماً حسناً {المكيال والميزان} أي، المكيل والموزون وآلتهما؛ وأكده بقوله: {بالقسط} أي العدل السوي، فصار الوفاء مأموراً به في هاتين الجملتين مراراً تأكيداً له وحرصاً عليه وإظهاراً لعموم نفعه وشمول بركته، فزال بالمجموع توهم المجاز على أبلغ وجه، وقد مضى في الأنعام ويأتي في هذه السورة عند {غير منقوص} أن الشيء يطلق مجازاً على ما قاربه؛ ثم أكده أيضاً بتعميم النهي عن كل نقص بذلك وغيره في جميع الأموال فقال: {ولا تبخسوا} أي تنقصوا على وجه الجحد والإهانة {الناس أشياءهم} ثم بين أن أفعالهم ثمرة الهجوم عن غير فكر لأنها ليست ناشئة عن شرع فأولها سفه وآخرها فساد فقال: {ولا تعثوا في الأرض} أي تتصرفوا وتضطربوا فيها عن غير بصيرة ولا تأمل حال كونكم {مفسدين*} أي فاعلين ما يكون فساداً في المعنى كما كان فساداً في الصورة، فهو دعاء إلى تقديم التأمل والتروي على كل فعل وذلك لأن مادة «عثى» بكل ترتيب دائرة على الطلب عن غير بصيرة، من العيث - للأرض السهلة، فإنها لسهولتها
zıddı nehyedildikten sonra bir şeyin emredilmesinin açıkça belirtilmesi daha kuvvetli olduğu için, kendisinin onlardan biri olduğunu, onları üzen şeyin kendisini de üzeceğini ve Allah'ın kendilerine verdiği güç sebebiyle alçak ahlaktan ve rezilliklerden yüz çevirmeye layık olduklarını hatırlatarak onlara şefkatle şöyle dedi: {ويا قوم} “‘Ey kavmim!’”, yani başlarına gelen işleri üstlenmeye gücü yetenler, {أوفوا} “‘tastamam verin’”, yani güzelce tamamlayın, {المكيال والميزان} “‘ölçüyü ve tartıyı’”, yani ölçüleni, tartılanı ve bunların aletlerini; bunu şu sözüyle tekit etti: {بالقسط} “‘adaletle’”, yani dosdoğru bir adaletle. Böylece tam ifa etmek, tekit edilmesi, ona özen gösterilmesi, genel faydası ve kapsamlı bereketinin ortaya konması için bu iki cümlede defalarca emredilmiş oldu; böylece mecaz vehmi en beliğ şekilde bütünüyle ortadan kalktı. En'âm Suresi'nde geçmişti ve bu surede de {غير منقوص} ifadesinde gelecektir ki bir şey, mecazen kendisine yakın olan şey için de kullanılır. Sonra bunu da bütün mallarda gerek bununla gerek başka yollarla her türlü eksiltmeyi genel olarak nehyederek pekiştirdi ve şöyle dedi: {ولا تبخسوا} “‘eksiltmeyin’”, yani inkâr ve hakaret yoluyla noksanlaştırmayın, {الناس أشياءهم} “‘insanların eşyalarını [haklarını]’”. Sonra onların fiillerinin düşünmeksizin körü körüne atılmanın bir meyvesi olduğunu beyan etti; çünkü bunlar bir şeriattan kaynaklanmamaktadır, dolayısıyla başlangıcı sefahat, sonu ise fesattır. Şöyle buyurdu: {ولا تعثوا في الأرض} “‘Yeryüzünde taşkınlık yapmayın’”, yani basiretsizce ve tefekkür etmeksizin yeryüzünde tasarrufta bulunup kargaşa çıkarmayın, {مفسدين*} “‘bozguncular olarak!’”, yani surette fesat olduğu gibi manada da fesat olan şeyleri işleyen kimseler olarak. Dolayısıyla bu, her fiilden önce düşünmeyi ve teenniyi öne almaya bir davettir; zira ‘‘asâ’ (عَثَى) maddesi hangi dizilişte olursa olsun basiretsizce talep etmek etrafında döner; düz ve yumuşak arazi için kullanılan ‘el-‘ays’ (العَيْثُ) kelimesinden gelir; zira yumuşaklığından ötürü
يغتر بها فيسلكها الغبي بلا دليل فيأتي الخفاء والجهل، ومنه التعييث - لطلب الأعمى الشيء؛ والأعثى: الأحمق الثقيل، واللون إلى السواد، والكثير الشعر، ويلزم ذلك اتباع الهوى فيأتي الإفساد والمسارعة فيه، وذلك هو معنى العثى؛ قال أئمة اللغة: عثى وعاث: أفسد، وفي مختصر العين للزبيدي: عثى في الأرض بمعنى عاث يعيث عيثاً، وهو الإسراع في الفساد، فالمعنى على ما قال الجمهور: ولا تفعلوا الفساد عمداً وهو واضح، وعلى ما قدّرته من أصل المعنى الذي هو للمدار أوضح، وعلى ما قال الزبيدي: ولا تسرعوا فيه، فلا يظن أنه يكون الإسراع حينئذ قيداً حتى ينصب النهي إليه، بل هو إشارة إلى أنه لا يكون الإقدام بلا تأمل إلا كذلك لملاءمته للشهوة - والله أعلم؛ والوفاء: تمام الحق؛ والبخس: النقص، فهو أخص من الظلم لأنه وضع الشيء في غير موضعه.
ona aldanılır da ahmak kimse kılavuzsuz olarak oraya dalar, böylece kapalılık ve cehalet meydana gelir. Âmânın bir şeyi aramasını ifade eden ‘et-ta‘yîs’ (التَّعْيِيثُ) de bundandır. ‘El-A‘sâ’ (الأَعْثَى): Ağır ahmak, siyaha çalan renk ve çok kıllı olandır; bu ise heva ve hevese uymayı gerektirir, böylece fesat ve onda acelecilik meydana gelir ki işte ‘el-‘asâ’ (العَثَى) kelimesinin anlamı da budur. Dil âlimleri şöyle demiştir: ‘'Aseve’ (عَثَى) ve ‘'âse’ (عَاثَ) fesat çıkardı demektir. Zebîdî'nin Muhtasaru'l-‘Ayn adlı eserinde şöyle geçer: ‘Yeryüzünde ‘asâ’, bozgunculukta acele etmek olan ‘‘âse ya‘îsü ‘aysen’ anlamındadır.’ Cumhura göre mana: ‘Kasten fesat çıkarmayın’ şeklindedir ve bu açıktır; benim kök anlamdan hareketle takdir ettiğime göre ise daha da açıktır. Zebîdî'nin dediğine göre ise: ‘Onda acele etmeyin’ demektir; ancak bu durumda aceleciliğin nehyin kendisine yöneleceği bir kayıt olduğu zannedilmesin; bilakis bu, düşünmeksizin atılmanın şehvete uygunluğu sebebiyle ancak bu şekilde olacağına bir işarettir -en doğrusunu Allah bilir-. Vefâ (وَفَاء): Hakkın tam olmasıdır. Bahs (بَخْس): Eksiltmektir; dolayısıyla bir şeyi yerine koymamak demek olan zulümden daha özeldir.
ولما كان نظرهم بعد الشرك مقصوراً على الأموال، وكان نهيه عما نهى عنه موجباً لمحقها في زعمهم، كانوا كأنهم قالوا: إنا إذا اتبعناك فيما قلت فنيت أموالنا أو قلت فتضعضعت أحوالنا، فلا يبقى لنا شيء؟ فقال: {بقيت الله} أي فضل الملك الأعلى المستجمع لصفات الكمال، وبركته في أموالكم وجميع أحوالكم وإبقائه عليكم نظره إليكم الموجب
Şirkten sonra onların bakışı sadece mallara hasredildiği ve nehyettiği şeylerden kaçınmak kendi zanlarınca mallarının yok olmasını gerektireceği için, onlar sanki şöyle demiş gibi oldular: 'Biz senin dediğine uyarsak mallarımız tükenir yahut azalır da hallerimiz sarsılır; böylece elimizde hiçbir şey kalmaz mı?' [Bunun üzerine] dedi ki: {بقيت الله} “‘Allah'ın bıraktığı [helal kazanç]’”, yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan En Yüce Hükümran'ın lütfu, mallarınızdaki ve bütün hallerinizdeki bereketi ve O'nun size olan gözetimini devam ettirmesi gerektiren şeydir,
لعفوه الذي هو ثمرة اتباع أمره {خير لكم} مما تظنونه زيادة بالنقص والظلم، وذلك أن بقية الشيء ما فضل منه، وتكون أيضاً بمعنى البقيا، من أبقى عليه يبقي إبقاء، واستبقيت فلاناً - إذا عفوت عن ذنبه، كأن ذلك الذنب أوجب فناء وده أو فناه عندك، فإذا استبقيته فقد تركت ما كان وجب، ويقولون: أراك تبقي هذا ببصرك - إذا كان ينظر إليه - قاله الإمام أبو عبد الله القزاز في ديوانه الجامع، وسيأتي في آخر السورة بيان ما تدور عليه المادة.
O'nun emrine uymanın meyvesi olan affını gerektiren şey {خير لكم} “sizin için daha hayırlıdır”, eksiltme ve zulümle bir artış olduğunu zannettiğiniz şeylerden. Şöyle ki, bir şeyin bakiyyesi (بَقِيَّة), ondan artakalan fazlalıktır. Aynı zamanda ‘el-bekyâ’ (البَقْيَا) anlamında da olur; bu da ‘ebkâ aleyhi yübkî ibkâen’ (أَبْقَى عَلَيْهِ يُبْقِي إِبْقَاءً) kökünden gelir. ‘İstebkaytü fülanen’ (اسْتَبْقَيْتُ فُلانًا) denir ki bu, ‘onun günahını affettiğimde’ kullanılır; sanki o günah onun sevgisinin yok olmasını veya senin katında onun yok olmasını gerektirmiştir de sen onu hayatta/yerinde bıraktığında (istebkaytehu) gereken şeyi terk etmiş olursun. Yine ‘erâke tübkî hâzâ bi-basarike’ (أَرَاكَ تُبْقِي هَذَا بِبَصَرِكَ) derler ki bu, ‘gözünü ona dikip baktığında’ söylenir. Bunu İmam Ebû Abdillâh el-Kazzâz, ed-Dîvânü’l-Câmi‘ adlı eserinde belirtmiştir. Bu maddenin etrafında döndüğü temel mananın açıklaması surenin sonunda gelecektir.
ولما كانت خيرية ما يبقيه العدل من الظهور بمحل لا يخفى على ذي لب، تركها وبين شرطها بقوله: {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {مؤمنين} أي راسخين في الإيمان إشارة إلى أن خيريتها لغير المؤمن مبنية على غير أساس، فهي غير مجدية إلا في الدنيا، فهي عدم لسرعة الزوال والنزوح عنها والارتحال، ودلت الواو العاطفة على غير مذكور أن المعنى: فآمنوا فاعلين ما أمرتكم به لتظفروا بالخير فإنما أنا نذير {وما أنا} وقدم ما يتوهمونه من قصده للاستعلاء نافياً له فقال: {عليكم} وأعرق في النفي فقال: {بحفيظ*} أعلم جميع أعمالكم وأحوالكم وأقدر على كفكم عما يكون منها فساداً؛ وأصل البقية ترك شيء من شيء قد مضى.
Adaletin geride bıraktığı şeyin hayırlı oluşu akıl sahibine gizli kalmayacak bir açıklıkta olunca, bunu [delillendirmeyi] bırakıp {إن كنتم} “eğer siz”, yani fıtrat ve tabiat olarak {مؤمنين} “müminlerseniz”, yani imanda kökleşmiş kimselerseniz buyurarak bunun şartını beyan etti. Bu, mümin olmayan kimse için bu hayrın bir temele dayanmadığına, dolayısıyla sadece dünyada fayda sağlayacağına, onun da çabucak yok olması, ondan göçüp gidilmesi ve ayrılınması sebebiyle adeta yok hükmünde olduğuna bir işarettir. Zikredilmemiş bir unsura atfeden ‘vav’ harfi mananın şöyle olduğuna delalet etmektedir: ‘Öyleyse hayra kavuşmanız için size emrettiğim şeyleri yaparak iman edin; zira ben sadece bir uyarıcıyım; {وما أنا} ben değilim’ [demektir]. Onların vehmettiği üstünlük kurma kastını öne alıp nefyederek şöyle dedi: {عليكم} “sizin üzerinizde”; nefyı daha da pekiştirerek buyurdu ki: {بحفيظ*} “bir bekçi de [değilim]!”; yani bütün amellerinizi ve hallerinizi bilici ve bunlardan fesat olanları engellemeye muktedir biri değilim. ‘El-Bakiyye’ (البَقِيَّة) kelimesinin aslı, geçmiş bir şeyden bir parçanın geride bırakılmasıdır.
ولما كان الحاصل ما دعاهم إليه ترك ما كان عليه آباؤهم من السفه في حق الخالق بالشرك والخلائق بالخيانة، وكان ذلك الترك عندهم قطيعة وسفهاً، كان ذلك محكاً للعقول ومحزاً للآراء يعرف به نافذها من جامدها، فكان كأنه قيل: ما قالوا؟ فقيل: {قالوا يا شعيب} سموه باسمه جفاء وغلظة وانكروا عليه مستهزئين بصلاته {أصلواتك تأمرك} أي تفعل معك فعل من كان يأمر دائماً بتكليفنا {أن نترك ما يعبد} أي على سبيل المواظبة {آباؤنا أو} نترك {أن نفعل} أي دائماً {في أموالنا ما نشاء} من قطع الدرهم والدينار وإفساد المعاملة والمقامرة ونحوها مما يكون إفساداً للمال، يعنون أن ما تأمرنا به لا يمشي على منهاج العقل، فما يأمرك به إلا ما نراك تفعله من هذا الشيء الذي تسميه صلاة، أي أنه من وداي: فعلك للصلاة؛ ومادة صلا - واوية ويائية مهموزة وغير مهموزة بجميع تقاليبها - تدور على الوصلة، فالصلاة لصلة العبد بربه، وكذا الدعاء والاستغفار، وصلوات اليهود: كنائسهم اللاتي تجمعهم، والصلا: وسط الظهر ومجمعه وما حول الذنب أيضاً، والمصلى من الخيل: التابع للسابق، وصال الفحل - إذا حمل على العانة، ولصوت الرجل ولَصَيته: عبته، كأنك ألصقت به العيب، والواصلة واضحة في ذلك، وكأنها الحقيقة التي تفرعت منها جميع معاني المادة، وسيأتي شرح ذلك عند قوله تعالى {بالغدو والآصال}
Onları davet ettiği şeyin neticesi, atalarının şirkle Yaratıcı’nın hakkına, hıyanetle de yaratılanların hakkına girmekteki sefihliğini terk etmekten ibaret olunca ve bu terk ediş onların nezdinde bir bağ koparma ve akılsızlık sayıldığından, bu durum akıllar için bir mihenk taşı, görüşler için keskin olanı donuk olanından ayıran bir ölçü oldu. Sanki şöyle denildi: ‘Onlar ne dediler?’ Şöyle buyruldu: {قالوا يا شعيب} “Dediler ki: ‘Ey Şuayb!’” Kabalık ve sertlikle ona adıyla hitap ettiler ve namazıyla alay ederek onu inkâr edip şöyle dediler: {أصلواتك تأمرك} “Sana namazların mı emrediyor”, yani bize teklifte bulunmayı sürekli emreden birinin seninle yaptığı muameleyi mi yapıyor; {أن نترك ما يعبد} “terk etmemizi, ibadet ettiği şeyleri”, yani devamlı surette tapındığı şeyleri {آباؤنا أو} “atalarımızın, yahut” terk etmemizi {أن نفعل} “yapmayı”, yani sürekli olarak yapmayı {في أموالنا ما نشاء} “mallarımızda dilediğimizi”; dirhem ve dinarları kesmekten, muameleyi bozmaktan, kumardan ve malı ifsat eden benzeri şeylerden [dilediğimizi yapmayı terk etmemizi mi emrediyor?] Bununla, ‘Bize emrettiğin şey aklın yoluna uymaz; sana bunu emreden şey, ancak senin yaptığını gördüğümüz ve namaz adını verdiğin bu şeyden başkası değildir, yani bu durum senin namaz kılma eyleminden kaynaklanmaktadır’ demek istiyorlar. ‘Salâ’ (صلا) maddesi —ister vâvî, ister yâî, hemzeli veya hemzesiz olsun, bütün türevleriyle— ‘irtibat ve kavuşma’ (el-vusle) manası etrafında döner. Dolayısıyla namaz (es-salât), kulun Rabbiyle olan irtibatı içindir. Dua ve istiğfar da böyledir. Yahudilerin salavatı (salavât), onları bir araya getiren havralarıdır. ‘Es-Salâ’ (الصَّلَا): Sırtın ortası, birleştiği yer ve aynı zamanda kuyruk sokumunun çevresidir. Atlardan ‘el-Musallî’ (المُصَلِّي): Öndeki atın ardınca giden attır. ‘Sâle’l-fahl’ (صَالَ الفَحْلُ): Aygır dişi deve sürüsüne hamle yaptığında denir. ‘Lasavtü’r-racüle ve lasaytuhu’ (لَصَوْتُ الرَّجُلَ وَلَصَيْتُهُ): Aybı ona yapıştırmış gibi ‘adamı ayıpladım’ demektir. ‘El-Vâsıla’ (الوَاصِلَة) kelimesi de bu anlamda açıktır; sanki bu maddenin bütün anlamlarının kendisinden dallandığı hakiki kök budur. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın {بالغدو والآصال} kavlinde gelecektir
في سورة الرعد إن شاء الله، فمعنى الآية حينئذ: أما تعانيه من الصلوات: الحقيقية ذات الأركان، والمعنوية من الدعاء والاستغفار وجميع أفعال البر الحاملة على أنواع الوصل الناهية عن كل قطيعة تأمرك بمجاهرتنا لآبائنا بالقطيعة مع تقدير حضورهم ومشاهدتهم لما نفعل مما يخالف أغراضهم وبترك التنمية لأموالنا بالنقص وهو مع مخالفة أفعال الآباء تبذير فهو سفه - فدارت شبهتهم في الأمرين على تلقيد الآباء وتنزيههم عن الغلط لاحتمال أن يكون لأفعالهم وجه من الصواب خفي عنهم، وزادت في ألأموال بظن التبذير - فقد صرت بدعائنا إلى كل من الأمرين حينئذ داعياً إلى ضد ما أنت متلبس به {إنك} إذاً {لأنت} وحدك {الحليم} في رضاك بما يغضب منه ذوو الأرحام {الرشيد*} في تضييع الأموال، يريدون بهذا كما زعموا - سلخه من كل ما هو متصف به دونهم من هاتين الصفتين الفائقتين بما خيل إليهم سفههم أنه دليل عليه قاطع، وعنوا بذلك نسبته إلى السفه والغي على طريق التهكم.
inşallah Rad suresinde [gelecektir]. Bu durumda ayetin manası şöyledir: ‘Kılmakta olduğun şu namazlar —rükünleri olan hakiki namaz ile dua, istiğfar ve her türlü bağ kurmayı sağlayan, her türlü kopuşu yasaklayan bütün iyilik fiillerinden ibaret manevi namaz— atalarımızın hazır bulunup kendi maksatlarına aykırı olarak yaptığımız şeyleri bizzat gördükleri farz edilse bile onlarla bağlarımızı kopardığımızı açıkça ilan etmemizi ve eksiltme yoluyla mallarımızı nemalandırmayı terk etmemizi mi sana emrediyor? Oysa bu, ataların yaptıklarına muhalefetle birlikte bir israftır, dolayısıyla akılsızlıktır.’ Böylece onların her iki konudaki şüpheleri de ataları taklit etmek ve onların fiillerinde kendilerine gizli kalmış bir doğruluk payı bulunabileceği ihtimaliyle onları hatadan tenzih etmek etrafında dönmüş; mallar hususunda ise israf zannıyla artmıştır. ‘Öyleyse sen bizi bu iki hususa çağırmakla bizzat içinde bulunduğun durumun zıddına davet etmiş oldun. {إنك} O halde gerçekten {لأنت} sadece sen {الحليم} yumuşak huylu’, yani akrabaların öfkelendiği şeye razı olmakta [akıllısın]; {الرشيد*} “doğru yoldasın!”, yani malları zayi etmekte [akıllısın]. Bununla —kendi zanlarınca— akılsızlıklarının kesin bir delil gibi gösterdiği şeyle, onun kendilerinden farklı olarak muttasıf olduğu bu iki üstün sıfattan tamamen soyutlandığını kastetmişler ve alay yoluyla onu akılsızlık ve azgınlıkla nitelemek istemişlerdir.
ولما اتهموه بالقطيعة والسفه، شرع في إبطال ما قالوا ونفي التهمة فيهن وأخرج مخرج الجواب لمن كأنه قال: ما أجابهم به؟ فقيل:
Onu bağları koparmak ve akılsızlıkla itham ettiklerinde, onların söylediklerini boşa çıkarmaya ve bu konudaki ithamı nefyetmeye başladı. Bu söz, sanki ‘Onlara ne cevap verdi?’ diyen birine cevap sadedinde şöylece getirildi:
{قال يا قوم} مستعطفاً لهم بما بينهم من عواطف القرابة منبهاً لهم على حسن النظر فيما ساقه على سبيل الفرض والتقدير ليكون أدعى إلى الوفاق والإنصاف {أرءيتم} أي أخبروني {إن كنت} أي كوناً هو في غاية الثبات {على بينة} أي برهان {من ربي} الذي أحسن إليّ بما هو إحسان إليكم، وعطف على جملة الشرط المستفهم عنه قوله: {و} قد {رزقني} وعظم الرزق بقوله: {منه رزقاً حسناً} جليلاً ومالاً جماً حلالاً لم أظلم فيه أحداً، والجواب محذوف لتذهب النفس فيه كل مذهب، ويمكن أن يقال فيه: هل يسع عاقلاً أن ينسبني إلى السفه بتبذير المال بترك الظلم، أو يسعني أن أحلم عمن عبد غيره وأترك دعاءكم إلى الله، فقد بان بهذا أني ما أمرتكم بما يسوءكم من ترك ما ألفتم وتعرضت لغضبكم كلكم، وتركت مثل أفعالكم إلا خوفاً من غضبه ورجاء لرضاه، فظهر أن لا تهمة في شيء من أمري ولا خطأ، ما فعلت قط ما نهيتكم عنه فيما مضى {وما أريد} أي في وقت من الأوقات {أن أخالفكم} أي بأن أذهب وحدي {إلى ما أنهاكم عنه} في المستقبل، وما نقص مال بترك مثل أفعالكم، فهو إرشاد إلى النظر في باب:
{قال يا قوم} “Dedi ki: ‘Ey kavmim!’” Aralarındaki akrabalık bağlarını hatırlatarak onlara şefkat gösterip uzlaşma ve insafa daha çok sevk etsin diye farz ve takdir yoluyla serdettiği şeye güzelce bakmaları konusunda onları uyararak şöyle dedi: {أرءيتم} “Baksanıza”, yani bana haber verin, {إن كنت} “eğer ben”, son derece sarsılmaz bir oluşla [bulunuyorsam], {على بينة} “apaçık bir delil üzere”, yani bir bürhan üzere [isem], {من ربي} “Rabbimden [gelen]”, bana size de iyilik olacak şekilde ihsanda bulunan [Rabbimden]; istifham edilen şart cümlesine şu sözünü atfetti: {و} “ve” O, {رزقني} beni rızıklandırmışsa; {منه رزقاً حسناً} “kendi katından bana güzel bir rızık”, yani içinde hiç kimseye zulmetmediğim ulu ve helal bol bir mal [vermişse]! Nefis her türlü ihtimale yönelsin diye şartın cevabı hazfedilmiştir. Bu hususta şöyle denmesi mümkündür: ‘Aklı başında bir kimse, zulmü terk ederek malı israf ettiğim gerekçesiyle beni sefihlikle niteleyebilir mi yahut O’ndan başkasına tapan kimseye karşı yumuşak davranıp sizi Allah’a davet etmeyi terk etmem bana yakışır mı? Böylece açıkça ortaya çıktı ki ben, alışageldiğiniz şeyleri terk etmeniz hususunda sizi üzen şeyleri emretmemi, hepinizin öfkesini üzerime çekmemi ve sizin fiillerinizin benzerini terk etmemi ancak O’nun gazabından korktuğum ve rızasını umduğum için yaptım. Anlaşıldı ki benim hiçbir işimde bir itham ve hata yoktur; geçmişte size yasakladığım şeyleri asla kendim yapmadım. {وما أريد} İstemiyorum’, yani hiçbir vakitte, {أن أخالفكم} “size muhalefet etmek”, yani tek başıma yönelmek [istemiyorum], {إلى ما أنهاكم عنه} “sizi kendisinden menettiğim şeylere” gelecekte [menettiğim şeylere]. Sizin fiillerinizin benzerini terk etmekle hiçbir mal eksilmez.’ Bu, şu beyitteki kapıya bakmaya bir irşattır:
لا تنه عن خلق وتأتي بمثله ... عار عليك إذا فعلت عظيم
Bir ahlakı yasaklayıp da kendin benzerini yapma! ... Bunu yaptığın takdirde sana büyük bir utanç vardır.
فابدأ بنفسك فانهها عن غيها ... فإذا انتهيت عنه فأنت حكيم
Önce kendi nefsinden başla ve onu azgınlığından men et! ... Ondan vazgeçtiğin zaman işte o vakit sen hakîmsin.
وقد نبهت هذه الأجوبة الثلاثة على أن العاقل يجب أن يراعي في كل ما يأتي ويذر أحد حقوق ثلاثه أهمها وأعلاها حق الله وثانيها حق النفس وثالثها حق العباد على وجه الإخلاص في الكل فثبت ببعده عن التهمة مع سداد الأفعال وحسن المقاصد - حلمه ﷺ ورشده، فلذلك أتبعه بما تضمن معناه مصرحاً به فقال: {إن} أي ما {أريد} أي شيئاً من الأشياء {إلا الإصلاح} وأقر بالعجز فقال: {ما استطعت} أي مدة استطاعتي للاصلاح وهو كما أردت فإن مالي - مع اجتنابي ما أنتم عليه - صالح، ليس بدون مال أحد منكم، فعلم، مشاهدة أن لا تبذير في العدل، وأما التوحيد فهو - مع انتفاء التهمة عنى فيه - دعاء إلى القادر على كل شيء الذي لا خير إلى منه ولا محيص عن الرجوع إلأيه؛ ثم تبرأ من الحول والقوة، وأسند الأمر إلى من هو له فقال: {وما توفيقي} إي فيما استطعت من فعل الإصلاح {إلا بالله} أي الذي له الكمال كله؛ ثم بين أنه الأهل لأن يرجى فقال مشيراً إلى محض التوحيد الذي هو أقصى مرتب العلم بالمبدأ {عليه} أي وحده {توكلت} ولما طلب التوفيق لإصابة الحق فيما يأتي ويذر من الله والاستعانة به في مجامع أمره وأقبل عليه بكليته وحسم أطماع الكفار عنه وأظهر الفراغ عنهم وعدم المبالاة بهم، وكان في قوله {ما استطعت}
Bu üç cevap, akıllı bir kimsenin yapıp ettiği ve terk ettiği her şeyde üç haktan birini gözetmesi gerektiğine dikkat çekmiştir: Bunların en mühimi ve en yücesi Allah’ın hakkı, ikincisi nefsin hakkı, üçüncüsü ise hepsinde ihlaslı olmak şartıyla kulların hakkıdır. Böylece ithamdan uzak oluşu, amellerinin doğruluğu ve maksatlarının güzelliği ile onun sallallâhu aleyhi ve sellem hilmi ve rüşdü sabit oldu. Bu sebeple onun manasını içeren sözü açıkça ifade ederek şöyle devam etti: {إن} “başka değil”, yani hiçbir şeyi [istemiyorum], {أريد} “istediğim”, {إلا الإصلاح} “sadece ıslah etmekten [ibarettir]”. Aczini de itiraf ederek dedi ki: {ما استطعت} “gücümün yettiği kadar”, yani ıslaha güç yetirebildiğim müddetçe. Bu da istediğim gibidir; zira benim malım —sizin üzerinde bulunduğunuz şeylerden sakınmama rağmen— düzgündür, hiçbirinizin malından aşağı değildir. Böylece adalette israf olmadığı bizzat müşahede ile bilinmiştir. Tevhid ise —hakkımdaki ithamın zail olmasıyla birlikte— her şeye kâdir olan, kendisinden başka hiçbir hayır bulunmayan ve O’na dönmekten başka sığınılacak yer olmayan Zât’a bir davettir. Sonra güç ve kuvvetten teberri edip işi gerçek sahibine havale ederek şöyle dedi: {وما توفيقي} “Benim başarım da yoktur”, yani ıslah fiilinden güç yetirebildiğim şeylerde, {إلا بالله} “ancak Allah iledir”, yani bütün kemale sahip olan Zât iledir. Sonra O’nun umulmaya layık tek merci olduğunu beyan ederek, başlangıç bilgisinin en uç mertebesi olan sırf tevhidi işaretle buyurdu ki: {عليه} “O'na”, yani yalnızca O'na, {توكلت} “tevekkül ettim”. Yapıp edeceği ve terk edeceği şeylerde hakka isabet için tevfiki Allah’tan isteyip bütün işlerinde O’ndan yardım dileyince, bütünüyle O’na yönelip kâfirlerin kendisinden beklentilerini kökünden kesince, onlardan tamamen sıyrıldığını ve onlara aldırış etmediğini gösterince ve {ما استطعت} “gücümün yettiği kadar” sözünde
إقرار بأنه محل التقصير، أخبر بأنه لا يزال يجدد التوبة لعظم الأمر، وعبر عن ذلك بعبارة صالحة للتحذير من يوم البعث تهديداً لهم فقال منبهاً على معرفة المعاد ليكمل الإيمان بالله واليوم الآخر: {وإليه} أي خاصة {أنيب*} أي أرجع معنى سبقي للتوبة وحساً تيقني بالبعث بعد الموت؛ والوفيق: خلق قدرة ما هو وفق الأمر من الطاعة، من الموافقة للمطابقة؛ والتوكل على الله: تفويض الأمر إليه على الرضاء بتدبيره مع التمسك بطاعته.
kendisinin kusur mahalli olduğuna dair bir ikrar bulunması sebebiyle, meselenin büyüklüğünden ötürü tövbeyi sürekli yenilediğini haber verdi ve bunu onları tehdit etmek maksadıyla kıyamet gününden sakındırmaya elverişli bir ibareyle ifade etti. Allah’a ve ahiret gününe imanın kemale ermesi için meada (ahirete) dair bilgiye dikkat çekerek buyurdu ki: {وإليه} “ve yalnız O'na”, yani sadece O'na {أنيب*} “yönelip dönerim!”, yani mana bakımından tövbede öncülüğüme, hissi olarak da ölümden sonraki dirilişe kesin inancıma dönerim. Tevfik (التَّوْفِيق): İtaat kabilinden emre uygun olan şeyin kudretini yaratmaktır; ‘uyuşmak/denk gelmek’ anlamındaki ‘el-muvâfaka’ (المُوَافَقَة) kelimesindendir. Allah’a tevekkül etmek ise, O’nun itaatine sımsıkı sarılmakla birlikte O’nun tedbirine razı olarak işi O’na havale etmektir.
ولما بين لهم عذره بما انتفت به تهمته، أتبعه بما يدلهم على أن الحق وضح لهم وضوحاً لم يبق معه إلا المعاندة، فحذرهم عواقبها وذكرهم أمر من ارتكابها فقال: {ويا قوم} وأعز الناس عليّ {لا يجرمنكم} أي يحملنكم {شقاقي} أي شقاقكم لي على {أن يصيبكم} من العذاب {مثل ما} أي العذاب الذي {أصاب قوم نوح} بعد طول أعمارهم وتنائي أقطارهم {أو قوم هود} على شدة أبدانهم وتمادي أمانهم {أو قوم صالح} مع نحتهم البيوت من الصخور وتشييدهم عوالي القصور.
Hakkındaki ithamı ortadan kaldıran şeyle mazeretini kendilerine beyan edince, bunun ardınca hakkın geriye sadece inatlaşmanın kalacağı derecede açık bir şekilde ortaya çıktığını gösteren sözü getirdi; onları inatlaşmanın akıbetinden sakındırdı ve bunu irtikâp edenlerin halini hatırlatarak şöyle dedi: {ويا قوم} “‘Ey kavmim!’”, ey bana insanların en azizi olanlar! {لا يجرمنكم} “Sakın sizi sürüklemesin”, yani sevk etmesin, {شقاقي} “bana karşı gelmeniz”, yani bana düşmanlık etmeniz, {أن يصيبكم} “başınıza gelmesine”, azaptan [başınıza gelmesine], {مثل ما} “benzerinin”, yani şu azabın benzerinin: {أصاب قوم نوح} “Nuh kavminin başına gelenin”, uzun ömürlerine ve memleketlerinin uzaklığına rağmen; {أو قوم هود} “yahut Hud kavminin [başına gelenin]”, bedenlerinin gücüne ve emellerinin uzunluğuna rağmen; {أو قوم صالح} “yahut Salih kavminin [başına gelenin]”, kayalardan evler yontmalarına ve yüksek saraylar inşa etmelerine rağmen!
ولما كان للمقاربة أثر المشاكلة والمناسبة، غير الأسلوب تعظيماً للتهويل فقال: {وما قوم لوط} أي على قبح أعمالهم وسوء
Yakınlığın bir benzeşme ve münasebet tesiri olduğundan, dehşeti büyütmek için üslubu değiştirip şöyle dedi: {وما قوم لوط} “Lût kavmi de değildir”, yani amellerinin çirkinliğine ve kötülüğüne rağmen,
حالهم وقوة أخذهم ووبالهم {منكم ببعيد*} أي لا في الزمان ولا في المكان فأنتم أجدر الناس بذكر حالهم للاتعاظ بها، وإنما فسرت جرم بحمل لأن ابن القطاع نقل أنه يقال: جرمت الرجل: حملته على الشيء، وقد عزا الرماني تفسيرها بذلك للحسن وقتادة، ويجوز أن تفسر بما تدور عليه المادة من القطع، أي لا يقطعنكم شقاقي عن اتباع ما أدعوكم إليه خوف أن يصيبكم، وقد جوزه الرماني.
hallerinin kötülüğüne, yakalanışlarının şiddetine ve veballerine rağmen {منكم ببعيد*} “sizden uzak [değildir]!”; yani ne zamanda ne de mekânda [uzaktır]; dolayısıyla ibret almak için onların halini hatırlamaya insanların en layık olanı sizsiniz. ‘Cerame’ (جَرَمَ) fiilini ‘hamale’ (حَمَلَ - sürükledi/sevk etti) diye tefsir etmemizin sebebi, İbnü’l-Kattâ‘ın ‘ceramtü’r-racüle: onu bir şeye sevk ettim/yükledim’ denildiğini nakletmesindendir. Rummânî de bu kelimenin bu şekildeki tefsirini Hasan ve Katâde’ye dayandırmıştır. Bu kelimenin, maddenin etrafında döndüğü ‘kesmek’ (kat‘) manasıyla tefsir edilmesi de caizdir; yani ‘Bana düşmanlığınız, başınıza bir azap gelmesi korkusuyla sizi davet ettiğim şeye uymaktan alıkoyup koparmasın’ demektir ki bunu da Rummânî tecviz etmiştir.
ولما رهبهم، أتبعه الترغيب في سياق مؤذن بأنهم إن لم يبادروا إلى المتاب بادرهم العذاب، بقوله عاطفاً لهذا الأمر على ذلك النهي المتقدم: {واستغفروا ربكم} أي اطلبوا ستر المحسن إليكم، ونبه على مقدار التوبة بأداة التراخي فقال: {ثم توبوا إليه} ثم علل ذلك مرغباً في الاقبال عليه بقوله: {إن ربي} أي المختص لي بما ترون من الإحسان ديناً ودنيا {رحيم ودود*} أي بليغ الإكرام لمن يرجع إليه بأن يحفظه على ما يرضاه بليغ التحبب إليه، ولم يبدأه بالاستعطاف على عادته بقوله: يا قوم، إشارة إلى أنه لم يبق لي وقت آمن فيه وقوع العذاب حتى أشتغل فيه بالاستعطاف، فربما كان الأمر أعجل من ذلك فاطلبوا مغفرته بأن بأن تجعلوها غرضكم ثم توصلوا إليها بالتوبة؛ فثم على بابها في الترتيب، وأما التراخي فباعتبار عظم مقدار التوبة وعلو رتبتها
Onları korkutunca, bu emri geçen nehiye atfederek tövbeye koşmadıkları takdirde azabın onların üzerine koşacağını bildiren bir bağlamda şu sözüyle onun peşinden teşviki getirdi: {واستغفروا ربكم} “Ve Rabbinizden bağışlanma dileyin”, yani size ihsanda bulunan Zât'ın örtmesini talep edin; gecikme/terâhî edatıyla tövbenin kıymetine dikkat çekerek buyurdu ki: {ثم توبوا إليه} “sonra O'na tövbe edin”. Sonra O'na yönelmeyi teşvik sadedinde bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إن ربي} “Muhakkak ki Rabbim”, yani din ve dünyada gördüğünüz ihsanlarla bana hususiyet bahşeden Rabbim, {رحيم ودود*} “çok merhametlidir, çok sevendir!”; yani O'na dönen kimseye, onu razı olacağı hal üzere muhafaza etmek suretiyle son derece ikram eden ve ona karşı son derece muhabbet gösterendir. Sözüne her zamanki âdeti üzere ‘Ey kavmim’ diyerek şefkat göstermekle başlamadı; bu, ‘Azabın vuku bulmayacağından emin olduğum ve bu esnada şefkat göstermekle meşgul olabileceğim bir vaktim kalmadı; belki de iş bundan daha aceledir; öyleyse bağışlanmayı gaye edinerek ve ardından tövbe ile ona ulaşarak O’nun mağfiretini talep edin’ anlamına bir işarettir. Dolayısıyla ‘sümme’ (ثُمَّ) tertipteki asıl manası üzeredir. Terâhî (gecikme) ise tövbenin kıymetinin büyüklüğü ve mertebesinin yüceliği itibarıyladır;
لأن الغفران لا يحصل بالطلب إلا إن اقترن بها، هذا الشأن في كل كبيرة من أنها لا تكفر إلا بالتوبة، وذلك لأن الطاعة المفعولة بعدها يكون مثلها كبيرة في جنس الطاعات كما أن تلك كبيرة في جنس المعاصي فلا تقوى الطاعة على محوها وتكرر الطاعات يقابله تكرر المعاصي بالإصرار الذي هو بمنزلة تكرير المعصية في كل حال، فلما رأوه لا ينزع عنهم ولم يقدروا لكلامه على جواب، أيأسوه من الرجوع إليه بأن أنزلوا أنفسهم عناداً في الفهم لهذا الكلام الواضح جداً إلى عداد البهائم، وهددوه فأخبر تعالى عنهم بذلك استئنافاً في جواب من يقول: ما قالوا بعد هذا الدعاء الحسن؟ بقوله: {قالوا يا شعيب} منادين له باسمه جفاء وغلظة {ما نفقه} أي الآن لأن «ما» تخص بالحال {كثيراً مما تقول} وإذا لم يفهم الكثير من الكلام لم يفهم مقصوده، يعنون: خفض عليك واترك كلامك فإنا لا نفهمه تهاوناً به كما يقول الإنسان لخصمه إذا نسبه إلى الهذيان: أنا لا أدري ما تقول، ولما كان غرضهم مع العناد قطع الأمر، خصواً عدم الفهم بالكثير ليكون أقرب إلى الإمكان، وكأنهم - والله أعلم - أشاروا إلى أنه كلام غير منتظم فلا حاصل له ولا لمضمونه وجود في الخارج.
çünkü bağışlanma, tövbe ile birlikte olmadıkça sadece talep etmekle hâsıl olmaz. Her büyük günahta durum böyledir; o ancak tövbe ile silinir. Zira ondan sonra yapılan itaat, günahlar cinsinde o günahın büyük olması gibi itaatler cinsinde büyük bir itaattir; dolayısıyla [tek başına] itaat onu silmeye güç yetiremez; itaatlerin tekrarlanmasının karşısında ise her halükarda günahı tekrarlamak mesabesinde olan ısrarla günahların tekrarlanması yer alır. Onun kendilerinden vazgeçmediğini görünce ve sözüne bir cevap vermeye güç yetiremeyince, son derece açık olan bu sözü anlamakta inat ederek kendilerini hayvanlar seviyesine indirip ondan geri döneceğine dair ümidini kestiler ve onu tehdit ettiler. Bu güzel davetten sonra ‘Onlar ne dediler?’ diyen kimsenin cevabı sadedinde bir istînâf olarak Yüce Allah onların bu durumunu şu buyruğuyla haber verdi: {قالوا يا شعيب} “Dediler ki: ‘Ey Şuayb!’” Kabalık ve sertlikle ona adıyla hitap ederek, {ما نفقه} “anlamıyoruz”, yani şu anda [anlamıyoruz] —çünkü ‘mâ’ (مَا) şimdiki zamana tahsis eder— {كثيراً مما تقول} “söylediklerinin çoğunu”. Sözün çoğu anlaşılmayınca maksadı da anlaşılmaz. ‘Sakin ol ve sözünü bırak, zira biz onu hafife aldığımız için anlamıyoruz’ demek istiyorlar; nitekim insan, hasmını hezeyanla itham ettiğinde ‘Ben senin ne dediğini bilmiyorum’ der. Onların inatla birlikte maksatları meseleyi kestirip atmak olduğundan, imkâna daha yakın olsun diye anlamamayı çoğunluğa tahsis ettiler. Sanki onlar —en doğrusunu Allah bilir— onun sözünün intizamsız olduğuna, dolayısıyla hiçbir neticesi bulunmadığına ve muhtevasının dış dünyada bir varlığı olmadığına işaret etmişlerdir.
ولما كان في ذلك إشارة إلى أنه ضعيف العقل لأن كلامة مثل كلام المجانين،
Bunda, onun sözü mecnunların sözü gibi olduğundan aklının zayıf olduğuna bir işaret bulunması sebebiyle,
أتبعوه قولهم: {وإنا لنراك} أي رؤية مجددة مستمرة {فينا ضعيفاً} أي في البدن وغيره، فلا تتعرض لسخطنا فإنك لا تقدر على الامتناع من مكروه نحله بك بقوة عقل ولا جسم ولا عشيرة، وأشاروا إلى ضعف العشيرة بتعبيرهم بالرهط في قولهم: {ولولا رهطك لرجمناك} أي قتلناك شر قتلة - فإن الرهط من ثلاثة إلى عشرة وأكثر ما قيل: إن فخذه أربعون - فما أنت علينا بممتنع لضعفك وقلة قومك {وما أنت} أي خاصة، لأن «ما» لنفي الحال اختصاص بالزمان، والقياس أن يكون مدخولها فعلاً أو شبهه، وحيث أوليت الاسم لا سيما الضمير دل على أن التقديم للاهتمام والاختصاص {علينا بعزيز*} بكريم مودود، تقول: أعززت فلاناً - إذا كان له عندك ود، بل قومك هم الأعزة عندنا لموافقتهم لنا، ولو كان المراد: ما عززت علينا، لكان الجواب: لم لا أعز وقد شرفني الله - أو نحو هذا، ويصح أن يراد بالعزيز القوي الممتنع، ويصير إفهامه لامتناع رهطه محمولاً على أن المانع لهم موافقتهم لهم لا قوتهم؛ والفقه: فهم الكلام على ما تضمن من المعنى، وقد صار اسماً لضرب من علوم الدين، وأصل الرهط: الشدة، من الترهيط لشدة الأكل، ومنه الراهطاء: حجر اليربوع لشدته وتوثقه ليخبأ فيه ولد.
bunun peşinden şu sözlerini getirdiler: {وإنا لنراك} “Ve doğrusu biz seni görüyoruz”, yani yenilenen ve devam eden bir görüşle, {فينا ضعيفاً} “içimizde zayıf [biri olarak]”; yani bedenen ve diğer yönlerden. ‘Öyleyse bizim öfkemizi üzerine çekme; çünkü sen aklın, cismin veya aşiretin gücüyle sana indireceğimiz bir kötülüğü engellemeye muktedir değilsin.’ Aşiretin zayıflığına ise şu sözlerindeki ‘raht’ (رَهْط) tabiriyle işaret ettiler: {ولولا رهطك لرجمناك} “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık”, yani seni en kötü öldürüşle öldürürdük. Zira ‘raht’ üçten ona kadar olan gruptur; en fazla denilen ise onun kırk kişilik bir oymak olduğudur. ‘Zayıflığın ve kavminin azlığı sebebiyle bize karşı koyabilecek durumda değilsin; {وما أنت} ve sen değilsin’ —özellikle sen değilsin, çünkü ‘mâ’ şimdiki zamanı nefyetmekle zamana tahsis ifade eder; kıyasa göre onun peşinden gelen şeyin fiil veya fiil benzeri olması gerekir; ismin, özellikle de zamirin onun peşine getirilmesi, bu öne alışın ehemmiyet ve tahsis için olduğuna delalet eder— {علينا بعزيز*} “bize karşı üstün/itibarlı da [değilsin]!”; yani değerli ve sevilen biri değilsin. ‘A‘zeztü fülanen’ dersin ki bu, ‘onun senin katında bir sevgisi olduğunda’ söylenir. ‘Bilakis senin kavmin bize uydukları için bizim katımızda azizdirler.’ Eğer kastedilen ‘bize karşı aziz olmadın’ olsaydı, cevap: ‘Allah beni şereflendirmişken ben nasıl aziz olmam’ yahut benzeri bir şey olurdu. Aziz ile ‘güçlü ve karşı konulmaz’ olanın kastedilmesi de sahihtir; bu durumda onun kabilesinin karşı koyuculuğunu bildirmesi, onları engelleyen şeyin güçleri değil de kendilerine uymaları olduğuna hamledilir. Fıkıh (الفِقْه): Sözü içerdiği mana üzere anlamaktır; sonradan din ilimlerinden bir türün adı olmuştur. ‘Er-Raht’ (الرَّهْط) kelimesinin aslı ise şiddettir; çok ve şiddetli yemek yemekten türeyen ‘et-terhît’ (التَّرْهِيط) kelimesindendir. Arap tavşanının yuvasına sağlamlığı ve yavrusunu içine gizlemek için muhkem oluşu sebebiyle ‘er-Râkıtâ’ (الرَّاهِطَاء) denilmesi de bundandır.
ولما كان تخصيصهم نفي العزة به يفهم أن رهطه عليهم أعزة، أنكر عليهم ذلك في سياق مهدد لهم فقال تعالى حاكياً عنه استئنافاً: {قال}
İzzet nefyini ona tahsis etmeleri kabilelerinin kendilerine karşı aziz olduğunu hissettirince, onları tehdit eden bir bağlamda bunu inkâr etti ve Yüce Allah bir istînâf olarak ondan naklen şöyle buyurdu: {قال}
أي شعيب {يا قوم} ولم يخل الأمر من جذب واستعطاف بذكر الرحم العاطفة {أرهطي} أي أقاربي الأقربون منكم {أعز عليكم من الله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرةً حتى نظرتم إليهم فيّ لقرابتي منهم ولم تنظروا إلى الله في قربي منه بما ظهر عليّ من كرامته {واتخذتموه} أي بما كلفتم به أنفسكم مما هو خلاف الفطرة الأولى {وراءكم} أي أعرضتم عنه إعراض من جعل الشيء وراءه؛ وحقق معنى الوراء بقوله: {ظهرياً} أي جعلتموه كالشيء الغائب عنكم المنسي عندكم الذي لا يعبأ به، ولم تراقبوه فيّ لنسبتي إليه بالرسالة والعبودية.
yani Şuayb [şöyle] dedi: {يا قوم} “‘Ey kavmim!’” Bu hitap, şefkatli akrabalık bağını zikrederek bir cezbetme ve gönül almadan da uzak değildi. {أرهطي} “Benim kabilem mi”, yani size yakın olan akrabalarım mı {أعز عليكم من الله} “size Allah'tan daha aziz/değerli gelmektedir?” İlim ve kudretle her şeyi kuşatan Allah’tan daha aziz mi ki, onlara olan akrabalığım sebebiyle bana olan tutumunuzda onları gözettiniz de, üzerimde zahir olan ikramı sebebiyle O’na olan yakınlığımda Allah’ı gözetmediniz! {واتخذتموه} “Ve O'nu edindiniz”, yani ilk fıtrata aykırı olarak kendinizi mükellef kıldığınız şey sebebiyle, {وراءكم} “arkanıza [attınız]”, yani bir şeyi arkasına atan kimsenin yüz çevirişi gibi O’ndan yüz çevirdiniz. ‘Arka’ (el-verâ) manasını şu sözüyle pekiştirdi: {ظهرياً} “arkaya atılmış [bir şey olarak]!”; yani O’nu sizden gayb olan, katınızda unutulan, kendisine aldırış edilmeyen bir şey gibi kıldınız; risalet ve kullukla O’na nispet edilmem sebebiyle benim hakkımda O’nu gözetmediniz.
ولما كان معنى الكلام لأجل الإنكار: إنكم عكستم في الفعل فلم تعرفوا الحق لأهله إذ كان ينبغي لكم أن لا تنسوا الله بل تراقبوه في كل أموركم، حسن تعليل هذا المفهوم بقوله: {إن ربي} أي المحسن إليّ؛ ولما كان المراد المبالغة في إحاطة علمه تعالى بأعمالهم قدم قوله: {بما تعملون محيط*} من جليل وحقير، فهو مقتدر في كل فعل من أفعالكم على إنفاذه وإبطاله، فهو محيط بكم لا يرده عن نصرتي منكم والإيقاع بكم مراعاة أحد لعزة ولا قوة، بل لكم عنده أجل هو مؤخركم إليه لأنه لا يخشى الفوت؛ والاتخاذ: أخذ الشيء لأمر يستمر في المستأنف كاتخاذ البيت؛ والمحيط: المدير على الشيء كالحائط يحصره بحيث
İnkâr sebebiyle sözün manası: ‘Siz fiilde tersine hareket ettiniz ve hakkı ehline teslim etmediniz; zira sizin Allah’ı unutmamanız, bilakis bütün işlerinizde O’nu gözetmeniz gerekirdi’ şeklinde olunca, bu mefhumun gerekçelendirilmesi şu sözüyle pek güzel düştü: {إن ربي} “Muhakkak ki Rabbim”, yani bana ihsanda bulunan [Rabbim]; Yüce Allah’ın onların amellerini kuşatan ilminin mübalağasını kastettiği için şu sözünü öne aldı: {بما تعملون محيط*} “yaptıklarınızı kuşatıcıdır!”, büyük olsun küçük olsun hepsini kuşatıcıdır. Dolayısıyla O, yaptığınız her fiilde onu infaz etmeye ve iptal etmeye kâdirdir; sizi çepeçevre kuşatmıştır, O’nun bana yardım etmesini ve sizi cezalandırmasını hiçbir kimsenin izzeti veya kuvvetini gözetmek geri çeviremez; bilakis O’nun katında sizin için bir ecel vardır ve kaçırılmaktan korkmadığı için sizi o vakte kadar ertelemektedir. İttihâz (الاتِّخَاذ): Ev edinmek gibi gelecekte devam edecek bir iş için bir şeyi tutmaktır. Muhît (المُحِيط): Duvarın kuşa[tıp çevrele]mesi gibi bir şeyi hiçbir şey
لا يفوته منه شيء.
ondan kaçamayacak şekilde çevreleyendir.
ولما ختم الآية بتهديدهم بما بين أن تهديدهم له عدم لا يبالي به، أتبعه ما يصدقه من أنه ليس بتارك شيئاً من عمله مما جبلوا به، وزاد في التهديد فقال: {ويا قوم اعملوا} أي أوقعوا العمل لكل ما تريدون قارين مستعلين {على مكانتكم} أي حالكم الذي تتمكنون به من العمل {إني عامل} على ما صار لي مكانة، أي حالاً أتمكن به من العمل لا أنفك عنه ما أنا عامل من تحذيري لمن كفر وتبشيري لمن آمن وقيامي بكل ما أوجب عليّ الملك غير هائب لكم ولا خائف منكم ولا طامع في مؤالفتكم ولا معتمد على سواه.
Ayetin sonunu, onların tehdidinin yok hükmünde olup aldırış edilmeyecek bir şey olduğunu beyan eden bir tehditle bağlayınca, bunun peşinden fıtratlarında olan amellerden hiçbir şeyi terk etmeyecek olduğunu doğrulayan ifadeyi getirdi ve tehdidi artırarak şöyle dedi: {ويا قوم اعملوا} “‘Ey kavmim, yapın!’”, yani dilediğiniz her ameli yerleşmiş ve üstünlük taslayarak ortaya koyun; {على مكانتكم} “bulunduğunuz hal üzere”, yani ameli yapabilmenizi sağlayan durumunuz üzere; {إني عامل} “şüphesiz ben de yapıcıyım”, benim için bir makam/durum haline gelen şey üzere, yani ameli yapabilmemi sağlayan ve kâfir olanı uyarmam, iman edeni müjdelemem ve Hükümran olanın bana vacip kıldığı her şeyi yerine getirmem şeklindeki amelden asla ayrılmayacağım hal üzere [ben de yapıcıyım]; sizden çekinmeksizin, sizden korkmaksızın, sizinle uzlaşmaya tamah etmeksizin ve O’ndan başkasına dayanmaksızın [yapacağım].
ولما كانت ملازمتهم لأعمالهم سبباً لوقوع العذاب المتوعد به ووقوعه سبباً للعلم بمن يخزي لمن يعلم أي هذين الأمرين يراد، ذكره بعد هذا التهديد فحسن حذف الفاء من قوله: {سوف تعلمون*} أي بوعد لا خلف فيه وإن تأخر زمانه، وسوقه مساق الجواب لمن كأنه قال: ما المراد بهذا الأمر بالعمل المبالغ قبل في النهي عنه؟ وقد تقدم في قصة نوح ﵇ ما يوضحه.
Amellerine devam etmeleri vadedilen azabın vuku bulmasına sebep, azabın vuku bulması da bu iki durumdan hangisinin kastedildiğini bilen kimse için kimin rezil rüsva olacağının bilinmesine sebep teşkil edince, bu tehdidin ardından onu zikretti. Bu sebeple şu sözünden ‘fâ’ harfinin hazfedilmesi pek güzel oldu: {سوف تعلمون*} “Yakında bileceksiniz!”; yani zamanı gecikse bile asla hilafı olmayan bir vaatle [bileceksiniz]. Bunun, sanki ‘Daha önce nehyedilmesinde mübalağa edilen bu ameli işleme emrinden murat nedir?’ diyen bir kimseye cevap sadedinde getirilmesi de böyledir. Nuh aleyhisselâm kıssasında bunu açıklayan hususlar geçmişti.
وأحسن منه أنهم لما قالوا {ما نفقه كثيراً مما تقول} كذبهم - في إخراج الكلام على تقدير سؤال من هو منصب الفكر كله إلى كلامه - قائل: ماذا يكون إذا عملنا وعملت؟ فهذا وصل خفي مشير إلى تقدير السؤال ولو ذكر الفاء لكان
Bundan daha güzeli şudur: Onlar {ما نفقه كثيراً مما تقول} “söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz” dediklerinde, bütün zihnini onun sözüne odaklamış birinin takdirî sorusu tarzında sözü ortaya koymak suretiyle bir sözcü onları yalanlayarak şöyle dedi: ‘Biz yaptığımızda ve sen yaptığında ne olacak?’ İşte bu, takdirî bir soruya işaret eden gizli bir vuslattır (bağdır). Şayet ‘fâ’ harfi zikredilseydi
وصلاً ظاهراً، وقد ظهر الفرق بين كلام الله العالم بالإسباب وما يتصل بها من المسبباب المأمور بها أشرف خلقه ﷺ في سورة الأنعام والزمر والكلام المحكي عن نبيه شعيب ﵇ في هذه السورة {من} أي أينا أو الذي {يأتيه عذاب يخزيه} ولما كان من مضمون قولهم {ما نفقه كثيراً مما تقول} النسبة إلى الكذب لأنه التكلم بما ليس له نسبة في الواقع تطابقه، قال: {ومن هو كاذب} أي مني ومنكم، فالتقدير إن كانت «من» موصولة: ستعلمون المخزي بالعذاب والكذب أنا وأنتم، وإن كانت استفهامية: أينا يأتيه عذاب يخزيه وأينا هو كاذب، فالزموا مكانتكم لا تتقدموا عنها {وارتقبوا} أي انتظروا ما يكون من عواقبها.
açık bir vuslat olurdu. En‘âm ve Zümer surelerinde sebeplerin ve onlara bağlı olan sonuçların tamamını bilen Allah’ın, yaratılmışların en şereflisi olan [Hz. Muhammed’e] sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği kelamı ile bu surede peygamberi Şuayb’dan aleyhisselâm hikâye edilen kelamı arasındaki fark ortaya çıkmıştır: {من} “kime”, yani hangimize veya o kimseye ki, {يأتيه عذاب يخزيه} “kendisini rezil edecek bir azabın geleceğini”. Onların {ما نفقه كثيراً مما تقول} “söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz” sözünün muhtevasında yalana nispet etmek de bulunduğundan —çünkü yalan, vakıada karşılığı olmayan şeyi konuşmaktır— şöyle dedi: {ومن هو كاذب} “ve kimin yalancı olduğunu”, yani benden ve sizden [kimin yalancı olduğunu]. Şayet ‘men’ (مَنْ) ismi mevsûl ise takdir şöyledir: ‘Azapla rezil olanın ve yalancının ben mi yoksa siz mi olduğunuzu bileceksiniz.’ Şayet istifhamiyye ise: ‘Hangimize kendisini rezil edecek azabın geleceğini ve hangimizin yalancı olduğunu [bileceksiniz].’ ‘Öyleyse yerinizde sebat edin, ondan öteye geçmeyin; {وارتقبوا} ve gözetleyin’, yani bunun akıbetinden ne çıkacağını bekleyin!
ولما كانوا يكذبونه وينكرون قوله، أكد فقال: {إني معكم رقيب*} لمثل ذلك، وإنما قدرت هذا المعطوف عليه لفصل الكلام في قوله {سوف} ويجوز عطفه على {اعملوا} وجرد ولم يقل: مرتقب، إشارة إلى أن همه الاجتهاد في العمل بما أمره الله لأنه مبالغ في ارتقاب عاقبته معهم استهانة بهم.
Onu yalanlayıp sözünü inkâr ettikleri için tekit ederek şöyle dedi: {إني معكم رقيب*} “Şüphesiz ben de sizinle beraber bir gözetleyiciyim!”, bunun benzeri için [gözetleyiciyim]. Bu matûfun aleyhi takdir etmemin sebebi, {سوف} sözündeki kelamın fasledilmesinden ötürüdür; bunun {اعملوا} emrine atfedilmesi de caizdir. ‘Mürtekıb’ (مرتقب) demeyip yalın halde [‘rakîb’] getirmesi, onun bütün gayretinin Allah’ın emrettiği şeyi işlemekte olduğuna işarettir; zira o, onları hafife alarak akıbetini onlarla birlikte gözetlemekte mübalağa etmektedir.
ولما كان كأنه قيل: فأخذوا الكلام على ظاهره ولم ينتفعوا بصادع وعيده وباهره، فاستمروا على ما هم عليه من القبيح إلى أن جاء أمرنا في الأجل المضروب له، قال عاطفاً عليه، وكان العطف بالواو
Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: ‘Onlar sözü zahirine aldılar, onun açık ve ezici tehdidinden istifade etmediler ve onun için belirlenen vakitte emrimiz gelinceye kadar üzerinde bulundukları çirkinlikte ısrar ettiler.’ Bunun üzerine atfederek buyurdu ki; atfın ‘vav’ ile yapılması,
لأنه لم يتقدم وعيد بوقت معين - كما في قصتي صالح ولوط ﵉ يتسبب عنه المجيء ويتعقبه: {ولما جاء أمرنا} أي تعلق إرادتنا بالعذاب {نجينا} بما لنا من العظمة {شعيباً} أي تنجية عظيمة {والذين آمنوا} كائنين {معه} منهم ومما عذبناهم به، وكان إنجاءنا لهم {برحمة منا} ولما ذكر نجاة المؤمنين، أتبعه هلاك الكافرين فقال: {وأخذت الذين ظلموا} أي أوقعوا الظلم ولم يتوبوا {الصيحة} وكأنها كانت دون صيحة ثمود لأنهم كانوا أضعف منهم فلذلك أبرز علامة التأنيث في هذه دون تلك.
Salih ve Lût aleyhimesselâm kıssalarında olduğu gibi gelmesine sebep olacak ve onu takip edecek belirli bir vakitle tehdidin daha önce geçmemesindendir: {ولما جاء أمرنا} “Ve vaktaki emrimiz geldi”, yani azaba dair irademiz taalluk etti, {نجينا} “kurtardık”, azametimizle [kurtardık], {شعيباً} “Şuayb'ı”, yani büyük bir kurtarışla [kurtardık], {والذين آمنوا} “ve iman edenleri”, bulunan [kimseleri], {معه} “onunla beraber”, onlardan ve kendilerini azaplandırdığımız şeyden [kurtardık]. Onları kurtarmamız ise, {برحمة منا} “katımızdan bir rahmet ile” [oldu]. Müminlerin kurtuluşunu zikredince, peşinden kâfirlerin helakini getirip şöyle buyurdu: {وأخذت الذين ظلموا} “Ve zulmedenleri yakaladı”, yani zulmü işleyip de tövbe etmeyenleri [yakaladı], {الصيحة} “o korkunç ses”. Sanki bu ses Semûd kavminin sayhasından daha aşağı idi; çünkü onlar Semûd'dan daha zayıftılar. Bu sebeple o kıssada değil de bunda müenneslik alametini açığa çıkardı.
ولما ذكر الصيحة ذكر ما تسبب عنها فقال: {فأصبحوا} أي في الوقت الذي يتوقع الإنسان فيه السرور وكل خير {في ديارهم جاثمين*} أي ساقطين لازمين لمكانهم.
Sayhayı zikredince, onun sebep olduğu şeyi zikredip şöyle buyurdu: {فأصبحوا} “Böylece sabahladılar”, yani insanın sevinç ve her türlü hayrı beklediği vakitte [sabahladılar], {في ديارهم جاثمين*} “yurtlarında diz üstü çöke kalmış olarak!”, yani yere yıkılmış, mekanlarına çakılıp kalmış kimseler olarak.
ولما كان الجثوم قد لا يكون بالموت، أوضح المراد بقوله: {كأن لم يغنوا فيها} أي لم يقيموا في ديارهم أغنياء متصرفين مترددين مع الغواني لاهين بالغناء؛ ولما كان مضمون ذلك الإبعاد أكده بقوله: {ألا بعداً لمدين} بعداً مع أنه بمعنى ضد القرب معه هلاك، فهو من بعد بالكسر وأيد ما فهمته من أن أمرهم كان أخف من أمر ثمود بقوله: {كما بعدت ثمود} .
Çöküp kalmak (cüsûm) bazen ölümle olmayabileceği için muradı şu sözüyle açıkladı: {كأن لم يغنوا فيها} “Sanki orada hiç oturup kalmamışlar gibi”, yani zengin, dilediğince tasarruf eden, güzel kadınlarla düşüp kalkan, şarkılarla eğlenen kimseler olarak yurtlarında hiç ikamet etmemiş gibi [oldular]. Bunun muhtevası uzaklaştırma olduğundan, şu sözüyle bunu tekit etti: {ألا بعداً لمدين} “Haberiniz olsun, yok olsun Medyen!” Bu uzaklık (bu‘d), yakınlığın zıddı anlamıyla birlikte bir helaktir; dolayısıyla esre ile ‘ba‘ide’ fiilindendir. Onların durumunun Semûd’un durumundan daha hafif olduğuna dair anladığım hususu şu sözüyle teyit etti: {كما بعدت ثمود} “Nitekim Semûd [halkı da] uzaklaşmıştı / yok olmuştu”.
ولما كان شعيب ختن موسى ﵉، كان ذكر قصته هنا
Şuayb, Musa'nın aleyhimesselâm kayınpederi olduğu için onun kıssasının burada zikredilmesi
متوقعاً مع ما حرك إلى توقعها من ذكر كتابه أول السورة وما في عصا موسى من مناسبة ناقة من ختم بالتشبيه بحالهم، فذكرها بعدها مفتتحاً لها بحرف التوقع فقال مؤكداً تنبيهاً على أن فرعون فعل فعل قريش في الإدبار عن الآيات العظيمة ولم يترك موسى ﵇ شيئاً مما أوحي إليه من إنذاره: {ولقد أرسلنا} أعاد الفعل وأبرزه في مظهر العظمة إشارة إلى باهر معجزاته {موسى بآياتنا} أي المعجزات التي أظهرها {وسلطان} أي أمر قاهر للقبط، والظاهر أنه حكاية موسى ﵇ منه على ما كان له من السطوة والتحرق عليه {مبين*} أي بين بنفسه، وهو في قوة بيانه كأنه مبين لغيره ما فيه من الأسرار، والآية تعم الأمارة والدليل القاطع، والسلطان يخص القاطع، والمبين يخص ما فيه جلاء {إلى فرعون} طاغية القبط {وملئه} أي أشراف قومه الذين تتبعهم الأذناب، لأن القصد الأكبر رفع أيديهم عن بني إسرائيل.
beklenen bir şeydi; nitekim surenin başında kitabının zikredilmesi ve Musa’nın asasında, hallerine benzetilerek kıssaları bitirilen kavmin devesine olan münasebet de bu beklentiyi harekete geçirmişti. Dolayısıyla bu kıssadan sonra onu beklenti harfiyle başlatarak zikretti ve Firavun’un da büyük ayetlerden yüz çevirmekte Kureyş’in yaptığını yaptığını ve Musa’nın aleyhisselâm kendisini uyarmak üzere vahyolunan şeylerden hiçbirini terk etmediğini tekit ederek şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun ki biz gönderdik”; fiili tekrar etti ve apaçık mucizelerine işaret etmek üzere azamet makamında getirdi; {موسى بآياتنا} “Musa'yı ayetlerimizle”, yani ortaya koyduğu mucizelerle, {وسلطان} “ve bir delille”, yani Kıptîleri kahreden bir hüccetle —zahir olan, Musa’nın aleyhisselâm Firavun’un sahip olduğu satvete ve ona karşı öfkesine rağmen onun katından yaptığı rivayettir— {مبين*} “apaçık [bir hüccetle]”; yani bizzat açık olan ve beyanının gücüyle sanki başkasına da içindeki sırları açıklayan bir hüccetle. Ayet; alameti ve kesin delili kapsar; sultan ise kesin delile hastır; mübîn ise apaçık olan şeye hastır; {إلى فرعون} “Firavun'a”, Kıptîlerin tağutuna, {وملئه} “ve onun ileri gelenlerine”, yani peşlerinden ayaktakımının gittiği kavminin eşrafına [gönderdik]; çünkü asıl maksat onların ellerini İsrailoğullarından çektirmekti.
ولما كان الناصح لنفسه من لا يتبع أحداً إلا فيما يعلم أنه صواب، قال معجباً من الملأ مشيراً إلى سرعة تكذيبهم بالبينات وإتباعهم فيما ضلاله لا يخفى على من له مسكة: {فاتبعوا} أي فتسبب عن هذا الأمر الباهر أن عصى فرعون وحمل ملؤه أنفسهم على أن تبعوا لإرادتنا ذلك
Kendi nefsinin hayrını isteyen kimse, doğru olduğunu bildiği şeyden başkasında kimseye uymayan kimse olduğundan, ileri gelenlerin haline hayret ederek, apaçık delilleri çabucak yalanlamalarına ve aklı başında olan kimseye sapıklığı gizli kalmayacak şeyde uymalarına işaret ederek şöyle buyurdu: {فاتبعوا} “Fakat onlar uydular”, yani bu ezici delilden kaynaklanan sonuç şu oldu ki Firavun isyan etti ve ileri gelenleri bizim bunu murat etmemiz sebebiyle
منهم {أمر فرعون} أي كل ما يفهمون عنه أنه يهواه ويأمره به وتبعهم السفلة فأطبقوا على المنابذة إلا من شاء الله منهم {وما} أي والحال أنه ما {أمر فرعون برشيد*} أي سديد، مع أن في هذا التعقيب بعد ذكر ثمود من التذكير بآيتي الناقة والعصا إشارة إلى القدرة على البعث المذكور أول السورة الموجب خوفه لكل خير كما أن ذلك أيضاً كان من فوائد تعقيب قصة إبراهيم لقصة صالح ﵉، واقتصر هنا على ذكر فرعون وقومه لأن المقصود من هذه القصص - كما تقدم - التثبيت في المكافحة بإبلاغ الإنذار وإن اشتدت كراهية المبلغين وقل المتبع منهم، وأن لا يترك شيء منه خوف إصرارهم أو إدبارهم ولا رجاء إقبالهم وكثرة مؤمنيهم، وهذه حال آل فرعون، وأما بنو إسرائيل فإنهم لم يتوقفوا إلا خوفاً من فرعون في أول الأمر، ثم أطبق كلهم على الإتباع، ثم صاروا بعد ذلك كل قليل يبدلون لا كراهية للإنذار بل لغير ذلك من الأمور وعجائب المقدور كما بين في قصصهم؛ والملأ: الأشراف الذين تملأ الصدور هيبتهم عند رؤيتهم؛ والإتباع، طلب، طلب الثاني للتصرف بتصرف الأول في أي جهة أخذ، وقد يكون عن كره بخلاف الطاعة؛ والأمر: الإيجاب بصيغة «أفعل» وهو يتضمن إرادة المأمور به في الجملة، وقد لا يراد امتثال عين
kendilerini uymaya sevk ettiler: {أمر فرعون} “Firavun'un emrine”, yani onun arzuladığını ve emrettiğini anladıkları her şeye [uydular]; ayak takımı da onlara uydu ve Allah’ın diledikleri müstesna hepsi düşmanlıkta birleştiler. {وما} “Halbuki değildir”, yani durum şu ki değildir, {أمر فرعون برشيد*} “Firavun'un emri doğru/akla uygun [değildir]”; yani isabetli değildir. Bununla birlikte Semûd’un zikredilmesinden sonraki bu takipte, deve ve asa mucizelerinin hatırlatılmasıyla surenin başında zikredilen ve korkusu her hayrı gerektiren diriliş kudretine bir işaret vardır; nitekim İbrahim kıssasının Salih aleyhimesselâm kıssasını takip etmesinin faydalarından biri de buydu. Burada sadece Firavun ve kavminin zikriyle yetinildi; zira bu kıssalardan maksat —daha önce geçtiği üzere— tebliğ edilenlerin hoşnutsuzluğu ne kadar şiddetli ve uyanların sayısı ne kadar az olursa olsun uyarıyı tebliğ ederek mücadelede sebat etmek, onların ısrarından yahut geri dönmelerinden korkarak veya yönelmelerini ve inananların çokluğunu umarak bundan hiçbir şeyi terk etmemektir. Firavun hanedanının hali buydu. İsrailoğullarına gelince, onlar başlangıçta sadece Firavun’un korkusundan ötürü durakladılar, sonra hepsi ittibâda birleştiler; ardından her defasında uyarıyı çirkin gördükleri için değil, kıssalarında beyan edildiği üzere başka sebepler ve kaderin acayip işleri yüzünden tebdilata giriştiler. El-Mele’ (المَلأُ): Görüldüklerinde heybetleri gönülleri dolduran ileri gelenlerdir. El-İttibâ‘ (الإِتِّبَاع): İkincinin, birincinin hangi yöne giderse gitsin onun tasarrufuyla tasarrufta bulunmayı talep etmesidir; itaatin aksine bazen kerhen de olabilir. El-Emr (الأَمْر): ‘İf‘al’ kipiyle vacip kılmaktır; bu, toptan emredilen şeyin irade edilmesini içerir; bazen emredilen şeyin aynının yerine getirilmesi irade edilmeyebilir.
المأمور؛ والرشيد: القائد إلى الخير الهادي إليه؛ ثم أوضح عدم رشد أمر فرعون بقوله: {يقدم قومه} أي الذين كان لهم قوة المدافعة {يوم القيامة} ويكونون له تبعاً كما كانوا في الدنيا، وأشار بإيراد ما حقه المضارع ماضياً إلى تحقق وقوعه تحقق ما وقع ومضى فقال: {فأوردهم النار} أي كما أوردهم في الدنيا غطاءها وهو البحر.
Er-Reşîd (الرَّشِيد): Hayra götüren, ona iletendir. Sonra Firavun’un emrinin reşit olmadığını şu buyruğuyla açıkladı: {يقدم قومه} “Kavminin önüne düşer”, yani savunma gücüne sahip olan kavminin [önüne düşer], {يوم القيامة} “kıyamet gününde”; dünyada oldukları gibi ona tabi olurlar. Muzari olması gereken fiili mazi olarak getirerek, vuku bulmuş ve geçmiş şeylerin kesinliği gibi onun da vukuunun kesinliğine işaret edip şöyle buyurdu: {فأوردهم النار} “böylece onları ateşe götürmüştür”, yani dünyada onları ateşin örtüsü olan denize götürdüğü gibi.
ولما كان التقدير: فبئس الواردون، عطف عليه بيان الفعل والمفعول فقال: {وبئس الورد المورود*} كما كان البحر إذ وردوه أقبح ورد ورده إنسان، لأن الورد يراد لتسكين العطش وتبريد الأكباد، وهذا يفيد ضد ذاك.
Takdirî mana ‘Girenler ne kötüdür!’ şeklinde olunca, buna fiil ve mef‘ûlün beyanını atfederek şöyle buyurdu: {وبئس الورد المورود*} “Ve varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!” Tıpkı vardıkları denizin, bir insanın vardığı en çirkin varış yeri olduğu gibi; zira su başı (vird), susuzluğu dindirmek ve ciğerleri serinletmek için istenir; oysa bu onun zıddını verir.
ولما كان فرعون موصوفاً بعظم الحال وكثرة الجنود والأموال وضخامة المملكة، حقر تعالى دنياه بتحقير جميع الدنيا التي هي منها بإسقاطها في الذكر اكتفاء بالإشارة إليها ولم يثبتها كما في قصة عاد فقال: {وأتبعوا} ببنائه للمفعول لأن المنكي الفعل لا كونه من معين {في هذه} أي الحياة الخسيسة {لعنة} فهم يلعنون فيها من كل لاعن من المسلمين وغيرهم من أهل الملل فلعنة الله على من حسَّن حالهم وارتضى ضلالهم لإضلال العباد من أهل الإلحاد بفتنة الاتحاد {ويوم القيامة} أيضاً يلعنهم اللاعنون، حتى أهل الاتحاد الأخلاء يومئذ بعضهم لبعض عدو إلا المتقين؛ ثم بين ما يحق أن يقوله سامع ذلك بقوله: {بئس الرفد المرفود*} أي التبع المتبوع والعون
Firavun büyük bir hal, çok sayıda ordu ve mal ile muazzam bir hükümranlıkla nitelendiğinden, Yüce Allah onun dünyasını, Âd kavmi kıssasında olduğu gibi açıkça zikretmeyip sadece işaret etmekle yetinerek zikirden düşürmek suretiyle onun bir parçası olduğu bütün dünyayı hakir kıldı ve şöyle buyurdu: {وأتبعوا} “Ve ardlarına takıldı”; meçhul kipiyle getirildi, çünkü can yakıcı olan şey fiilin kendisidir, belirli birinden olması değil; {في هذه} “bu [dünyada]”, yani bu alçak hayatta, {لعنة} “bir lanet”. Dolayısıyla onlar bu dünyada Müslümanlardan ve diğer milletlerden her lanet edenin lanetine uğrarlar. İttihad fitnesiyle mülhitlerden kulları saptırmak için onların halini güzel gösteren ve sapıklıklarına rıza gösteren kimselere Allah’ın laneti olsun! {ويوم القيامة} “Ve kıyamet gününde de” lanet ediciler onlara lanet ederler. Hatta o gün takva sahipleri müstesna dostlar birbirine düşmandır. Sonra bunu işiten kimsenin söylemesi gereken şeyi şu buyruğuyla beyan etti: {بئس الرفد المرفود*} “Verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!”, yani tabi olunan tabi ve yardım edilen
المعان، فإن اللعنة تابعة لعذابهم في الدنيا ومتبوعة باللعنة في الآخرة والعذاب رفد لها وهي رفد له، ومادة «رفد» تدور على التبع، أو يكون المراد أن لعنهم لا يزال مترادفاً تابعاً بعضه لبعض، فكل لعنة تابعة لشيء من الخزي: عذاب أو لعن، متبوعة بلعنة مضافة إليها، وسمي ذلك رفداً وهو حقيقة العون من باب قولهم: تحية بينهم ضرب وجيع ومعنى {يقدم} أنه يكون قدامهم غير سائق لهم، بل هم على أثره متلاحقين، فيكون دخولهم إلى النار معاً؛ والقيامة: القومة من الموت للحساب؛ والإتباع: طلب الثاني للحاق بالأول كيف تصرف؛ واللعن من الله: الإبعاد من الرحمة بالحكم بذلك، ومن العباد: الدعاء به.
yardımcıdır. Zira lanet dünyadaki azaplarına tâbidir, ahiretteki lanetle de takip edilmektedir; azap onun için bir destektir, o da azap için bir destektir. ‘Rafed’ (رفد) maddesi ‘tâbi olma’ manası etrafında döner. Yahut murat, onların lanetlenmesinin birbirini takip ederek peş peşe gelmesi de olabilir; böylece her lanet bir rezilliğe —azaba veya lanete— tâbidir ve kendisine eklenen bir lanetle takip edilir. Buna, ‘Aralarındaki tebrik can yakıcı bir vuruştur’ sözü kabilinden hakiki yardım anlamındaki ‘rifd’ (bağış/yardım) adı verilmiştir. {يقدم} kavlinin manası; onları süren değil, önlerinde olan kimsedir; bilakis onlar birbirini izleyerek onun peşindedirler, dolayısıyla ateşe birlikte girerler. Kıyamet (القِيَامَة): Hesap için ölümden kalkıştır. İttibâ‘ (الإِتِّبَاع): İkincinin, birincinin her nasıl davranırsa davransın ona yetişmeyi talep etmesidir. Allah’tan gelen lanet: Buna hükmetmek suretiyle rahmetten uzaklaştırmaktır; kullardan gelen ise buna dair duadır.
ولما كانت هذه الأخبار على غاية منا التحذير، لا يعرفه إلا بالغ في العلم، كان من المعلوم قطعاً أنه ﷺ لم يأت بها إلا من عند الله للعلم المشاهد بأنه لم يعان علماً ولا ألم بعالم يوماً، هذا مع ما اشتملت عليه من أنواع البلاغة وتضمنته من أنحاء الفصاحة وأومأت إليه بحسن سياقاتها من صروف الحكم وإفادة تفصيلها من فنون المعارف، فلذلك استحقت أن يشار إليها بأداة البعد إيماء إلى بعد المرتبة وعلو الأمر فقال تعالى: {ذلك} أي النبأ العظيم والخطب الجسيم {من أنباء القرى}
Bu haberler, ilimde derinleşmiş kimseden başkasının bilemeyeceği en üst düzeyde bir uyarı içerdiğinden, onun sallallâhu aleyhi ve sellem ilim tahsil etmediği ve hiçbir gün bir âlimin yanına uğramadığı bizzat müşahede ile bilindiği için, bunları ancak Allah katından getirdiği kesin olarak bilinmiş oldu. Bununla birlikte bu haberlerin çeşitli belagat türlerini içermesi, fesahat biçimlerini kapsaması, güzel bağlamlarıyla çeşitli hikmetlere ve tafsilatının faydasıyla türlü maarife işaret etmesi sebebiyle, mertebenin uzaklığına ve meselenin yüceliğine ima etmek üzere uzaklık edatıyla işaret edilmeyi hak etti; nitekim Yüce Allah şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani o büyük haber ve muazzam mesele, {من أنباء القرى} “o kasabaların haberlerindendir”.
وأكد هذا المعنى بلفظ النبأ لأنه الخبر فيه عظيم الشأن، ومنه النبي، وأشار بالتعبير بالمضارع في قوله: {نقصه عليك} إلى أنا كما قصصناها عليك في هذا الحال للمقصد المتقدم سنقصها عليك لغير ذلك من الأغراض في فنون البلاغة وتصاريف الحكم كما سترى عند قصه؛ ثم أشار - بما أخبر من حلها بقوله: {منها} أي القرى {قائم وحصيد*} إلى أنك مثل ما سمعت ما قصصنا عليك من أمرها بأذنك ووعيته بقلبك تحسها بعينك بمشاهدة أبنيتها وآثارها قائمة ومستحصدة، أي متهدمة لم يبق من بنيانها إلا بعض جدرانها.
Bu manayı ‘en-neb’e’ (النَّبَأ) lafzıyla tekit etti; çünkü o, içinde büyük bir iş bulunan haberdir, ‘en-nebî’ kelimesi de bundandır. {نقصه عليك} “Sana anlattığımız” kavlindeki muzari tabirle; onları bu durumda geçen maksat için sana anlattığımız gibi, kıssayı anlatırken göreceğin üzere belagat sanatları ve hikmetin tasarrufları içindeki diğer gayeler için de sana anlatacağımıza işaret etti. Sonra {منها} “onlardan kimi”, yani o kasabalardan kimi, {قائم وحصيد*} “ayakta kalmış, kimi de biçilmiştir” kavliyle onların halinden haber vererek şuna işaret etti: Bizim sana onların durumundan anlattığımız şeyi kulağınla duyup kalbinle kavradığın gibi, binalarını ve kalıntılarını ayakta veya hasat edilmiş —yani yıkılmış, binalarından geriye sadece bazı duvarları kalmış— olarak görerek gözünle de hissedersin.
ولما كان فيما تقدم في هذه السورة من القصص أشد تهديد وأعظم وعيد لمن له تبصرة، صرح لغليظي الأكباد بأن الموجب للايقاع بهم إنما هو الظلم، فقال تعالى عاطفاً على نحو أن يقال: فعلنا بهم وأنبأناك به: {وما ظلمناهم} في شي منه {ولكن ظلموا أنفسهم} واعتمدوا على أندادهم معرضين عن جنابنا آمنين من عذابنا فأخذناهم {فما} أي فتسبب عن اعتمادهم على غيرنا أنه ما {أغنت عنهم} أي بوجه من الوجوه {آلهتهم التي} وصور حالهم الماضية فقال: {يدعون} أي دعوها واستمروا على دعائهم لها إلى حين الأخذ، وين خسة رتبتها فقال: {من دون الله} أي الذي له جميع
Bu surede geçen kıssalarda basiret sahibi kimse için en şiddetli tehdit ve en büyük vaîd bulunduğundan, katı kalplilere onları yakalamayı gerektiren şeyin sadece zulüm olduğunu açıkça bildirdi; nitekim Yüce Allah, ‘Onlara böyle yaptık ve bunu sana haber verdik’ sözüne atfen şöyle buyurdu: {وما ظلمناهم} “Biz onlara zulmetmedik”, bunun hiçbirinde [zulmetmedik], {ولكن ظلموا أنفسهم} “fakat onlar kendilerine zulmettiler”, dergâhımızdan yüz çevirip azabımızdan emin olarak putlarına güvendiler de onları yakaladık; {فما} “ve hiçbir fayda sağlamadı”, yani bizden başkasına güvenmelerinin neticesi olarak hiçbir şekilde fayda sağlamadı, {أغنت عنهم} “onlardan savmadı”, {آلهتهم التي} “tanrıları”; geçmişteki hallerini tasvir ederek buyurdu ki: {يدعون} “yalvardıkları”, yani kendilerine yakalandıkları ana kadar dua edip tapınmaya devam ettikleri [tanrıları], mertebesinin düşüklüğünü beyan ederek şöyle dedi: {من دون الله} “Allah'ı bırakıp da”, bütün kemal sıfatlarına sahip olan
صفات الكمال؛ وذكر مفعول «اغنت» معرقاً في النفي فقال: {من شيء} أي وإن قل {لما جاء أمر} أي عذاب {ربك} أي المحسن إليك بتأخير العذاب المستأصل عن أمتك وجعلك نبي الرحمة {وما زادوهم} في أحوالهم التي كانت لهم قبل عبادتهم إياها {غير تتبيب*} أي إهلاك وتخسير، فإنهم كانوا في عداد من يرجى فلاحه، فلما تورطوا في عبادتها ونشبوا في غوايتها وبعدوا عن الاستقامة بضلالتها خسروا أنفسهم التي هي رأس المال فكيف لهم بعد ذلك بالأرباح؛ والقص: إتباع الأثر، فهو هنا الإخبار بالأمور التي يتلو بعضها بعضاً؛ والدعاء: طلب الطالب الفعل من غيره، ونداء الشيء باسمه بحرف النداء، وكلا الأمرين مرادان؛ و {من دون الله} : من منزلة أدنى من منزلة عبادة الله لأنه من الأدون، وهو الأقرب إلى جهة السفل؛ والتب: الهلك والخسر.
[Allah’ı bırakıp da]. Nefyi pekiştirerek ‘ağnet’ fiilinin mef‘ûlünü zikredip buyurdu ki: {من شيء} “hiçbir şeyi”, ne kadar az olursa olsun hiçbir şeyi [savmadı]; {لما جاء أمر} “emri geldiği zaman”, yani azabı [geldiği zaman], {ربك} “Rabbinin”, ümmetinden kök kazıyıcı azabı geciktirmek ve seni rahmet peygamberi kılmak suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin emri]; {وما زادوهم} “ve onlara artırmadılar”, onlara ibadet etmeden önce sahip oldukları hallerinde, {غير تتبيب*} “ziyandan başka bir şey [artırmadılar]!”; yani helak ve hüsrandan başka bir şey artırmadılar. Zira onlar kurtuluşu umulan kimseler arasındaydılar; onlara ibadete dalıp sapıklıklarına kapılınca ve onların delaletiyle istikametten uzaklaşınca, anapara mesabesinde olan kendi nefislerini kaybettiler; artık bundan sonra kârları nasıl olsun! Kass (القَصُّ): İzin sürülmesidir; dolayısıyla buradaki anlamı birbirini takip eden işlerin haber verilmesidir. Dua (الدُّعَاء): İsteyenin başkasından bir fiili talep etmesi ve nida harfiyle bir şeye adıyla seslenmesidir; her iki mana da murattır. ‘Min dûnillâh’ (مِنْ دُونِ اللَّهِ): Allah’a ibadet etme mertebesinden daha aşağı bir mertebedendir; çünkü ‘ed-dûn’ kelimesinden gelir ki o da aşağı tarafa en yakın olandır. Et-Tebb (التَّبُّ): Helak olmak ve kaybetmektir.
ولما كان المقصود من ذلك رمي قلوب العرب بما فيه من سهام التهديد ليقلعوا عما تمكنوا فيه من عمى التقليد، قال تعالى معلماً بأن الذي أوقع بأولئك لظلمهم وهو لكل ظالم بالمرصاد سواء ظلم نفسه أو غيره: {وكذلك} أي ومثل ذلك الأخذ العظيم {أخذ ربك}
Bundan maksat, Arapların kalplerine içindeki tehdit oklarını fırlatıp kökleştikleri taklit körlüğünden vazgeçmelerini sağlamak olunca, Yüce Allah o kavimleri zulümleri sebebiyle yakalayan Zât’ın ister kendi nefsine ister başkasına zulmetsin her zalimi gözetlemekte olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böyledir”, yani bu büyük yakalayış gibidir {أخذ ربك} “Rabbinin yakalayışı”.
ذكّره بوصف الإحسان ما له إليه من البر لئلا يخاف على قومه من مثل هذا الأخذ {إذا أخذ القرى} أي أهلها وإن كانوا غير من تقدم الإخبار عنهم وإن عظموا وكثروا، ولكن الإخبار عنها أهول لأنه يفهم أنه ربما يعمها الهلاك لأجلهم بشدة الغضب من فعلهم كقرى قوم لوط ﵇ {وهي ظالمة} روى البخاري في التفسير عن أبي موسى ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته» ثم قرأ {وكذلك أخذ ربك} الآية.
Kavmi hakkında böyle bir yakalayıştan korkmasın diye, O’nun kendisine olan iyiliğini ihsan vasfıyla ona hatırlattı: {إذا أخذ القرى} “Kasabaları yakaladığı zaman”, yani halkı daha önce haber verilenlerden başkaları da olsa, ne kadar büyük ve çok olurlarsa olsunlar [onların halkını yakaladığı zaman]. Fakat kasabaların zikredilmesi daha korkunçtur; çünkü Lût aleyhisselâm kavminin kasabalarında olduğu gibi, onların fiillerine duyulan şiddetli gazap sebebiyle helakin onlar yüzünden bütün şehri kuşatabileceğini hissettirir; {وهي ظالمة} “onlar zulmetmektelerken”. Buhârî, Tefsir bölümünde Ebû Mûsâ’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman artık onu bırakmaz.» Sonra {وكذلك أخذ ربك} ayetini okudu.
ولما كان مثل هذا الآخذ لا يداينه مخلوق ولا يقدر عليه ملك، حسن كل الحسن إتباع ذلك قوله: {إن أخذه أليم} أي مؤلم قاطع للآمال مالىء البدن والروح والنفس بالنكال {شديد*} أي صعب مفتت للقوى، ولعله عبر هنا باسم الرب مضيفاً له إلى المنبأ بهذه الأنباء مكرراً لذلك في هذا المقام الذي ربما سبق فيه الوهم إلى أنه باسم الجبار والمنتقم مثلاً أليق، إشارة إلى أنه سبحانه يربيك أحسن تربية في إظهارك على الدين كله وانقياد العظماء لأمرك وذل الأعزة لسطوتك وخفض الرؤوس لعلو شأنك، فلا تتكلف أنت شيئاً من قصد إجابتهم إلى إنزال آية أو ترك ما يغيظ من إنذار ونحو ذلك - والله الموفق.
Böyle bir yakalayıcıya hiçbir yaratılmış denk olamayacağı ve hiçbir melik O’na güç yetiremeyeceği için, bunun peşinden şu buyruğun getirilmesi son derece güzel oldu: {إن أخذه أليم} “Şüphesiz O'nun yakalayışı pek acıklıdır”, yani elem vericidir, emelleri kesip atandır, bedeni, ruhu ve nefsi azapla doldurandır; {شديد*} “pek çetindir!”; yani zorludur, kuvvetleri paramparça edendir. Belki de vehmin Cebbar ve Müntekim gibi isimlerin daha layık olabileceğine kayabileceği bu makamda, bu haberler kendisine vahyedilen zâta izafe ederek ve bunu tekrarlayarak ‘Rab’ ismiyle hitap etmesi; O’nun seni bütün dinlere galip kılmakta, büyüklerin senin emrine boyun eğmesinde, azizlerin senin satvetin karşısında zillete düşmesinde ve şanının yüceliği karşısında başların eğilmesinde seni en güzel şekilde terbiye ettiğine, dolayısıyla senin bir ayet indirilmesi taleplerine icabet etme veya onları öfkelendiren uyarıları terk etme gibi şeylere kendini zorlamana gerek olmadığına bir işarettir. Muvaffak kılan Allah’tır.
ولما كان مما جر هذه القصص وهذه المواعظ تكذيبهم لما يوعدون
Bu kıssaları ve bu öğütleri getiren sebeplerden biri, Yüce Allah’ın {ولئن قلت إنكم مبعوثون من بعد الموت} kavlinde zikredilen öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmekten kaynaklanan
من العذاب الناشىء عن إنكار البعث المذكور في قوله تعالى: {ولئن قلت إنكم مبعوثون من بعد الموت} ، أشار تعالى إلى تحقق أمر الآخرة وأنه مما ينبغي الاهتمام به رداً للمقطع على المطلع، وإعلاماً بأنه لا فرق بينه وبين ما تحقق إيقاعه من عذاب هذه الأمم في القدرة عليه بقوله مؤكداً لأجل جحودهم أن يكون في شيء مما مضى دلالة عليه بوجه من الوجوه: {إن في ذلك} أي النبأ العظيم والقصص والوعظ بما يذكر {لآية} أي لعلامة عظيمة ودلالة بتة ولما كان وجود الشيء عدماً بالنسبة إلى ما لا نفع له به، قال: {لمن خاف عذاب} يوم الحياة {الآخرة} لأنه نفع خاص به، وإنما كان آية له لأنه إذا نظر إلى إهلاكه للظالمين إهلاكاً عاماً بسبب ظلمهم وإنجائه للمؤمنين، علم أنه قادر على ما يريد، وأنه لا بد أن يجازي كلاًّ بما فعل، فإذا رأى أن ظلمه كثيرين يموتون بغير انتقام، علم أنه لا بد من يوم يجازيهم فيه، وهو اليوم الذي أخبرت به عنه رسله، وزاد في الإشارة إلى تهويله بإعادة اسم الإشارة في قوله: {ذلك} أي اليوم العظيم الذي يكون فيه عذاب الآخرة {يوم} وأشار - إلى يسر البعث وسهولته عليه وأنه أمر ثابت لا بد منه - باسم المفعول من قوله: {مجموع له} أي لإظهار العدل فيه
vadedildikleri azabı yalanlamaları olunca; Yüce Allah ahiret işinin gerçekleşeceğine ve sözün sonunu başına bağlamak üzere onun önem verilmesi gereken bir mesele olduğuna, ayrıca bu ümmetlere indirilen azabın vuku bulmasındaki kudret ile ahiret azabına olan kudret arasında hiçbir fark bulunmadığını bildirmeye işaret ederek, geçmişte geçen şeylerde buna hiçbir şekilde bir delil bulunmadığına dair inkârları sebebiyle tekitli olarak şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani bu büyük haberde, kıssalarda ve zikredilen öğütlerde, {لآية} “elbette bir ibret vardır”, yani büyük bir alamet ve kesin bir delil vardır. Bir şeyin varlığı kendisinden faydalanmayan kimseye nispetle yok hükmünde olduğundan şöyle buyurdu: {لمن خاف عذاب} “korkan kimse için”, hayat gününün azabından [korkan kimse için], {الآخرة} “ahiret [azabından]”; çünkü bu sadece ona mahsus bir faydadır. Bunun onun için bir ayet olması şundandır: O, Yüce Allah'ın zalimleri zulümleri sebebiyle genel bir helakle helak ettiğini ve müminleri kurtardığını gördüğünde, O'nun dilediği her şeye kâdir olduğunu ve herkese yaptığının karşılığını mutlaka vereceğini bilir. Pek çok zalimin intikam alınmadan öldüğünü gördüğünde ise, kendilerine karşılıklarının verileceği bir günün mutlaka bulunması gerektiğini anlar ki o da peygamberlerinin O'ndan haber verdiği gündür. Şu sözünde işaret ismini tekrar ederek onun dehşetine yapılan işareti artırdı: {ذلك} “İşte o”, yani ahiret azabının içinde bulunacağı o büyük gün, {يوم} “bir gündür”. Dirilişin kolaylığına, O’nun için son derece basit olduğuna ve mutlaka vuku bulacak sabit bir emir olduğuna şu sözündeki ism-i mef‘ûl ile işaret etti: {مجموع له} “için toplanmış olacağı”, yani içinde adaletin
والفضل {الناس} أي كل من فيه أهلية التحرك والاضطراب وما ثمّ يوم غيره يكون بهذه الصفة أصلاً.
ve lütfun ortaya çıkması için toplanmış olacağı, {الناس} “insanların”; yani hareket etme ve çabalama kabiliyeti bulunan herkesin [toplanacağı bir gündür]. Asla bu nitelikte başka hiçbir gün yoktur.
ولما لم يسبقه يوم اجتمع فيه جميع الخلق من الجن والإنس والملائكة وجميع الحيوانات أحياء، وكان ذلك مسوغاً لأن تعد شهادة غيره عدماً فقال تعالى: {وذلك} أي اليوم العظيم {يوم مشهود*} أي هو نفسه لهم ولغيرهم من جميع الخلق، فيكون تنوينه للتعظيم بدلالة المقام، أو يكون المعنى أنه أهل لأن يشهد، وتتوفر الدواعي على حضوره لما فيه من عجائب الأمور والأهوال العظام والمواقف الصعبة، فلا يكون ثم شغل إلا نظر ما فيه والإحاطة بحوادثه خوف التلاف ورجاء الخلاص؛ والآية: العلامة العظيمة لما فيها من البيان عن الأمر الكبير؛ والخوف: انزعاج النفس بتوقع الشر، وضده الأمن وهو سكون النفس بتوقع الخير؛ والعذاب: استمرار الألم.
Ondan önce cinlerin, insanların, meleklerin ve bütün hayvanların diri olarak bir araya toplandığı hiçbir gün geçmediğinden ve bu durum onun dışındakilerin şahitliğini yok saymayı caiz kıldığından Yüce Allah şöyle buyurdu: {وذلك} “Ve o”, yani o büyük gün, {يوم مشهود*} “görülecek/şahit olunacak bir gündür!”; yani bizzat kendisi onlar ve diğer bütün yaratılmışlar için görülecektir; dolayısıyla tenvini makamın delaletiyle tazim içindir. Yahut mana, içinde bulunan şaşırtıcı işler, büyük dehşetler ve çetin duraklar sebebiyle şahit olunmaya layık olduğu ve onda hazır bulunma arzularının tam olarak toplandığı gündür; dolayısıyla orada helak olma korkusu ve kurtuluş ümidiyle içinde olanlara bakmaktan ve hadiselerini kavramaktan başka hiçbir meşgale bulunmaz. Âyet (الآيَة): Büyük bir işi beyan ettiği için büyük alamettir. Havf (الخَوْف): Kötülük beklentisiyle nefsin sarsılmasıdır; zıddı ise emniyettir ki o da hayır beklentisiyle nefsin sükûnet bulmasıdır. Azap (العَذَاب): Elemin devam etmesidir.
ولما تقدم قولهم {ما يحبسه} كان كأنه قيل في الرد عليهم: نحن قادرون على تعجيله، وهو - كما أشرنا إليه في هذه الآية - عندنا متى شئنا في غاية السهولة: {وما نؤخره} أي اليوم أو الجزاء مع ما لنا من العظمة والقدرة التامة على إيجاده لشيء من الأشياء {إلا لأجل} أي لأجل انتهاء أجل {معدود*} سبق في الأزل تقديره ممن لا يبدل القول لديه وكل شيء في حكمه، فهو لا يخشى الفوت؛ ومادة «أجل» بتراكيبها الأربعة: أجل وجأل وجلأ ولجأ تدور على المدة المضروبة للشيء، فالأجل - محركة: مدة الشيء وغاية الوقت في الموت وحلول الدين
Daha önce onların {ما يحبسه} “onu alıkoyan nedir?” sözü geçince, onlara cevap kabilinden sanki şöyle denildi: ‘Biz onu acele getirmeye kâdiriz; o, bu ayette işaret ettiğimiz üzere dilediğimiz zaman bizim katımızda son derece kolaydır: {وما نؤخره} Biz onu ertelemiyoruz’, yani o günü veya cezayı, sahip olduğumuz azamet ve onu var etmeye tam kudretimizle birlikte hiçbir şey sebebiyle ertelemiyoruz; {إلا لأجل} “ancak bir ecel için”, yani bir sürenin sona ermesi için, {معدود*} “sayılı [bir süre için ertelemekteyiz]!” Katında sözün değiştirilmediği ve her şeyin O’nun hükmünde olduğu Zât tarafından ezelde takdir edilmiş olan bir süre için [erteliyoruz]; dolayısıyla O, fırsatın kaçmasından korkmaz. ‘Ecel’ (أجل) maddesi dört terkibiyle —ecel (أجل), ce’ele (جأل), cele’e (جلأ) ve lecee (لجأ)— bir şey için belirlenen süre etrafında döner. Harekeli olarak ‘el-ecel’ (الأَجَل): Bir şeyin süresi, ölümdeki vaktin sonu ve borcun vadesidir.
من تسمية الجزء باسم الكل، والتأجيل: تحديد الأجل، ويلزمه التأخير، ومنه أجل الشيء كفرح - إذا تأخر، والآجلة: الآخرة، وأجل الشيء - بالفتح: حبسه ومنعه، لأن الأجل حابس ومانع للمؤجل، ومنه أجلى كجمزى، وهو مرعى لهم معروف كأنه لحسنه يحبس الراعي فيه، وأجل الشر عليهم: حناه وأثاره وهيجه، ولأهله: كسب وجمع واحتال، لأن ذلك كله من لوازم ذي الأجل، أو المعنى أنه أوجد أجل ذلك، وكمقعد ومعظم: مستنفع الماء، لأنه محيط به إحاطة الأجل بالمؤجل، وأجله فيه تأجيلاً: جمعه فتأجل، والمأجل: الحوض يحبس فيه الماء، وأجلوا ما لهم: حبسوه في المرعى، والاجل - بالكسر: قطيع من بقر الوحش، تشبيهاً له في اجتماعه من حيث إنه أحصن له بالأجل لأنه - كما قيل - حصن حصين، والاجل - بالكسر أيضاً: وجع في العنق، لأنه من أسباب حلول الأجل، وأجله: داواه منه، وبالضم جمع أجيل للمتأخر وللمجتمع من الطين يجعل حول النخلة، لإحاطته بها إحاطة الأجل وتحصينه لها، وتأجل القوم: تجمعوا، لأن التجمع أحصن لهم، وأجل - بفتحتين ثم سكون: جواب كنعم وزناً ومعنى إلا أنه أحسن منه في التصديق، ونعم منه في الاستفهام، وحقيقة ذلك الإخبار بأن أجل - أي وقت - ذلك الفعل الموجب أو المستفهم
cüzün (parçanın) küll (bütün) adıyla isimlendirilmesindendir. Te’cîl (التأجيل) ise ecelin belirlenmesidir ve bunun gereği tehir etmektir (ertelemektir). Nitekim bir şey geciktiğinde [aynı kökten] feriha (فَرِحَ) vezninde ecile’ş-şey’u (أَجِلَ الشيءُ) denir. el-Âcile (الآجِلَة): Ahirettir. [Hemzenin] fethasıyla ‘ecele’ş-şey’e’ (أَجَلَ الشيءَ): Onu hapsetti ve engelledi demektir; zira ecel, ertelenen şeyi hapseden ve engelleyendir. Cemezâ (جَمَزَى) vezninde olan ‘Eclâ’ (أَجْلَى) kelimesi de buradan gelir ki bu, Araplarca bilinen bir otlaktır; sanki güzelliğinden dolayı çobanı içinde alıkoyup hapsetmektedir. ‘Ecele’ş-şerre aleyhim’ (أَجَلَ الشرَّ عليهم): Kötülüğü onların aleyhine topladı, alevlendirdi ve kışkırttı demektir; ‘ve li-ehlihî’ (ولأهله) [denildiğinde ise]: Ailesi için kazandı, topladı ve çare aradı demektir; çünkü bütün bunlar ecel sahibinin gereklerindendir. Yahut mana, onun ecelini var etti şeklindedir. Mak‘ad (مَقْعَد) ve mu‘azzam (مُعَظَّم) vezninde [me’cel ve mueccel]: Suyun toplandığı yerdir; çünkü ecelin ertelenen şeyi kuşatması gibi o da suyu kuşatmaktadır. ‘Ecelehû fîhi te’cîlen’ (أَجَّلَهُ فيه تأجيلاً): Onu orada topladı, o da toplandı (teeccele) demektir. el-Me’cel (المَأْجَل): İçinde suyun hapsedildiği havuzdur. ‘Ecelû mâlehüm’ (أَجَلُوا مالَهم): Mallarını otlakta tuttular/hapsettiler demektir. [Hemzenin] kesresiyle el-icil (الإِجْل): Yabani sığır sürüsüdür; toplanıp bir arada bulunması bakımından kendisini ecel gibi korunaklı kılmasına benzetilmiştir; zira denildiği gibi o [ecel], muhkem bir kaledir. Yine kesre ile el-icl (الإِجْل): Boyundaki bir ağrıdır; çünkü ecelin gelip çatmasının sebeplerindendir. ‘Ecelehû’ (أَجَلَهُ): Onu bu ağrıdan tedavi etti demektir. [Hemzenin] zammesiyle [ücül]: ‘Geciken’ anlamındaki ‘ecîl’in (أَجِيل) ve ecelin kuşatması ve koruması gibi hurma ağacını kuşatıp koruması için etrafına konulan çamur yığınının çoğuludur. ‘Teeccele’l-kavm’ (تأجَّلَ القوم): Topluluk bir araya geldi demektir; çünkü toplanmak onlar için daha korunaklıdır. İki fetha ve ardından bir sükûn ile ‘ecel’ (أَجَلْ): Vezin ve mana bakımından ‘ne‘am’ (نَعَمْ) gibi bir cevap edatıdır; ancak tasdikte (doğrulamada) ‘ecel’, istifhamda (soruda) ise ‘ne‘am’ daha güzeldir. Bunun hakikati, o müspet veya istifham konusu kılınan fiilin ecelinin —yani vaktinin—
عنه قد حضر، وفعلت ذلك من أجلك - من غير «من» - ومن أجلك، ومن أجلاك ومن أجلالك ويكسر في الكل، أي من جللك - قاله في القاموس، وقال في فصل الجيم: وفعلته من جلك - بالضم - وجلالك وجللك - محركة - وتجلتك وإجلالك - بالكسر، ومن أجل إجلالك ومن أجلك بمعنى - انتهى. وحقيقته أن فعلي مبتدىء من أجلك - بالتحريك، أو تكون «من» سببية، اي أجلك سبب فيه، ولولا وجودك ما فعلته فهو لتعظيمك؛ والملجأ واللجأ - محركة: المعقل والملاذ، كأنه شبه بالأجل، ومنه لجأ إليه - كمنع وفرح: لاذ، وألجأ أمره إلى الله: أسنده، وألجأ فلاناً إلى كذا: اضطره، والتلجئة: الإكراه، واللجأ - محركاً: الضفدع، لالتجائها إلى الماء؛ ومن ذلك الجيأل - كصقيل، وجيأل وجيألة ممنوعين، وجيل بلا همز كله اسم الضبع لكثرة لجائها إلى وجارها، ومنه جئل - كفرح - جألاناً: عرج، كأنه تشبيه بمشيتها، لأن من أسمائها العرجاء، أو تشبيه بمشية الراقي في درج الملجأ، أي الحصن، وكذا الأجل - كقنب وقبر - وهو ذكر الأوعال، لأن قرونه كالحصن له، وجيألة الجرح: غثيثه، وهو مرية، لأنه من أسباب قرب الأجل، وكذا الاجئلال - أي الفزع - ربما كان سبباً
gelip çattığını haber vermektir. ‘Fe‘altü zâlike min eclike’ (فعلت ذلك من أجلك) ifadesi ‘min’siz olarak da ‘min eclike’, ‘min eclâke’ ve ‘min eclâlike’ şeklinde söylenir; hepsinde [hemze] kesreli de okunabilir; yani ‘min celelike’ (senin büyüklüğünden/yüceliğinden dolayı) demektir; bunu [el-Fîrûzâbâdî] el-Kâmûs’ta söylemiştir. [Müellif] ‘cîm’ faslında ise şöyle demiştir: ‘Ve fe‘altühû min cillike’ (zamme ile) ve ‘celâlike’ ve ‘celelike’ (harekeli) ve ‘tecilâtike’ ve ‘iclâlike’ (kesre ile), ‘ve min ecli iclâlike’ ve ‘min eclike’ aynı anlamdadır—sözün sonu. Bunun hakikati şudur: Fiilim [hemzenin] harekesiyle ‘min eclike’ (senin varlığından) başlamaktadır; yahut ‘min’ sebebiyet içindir; yani senin ecelin (varlığın) buna sebeptir, sen olmasaydın bunu yapmazdım; dolayısıyla bu, sana tazim içindir. el-Melce’ (المَلْجَأ) ve [harekeli olarak] el-lece’ (اللَّجَأ): Sığınılacak müstahkem yer ve melcedir; sanki ecele benzetilmiştir. Buradan hareketle ‘lecee ileyhi’ (لَجَأَ إليه) —mene‘a (مَنَعَ) ve feriha (فَرِحَ) gibi—: Ona sığındı demektir. ‘Elcee emrahû ilallâh’ (أَلْجَأَ أمرَه إلى الله): İşini Allah’a dayandırdı; ‘ve elcee fülânen ilâ kezâ’ (وأَلْجَأَ فلاناً إلى كذا): Falanı şuna mecbur etti demektir. et-Telcie (التَّلْجِئَة): Zorlamak/mecbur bırakmaktır. Harekeli olarak el-lece’ (اللَّجَأ): Suya sığınmasından ötürü kurbağadır. Yine buradan hareketle sakîl (صَقِيل) veznindeki el-cye’el (الجَيْأَل), gayr-i munsarıf olarak ceye’el (جَيْأَل) ve ceye’ele (جَيْأَلَة) ile hemzesiz olarak ceyl (جِيل): İnine çok sığınmasından dolayı sırtlanın isimlerindendir. Buradan hareketle —feriha (فَرِحَ) vezninde— ‘ceile ceelânen’ (جَئِلَ جَأَلاناً): Topalladı demektir; sanki sırtlanın yürüyüşüne benzetilmiştir; çünkü onun isimlerinden biri de ‘el-Arsâ’dır (Topal); yahut melce’nin —yani kalenin— basamaklarına tırmananın yürüyüşüne benzetilmiştir. Kınneb (قِنَّب) ve kubur (قُبُر) veznindeki el-üccel/el-ücul (الأُجَّل): Boynuzları kendisi için bir kale gibi olduğundan ötürü yaban keçisinin erkeğidir. ‘Ceye’eletü’l-cerh’ (جَيْأَلَةُ الجرح): Yaranın irinidir ki o cerahattir; çünkü ecelin yaklaşmasının sebeplerindendir. Aynı şekilde el-ici’lâl (الإِجْئِلال) —yani korku/panik— de bazen buna sebep
لذلك، وربما كان سبباً للمبادرة إلى الحصن، وجأل - كمنع: ذهب وجاء، والصوف: جمعه واجتمع - لازم متعد، كله من لوازم الأجل بمعنى المدة، وجلأ بالرجل - كمنع: صرعته، وبثوبه: رماه، كأنه جعله في قوة من حضر أجله، وإن شئت قلت في ضبط ذلك: إن المادة - مع دورانها على المدة - تارة تنظر إلى نفس المدة، وتارة إلى آخرها، وتارة إلى امتدادها وتأخرها، وتارة إلى ما يدني منه، وتارة إلى منفعتها، وتارة إلى ما يلزم فيها، فمن النظر إلى نفس المدة: التأجيل بمعنى تحديد الأجل، وهو مدة الشيء، وفعلت هذا من أجلك، أي لولا وجودك ما فعلته، وأجل بمعنى نعم، أي حضرت مدة الفعل، ومن النظر إلى الآخر: دنا الأجل - في الموت والدّين، ومن النظر إلى التأخر: أجل الشيء - إذا تأخر، والآجلة: الآخرة، ومن النظر إلى السبب المدني: الأجل - بالكسر - لوجع في العنق، وجيألة الجرح - لغثيثه أي مريه، وجلأ بالرجل: صرعه وبثوبه: رماه، وأجل الشر عليهم: جناه، أو أثاره وهيجه، والاجئلال: الفزع، ومن النظر إلى المنفعة وهي أن التأجيل الذي هو تحديد الأجل للشيء مانع من أخذه دون ما ضرب له من المدة: الاجل - بالكسر - للقطيع من بقر الوحش، وأجل الشيء: حبسه ومنعه، وأجلى كجمزي: مرعي
olabilir ve bazen de kaleye koşmanın sebebi olabilir. Mene‘a (مَنَعَ) vezninde ‘ce’ele’ (جَأَلَ): Gitti ve geldi; ‘ve ce’ele’s-sûfe’ (جَأَلَ الصُّوفَ): Yünü topladı ve yün toplandı demektir; hem lâzım hem müteaddîdir. Bunların tamamı ‘süre’ anlamındaki ecelin gereklerindendir. Mene‘a (مَنَعَ) vezninde ‘cele’e bi’r-racüli’ (جَلَأَ بالرجل): Onu yere serdim; ‘ve bi-sevbihî’ (وبثوبه): Elbisesini fırlattı demektir; sanki onu eceli gelmiş kimsenin durumuna sokmuştur. Dilersen bunu şöyle zapt edebilirsin: Bu madde —süre anlamı etrafında dönmekle birlikte— bazen sürenin bizzat kendisine, bazen sonuna, bazen uzamasına ve gecikmesine, bazen onu yaklaştıran şeye, bazen menfaatine ve bazen de onun içinde zorunlu olan şeylere bakar. Sürenin bizzat kendisine bakmaktan kaynaklananlar: Bir şeyin süresi olan ecelin belirlenmesi anlamında te’cîl (التأجيل); ‘Sen olmasaydın bunu yapmazdım’ anlamındaki ‘fe‘altü hâzâ min eclike’ (فعلتُ هذا من أجلك) ve ‘fiilin süresi geldi’ anlamındaki ‘ecel’ (أجل - evet) kelimesidir. [Sürenin] sonuna bakmaktan kaynaklananlar: Ölüm ve borçta ‘denâ el-ecel’ (دنا الأجل - ecel/vade yaklaştı) denmesidir. Gecikmeye bakmaktan kaynaklananlar: Bir şey geciktiğinde ‘ecile’ş-şey’u’ (أَجِلَ الشيءُ) denmesi ve ‘el-âcile’nin (الآجِلَة) ahiret olmasıdır. [Eceli] yaklaştıran sebebe bakmaktan kaynaklananlar: Boyundaki ağrı için kesre ile el-icl (الإِجْل), cerahat anlamında ‘ceye’eletü’l-cerh’ (جَيْأَلَةُ الجرح), adamı yere sermek anlamında ‘cele’e bi’r-racüli’ (جَلَأَ بالرجل), elbiseyi fırlatmak anlamında ‘ve bi-sevbihî’ (وبثوبه), kötülüğü işlemek veya alevlendirip kışkırtmak anlamında ‘ecele’ş-şerre aleyhim’ (أَجَلَ الشرَّ عليهم) ve korku/panik anlamında el-ici’lâl (الإِجْئِلال) kelimeleridir. Menfaate —yani bir şey için sürenin belirlenmesi demek olan te’cîlin, o şeyin belirlenen süreden önce alınmasını engellemesine— bakmaktan kaynaklananlar: Yabani sığır sürüsü için kesre ile el-icil (الإِجْل), hapsetti ve engelledi anlamında ‘ecele’ş-şey’e’ (أَجَلَ الشيءَ), cemezâ (جَمَزَى) vezninde onlarca