Binûn

Hûd — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لهم معروف، وتأجل القوم: تجمعوا، وجأل الصوف جمعه، واللجأ والملجأ: المعقل والملاذ، والضفدع للزومها ملجأها من الماء، والجيأل للضبع للزومها وجارها، ولذلك تسمى أم عامر، وجئل - كفرح: عرج، كأنه شبه بمشيتها لأنها تسمى العرجاء، والأجل كقنب وقبر - لذكر الأوعال، لتحصنه بقرونه، والأجل - بالضم: المجتمع من الطين يجعل حول النخلة، والمآجل: الحوض يحبس فيه الماء، ومستنقع الماء مطلقاً، وأجله تأجيلاً: جمعه، ومن النظر إلى ما يلزم في المدة: أجل لأهله: كسب وجمع وجلب واحتال، وجأل - كمنع: جاء وذهب؛ فقد تبين أن المراد بالأجل هنا الحين.

bilinen bir otlak olan ‘eclâ’ (أَجْلَى), toplandılar anlamında ‘teeccele’l-kavm’ (تأجل القوم), yünü topladı anlamında ‘ce’ele’s-sûfe’ (جأل الصوف), sığınılacak korunaklı yer anlamında el-lece’ (اللَّجَأ) ve el-melce’ (المَلْجَأ), sudaki sığınağından ayrılmadığı için kurbağa, ininden ayrılmadığı için —ki bundan ötürü Ümmü Âmir diye isimlendirilir— sırtlan için el-ceye’el (الجَيْأَل), topalladı anlamında —feriha (فَرِحَ) gibi— ‘ceile’ (جَئِلَ) —ki ‘el-A‘râ’ (Topal) diye isimlendirildiği için sanki sırtlanın yürüyüşüne benzetilmiştir—, boynuzlarıyla korunduğu için kınneb (قِنَّب) ve kubur (قُبُر) vezninde yaban keçisinin erkeğine ‘el-üccel/el-ücul’ (الأُجَّل), hurma ağacının etrafına konulan çamur yığını için zamme ile el-ücül (الأُجُل), içinde suyun hapsedildiği havuz ve mutlak olarak su birikintisi için el-me’âcil (المَآجِل) ve onu topladı anlamında ‘ecelehû te’cîlen’ (أجَّله تأجيلاً) kelimeleridir. Süre içinde zorunlu olan şeylere bakmaktan kaynaklananlar ise: Ailesi için kazandı, topladı, getirdi ve çare aradı anlamında ‘ecele li-ehlihî’ (أَجَلَ لأهله) ve geldi gitti anlamında —mene‘a (مَنَعَ) gibi— ‘ce’ele’dir (جَأَلَ). Böylece burada ecelden muradın vakit/zaman olduğu açıklığa kavuşmuş oldu.

ولما كان كأنه قيل: يا ليت شعري ماذا يكون حال الناس إذا أتى ذلك الأجل وفيها الجبابرة والرؤساء وذوو العظمة والكبراء! أجيب بقوله: {يوم يأت} أي ذلك الأجل لا يقدرون على الامتناع بل ولا على مطلق الكلام، وحذف ابن عامر وعاصم وحمزة الياء اجتزاء عنها بالكسرة كما هو فاشٍ في لغة هذيل، وكان ذلك إشارة إلى أن شدة هوله تمنع أهل الموقف الكلام أصلاً في مقدار ثلثية، ثم يؤذن لهم في الكلام في الثلث الآخر بدلالة المحذوف وقرينة الاستثناء، فإن العادة أني يكون المستثنى أقل من المستثنى منه {لا تكلم} ولو أقل كلام بدلالة حذف التاء {نفس} من جميع الخلق في ذلك اليوم

Sanki ‘Keşke bilseydim; zorbaların, reislerin, büyüklük taslayanların ve ileri gelenlerin bulunduğu bir ortamda o ecel geldiğinde insanların hali ne olacak!’ denilmiş gibi olunca, O’nun şu buyruğuyla cevap verildi: {يوم يأت} “[O gün] geldiğinde”, yani o ecel [geldiğinde], ne engel olmaya ne de mutlak olarak konuşmaya güç yetirebilirler. İbn Âmir, Âsım ve Hamza, Hüzeyl lügatinde yaygın olduğu üzere kesre ile yetinerek [‘ye’ harfini] hazfetmişlerdir. Bu durum, mahzufun delaleti ve istisna karinesiyle, o günün dehşetinin şiddetinin mahşer halkını sürenin üçte ikisi kadar bir miktarında konuşmaktan tamamen alıkoyacağına, sonra diğer üçte birlik kısımda konuşmalarına izin verileceğine bir işarettir; zira mutad olan, müstesnanın müstesnâ minh’ten daha az olmasıdır. ‘Tâ’ harfinin hazfedilmesinin delaletiyle en küçük bir söz bile {لا تكلم} “konuşamaz”, o günde bütün yaratılmışlardan hiçbir {نفس} “kimse”

الذي هو يوم الآخرة، وهو ظرف هذا الأجل وهو يوم طويل جداً ذو ألوان وفنون وأهوال وشؤون، تارة يؤذن فيه في الكلام، وتارة يكون على الأفواه الختام، وتارة يسكتهم الخوف والحسرة والآلام، وتارة ينطقهم الجدال والخصام {إلا بإذنه} أي بإذن ربك المكرر ذكره في هذه الآيات إشارة إلى حسن التربية وإحكام التدبير.

ki o ahiret günüdür ve bu ecelin zarfıdır. O, pek çok renkleri, çeşitleri, dehşetleri ve halleri bulunan çok uzun bir gündür: Kimi zaman konuşmaya izin verilir, kimi zaman ağızlara mühür vurulur, kimi zaman korku, hasret ve acılar onları susturur, kimi zaman da tartışma ve çekişme onları konuşturur; {إلا بإذنه} “ancak O’nun izniyle [konuşabilir]”. Yani bu ayetlerde güzel terbiyeye ve sağlam tedbire işaret etmek üzere zikri tekrarlanan Rabbinin izniyle [konuşabilir].

ولما علم من هذا أنه يوم عظمة وقهر، سبب عن تلك العظمة تقسيم الحاضرين فقال: {فمنهم} أي الخلائق الحاضرين لأمره {شقي} ثبتت له الشقاوة فيسر في الدنيا لأعمالها {وسعيد*} ثبتت له السعادة فمشى على منوالها؛ والتأخير: الإذهاب عن جهة الشيء بالإبعاد منه، وضده التقديم؛ والأجل: الوقت المضروب لوقوع أمر من الأمور؛ واللام تدل على العلة والغرض والحكمة بخلاف «إلى» ؛ والشقاء: قوة أسباب البلاء.

Bunun bir azamet ve kahır günü olduğu anlaşılınca, o azametten ötürü orada bulunanların taksim edilmesini neticelendirip şöyle buyurdu: {فمنهم} “Onlardan”, yani O’nun emri için hazır bulunan yaratılmışlardan, {شقي} “kimi bedbahttır”; kendisi hakkında şekavet (bedbahtlık) kesinleşmiş ve dünyada onun amelleri kendisine kolaylaştırılmıştır; {وسعيد*} “kimi de mutludur!”; kendisi hakkında saadet kesinleşmiş ve onun yolundan yürümüştür. Te’hîr (التأخير): Bir şeyden uzaklaştırmak suretiyle onu yönünden gidermektir; zıddı takdimdir. Ecel (الأجل): İşlerden bir işin vuku bulması için belirlenen vakittir. ‘İlâ’nın (إلى) aksine ‘lâm’ harfi, illete, gayeye ve hikmete delalet eder. Şekāvet (الشقاء) ise belâ sebeplerinin güçlü olmasıdır.

ولما كان أكثر الخلق هالكاً مع أن المقام مقام تهديد وتهويل، بدأ تعالى بالأشقياء ترتيباً للنشر على ترتيب اللف فقال: {فأما الذين شقوا} أي أدركهم العسر والشدة {ففي النار} أي محكوم لهم بأنهم يدخلون الناء التي هي النار لو علمتم {لهم فيها زفير} أي عظيم جداً {وشهيق*} من زفر - إذا أخرج نفسه بعد مدِّه إياه، وشهيق - إذ تردد البكاء في صدره - قاله في القاموس؛ وقال ابن كثير في تفسير

Makam bir tehdit ve korkutma makamı olmakla birlikte yaratılmışların çoğu helak olacağı için Yüce Allah, neşri leff tertibine göre düzenleyerek bedbahtlarla başladı ve şöyle buyurdu: {فأما الذين شقوا} “Bedbaht olanlara gelince”, yani kendilerine zorluk ve şiddet erişenlere gelince, {ففي النار} “onlar ateildedirler”; yani eğer bilseydiniz o ateş olan ateşe gireceklerine hükmedilmiştir; {لهم فيها زفير} “onların orada çok şiddetli bir iniltileri”, {وشهيق*} “ve hıçkırıkları vardır!” Bu, kişinin nefesini uzattıktan sonra dışarı vermesi durumundaki ‘zafera’dan (زفر) ve göğsünde ağlamanın yankılanması durumundaki ‘şehîk’ten (شهيق) gelir; bunu [el-Fîrûzâbâdî] el-Kâmûs’ta söylemiştir. İbn Kesîr ise

سورة الأنبياء: الزفير خروج أنفاسهم، والشهيق: ولوج أنفسهم؛ وعن ابن عباس ﵄: الزفير: الصوت الشديد، والشهيق: الصوت الضعيف، وعن الضحاك ومقاتل: الزفير أول نهيق الحمار، والشهيق آخره حين يفرغ من صوته إذا رده في جوفه، وسيأتي كلام الزماني في ذلك {خالدين فيها} أي بلا انقطاع، وعبر عنه بقوله جرياً على أساليب العرب: {ما دامت السماوات والأرض} .

Enbiyâ Suresi’nin tefsirinde şöyle demiştir: Zefîr nefeslerinin çıkması, şehîk ise nefeslerinin girmesidir. İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ: Zefîr şiddetli ses, şehîk ise zayıf sestir. Dahhâk ve Mukātil’den: Zefîr eşeğin anırmasının başı, şehîk ise sesini içine çektiğinde sesini bitirdiği son kısmıdır. ez-Zemânî’nin bu konudaki sözü gelecektir. {خالدين فيها} “Orada ebedî kalıcıdırlar”, yani kesintisiz olarak; Arapların üsluplarına uygun olarak bunu şu buyruğuyla ifade etmiştir: {ما دامت السماوات والأرض} “gökler ve yer durdukça”.

ولما كان له شيء لا يقبح منه شيء وهو قادر على كل شيء، دل على ذلك بقوله: {إلا ما شاء} أي مدة شاءها فإنه لا يحكم لهم بذلك فيها فلا يدخلونها.

O’nun hiçbir fiili çirkin olmadığı ve O her şeye kâdir olduğu için şu buyruğuyla buna delalet etti: {إلا ما شاء} “ancak [Rabbinin] dilediği müstesna”; yani dilediği bir süre [müstesnadır]; zira o sürede onlar hakkında buna hükmetmez ve oraya girmezler.

ولما كان الحال في هذه السورة مقتضياً - كما تقدم - لتسلية النبي ﷺ عما أخبر به سبحانه في قوله {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} - الآية، من ضيق صدره، ولذلك أتى بهذه القصص كما مضى بيان ذلك، عبر باسم الرب إشارة إلى أنه يحسن إليه بكل ما يسر قلبه ويشرح صدره فقال: {ربك} وقد جرى الناس في هذا الاستثناء على ظاهره ثم أطالوا الاختلاف في تعيين المدة المستثناة، والذي ظهر لي - والله أعلم - أنه لما تكرر الجزم بالخلود في الدارين وأن الشرك لا يغفر والإيمان موجب للجنة فكان ربما ظن أنه لا يمكن غير ذلك كما ظنه المعتزلة لا سيما إذا تؤمل القطع في مثل قوله {أن الله لا يغفر أن يشرك به} مع تقييد غيره بالمشيئة في قوله {ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء}

Bu suredeki durum —daha önce geçtiği üzere— Yüce Allah’ın {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin” ayetinde haber verdiği göğüs darlığından dolayı Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmeyi gerektirdiğinden ve daha önce açıklandığı gibi bu kıssaları bu sebeple getirdiğinden, kalbini sevindirecek ve göğsünü ferahlatacak her şeyle ona ihsanda bulunduğuna işaret etmek üzere Rab ismiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ربك} “Rabbinin [dilediği müstesnadır]”. İnsanlar bu istisnada onun zahirine göre hareket etmiş, ardından istisna edilen sürenin tayininde uzun uzadıya ihtilaf etmişlerdir. Bana zahir olan —en doğrusunu Allah bilir— şudur: İki yurtta da ebedîlik kesinleşip şirkin bağışlanmayacağı ve imanın cenneti gerektirdiği tekrarlanınca, bilhassa {أن الله لا يغفر أن يشرك به} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” gibi kesin ifadeler, bunun dışındakilerin {ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء} “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğunda meşîete (dilemeye) bağlanmasıyla birlikte düşünüldüğünde, Mutezile’nin zannettiği gibi bunun aksinin mümkün olamayacağı zannedilebilirdi.

جاء هذا الاستثناء معلماً أن الأمر فيه إلى الله تعالى كغيره من الأمور، له أن يفعل في كلها ما يشاء وإن جزم القول فيه، لكنه لا يقع غير ما أخبر به، وهذا كما تقول: اسكن هذه الدار عمرك إلاّ ما شاء زيد، وقد لا يشاء زيد شيئاً، فكما أن التعليق بدوام السماوات والأرض غير مراد الظاهر كذلك الاستثناء لا يشاء الله قطع الخلود لأحد من الفريقين، وسوقه هكذا أدل على القدرة وأعظم في تقليد المنة، ثم رأيت الإمام أباً أحمد البغوي قد ذكر معنى هذا آخر ما أورده في تفسيره من الأقوال في الآية وحكي نحوه عن الفراء، ومثله بأن تقول: والله لأضربنك إلاّ إن أرى، وعزيمتك أن تضربه، وعزاه الطحاوي في بيان المشكل إلى أهل اللغة منهم الفراء.

Bu istisna, bu husustaki emrin de diğer hususlar gibi Yüce Allah’a ait olduğunu, her ne kadar söz kesinleşmiş olsa da hepsinde dilediğini yapma yetkisine sahip bulunduğunu, ancak haber verdiğinden başkasının vuku bulmayacağını bildirmek üzere gelmiştir. Bu, senin ‘Zeyd’in dilediği süre hariç, ömrün boyunca bu evde otur’ demene benzer ki bazen Zeyd hiçbir şey dilemeyebilir. Dolayısıyla göklerin ve yerin devamına bağlamanın zahiri murad olmadığı gibi, aynı şekilde istisnada da Allah iki gruptan hiçbirinin ebediliğini kesmeyi dilemez. Ayetin bu şekilde sevkedilmesi kudrete daha çok delalet eder ve minneti yüklemede daha büyüktür. Sonra İmam Ebû Ahmed el-Begavî’nin, tefsirinde bu ayet hakkındaki görüşlerin sonunda bu manayı zikrettiğini gördüm; benzeri Ferrâ’dan da rivayet edilmiştir. O bunu, kesin kararın vurmak olduğu halde ‘Vallahi, aksi bir görüşe varmazsam seni mutlaka döveceğim’ demene benzetmiştir. Tahâvî de Beyânü Müşkili’l-Âsâr’da bunu aralarında Ferrâ’nın da bulunduğu lügat ehline dayandırmıştır.

ولما كان تخليد الكفار من الحكم بالقسط بين الفريقين لأنه من أكبر تنعيم المؤمنين الذين عادوهم في الله كما تقدم التنبيه عليه أول سورة يونس ﵇ عند قوله {ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط} كان ربما توهم أن الاستثناء لو أُخذ على ظاهره لم يكن إخراجهم من النار حيناً، نفى هذا التوهم بقوله: {إن ربك} أي المحسن إليك {فعال لما يريد} أي لا يجوز عليه البدء بالرجوع عما أراد ولا المنع عن مراده ولا يتعذر عليه شيء منه مع كثرة المرادات فلا اعتراض عليه ولا يلزمه لأحد شيء، بل له أن يخلد العاصين في الجنة ويخلد

Kâfirlerin ebedî kılınması iki fırka arasında adaletle hükmetmenin bir gereği olduğundan —çünkü bu, Yûnus aleyhisselâm Suresi’nin başında {ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط} “İnanıp salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırmak için” buyruğunda dikkat çekildiği üzere, Allah uğrunda onlara düşmanlık eden müminlerin en büyük nimetlerindendir— istisna zahirine hamledilirse bir anlığına onların cehennemden çıkarılmayacağı vehmedilebilirdi; bu vehmi şu buyruğuyla nefyetti: {إن ربك} “Şüphesiz Rabbin”, yani sana ihsanda bulunan [Rabbin], {فعال لما يريد} “dilediğini hakkıyla yapandır”. Yani O’nun hakkında dilediğinden dönmeye başlaması veya muradından alıkonulması caiz değildir; muratlarının çokluğuyla birlikte hiçbir şey O’na güç gelmez; dolayısıyla O’na hiçbir itiraz yapılamaz ve hiç kimse için O’na bir şey vacip olmaz; bilakis O, isyankârları cennette ebedî kılma ve

الطائعين في النار، ولكنه كما ثبت ذلك ليعتقد لكونه من صفة الكمال ثبت أنه لا يفعل ذلك سبحانه ولا يبدل القول لديه لأن ذلك من صفات الكمال أيضاً مع أن في ختم الآية بذلك ترجية لأهل النار في إخراجهم منها زيادة في عذابهم.

itaatkârları cehennemde ebedî kılma yetkisine sahiptir. Fakat kemal sıfatından olduğu için böyle inanılması gerektiği sabit olduğu gibi, Yüce Allah’ın bunu yapmayacağı ve O’nun katında sözün değiştirilmeyeceği de sabittir; çünkü bu da kemal sıfatlarındandır. Bununla birlikte ayetin bu şekilde bitirilmesinde, azaplarının artması için cehennem ehlinin oradan çıkarılma hususunda ümide düşürülmesi de vardır.

ولما تم أمر الأشقياء، عطف عليه قسيمهم فقال: {وأما الذين سعدوا} أي فازوا بمطالبهم وتيسر أمرهم {ففي الجنة} أي التي صارت معلومة من الدين بالضرورة {خالدين فيها} دائماً أبداً {ما دامت السماوات والأرض} على ما جرت به عادة العرب في إرادة التأبيد بلا آخر بمثل هذا {إلاّ ما شآء ربك} وأدل دليل على ما قلت في الاستثناء قوله: {عطاء} هو نصب على المصدر {غير مجذوذ} أي مقطوع ولا مكسور ولا مفصول - لعطاء من الأعطية ولا مفرق ولا مستهان به: لأنهم لو انفكوا من النعيم حقيقة أو معنى ولو لحظة لكان مقطوعاً أو منقوصاً؛ وفي الختم بذلك من الجزم بالدوام طمأنينة لأهل الجنة زيادة في نعيمهم عكس ما كان لأهل النار؛ قال أبو الحسن الرماني: والزفير: ترديد النفس مع الصوت حتى تنتفخ الضلوع، وأصله الشدة من المزفور الخلق، والزفر: الحمل على الظهر، لشدته، والزفر: السيد لأنه يطيق حمل الشدائد، وزفرت النار - إذا سمعت لها صوتاً في شدة توقدها، والشهيق: صوت فظيع يخرج من الجوف بمد النفس، وأصله الطول المفرط من قولهم: جبل شاهق

Bedbahtların durumu tamamlanınca, onların dengi olan grubu buna atfederek şöyle buyurdu: {وأما الذين سعدوا} “Mutlu kılınanlara gelince”, yani istediklerine kavuşup işleri kolaylaştırılanlara gelince, {ففي الجنة} “onlar cennettedirler”; yani dinden zaruri olarak bilinen o [cennettedirler], {خالدين فيها} ebediyen ve daima orada kalacaklardır, {ما دامت السماوات والأرض} “gökler ve yer durdukça”; Arapların bu gibi ifadelerle sonu olmayan bir ebediliği kastetme adetleri üzere [böyle buyrulmuştur], {إلاّ ما شآء ربك} “ancak Rabbinin dilediği müstesna”. İstisna hakkında söylediğime en açık delil şu buyruğudur: Mastar olarak nasbedilen {عطاء} “bir lütuf olarak”, {غير مجذوذ} “kesintisiz [bir lütuf olarak]”; yani bahşedilen nimetlerden hiçbir lütuf için kesilmiş, kırılmış, ayrılmış, dağıtılmış veya basite alınmış değildir; zira hakikatte veya manada bir an bile nimetten ayrılsalardı, kesilmiş veya eksiltilmiş olurdu. Ayetin bu şekilde devamlılığa kesinlik bildirilerek bitirilmesinde, cehennem ehlinin durumunun aksine, cennet ehlinin nimetlerinin artması için bir huzur ve güvence vardır. Ebü’l-Hasen er-Rummânî şöyle demiştir: Zefîr (الزفير): Kaburgalar şişinceye kadar sesle birlikte nefesi tekrar tekrar alıp vermektir; aslı ‘el-mezfûru’l-halk’ (yapısı güçlü) ifadesinden gelen şiddettir. ez-Zefr (الزَّفْر): Şiddetinden dolayı sırtta taşınan yüktür. ez-Zefr (الزَّفْر): Şiddet ve zorlukları taşımaya güç yetirdiği için efendidir/önderdir. ‘Zeferati’n-nâr’ (زفرت النار): Şiddetli tutuşmasında ateşin sesi işitildiğinde denir. Şehîk (الشهيق) ise nefesi uzatarak göğüsten çıkan korkunç sestir; aslı ‘cebelün şâhikun’ (جبل شاهق - yüksek dağ)

أي ممتنع طولاً؛ والخالد: الكائن في الشيء أبداً، والدائم: الباقي أبداً، ولهذا يوصف الله تعالى بالدائم دون الخالد.

sözünden gelen aşırı uzunluktur; yani boyu ulaşılamayacak kadar yüksektir. el-Hâlid (الخالد): Bir şeyin içinde ebedî olarak kalandır. ed-Dâim (الدائم): Ebediyen bâkî olandır; bundan dolayı Yüce Allah ‘el-Hâlid’ ile değil, ‘ed-Dâim’ ile nitelenir.

ولما أخبره تعالى بوقوع القضاء بتمييز الناس في اليوم المشهود إلى القسمين المذكورين على الحكم المشروح مرهباً ومرغباً، كان ذلك كافياً في الثبات على أمر الله والمضيّ لإنفاذ جميع ما أرسل به وإن شق اعتماداً على النصرة في ذلك اليوم بحضرة تلك الجموع، فكان ذلك سبباً للنهي عن القلق في شيء من الأشياء وإن جل وقعه وتعاظم خطبه، فقال تعالى: {فلا} ولما كان ما تضمنه هذا التقسيم أمراً عظيماً وخطباً جسيماً، اقتضى عظيم تشوف النفس وشديد شوقها لعلم ما سبب عنه، فاقتضى ذلك حذف النون من «كان» إيجازاً في الكلام للإسراع بالإيقاف على المراد والإبلاغ في نفي الكون على أعلى الوجوه فقال: {تك} أي في حالة من الأحوال {في مرية} والمرية: الشك مع ظهور الدلالة للتهمة - قاله الرماني {مما يعبد هؤلآء} أي لا تفعل فعل من هو في مرية بأن تضطرب من أجل ما يعبدون مواظبين على عبادتهم مجددين ذلك في كل حي فتنجع نفسك في إرادة مبادرتهم إلى امتثال الأوامر في النزوع عن ذلك بالكف عن مكاشفتهم بغائظ الإنذار

Yüce Allah ona, şahit olunacak o günde insanların açıklanan hüküm üzere zikredilen iki kısma ayrılmasıyla kazanın vuku bulacağını korkutarak ve ümitlendirerek haber verince, bu durum Allah’ın emri üzerinde sebat etmek ve o toplulukların huzurunda o gündeki yardıma güvenerek —ne kadar zor olursa olsun— gönderildiği her şeyi yerine getirmeye devam etmek için yeterli oldu. Böylece bu durum, hadisesi ne kadar büyük ve işi ne kadar mühim olursa olsun, hiçbir hususta endişeye kapılmaktan nehyedilmenin sebebi kılındı ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {فلا} “Sakın [olma!]”. Bu taksimin içerdiği şey büyük bir emir ve muazzam bir hadise olduğundan, nefsin bundan neyin kaynaklandığını bilmeye yönelik büyük bir iştiyakını ve şiddetli arzusunu gerektirdi. Bu da muradı bir an önce bildirmek ve var oluşu en üst düzeyde nefyetmede mübalağa sağlamak amacıyla sözde icaz yapılarak ‘kâne’den (كان) ‘nûn’ harfinin hazfedilmesini gerektirdi ve şöyle buyurdu: {تك} Hiçbir halde olma, {في مرية} “bir şüphe içinde”; mirye (المرية): Töhmtten dolayı delilin ortaya çıkmasıyla birlikte oluşan şüphedir—bunu er-Rummânî söylemiştir; {مما يعبد هؤلآء} “şunların taptıklarından”; yani onların ibadetlerine devam ederek ve bunu her an yenileyerek taptıkları şeyler sebebiyle sarsılan bir kimsenin yaptığı gibi yapma ki, onların öfke uyandıran uyarıları açıkça yapmaktan el çekerek

والطلب لإجابة مقترحاتهم رجاء الأزدجار كما مضى في قوله تعالى {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} - الآية، وذلك أن مادة مرى - بأيّ ترتيب كان - تدور على الاضطراب، وقد يلزمه الطرح والفصل: رمى يرمي رمياً، والمرماة: ظلف الشاة لأنه يطرح، والرمي: قطع من السحاب رقاق؛ والريم: البراح، ما يريم يفعل كذا: ما يزال، والريم: الدرج للاضطراب فيها، والقبر لنبذه في جانب من الأرض وطرح الميت فيه، وريم فلان بالمكان: أقام به مجاوزاً لغيره منفصلاً عنه كأنه رمى بنفسه فيه، وريمت السحابة - إذا دامت فلم تقلع، لأن من شأنها رمي القطر، ومرى الضرع: مسحه للحلب، والريح تمري السحاب، والمري: المعدة لقذفها ما فيها، والمرية: الشك، أي تزلزل الاعتقاد، والميرة: جلب الطعام؛ ثم استأنف تعالى خبراً هو بمنزلة العلة لذلك فقال: {ما يعبدون} أي يوقعون العبادة على وجه الاستمرار {إلاّ كما يعبد آباؤهم} ولما كانت عبادتهم في قليل من الزمن الماضي أدخل الجار فقال: {من قبل} أي أنهم لم يفعلوا ذلك لشبهة إذا كشف عنها القناع رجعوا، بل لمحض تقليد الآباء مع استحضارهم لتلبسهم بالعبادة كأنهم حاضرون لديهم يشاهدونهم مع العمى عن النظر في الدلائل والحجج كما كان من قصصنا عليك أخبارهم من الأمم في تقليد الآباء سواء بسواء مع عظيم شكيمتهم وشدة عصبتهم للأجانب

vazgeçmeleri hususunda emirlere bir an önce uymalarını istemek ve Yüce Allah’ın {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin” ayetinde geçtiği üzere vazgeçmelerini umarak tekliflerine cevap vermeyi arzulayarak nefsini helak etmeyesin. Zira ‘mery’ (مرى) maddesi —hangi dizilişte olursa olsun— çalkantı/sarsıntı etrafında döner; bazen fırlatıp atmak ve ayrılmak da bunun gereğidir: ‘Ramâ yermî remyen’ (رمى يرمي رمياً); el-mirmât (المرماة): Atıldığı için koyun tırnağıdır; er-remy (الرمي): İnce bulut parçalarıdır. er-Rîm (الريم): Ayrılmaktır; ‘mâ yerîmü yef‘alü kezâ’ (ما يريم يفعل كذا): Şunu yapmaktan geri durmaz demektir. er-Rîm (الريم): İçindeki sarsıntıdan dolayı merdiven basamağıdır; yeryüzünün bir kenarına atıldığı ve ölü içine fırlatıldığı için kabirdir. ‘Râme fülânün bi’l-mekân’ (ريم فلان بالمكان): Sanki kendini oraya atmış gibi başkasını geçip ondan ayrılarak orada ikamet etti demektir. Yağmur damlalarını bırakıp fırlatmak onun şanından olduğu için bulut dinmeyip devam ettiğinde ‘rîmeti’s-sehâbe’ (ريمت السحابة) denir. ‘Merâ ed-der‘a’ (مرى الضرع): Sağmak için memeyi sıvazladı demektir; rüzgâr bulutları sevk eder (temrî). el-Merî (المري): İçindekileri fırlatıp attığı için midedir. el-Mirye (المرية): Şüphe, yani inancın sarsılmasıdır. el-Mîre (الميرة): Yiyecek getirmektir. Sonra Yüce Allah, bunun gerekçesi konumunda olan bir habere başlayarak şöyle buyurdu: {ما يعبدون} İbadetlerini sürekli olarak yapmazlar, {إلاّ كما يعبد آباؤهم} “ancak babalarının taptığı gibi [taparlar]”. Onların ibadeti geçmiş zamanın az bir kısmında olduğundan cer edatını getirip şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce”; yani onlar bunu, üzerindeki örtü kaldırıldığında vazgeçecekleri bir şüpheden dolayı değil, delillere ve hüccetlere bakmaktan körleşerek sanki onları yanlarında görüyorlarmış gibi ibadete sarılışlarını gözlerinde canlandırıp sırf babalarını taklit ettiklerinden dolayı yapmışlardır; nitekim haberlerini sana anlattığımız ümmetlerin durumu da yabancılara karşı şiddetli taassupları ve katı inatlarıyla birlikte babalarını tıpatıp taklit etmekten ibaretti.

فكيف بالأقارب فكيف بالآباء! فأقم عليهم الحجة بإبلاغ جميع ما نأمرك به كما فعل من قصصنا عليك أنباءهم من إخوانك من الرسل غير مخطر في البال شيئاً مما قد يترتب عليه إلى أن ينفذ ما نريد من أوامرنا كما سبق في العلم فلا تستعجل فإنا ندبر الأمر في سفول شأنهم وعلو شأنك كما نريد {وإنا} بما لنا من العظمة {لموفوهم نصيبهم} من الخير والشر من الآجال وغيرها وما هو ثابت ثباتاً لا يفارق أصلاً؛ ولما كانت التوفية قد تطلق على مجرد الإعطاء وقد يكون ذلك على التقريب، نفى هذا الاحتمال بقوله: {غير منقوص} والنصيب: القسم المجعول لصاحبه كالحظ؛ والمنقوص: المقدار المأخوذ جزء منه؛ والنقص: أخذ جزء من المقدار.

Nerede kaldı akrabalar, nerede kaldı babalar! O halde sana haberlerini anlattığımız elçi kardeşlerinin yaptığı gibi, bundan doğabilecek hiçbir şeyi aklına getirmeksizin sana emrettiğimiz her şeyi tebliğ ederek onlara karşı delili ortaya koy ki ezelî ilimde geçtiği üzere emirlerimizden dilediğimiz yerine gelsin; acele etme, zira biz onların alçalması ve senin yücelmen hususunda işi dilediğimiz gibi tedbir etmekteyiz. {وإنا} Sahip olduğumuz azametle biz, {لموفوهم نصيبهم} “onların paylarını tastamam vereceğiz”; ecellerden ve diğer şeylerden hayır ve şerden kendilerine ait olan ve asla ayrılmayacak şekilde sabit bulunan [paylarını tastamam vereceğiz]. Tevfiye (tastamam verme) bazen sadece vermeye ve bazen de yaklaşık olarak vermeye ıtlak olunabildiğinden, şu buyruğuyla bu ihtimali nefyetti: {غير منقوص} “hiç eksiltilmeksizin!” Nasîb (النصيب): Tıpkı pay gibi sahibine tahsis edilen kısımdır. Menkûs (المنقوص): Kendisinden bir cüz alınan miktardır. Naks (النقص) ise miktardan bir parça almaktır.

ولما ذكر في هذه الآية إعراضهم عن الإتباع مع ما أتى به من المعجزات وأنزل عليه من الكتاب، سلاه بأخيه ﵉ لأن الحال إذا عم خف، وابتدأ ذكره بحرف التوقع بما دعا إلى توقعه من قرب ذكره مع فرعون مع ذكر كتابه أول السورة فقال تعالى: {ولقد آتينا} أي بما لنا من العظمة {موسى الكتاب} أي التوراة الجامعة للخير.

Bu ayette, getirdiği mucizelere ve kendisine indirilen kitaba rağmen onların uymaktan yüz çevirdikleri zikredilince, durum genelleştiğinde hafifleyeceğinden ötürü onu kardeşi [Musa] aleyhisselâm ile teselli etti. Surenin başında kitabının zikriyle birlikte Firavun ile anılmasının yakınlığından ötürü beklenilmesine çağrıda bulunan şey sebebiyle onun zikrine tevakku‘ (beklenti) harfiyle başlayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولقد آتينا} Azametimizle şüphesiz biz verdik, {موسى الكتاب} “Musa’ya Kitab’ı”, yani bütün hayırları toplayan Tevrat’ı verdik.

ولما كان الضار والمسلي نفس الاختلاف، بني للمفعول قوله: {فاختلف فيه} فآمن به قوم وكفر به آخرون مع أنه إمام ورحمة

Zarar veren ve teselli eden şey ihtilafın bizzat kendisi olduğu için şu buyruğu meçhul sığada getirdi: {فاختلف فيه} “Fakat onda ihtilafa düşüldü”. Bir önder ve rahmet olmasına rağmen bir topluluk ona inandı, diğerleri ise onu inkâr etti.

وكتب سبحانه له فيه من كل شيء موعظة وتفصيلاً لكل شيء، وكان معجباً لأهل ذلك الزمان كما اختلف في كتابك مع إعجابه لأهل هذا الزمان وبيانه للهدى أتم بيان، إشارة إلى أن الخلق مهما جاءهم عن الله، وهو لا يكون إلاّ مصحوباً بالأدلة القاطعة نأوا عنه واختلفوا فيه، ومهما تلقفوه عن آبائهم تلقوه بالقبول وناضلوا عنه وسمحوا فيه بالمهج وإن كان منابذاً للعقول، فكان قوم موسى باختلافهم في الكتاب كل قليل يأبى فريق منهم بعض أحكامه ويريدون نقض إبرامه كما سلف بيانه غير مرة عن نص التوراة وسفر يوشع إلى أن آل أمرهم الآن إلى أن صاروا ثلاث فرق: ربانيين، وقرابين، وسامرة؛ يضلل بعضهم بعضاً، ومع ذلك فلم يعاجلهم بالأخذ مع قدرته على ذلك كما فعل بمن قص أمره من الأمم لما سبق من حكمه بتأخيرهم إلى الأجل المعدود، وفصل بين هذا وبين قصة موسى ﵇ مع فرعون ليكون مع ما دعا إلى تقديم ما تقدم من الآيات أوقع في التسلية وأبلغ في التعزية والتأسية كما هو شأن كل ما ألقي إلى المحتاج شيئاً فشيئاً {ولولا كلمة} أي عظيمة لا يمكن تغييرها لأنها من كلام الملك الأعظم {سبقت من ربك} أي المحسن إليك وإليهم بإرسالك رحمة للعالمين {لقُضي} أي لوقع القضاء {بينهم} أي بين من اختلف في

Oysa Yüce Allah onda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayıcı hükümler yazmıştı; bu zamanın ehline hayranlık vermesine ve hidayeti en mükemmel şekilde açıklamasına rağmen senin kitabında ihtilaf edildiği gibi, o da o zamanın ehline hayranlık vermişti. Bu durum, yaratılmışlara Allah’tan kesin delillerle birlikte ne gelirse gelsin ondan uzaklaşıp onda ihtilafa düştüklerine; babalarından neyi kaparlarsa akıllara aykırı olsa bile onu kabulle karşılayıp onu savunduklarına ve onun uğrunda canlarını feda ettiklerine bir işarettir. Nitekim Musa’nın kavmi Kitap’ta ihtilaf ederek her defasında içlerinden bir grup onun bazı hükümlerini reddediyor ve daha önce Tevrat metninden ve Yeşu’nun Kitabı’ndan defalarca açıklandığı üzere onun bağlarını çözmek istiyorlardı; nihayetinde durumları şimdi birbirini saptırmakla suçlayan üç fırkaya dönüştü: Rabbânîler, Karâîler ve Sâmirîler. Bununla birlikte, onları sayılı bir ecele erteleme hükmü önceden geçtiği için, kıssası anlatılan ümmetlere yaptığı gibi buna güç yetirdiği halde onları hemen cezalandırmadı. İhtiyaç sahibine peyderpey verilen her şeyin durumunda olduğu gibi, daha önce geçen ayetlerin takdim edilmesini gerektiren hususlarla birlikte tesellide daha tesirli ve taziyede daha beliğ olsun diye bununla Musa’nın aleyhisselâm Firavun ile olan kıssasının arasını ayırdı: {ولولا كلمة} “Eğer bir söz olmasaydı”, yani en büyük Hükümran’ın sözünden olduğu için değiştirilmesi mümkün olmayan yüce bir söz olmasaydı, {سبقت من ربك} âlemlere bir rahmet olarak seni göndermekle sana ve onlara ihsanda bulunan “Rabbinden önceden geçmiş [bir söz olmasaydı]”, {لقُضي} hüküm verilirdi, {بينهم} Musa’nın

كتاب موسى عاجلاً، ولكن سبقت الكلمة أن القضاء الكامل إنما يكون يوم القيامة كما قال في سورة يونس {فما اختلفوا حتى جاءهم العلم} - الآية.

kitabı hakkında ihtilafa düşenlerin “aralarında derhal [hüküm verilirdi]”. Fakat tam hükmün ancak kıyamet gününde verileceğine dair söz önceden geçmiştir; nitekim Yûnus Suresi’nde {فما اختلفوا حتى جاءهم العلم} “Kendilerine ilim gelinceye kadar ihtilafa düşmediler” ayetinde böyle buyurmuştur.

ولما كان الاختلاف قد يكون بغير الكفر بين أنه به، فقال مؤكداً لأن كل طائفة من اليهود تنكر شكها فيه وفعلها فعل الشاك: {وإنهم لفي شك} أي عظيم محيط بهم {منه} أي من القضاء أو الكتاب {مريب} أي موقع في الريب والتهمة والاضطراب مع ما رأوا من الآيات التي منها سماع كلام الله ورؤية ما كان يتجلى في جبل الطور من الجلال ويتبدى لهم في قبة الزمان من خارق الأحوال {وإن كلاًّ} من المختلفين في الحق من قوم موسى وغيرهم ممن هو على الحق وممن هو على الباطل؛ و {إن} عند نافع وابن كثير وأبي بكر عن عاصم عاملة مع تخفيفها من الثقيلة في قراءة غيرهم اعتباراً بأصلها {لما} هي في قراءة ابن عامر وحمزة وعاصم بالتشديد الجازمة حذف فعلها - قال ابن الحاجب: وهو شائع فصيح، وفي قراءة غيرهم بالتخفيف مركبة من لام الابتداء و {ما} المؤكدة بنفي نقيض ما أثبته الكلام ليكون ثبوته مع نفي نقيضه على أبلغ وجه.

İhtilaf küfür dışındaki bir sebepten de kaynaklanabileceğinden, onun küfür sebebiyle olduğunu açıkladı; Yahudilerden her fırka ondan şüphe ettiğini inkâr ettiği ve fiilleri şüphe edenin fiili olduğu için tekit ederek şöyle buyurdu: {وإنهم لفي شك} “Şüphesiz onlar bir şüphe içindedirler”; kendilerini kuşatan büyük bir şüphe içindedirler, {منه} “ondan”, yani hükümden veya Kitap’tan, {مريب} “huzursuz edici [bir şüphe içindedirler]”. Yani Allah’ın kelamını işitmek, Tûr dağında tecelli eden celali görmek ve zamanın çadırında kendilerine beliren harikulade haller gibi gördükleri onca ayete rağmen şüpheye, töhmete ve sarsıntıya düşüren bir şüphe içindedirler. {وإن كلاًّ} “Ve şüphesiz onların her birine”; Musa’nın kavminden ve hak üzere olanlarla batıl üzere olan diğerlerinden hakkı ihtilaf konusu yapanların her birine. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekir kıraatinde {إن}, aslına itibar edilerek diğerlerinin kıraatindeki şeddeli halinden hafifletilmiş olmakla birlikte amel etmektedir. {لما} ise İbn Âmir, Hamza ve Âsım’ın kıraatinde fiili hazfedilmiş cezmedici şeddeli [lemmâ]dır—İbnü’l-Hâcib: Bu yaygın ve fasih bir kullanımdır, demiştir—; diğerlerinin kıraatinde ise tahfifle (şeddesiz olarak), ibtida lâm’ı ile sözün ispat ettiği şeyin zıddını nefyetmek suretiyle pekiştiren tekit {ما}’sından mürekkeptir ki böylece onun sübutu, zıddının nefyiyle birlikte en beliğ şekilde olsun.

ولما كان الشرط في حذف الفعل بعد «لما» الجازمة أن يكون مما يتوقع بوقوع فعل قبلها يدل عليه، كان التقدير: يقض بينهم، وسيقضي

Cezmeden ‘lemmâ’dan (لما) sonra fiilin hazfedilmesinin şartı, kendisinden önce buna delalet eden bir fiilin vuku bulmasıyla beklenen bir şey olması gerektiğinden, takdir şöyledir: Onların aralarında hüküm verilsin; ve elbette hükmedecektir.

وهو معنى ما قرن بعدها بلام القسم من قوله: {ليوفينهم ربك} أي المحسن إليك بإقامتك على المنهاج الأعدل والفضل من العباد {أعمالهم} لا يدع منها شيئاً لأنه لا يخفى عليه منها شيء، والسياق يقتضي أن يكون {ما} في {لما} في قراءة التخفيف للتأكيد على النحو الذي مر غير مرة أن النافي إذا زيد في سياق الإثبات كان كأنه نفي النقيض تأكيداً لمثبت {إنه بما يعملون} قدم الظرف لتأكيد الخبر {خبير} فإذا علمت أن شأنك في أمتك شأن الرسل في أممهم وأنه لا بد من الاختلاف في شأن الرسول والكتاب كما جرت بذلك السنة الإلهية وأن الجزاء بالأعمال كلها لا يد منه {فاستقم} أي أوجد القوم بغاية جهدك بسبب أنك لا تكلف إلاّ نفسك وأن الذي أرسلك لا يغفل عن شيء، ومن استقام استقيم له.

Bu, ondan sonra kasem lâm’ı ile birleştirilen şu buyruğun manasıdır: {ليوفينهم ربك} “Rabbin onlara mutlaka tastamam verecektir”, yani kullardan en adil ve en faziletli yol üzere seni kaim kılmak suretiyle sana ihsanda bulunan Rabbin, {أعمالهم} “amellerinin karşılığını [tastamam verecektir]”. Onlardan hiçbir şeyi bırakmaz; çünkü onlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz. Siyak, hafif okuyuşta {لما} içindeki {ما}’nın, daha önce defalarca geçtiği üzere ispat makamında nefyeden edat ziyade kılındığında müspet olanı tekit etmek için sanki zıddı nefyedilmiş gibi olması kabilinden tekit için olmasını gerektirir. {إنه بما يعملون} Haberi tekit etmek için zarf öne geçirilmiştir: {خبير} “O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır”. Ümmetin içindeki durumunun resullerin ümmetleri içindeki durumu gibi olduğunu, ilâhî sünnetin bu şekilde cereyan ettiği üzere resul ve Kitap hakkında ihtilafın kaçınılmaz bulunduğunu ve bütün amellerin karşılığının verilmesinin muhakkak olduğunu bildiğine göre, {فاستقم} “dosdoğru ol!” Yani sadece kendi nefsinden sorumlu olduğun ve seni gönderenin hiçbir şeyden gafil olmadığı sebebiyle bütün gücünle dosdoğru davran; zira kim istikamet üzere olursa onun işi de doğrultulur.

ولما كان من المقطوع به أن الآمر له ﷺ مَن له الأمر كله، بني للمفعول قوله: {كمآ أمرت} أي كما استقام إخوانك من الأنبياء في جميع الأصول والفروع سواء كان في نفسك أو في تبليغ غيرك معتدلاً بين الإفراط والتفريط ولا يضيق صدرك من استهزائهم وتعنتهم واقتراحهم للآيات وإرادتهم أن تترك بعض ما يوحى إليك من التشنيع عليهم والعيب لدينهم بل صارحهم بالأمر واتركهم وأهواءهم، نحن ندبر الأمر كما نريد على حسب ما نعلم.

Ona sallallâhu aleyhi ve sellem emredenin bütün emirlerin sahibi olduğu kesin olarak bilindiğinden, şu buyruğu meçhul sığada getirdi: {كمآ أمرت} “Emrolunduğun gibi [dosdoğru ol!]”. Yani peygamber kardeşlerinin bütün usul ve füruatta dosdoğru olduğu gibi —ister kendi nefsinde ister başkalarına tebliğde olsun— ifrat ve tefrit arasında mutedil olarak dosdoğru ol; onların alay etmelerinden, inatlarından, mucize teklif etmelerinden ve kendilerini kınamaktan ve dinlerini ayıplamaktan sana vahyolunanların bir kısmını bırakmanı istemelerinden ötürü göğsün daralmasın; bilakis onlara işi açıkça söyle ve onları hevalarıyla baş başa bırak; biz bildiğimize göre işi dilediğimiz gibi tedbir ederiz.

ولما كان الفاصل بين المعطوف والمعطوف عليه يقوم مقام تأكيد الضمير المستتر، عطف عليه قوله: {ومن} أي وليستقم أيضاً من {تاب} عن الكفر مؤمناً {معك} على ما أمروا تاركين القلق من استبطائهم للنصرة كما روى البخاري وابو داود والنسائي عن خباب بن الأرت ﵁ قال: «شكونا إلى رسول الله ﷺ وهو متوسد بردة في ظل الكعبة وقد لقينا من المشركين شدة فقلنا: ألا تدعو الله لنا، فقعد وهو محمر وجهه فقال: كان الرجل فيمن كان قبلكم يحفر له في الأرض فيجعل فيه فيجاء بالمنشار فيوضع فوق رأسه فيشق باثنين، وما يصده ذلك عن دينه ويمشط بأمشاط الحديد ما دون لحمه من عظم أو عصب وما يصده ذلك عن دينه والله ليتمن الله هذا الأمر حتى يسير الراكب من صنعاء إلى حضرموت لا يخاف إلا الله والذئب على غنمه ولكنكم تستعجلون» ؛ وعن ابن عباس ﵄: ما نزلت على النبي ﷺ آية أشد ولا أشق من هذه الآية. والاستقامة: الاستمرار في جهة واحدة.

Matûf ile matûfun aleyh arasındaki fasıla gizli zamirin tekidi yerine geçtiğinden, şu buyruğu ona atfetti: {ومن} ve şu kimse de dosdoğru olsun: {تاب} küfürden dönüp iman eden, {معك} “seninle beraber [tövbe edenler de dosdoğru olsun!]”. Yardımın gecikmesinden ötürü endişelenmeyi bırakarak emrolundukları şey üzere [dosdoğru olsunlar]. Nitekim Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî’nin Habbâb b. Eret’ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe’nin gölgesinde bir bürdeyi yastık yapmışken ve biz müşriklerden şiddetli eziyet görmüşken ona şikayette bulunup: ‘Bizim için Allah’a dua etmez misin?’ dedik. Yüzü kızarmış halde oturdu ve şöyle buyurdu: ‘Sizden öncekiler içinde öyle bir adam olurdu ki, onun için yerde bir çukur kazılır, içine konulur, sonra testere getirilip başının üzerine konur ve ikiye bölünürdü de bu onu dininden döndürmezdi. Etinin altındaki kemiğe ve sinire varıncaya kadar demir taraklarla taranırdı da bu onu dininden döndürmezdi. Allah’a yemin olsun ki Allah bu işi mutlaka tamamlayacaktır; öyle ki bir süvari San‘a’dan Hadramut’a kadar tek başına yolculuk edecek, Allah’tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.’» İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ: Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetten daha şiddetli ve daha zor bir ayet inmemiştir. İstikamet (الاستقامة): Tek bir doğrultuda devam etmektir.

ولما كانت وسطاً بين إفراط وتفريط وكان التفريط لا يكاد يسلم منه إلا الفرد النادر، وهو في الأغلب يورث انكسار النفس واحتقارها والخوف من الله، وكان الإفراط يورث إعجاباً، وربما

O, ifrat ve tefrit arasında bir orta yol olduğundan ve tefritten pek nadir kimseler hariç neredeyse hiç kimse kurtulamadığından —ki o çoğunlukla nefsin kırılmasına, kendini küçük görmesine ve Allah’tan korkmaya sebep olur—, ifrat ise kendini beğenmeye yol açtığından ve bazen

أفضى بالإنسان إلى ظن أنه شارع فينسلخ لذلك من الدين، طوى التفريط ونهى عن الإفراط فقال: {ولا تطغوا} أي تتجاوزوا الحد فيما أمرتم به أو نهيتم عنه بالزيادة إفراطاً، فإن الله تعالى إنما أمركم ونهاكم لتهذيب نفوسكم لا لحاجته إلى ذلك ولن تطيقوا أن تقدروا الله حق قدره، والدين متين لن يشاده أحد إلا غلبه، فقد رضي منكم سبحانه الاقتصاد في العمل مع حسن المقاصد، ويجوز أن يكون المعنى: ولا تبطركم النعمة فتخرجكم عن طريق الاستقامة يمنة أو يسرة.

insanı şeriat koyucu olduğunu zannetmeye kadar götürüp bu yüzden dinden çıkmasına sebep olabileceğinden, tefriti zikretmeyip ifrattan nehyetti ve şöyle buyurdu: {ولا تطغوا} “Ve haddi aşmayın!” Yani ifrata sapıp artırmak suretiyle size emredilen veya yasaklanan hususlarda sınırı aşmayın; zira Yüce Allah size ancak nefislerinizi terbiye etmek için emretmiş ve yasaklamıştır, buna ihtiyacı olduğundan değil; siz Allah’ı hakkıyla takdir etmeye asla güç yetiremezsiniz. Din sağlamdır; kim onunla yarışmaya kalkarsa din ona galip gelir. Yüce Allah sizden güzel niyetlerle birlikte amelde iktisadı (itidali) kabul etmiştir. Mananın şöyle olması da caizdir: Nimet sizi şımartıp da istikamet yolundan sağa veya sola saptırmasın.

ولما نهي عن الإفراط وهو الزيادة تصريحاً، فأفهم النهي عن التفريط، وهو النقص عن المأمور تلويحاً من باب الأولى، على ذلك مؤكداً تنزيلاً لمن يفرط أو يفرط منزلة المنكر فقال: {إنه بما تعملون} قدم الظرف لما تقدم من تأكيد الإبصار {بصير*} ومادة «طغى» واوية ويائية بكل ترتيب تدور على مجاوزة الحد مع العلو، فالغطاء: ما ستر به الشيء عالياً عليه، ولا يكون ساتراً لجميعه إلا إذا فضل عنه فتجاوز حده، وغطى الليل - إذا غشي، وكل شي ارتفع فهو غاط. وطغى السيل - إذا جاء بماء كثير، والبحر: هاجت أمواجه،

Açıkça fazlalık demek olan ifrattan nehyedilince, evleviyetle emrolunandan eksiltmek demek olan tefritten nehyedildiği dolaylı olarak anlaşıldı; bunun üzerine ifrata veya tefrite düşeni inkârcı makamına indirgeyerek tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {إنه بما تعملون} Görmenin tekit edilmesi sebebiyle daha önce geçtiği üzere zarf öne geçirilmiştir: {بصير*} “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir!” ‘Tağâ’ (طغى) maddesi vavey ve yâî olarak her dizilişte yükseklikle birlikte sınırı aşmak etrafında döner: el-Gıtâ’ (الغطاء): Üzerine yükselerek bir şeyi örten örtüdür; onu aşıp sınırını geçmedikçe tamamını örtücü olamaz. Gece bürüdüğünde ‘gattâ el-leyl’ (غطى الليل) denir; yükselen her şey ‘gāt’tır (غاط). Sel çok su ile geldiğinde ‘tağâ es-seyl’ (طغى السيل), denizin dalgaları kabardığında ‘tağâ el-bahr’ (طغى البحر) denir.

والطغيان: مجاوزة الحد في العصيان، والغائط والغيط: المطمئن من الأرض، لأن ما كان كذلك وكانت أرضه طيبة كانت لا تزال ريّاً فيعلو ما نبت فيها ويخصب فيتجاوز الحد في ذلك، ومنه الغوطة - لموضع بالشام كثير الماء والشجر.

Tuğyân (الطغيان): İsyanda sınırı aşmaktır. el-Gāit (الغائط) ve el-gayt (الغيط): Çukur arazidir; çünkü böyle olan ve toprağı güzel olan yer daima suya kanmış olur; dolayısıyla içinde bitenler boy atıp verimli hale gelir ve bu hususta sınırı aşar. Şam’da suyu ve ağacı bol olan bir yer için kullanılan el-Gūta (الغوطة) kelimesi de buradan gelir.

ولما نهي عن الإفراط في الدين، أتبعه النهي عن التفريط بالتقصير فيه بسفول الهمم على وجه عام، وكان الحب في الله والبغض منه أوثق عرى الإيمان، إشارة إلى ضده الذي هو أوثق عرى الشيطان فقال: {ولا تركنوا} أي شيئاً من ركون، وقال: {إلى الذين ظلموا} أي وجد منهم الظلم ولم يقل الظالمين، أي بالميل إليهم بأن تثاقل أنفسكم نحوهم للميل إلى أعمالهم ولو بالرضى به والتشبه بهم والتزيّي بزيهم، وحاصل الآيتين: لا تظلموا بأنفسكم ولا تستحسنوا أفعال الظالمين، وفسر الزمخشري الركون بالميل اليسير، وهو حسن من جهة المعنى لكني لن أره لغيره من أهل اللغة، وقال الرماني - وهو أقرب: الركون: السكون إلى الشيء بالمحبة والانصباب إليه، ونقيضه النفور عنه. وهو على التفسير الثاني في {تطغوا} من عطف الخاص على العام، والآية ملتفتة إلى قوله تعالى {فلعلك تارك بعض ما يُوحى إليك} {فتمسكم النار} أي فتسبب عن ركونكم إليهم مسُّها لكم فلا تقدروا على التخلص منها بنوع حيلة من أنفسكم؛ ومن إجلال النبي ﷺ إفراده بالخطاب في الأمر بأفعال الخير، والإتيان بضمير الجمع في النهي عن أفعال الشر - نبه على ذلك الإمام أبو حيان.

Dinde aşırılıktan (ifrat) nehyedildikten sonra, genel bir şekilde himmetlerin düşüklüğü sebebiyle onda kusur göstermek suretiyle yapılan ihmalkârlıktan (tefrit) nehyi onun peşine ekledi. Allah için sevmek ve O'nun için buğzetmek imanın en sağlam kulpu olduğundan, bunun zıddı olan ve şeytanın en sağlam kulpu sayılan şeye işaret ederek şöyle buyurdu: {ولا تركنوا} “Meyletmeyin”, yani hiçbir şekilde meyletmeyin; {إلى الذين ظلموا} “Zulmedenlere”, yani kendilerinden zulüm sadır olanlara -ve "zalimlere" demedi-; yani onların amellerine meyletmek suretiyle nefislerinizin onlara doğru ağır basmasıyla, onlardan razı olmak, onlara benzemek ve onların kılığına bürünmek suretiyle dahi olsa [onlara meyletmeyin]. İki ayetin özeti şudur: Bizzat kendiniz zulmetmeyin ve zalimlerin fiillerini de güzel görmeyin. Zemahşerî, rukûn (ركون) kelimesini "az bir meyil" olarak tefsir etmiştir; bu, anlam bakımından güzeldir fakat bunu dil âlimlerinden başkasında görmedim. Rummânî ise -ki bu daha yakındır- şöyle demiştir: Rukûn, bir şeye sevgiyle meyletmek ve ona yönelmek suretiyle sükûnet bulmaktır; zıddı ise ondan nefret edip kaçmaktır. Bu, {تطغوا} “Haddi aşmayın” ifadesindeki ikinci tefsire göre, has olanın âm olana atfedilmesi kabilindendir. Ayet, Yüce Allah'ın {فلعلك تارك بعض ما يُوحى إليك} “Belki de sen, sana vahyedilenin bir kısmını terk edeceksin” buyruğuna iltifat etmektedir. {فتمسكم النار} “Yoksa size ateş dokunur”, yani onlara meyletmeniz sebebiyle ateşin size dokunması neticesi doğar da nefislerinizden hiçbir çare ile ondan kurtulmaya güç yetiremezsiniz. Hayır fiillerini emretmede Hz. Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem hitapta tekil kılmak, şer fiillerden nehyetmede ise çoğul zamiri getirmek, ona gösterilen bir tazimdendir; buna İmam Ebû Hayyân dikkat çekmiştir.

ولما كان كل موجود سوى الله في قهره وتحت أمره، قال تعالى: {وما لكم} ولما كان دون رتبته تعالى من الرتب والذوات ما لا يحصيه غيره سبحانه، أدخل الجار تبعيضاً فقال: {من دون الله} أي الملك لأعظم، وأعرق في النفي فقال: {من أولياء} أي يخلصونكم من عذابه لما تقرر أن {دون} من الأدون وهو الأقرب إلى جهة السفل؛ والولي: المختص بأن من شأنه تولي المعونة عند الحاجة، وأشار إلى أن نصر مَنْ لا ناصر له من الله محال بأداة البعد وبناء للمفعول فقال: {ثم لا تنصرون*} أي ثم إذاً فإنكم هذا وذاك فما أبعدكم من النصرة!

Allah’tan başka her varlık O’nun kahrı ve emri altında olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {وما لكم} “Sizin yoktur”. Yüce mertebesinin altında O’ndan başkasının sayamayacağı mertebeler ve zatlar bulunduğundan teb‘îz (kısmîlik) için cer edatını getirip şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah’tan başka”, yani en yüce Hükümran’dan başka; nefyin kökünü pekiştirerek şöyle buyurdu: {من أولياء} “hiçbir dostunuz [yoktur]”; yani sizi O’nun azabından kurtaracak [hiçbir dostunuz yoktur]. Zira ‘dûn’ (دون) kelimesinin aşağıya en yakın olan ‘ednâ’dan geldiği sabittir. Velî (الولي): İhtiyaç anında yardımı üstlenmek şanından olan kimsedir. Allah’tan bir yardımcısı olmayanın yardım görmesinin imkânsız olduğuna uzaklık edatıyla ve meçhul sığa ile işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم لا تنصرون*} “Sonra yardım da göremezsiniz!” Yani sonra o takdirde siz şu ve bu haldesinizdir; yardımdan ne kadar da uzaksınız!

ولما كان العلم حاصلاً بما سبق من الحكم من أن الآدمي محل العجز والتقصير، أتبع ذلك بأعلى مكفر لما يوجبه العجز ويقضي به الفتور والوهن من الصغائر وأعمه وأجلبه للاستقامة، وذلك يدل على أنها بعد الإيمان أفضل العبادات، فقال تعالى: {وأقم الصلاة}

Âdemoğlunun acizlik ve kusur mahalli olduğuna dair daha önce geçen hükümden ilim hâsıl olunca, acizliğin gerektirdiği, gevşeklik ve zayıflığın doğurduğu küçük günahları en üstün, en kapsamlı ve istikamete en çok sevk eden kefareti bunun peşine getirdi. Bu durum, onun imandan sonra ibadetlerin en faziletlisi olduğuna delalet eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurdu: {وأقم الصلاة}

أي اعملها على استواء {طرفي النهار} بالصبح والعصر كما كان مفروضاً بمكة في أول الأمر قبل الإسراء، ويمكن أن يراد مع ذلك الظهر لأنها من الطرف الثاني {وزُلفاً} أي طوائف ودرجات وأوقات، جمع زلفة {من الَّيل} يمكن أن يكون المراد به التهجد، فقد كان مفروضاً في أول الإسلام، ويمكن أن يراد المغرب والعشاء مع الوتر أو التهجد؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن الحسنات} أي الطاعات كلها الصلاة وغيرها المبنية على أساس الإيمان {يذهبن السيئات} أي الصغائر، وأما الكبائر التي يعبر عنها بالفواحش ونحوه فقد تقدم في قصة شعيب ﵇ عند قوله {ثم توبوا إليه} أنه لا يكفرها إلا التوبة لما فيها من الإشعار بالتهاون بالدين، واجتنابها لا يكفر إلا إذا كان عن نية صالحة كما أفهمه صيغة الافتعال من قوله

Yani onu dosdoğru kıl: {طرفي النهار} “Gündüzün iki tarafında”; İsrâ’dan önce ilk dönemde Mekke’de farz kılındığı gibi sabah ve ikindi ile [kıl]. Bununla birlikte öğle namazının da kastedilmiş olması mümkündür; zira o da ikinci taraftandır; {وزُلفاً} “ve [yakın] saatlerinde”; yani zülfe’nin (زلفة) çoğulu olarak kısımlarında, derecelerinde ve vakitlerinde, {من الَّيل} “gecenin”. Bununla teheccüdün kastedilmiş olması mümkündür; zira o İslam’ın başında farzdı; vitir veya teheccüd ile birlikte akşam ve yatsının kastedilmiş olması da mümkündür. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الحسنات} “Şüphesiz iyilikler”, yani iman esası üzerine bina edilmiş namaz ve diğer bütün itaatler, {يذهبن السيئات} “kötülükleri giderir”, yani küçük günahları [giderir]. Fahiş fiiller ve benzeriyle ifade edilen büyük günahlara gelince; Şuayb aleyhisselâm kıssasında {ثم توبوا إليه} “Sonra O’na tövbe edin” buyruğunda geçtiği üzere, dini hafife alma işareti taşıdığından onları ancak tövbe siler; onlardan kaçınmak da ancak şu buyruğundaki ifti‘âl kalıbının ifade ettiği üzere

{إن تجتنبوا} [النساء: ٣٠] ؛ روى البخاري في التفسير عن ابن مسعود ﵁ «أن رجلاً أصاب من امرأة قبلة، فأتى رسول الله ﷺ فذكر له ذلك فأنزل الله عليه {أقم الصلاة طرفي النهار} - الآية، قال الرجل: ألي هذه؟ قال: لمن عمل بها من أمتي» وهذا الحديث يؤيد قول ابن عباس ﵄: إن هذه الآية من هذه السورة المكية المدنية.

salih bir niyetle olursa kefaret olur: {إن تجتنبوا} [en-Nisâ: 30] “Eğer kaçınırsanız”. Buhârî tefsir bölümünde İbn Mes‘ûd’dan radıyallâhu anh rivayet etmiştir: «Bir adam bir kadını öpmüş, sonra Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek durumu ona anlatmıştı. Bunun üzerine Allah ona {أقم الصلاة طرفي النهار} ‘Gündüzün iki tarafında namazı dosdoğru kıl...’ ayetini indirdi. Adam: ‘Bu yalnız bana mı mahsustur?’ dedi. [Resûlullah]: ‘Ümmetimden bununla amel eden herkes içindir’ buyurdu.» Bu hadis, İbn Abbâs’ın radıyallâhu anhümâ ‘Bu ayet, bu Mekkî surenin Medenî olan ayetlerindendir’ sözünü desteklemektedir.

ولما تم هذا على هذا الوجه الأعلى والترتيب الأولى، قال تعالى

Bu husus bu en üstün vecih ve en öncelikli tertip üzere tamamlanınca, Yüce Allah

مادحاً له ليعرف مقداره فيلزم: {ذلك} أي الأمر العالي الرتبة الذي تقدم من الترغيب والترهيب والتسلية وتعليم الداء والدواء للخلاص من الشقاء {ذكرى} أي ذكر عظيم {للذاكرين*} أي لمن فيه أهلية الذكر والانتباه به بحضور القلب وصفاء الفكر ونفوذ الفهم.

kadrini bilsinler ve ona bağlansınlar diye onu överek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani teşvik, korkutma, teselli etme ve şekavetten kurtulmak için dert ve devayı öğretme hususunda daha önce geçen o yüce mertebeli emir, {ذكرى} “bir öğüttür”, yani büyük bir zikirdir, {للذاكرين*} “öğüt alanlar için!” Yani kalbin huzuru, fikrin berraklığı ve anlayışın keskinliği ile zikretme ve onunla uyanma kabiliyeti bulunan kimseler için [bir öğüttür].

ولما كان الصبر لله على المكاره أعلى الطاعة، أتبع ذلك قوله: {واصبر} أي ليكن منك صبر على الطاعات وعن المعاصي ولا تترك إنذارهم بما أمرت به مهما كان ولا تخفهم، فإن العاقبة لك إذا فعلت؛ ولما كان المقام الصبر صعباً والاستقامة على المحمود منه خاصة خطراً، وكانت النفس - لما لها من الجزع في كثير من الأحوال - كالمنكرة، أكدَّ قوله: {فإن} الصبر هو الإحسان كل الإحسان وإن {الله} أي المحيط بصفات الكمال {لا يضيع} أي بوجه من الوجوه {أجر المحسنين*} أي العريقين في وصف الإحسان بحيث إنهم يعبدون الله كأنهم يرونه، فلذلك يهون عليهم الصبر، ولذلك لأن الطاعة كلفة فلا تكون إلا بالصبر، وكل ما عداها فهو هوى النفس لا صبر فيه، فالدين كله صبر «حفت الجنة بالمكاره والنار بالشهوات» ولذا فضل ثواب الصابر {إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب} [الزمر: ١٠] والصبر المحمود: حبس النفس عن

Hoşa gitmeyen şeylere Allah için sabretmek itaatin en yücesi olduğundan, bunun peşine şu buyruğunu getirdi: {واصبر} “Ve sabret!” Yani itaatlere karşı ve günahlardan kaçınma hususunda sende sabır bulunsun; ne olursa olsun emrolunduğun şeylerle onları uyarmayı terk etme ve onlardan korkma; zira bunu yaparsan akıbet senindir. Sabır makamı zor ve özellikle övülen sabır üzerinde istikamet tehlikeli olduğundan, nefis de birçok haldeki sabırsızlığından ötürü adeta inkâr eder durumda bulunduğundan şu buyruğunu tekit etti: {فإن} Şüphesiz sabır baştan sona ihsandır ve şüphesiz {الله} kemal sıfatlarını kuşatan “Allah”, {لا يضيع} hiçbir vecihle zayi etmez, {أجر المحسنين*} “güzel davrananların mükâfatını [zayi etmez!]”. Yani Allah’ı görüyormuşçasına ibadet edecek derecede ihsan vasfında kökleşmiş olanların [mükâfatını zayi etmez]; bu sebeple sabır onlara kolay gelir. Bu da itaatin bir meşakkat olmasından ve ancak sabırla gerçekleşebilmesindendir; onun dışındaki her şey ise nefsin hevasıdır ve onda sabır yoktur; dolayısıyla dinin tamamı sabırdır: «Cennet hoşa gitmeyen şeylerle, cehennem ise şehvetlerle kuşatılmıştır.» Bundan dolayı sabredenin sevabı üstün tutulmuştur: {إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب} [ez-Zümer: 10] “Sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir”. Övülen sabır: Nefsi,

الخروج إلى ما لا يجوز من ترك الحق، ونقيضه الجزع، قال الشاعر:

hakkı terk etmekten ibaret olan caiz olmayan şeylere sapmaktan alıkoymaktır; zıddı ise ceza‘dır (sabırsızlıktır). Şair şöyle demiştir:

إن تصبر فالصبر خير مغبةً ... وإن تجزعا فالأمر ما تريان

Eğer sabrederseniz sabır akıbetçe daha hayırlıdır... Yok eğer sabırsızlık gösterirseniz durum gördüğünüz gibidir.

وهو من الصبر الذي هو المر المعروف لأنه تجرع مرارة الحق بحبس النفس عن الخروج إلى المشتهى مع الزاجر المعتبر من الشرع والعقل، فهو أكره شيء إلى النفس، والمعين عليه ما في استشعار لزوم الحق من العز والأجر بالطاعة والعلم بما يعقب من الخير في كل وجه وعادة النفس له، وقد غلب إطلاقه على الحق حتى لا يجوز إطلاقه إلا فيه - قاله الرماني.

Bu, bilinen acı sabırdan (sarısabırdan) gelir; çünkü şeriat ve akıldan gelen muteber bir engelleyiciyle birlikte nefsi arzulanan şeylere sapmaktan alıkoyarak hakkın acılığını yudumlamaktır; bu ise nefse en sevimsiz gelen şeydir. Buna yardımcı olan şey ise hakkın lüzumunu hissetmekteki izzet, itaatle kazanılan ecir, her yönden ardından gelecek hayrı bilmek ve nefsin buna alışmasıdır. Bu kelimenin kullanımı hakka öyle galip gelmiştir ki, ancak onun hakkında kullanılması caiz olur—bunu er-Rummânî söylemiştir.

ولما كان ما تقدم كله مشيراً إلى استبعاد إيمان المعاندين بشيء من تدبير آدمي كما تكاد القصص تنطق به، وكذا الإعلام بأن عبادتهم إنما هي للتقليد وباختلاف قوم موسى في كتابه الذي هو هدى ورحمة، وكل ذلك فطماً عن طلب ما قد يهجس في الخاطر من تمني إجابتهم إلى ما يقترحون أو الكف عن بعض ما يغيظ من الإنذار، وكان من طبع البشر البعد عن الانتهاء عن الخواطر إلا بعد التجربة، كان ذلك ربما أوجب أن يقال: لو أجيبوا إلى سؤالهم لربما رجعوا عن كثير مما هم فيه، فدعاهم ذلك إلى الرشاد، فتسبب عنه أن يقال دفعاً له: {فلولا كان} ويجوز أن يكون مناسبتها أنه لما ذكر إهلاك القرون الماضية والأمم السالفة

Daha önce geçenlerin tamamı —kıssaların adeta dile getirdiği üzere— inatçıların beşerî bir tedbirle iman etmelerinin uzaklığına, ibadetlerinin sırf taklitten ibaret olduğuna ve Musa’nın kavminin hidayet ve rahmet olan kitaplarında ihtilafa düştüğüne işaret ettiğinden; bütün bunlar da akla gelebilecek tekliflerine cevap verme veya öfke uyandıran uyarıların bir kısmından el çekme arzusundan vazgeçirmek için olduğundan; insanın tabiatında ise tecrübeden önce bu düşüncelerden uzak duramamak bulunduğundan; bu durum ‘Şayet isteklerine cevap verilseydi belki de içinde bulundukları birçok şeyden vazgeçerlerdi ve bu da onları doğru yola sevk ederdi’ denilmesini gerektirebileceğinden; bunu defetmek üzere sanki şöyle denilmesi neticelendi: {فلولا كان} “[Olmalı değil miydi?]” Bunun münasebetinin şu olması da caizdir: Geçmiş asırların ve önceki ümmetlerin helak edilmesi

بما مضى إلى أن ختم بالأمر بالصبر على الإحسان من الأمر بالمعروف والنهي عن النمكر، كان من الجائز أن يقع في فكر الاعتراض بأن يقال: ما الموجب لذلك؟ فبين أن سبب الهلاك الإعراض عن نهي منتهك الحرمات والمجترىء على هتك الأستار الجليلة والرتع في الحمى مع تمكنهم بما أودع فيهم سبحانه من القوى والقدرة على اختيار جانب الخير والإعراض عن جانب الشر فقال تعالى: {فلولا} بصيغة تحتمل التخصيص، وفيها معنى التفجع والتأسف لاعتبار كل من كان على مثل حالهم {من القرون} أي المهلكين الأشداء الكائنين في زمان ما.

geçtiği üzere anlatılıp iyilik üzerine sabretme emri olan iyiliği emredip kötülükten nehyetmekle bitirilince, akla ‘Bunu gerektiren sebep nedir?’ şeklinde bir itiraz düşüncesinin gelmesi muhtemeldi. Bunun üzerine, Yüce Allah’ın kendilerine bahşettiği güçler ve hayır tarafını seçip şer tarafından yüz çevirme kudretiyle birlikte buna imkânları varken, haramları çiğneyen, yüce örtüleri yırtmaya cüret eden ve yasak korulukta pervasızca otlayan kimseleri engellemekten yüz çevirmenin helak sebebi olduğunu açıkladı ve şöyle buyurdu: Tahsîs (teşvik/azarlama) ihtimali taşıyan ve onların durumunda olan herkesin ibret alması için bir acıma ve teessüf manası barındıran bir sığa ile Yüce Allah: {فلولا} “[Olmalı] değil miydi?”, {من القرون} “nesillerden”, yani belli bir zamanda yaşamış helak edilen o güçlü kimselerden;

ولما كان المراد القرون التي تقدم ذكر إهلاكها، وكانت أزمنتهم بعض الزمان الماضي، أتى بالجار فقال: {من قبلكم أولوا} أي أصحاب {بقية} أي حفظ وخير ومراقبة لما يصلحهم، لأن مادة «بقي» تدور على الجمع، ويلزمه القوة والثبات والحفظ، من قولهم: ابقه بقوتك مالك - وزن ادعه - أي احفظه حفظك مالك، ويلزمه النظر والمراقبة: بقيت الشيء - إذا نظرت إليه ورصدته، ويلزمه الثبات: بقي بقاء - إذا دام، والخير والجودة؛ قال الزمخشري: لأن الرجل يستبقي مما يخرجه أجوده وأفضله، ويقال: فلان من بقية قوم، أي

Murad, helak edildikleri daha önce zikredilen nesiller olduğundan ve onların zamanları geçmiş zamanın bir kısmı bulunduğundan cer edatını getirip şöyle buyurdu: {من قبلكم أولوا} “sizden önceki [nesillerden] akıl ve fazilet sahipleri”, {بقية} yani kendilerini ıslah edecek şeyleri koruyan, hayır ve murakabe sahipleri [olmalı değil miydi?] Zira ‘bekā’ (بقي) maddesi toplamak etrafında döner; güç, sebat ve koruma bunun gereğidir; nitekim ‘ıbkıhî bi-kuvvetike mâlike’ (ادعه vezninde - malını koruduğun gibi onu gücünle koru) sözü buradan gelir. Bakmak ve gözetlemek de bunun gereğidir: Bir şeye baktığında ve onu gözetlediğinde ‘bekaytü’ş-şey’e’ (بقيتُ الشيء) denir. Sebat da bunun gereğidir: Bir şey devam ettiğinde ‘bekıye bekāen’ (بقي بقاء) denir; hayır ve üstünlük de öyledir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Çünkü insan elinden çıkardığı şeylerin en kalitelisini ve en faziletlisini geride bırakır (istebkā). Bir kimse için ‘fülânün min bakıyyeti kavm’ (falan adam kavminin geriye kalanlarındandır) denir, yani

من خيارهم، وسيأتي شرح ذلك مستوفى عند قوله تعالى {وجعلنا بينهم موبقاً} إن شاء الله تعالى {ينهون} أي يجددون النهي في كل حين إشارة إلى كثرة المفسدين {عن الفساد} الكائن {في الأرض} و «لولا» هنا كالتي في يونس توبيخية أو استفامية كما جوزهما الرماني، ويجوز أن تكون تخصيصية كما قال الزمخشري، ويكون للسامع لا للمهلك، لأن الآية لما تضمنت إهلاك المقر على الفساد كان في ذلك أقوى حث لغيرهم على الأمر والنهي وأوفى تهديد زاجر عن ارتكاب مثل حالهم الموقع في أضعاف نكالهم، وفي تعقيب هذه الآية لآية الصبر إشارة إلى أن الصبر على الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر في الذروة العليا، والآية ناظرة إلى قوله تعالى {إنما أنت نذير} .

onların hayırlılarındandır. Yüce Allah’ın izniyle bunun tam açıklaması {وجعلنا بينهم موبقاً} ayetinde gelecektir. {ينهون} Fesatçıların çokluğuna işaret etmek üzere her an nehyi yenilerler: {عن الفساد} “bozgunculuktan [vazgeçirmeye çalışanlar]”, vuku bulan [bozgunculuktan], {في الأرض} “yeryüzündeki”. Buradaki ‘levlâ’ (لولا), Yûnus Suresi’ndeki gibi tevbih (kınama) veya er-Rummânî’nin caiz gördüğü üzere istifham içindir; ez-Zemahşerî’nin dediği gibi tahsîs (teşvik) için olması da caizdir ve bu, helak edilenlere değil işitenlere yöneliktir; zira ayet fesada rıza gösterenin helak edilmesini içerdiğinden, başkaları için emretmeye ve nehyetmeye en güçlü teşvik ve onların kat kat azap getiren durumlarına benzer bir hale düşmekten en yetkin caydırıcı tehdit bulunmaktadır. Bu ayetin sabır ayetinin peşinden gelmesinde, iyiliği emredip kötülükten nehyetmeye sabretmenin en yüce zirvede olduğuna bir işaret vardır. Ayet, Yüce Allah’ın {إنما أنت نذير} “Sen ancak bir uyarıcısın” buyruğuna bakmaktadır.

ولما كانت المعاني الثلاثة متضمنة للنفي، كان المعنى: لم يكن من يفعل ذلك، فاتصل الاستثناء في قوله: {إلا قليلاً} أي صالحين {ممن أنجينا منهم} والظاهر أن «من» بيانية، أي هم الذين أنجينا فإنهم نهوا عن الفساد، عبر بالإنجاء لأنه الدال على الخير الحامل للنهي عن الفساد دون التنجية الدالة على التدريج والإبلاغ في الإنجاء فلو عبر بها فسد المعنى {واتبع} الأكثر وهم {الذين ظلموا}

Bu üç mana nefyi içerdiğinden, mana ‘Bunu yapan kimse yoktu’ şeklinde oldu; dolayısıyla şu buyruktaki istisna muttasıl oldu: {إلا قليلاً} “ancak pek azı müstesna”, yani salih kimseler [müstesnadır], {ممن أنجينا منهم} “içlerinden kurtardığımız kimselerden”. Zahir olan ‘min’ edatının beyaniye olmasıdır; yani onlar fesattan nehyeden ve kurtardığımız kimselerdir. Tedrice ve kurtarmada mübalağaya delalet eden ‘tenciye’ ile değil de, fesattan nehyetmeye sevk eden hayra delalet eden ‘incâ’ ile ifade edilmiştir; şayet onunla ifade edilseydi mana bozulurdu. {واتبع} Çoğunluk ise uydu; onlar da {الذين ظلموا} “zulmedenler [idi]”,

أي أوقعوا الظلم بترك النهي عن الفساد، وما أحسن إطلاقها عن التقييد ب {منهم} {ما} ولما كان المبطر لهم نفس الترف، بني للمفعول قوله: {أُترفوا فيه} فأبطرتهم النعمة حتى طغوا وتجبروا {وكانوا مجرمين*} أي متصفين على سبيل الرسوخ بالإجرام، وهو قطع حبل الله على الدوام، فأهلكهم ربك لإجرامهم، ولولا ذلك لما فعل، فإن إهلاكهم على تقدير الانفكاك عن الإجرام يكون ظلماً على ما يتعارفون.

yani fesattan nehyetmeyi terk ederek zulmü irtikâp eden kimselerdir. Bunun {منهم} ile sınırlandırılmayıp mutlak bırakılması ne kadar da güzeldir! {ما} Onları şımartan şey bizzat refahın kendisi olduğundan şu buyruğu meçhul sığada getirdi: {أُترفوا فيه} “içinde şımartıldıkları refahın ardına düştüler”; nimet onları şımarttı, nihayetinde haddi aşıp zorbalaştılar, {وكانوا مجرمين*} “ve suçlular oldular!” Yani sürekli olarak Allah’ın ipini koparmak demek olan cürüm ile kökleşmiş bir şekilde nitelenmiş kimseler oldular. Böylece Rabbin cürümleri sebebiyle onları helak etti; şayet bu olmasaydı bunu yapmazdı; zira cürümden soyutlanmış olma takdirinde onların helak edilmesi kendi aralarında bildikleri üzere zulüm olurdu.

ولما لاح بما مضى أن العبرة في الإهلاك والإنجاء للاكثر، قرره وأكده وبينه بقوله: {وما كان ربك} ذكر سبحانه بالوصف المفهم للإحسان تثبيتاً له وتأميناً {ليهلك القرى} أي إهلاكاً عاماً {بظلم} أي أيّ ظلم كان، صغير أو كبير {وأهلها مصلحون*} أي في حال ظلم بأن يوقع إهلاكهم في حال إصلاحهم الذي هم عريقون فيه، فيكون الإهلاك في غير موقعه على ما يتعارف العباد مع العلم بأن له أن يفعل ذلك في نفس الأمر لأنه لا يسأل عما يفعل؛ والإهلاك: إيجاب ما يبطل الإحساس، والهلاك: ضياع الشيء وهو حصوله بحيث لا يدري أين هو؛ والإصلاح: إيجاب ما يستقيم به الأمر على ما يدعو إليه العقل.

Geçen ifadelerden, helak etme ve kurtarmada çoğunluğun esas olduğu anlaşılınca, bunu şu buyruğu ile pekiştirdi, teyit etti ve açıkladı: {وما كان ربك} “Rabbin asla ... değildir”; O’nu teskin etmek ve güvence vermek üzere Subhânehu ihsanı hissettiren sıfatla zikredildi; {ليهلك القرى} “o beldeleri helak edecek [değildir]”, yani genel bir helak ile; {بظلم} “haksız yere”, yani küçük olsun büyük olsun herhangi bir zulüm ile; {وأهلها مصلحون*} “halkı ıslah edici kimseler iken”. Yani halkının köklü bir şekilde içinde bulunduğu ıslah halleri sürerken onların helakini gerçekleştirmek suretiyle bir zulüm halinde [helak etmez]; böylece kulların bildiği ölçülere göre helak yerinde yapılmamış olurdu. Bununla birlikte, O’nun gerçekte dilediğini yapma yetkisine sahip olduğu bilinmektedir; çünkü O, yaptığından sorumlu tutulmaz. İhlak (helak etme): Duyuları yok eden şeyi gerektirmektir. Helak: Bir şeyin zayi olmasıdır; o da nerede olduğunun bilinmeyeceği şekilde meydana gelmesidir. Islah: Aklın gerektirdiği doğrultuda işin düzelmesini sağlayan şeyi gerekli kılmaktır.

ولما كان مثل هذه الآيات ربما أوهم أن إيمان مثل هؤلاء مما لا يدخل تحت المشيئة، نفى ذلك الوهم مبيناً انفكاك المشيئة عن الأمر بقوله: {ولو شاء ربك} أي المحسن إليك بكل إحسان يزيدك رفعة {لجعل الناس} أي كلهم {أمة واحدة} على الإصلاح، فهو قادر على أن يجعلهم كلهم مصلحين متفقين على الإيمان فلا يهلكهم، ولكنه لم يشأ ذلك، بل شاء اختلافهم والأمر تابع لمشيئته فاختلفوا {ولا يزالون مختلفين} أي ثابتاً اختلافهم لكونهم على أديان شتى {إلا من رحم ربك} أي المحسن إليك بالتأليف بينهم في جعلهم من أهل طاعتك فإنهم لا يختلفون في أصول الحق. ولما كان ما تقدم ربما أوجب أن يقال: لمَ لم يُقبل بقلوبهم إلى الهدى ويصرفهم عن موجبات الردى إذا كان قادراً؟ قال تعالى مجيباً عن ذلك: {ولذلك} أي الاختلاف {خلقهم} أي اخترعهم وأوجدهم من العدم وقدرهم، وذلك أنه لما طبعهم سبحانه على خلائق من الخير والشر تقتضي الاختلاف لتفاوتهم فيها، جعلوا كأنهم خُلقوا له فجروا مع القضاء والقدر، ولم يمكنهم الجري على ما تدعو إليه العقول في أن الاتفاق رحمة والاختلاف نقمة، فاستحق فريق منهم النار وفريق جنة، وليس ذلك مخالفاً لقوله تعالى: {وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون} [الذاريات: ٥٦]

Bu gibi ayetler, böylesi kimselerin iman etmesinin [ilahi] meşietin kapsamına girmediği vehmini doğurabileceğinden, meşietin emirden ayrılığını açıklayarak şu buyruğu ile bu vehmi giderdi: {ولو شاء ربك} “Eğer Rabbin dileseydi”, yani seni yücelten her türlü ihsan ile sana lütufta bulunan [Rabbin], {لجعل الناس} “insanları yapardı”, yani hepsini, {أمة واحدة} “tek bir ümmet” ıslah üzere [yapardı]. Dolayısıyla O, hepsini ıslah edici ve iman üzerinde ittifak etmiş kılarak onları helak etmemeye kâdirdir; ancak bunu dilemedi, bilakis onların ihtilaf etmesini diledi ve emir de O’nun meşietine bağlı olduğundan ihtilaf ettiler; {ولا يزالون مختلفين} “fakat ihtilaf edip durmaktadırlar”, yani çeşitli dinler üzerinde olmalarından ötürü ihtilafları süreklidir; {إلا من رحم ربك} “ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesna”, yani onları senin itaat ehlinden kılarak aralarını uzlaştırmak suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin rahmet ettikleri hariçtir]; zira onlar hakkın esaslarında ihtilaf etmezler. Önceki hususlar 'Eğer O kâdir idiyse, neden onların kalplerini hidayete yöneltip onları helak edici sebeplerden çevirmedi?' denmesini gerektirebileceğinden, Yüce Allah buna cevap vererek şöyle buyurdu: {ولذلك} “Bunun için”, yani ihtilaf için, {خلقهم} “onları yarattı”, yani onları yoktan var edip takdir etti. Şöyle ki; Subhânehu onları, içlerindeki farklılıklardan ötürü ihtilafı gerektiren hayır ve şer huyları üzere yarattığında, sanki bunun için yaratılmış gibi kılındılar ve kaza ve kaderle birlikte akıp gittiler; ittifakın rahmet, ihtilafın ise azap olduğuna dair akılların davet ettiği doğrultuda gitmeleri mümkün olmadı. Böylece onlardan bir fırka cehennemi, bir fırka da cenneti hak etti. Bu durum, Yüce Allah’ın: {وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون} [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyruğuna aykırı değildir.

بل هو من شكله، أي أنه تعالى لما ركبهم على العجز ومنحهم العقول مع نصب الأدلة، كان ذلك مهيئاً للعبادة فكانوا كأنهم ما خلقوا إلا لها أي ما خلقتهم إلا ليعرفون بنفوذ أقضيتي وتصاريفي فيهم فيعبدون، أي يخضعوا لي فمن كان منهم طائعاً فهو عابد حقيقة، ومن كان عاصياً كان عابداً مجازاً، أي خاضعاً للأمر لنفوذه فيه وعجزه عن الامتناع كما قال تعالى {ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعاً وكرهاً} [الرعد: ١٥] ، فقد بان أن خلقهم للعبادة فقط ينافي خلقهم للاختلاف، لأن جريهم في قضائه بالاختلاف عبادة وسجود لغة، وذلك أن مادتي عبد وسجد تدوران على الخضوع والذل والانقياد، وبذلك كان الكل عبيد الله، أو الإشارة إلى مجمع الاتفاق والاختلاف ليظهر فضله على من ثبتهم ويظهر عدله فيمن خذلهم.

Bilakis onun benzeridir; yani Yüce Allah onları acziyet üzere yaratıp delilleri ikame etmekle birlikte kendilerine akıl verince, bu durum ibadete hazırlayıcı oldu ve sanki sadece onun için yaratılmış gibi oldular; yani 'Onları ancak üzerlerindeki hükümlerimin ve tasarruflarımın geçerliliğiyle beni bilsinler de ibadet etsinler, yani bana boyun eğsinler diye yarattım.' Nitekim onlardan itaatkâr olan kimse hakiki anlamda bir ibadet edendir; isyankâr olan ise mecazi anlamda bir ibadet edendir; yani emrin kendisi üzerindeki geçerliliği ve karşı koymaktan aciz olması sebebiyle emre boyun eğendir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعاً وكرهاً} [er-Ra'd: 15] “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez Allah’a secde ederler”. Böylece onların sadece ibadet için yaratılmalarının, ihtilaf için yaratılmalarına aykırı olmadığı anlaşılmıştır; çünkü O’nun kaderinde ihtilaf üzere akıp gitmeleri lügat bakımından bir ibadet ve secdedir. Zira ‘abede’ ve ‘secede’ kökleri boyun eğme, tezellül ve itaat etme manaları etrafında döner. Böylelikle hepsi Allah’ın kulları olmuştur; ya da bu, sebat verdikleri üzerindeki lütfunun ve yardımsız bıraktıkları üzerindeki adaletinin ortaya çıkması için ittifak ve ihtilafın bir araya geldiği noktaya bir işarettir.

ولما كان هذا الاختلاف سبب الكفر الذي أرسل رسله بالقتال عليه، كان ربما ظن أنه بغير مشيئته، فبين أنه إنما هو بمراده ولا اعتراض عليه فقال: {وتمت} أي فبادروا إلى ما خلقهم لهم معرضين عن أوامره ولم تغن عنهم عقولهم، وتمت حينئذ {كلمة ربك} أي المحسن إليك بقهر أعدائك التي سبقت في الأزل وهي وعزتي {لأملأن جهنم}

Bu ihtilaf, elçilerini uğrunda savaşmak üzere gönderdiği küfrün sebebi olunca, bunun O’nun meşieti dışında olduğu zannedilebilirdi; bu yüzden O’nun iradesiyle olduğunu ve O’na itiraz edilemeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu: {وتمت} Yani O’nun emirlerinden yüz çevirerek kendileri için yaratıldıkları şeye koştular ve akılları onlara hiçbir fayda vermedi; o anda {كلمة ربك} “Rabbinin sözü tamamlandı”, yani düşmanlarını kahretmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin] ezelde geçen ve 'İzzetime andolsun ki' [şeklindeki] şu sözü [tamamlandı]: {لأملأن جهنم} “Andolsun ki cehennemi dolduracağım”,

أي التي تلقى المعذب فيها بالتجهم والعبوسة {من الجنة} أي قبيل الجن، قدمهم لأنهم أصل في الشر، ثم عم فقال: {والناس أجمعين*} فمشوا على ما أراد ولم يمكنهم مع عقولهم الجيدة الاستعدد وقواهم الشداد غير إلقاء القياد، فمن قال: إنه يخلق فعله أو له قدرة على شيء فليفعل غير ذلك بأن يخبر باتفاقهم ثم يفعله ليتم قوله.

Yani içindeki azap göreni çatık kaş ve asık yüzle karşılayan [cehennemi]; {من الجنة} “cinlerden”, yani cin topluluğundan; şerde asıl oldukları için onları öne aldı, sonra genelleyerek şöyle buyurdu: {والناس أجمعين*} “ve insanlardan tamamen [dolduracağım]!” Böylece O’nun dilediği doğrultuda yürüdüler ve kabiliyeti yüksek akıllarına ve çetin güçlerine rağmen teslim olmaktan başka bir şey yapamadılar. Kim kendi fiilini yarattığını veya bir şeye gücünün yettiğini iddia ederse, onların ittifak edeceğini haber verip sonra da sözünü doğrulamak için bunu gerçekleştirerek bunun aksini yapsın!

وإلا فليعلم أنه مربوب مقهور فيسمع رسالات ربه إليه بقالبه وقلبه.

Aksi takdirde, kendisinin terbiye edilen ve kahredilen bir kul olduğunu bilsin de Rabbinin kendisine gönderdiği elçilik mesajlarına bedeniyle ve kalbiyle kulak versin.

ولما أخبر سبحانه بما فعل بالقرى الظالمة، وحذر كل من فعل أفعالهم بسطواته في الدنيا والآخرة، وأمر باتباع أمره والاعراض عن اختلافهم الذي حكم به وأراده، عطف على قوله {نقصه عليك} قوله: {وكلاًّ نقص} أي ونقص {عليك} كل نبأ أي خبر عظيم جداً {من أنباء الرسل} مع أممهم: صالحيهم وفاسديهم، فعم تفخيماً للأمر، ولما كان الذي جرّ هذه القصص ما مضى من قوله: {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك} ، وكان ساكن الصدر القلب، وهو الفؤاد الذي به قوام الإنسان بل الحيوان، وهو أحرّ ما فيه، ولذا عبر عنه بما اشتق من الفأد وهو

Subhânehu zalim beldelere ne yaptığını haber verip onların yaptıklarını yapan herkesi dünyada ve ahiretteki ezici azaplarıyla uyarınca, emrine uymayı ve hükmedip irade ettiği ihtilaflarından yüz çevirmeyi emredince; {نقصه عليك} buyruğuna şu buyruğunu atfetti: {وكلاًّ نقص} “Hepsini sana anlatıyoruz”, yani {عليك} “sana” [anlatıyoruz]; her bir haberi, yani pek büyük bir haberi, {من أنباء الرسل} “peygamberlerin haberlerinden”; ümmetleriyle, salihleriyle ve fasitleriyle olan [haberlerini]; meseleyi tazim etmek için genelledi. Bu kıssaların zikredilmesine yol açan sebep daha önce geçen {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك} “Belki de sen sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek ve bundan ötürü göğsün daralacak...” buyruğu olunca, göğüste yerleşen şey de kalp olup insanın hatta canlının kendisiyle ayakta durduğu fuâd (gönül) ve bedendeki en hararetli uzuv olduğundan ve bu sebeple 'el-fe’d' (الفأد) kökünden türeyen bir kelimeyle ifade edilmiş olup o da

الحرق، وكان من لازم الحرارة الاضطراب والتقلب الذي اشتق منه القلب فيضيق به الصدر، أبدل من {كلاًّ} قوله: {ما نثبت} أي تثبيتاً عظيماً {به فؤادك} أي فيسكن في موضعه ويطمئن أو يزداد يقينه فلا يضيق الصدر من قولهم {لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك} ونحوه، وبهذا تبين أن المراد بذلك العام خاص لحصوله المقصود له، وهو التسلية نظراً إلى قوله تعالى {وضائق به صدرك} لأن المشاركة في الأمور الصعبة تهون على الإنسان ما يلقى من الأذى، والإعلام بعقوبات المكذبين فيها تأنيس للمكروب؛ والتثبيت: تمكين إقامة الشيء؛ والفؤاد: العضو الذي من شأنه أن يحمى بالغضب الحال فيه، من المفتأد وهو المستوي.

yakmaktır; hararetin gereği de göğsün kendisiyle daraldığı ve 'kalp' isminin türetildiği çalkantı ve değişkenlik olunca, {كلاًّ} kelimesinden şu buyruğunu bedel yaptı: {ما نثبت} “sabit kıldığımız şeyleri”, yani ulu bir sebatla kıldığımız [şeyleri], {به فؤادك} “onunla senin kalbini”; böylece yerinde sükûnet bulsun, mutmain olsun veya yakini artsın da onların {لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك} “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” ve benzeri sözlerinden dolayı göğsü daralmasın. Bununla anlaşıldı ki, bu genel ifadeden maksat, kendisi için hedeflenen şeyin gerçekleşmesi bakımından hastır; o da Yüce Allah’ın {وضائق به صدرك} “ve bundan ötürü göğsün daralacak...” buyruğu nazara alındığında teselli bulmaktır; zira zor işlerde ortaklık, insanın karşılaştığı eziyeti hafifletir ve yalanlayanların cezalarını bildirmek kederli kimse için bir tesellidir. Tesbît: Bir şeyin yerleşmesini sağlamlaştırmaktır. Fuâd: İçine giren öfkeyle kızışması adet olan uzuvdur; 'müfte’ed' (pişmiş/kızarmış) kelimesinden gelir.

ولما بين أن كل ما قص عليه من أخبارهم يستلزم هذا المقصود، بين أنه ليس كما يعلل به غالباً من الأخبار الفارغة والأحاديث المزخرفة الباطلة ولا مما ينقله المؤرخون مشوباً بالتحريف فقال: {وجاءك في هذه} أي الأخبار {الحق} أي الكامل في الثبات الذي لا مرية فيه، وفائدة الظرف التأكيد لعظم المقصود من آية {فلعلك} وصعوبته.

Kendisine anlatılan haberlerin tamamının bu maksadı gerektirdiğini beyan edince, bunun çoğunlukla avunulan boş haberler ve süslü batıl sözler gibi olmadığını, tarihçilerin tahrifata bulaştırarak naklettikleri şeylerden de olmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {وجاءك في هذه} “Sana bunda gelmiştir”, yani bu haberlerde, {الحق} “hakikat”, yani sebat bakımından eksiksiz olan ve kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan [hakikat gelmiştir]. Zarfın faydası, {فلعلك} ayetindeki maksadın büyüklüğünü ve zorluğunu teyit etmektir.

ولما كان الحق حقاً بالنسبة إلى كل أحد عرفه ونكر ما هو خاص بقوم دون قوم فقال: {وموعظة} أي مرقق للقلوب {وذكرى} أي تذكير عظيم جداً {للمؤمنين*} أي الراسخين في الإيمان، وقد

Hakikat, onu tanıyan herkes için bir hakikat olduğundan onu marife kıldı; belirli bir kavme mahsus olanı ise nekire yaparak şöyle buyurdu: {وموعظة} “ve bir öğüt”, yani kalpleri yumuşatan [bir öğüt], {وذكرى} “ve bir ibret”, yani pek büyük bir hatırlatma, {للمؤمنين*} “müminler için!” Yani imanda kökleşmiş kimseler için. Şüphesiz

تضمنت الآية الاعتبار من قصص الرسل بما فيها من حسن صبرهم على أممهم واجتهادهم على دعائهم إلى عبادة الله بالحق وتذكير الخير والشر وما يدعو إليه كل منهما من عاقبة النفع والضر للثبات على ذلك جميعه اقتداء بهم.

ayet, peygamberlerin kıssalarından ibret almayı; ümmetlerine karşı güzel sabırlarını, onları hak ile Allah’a ibadete çağırmadaki gayretlerini, hayrı ve şerri ve her ikisinin fayda ve zarar neticesi olarak nelere sevk ettiğini hatırlatmayı ve onlara uyarak bütün bunlarda sebat göstermeyi içermiştir.

ولما ذكر نفع هذا الحق، كان كأنه قيل: فعظهم بذلك وذكرهم به، فعطف عليه قوله: {وقل} ويجوز أن يكون معطوفاً على قوله {واصبر} أي اصبر على ما أمرناك به من تبليغ وحينا وامتثاله، وقل {للذين} أي لم تؤثر فيهم هذه الموعظة فهم {لا يؤمنون} أي لا يتجدد لهم إيمان منذراً لهم {اعملوا} متمكنين {على مكانتكم} أي طريقتكم التي تتمكنون من العمل عليها.

Bu hakkın faydasını zikredince, sanki 'Onlara bununla öğüt ver ve bunu onlara hatırlat' denilmiş gibi oldu ve bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وقل} “Ve de ki”; bunun {واصبر} “Sabret” buyruğuna matuf olması da caizdir; yani vahyimizi tebliğ etme ve ona uyma hususunda sana emrettiğimiz şeye sabret ve de ki: {للذين} O kimselere ki, bu öğüt kendilerine etki etmemiş olup {لا يؤمنون} “iman etmeyenlere”, yani kendilerinde yeni bir iman meydana gelmeyen kimselere onları uyararak [şöyle de]: {اعملوا} “Yapın”, muktedir olarak, {على مكانتكم} “elinizden geleni (durumunuzun gereğini)”, yani üzerinde amel etmeye muktedir olduğunuz yolunuz üzere [yapın].

ولما كان العمل واجباً عليه ﷺ وعلى كل من تبعه فهم عاملون لا محالة سواء عمل الكفار أو لا، قال مؤكداً لأجل إنكار الكفار أن يدوموا على العمل المخالف لهم مع ما يصل إليهم لأجله من الضر، معرياً له عن فاء السبب لذلك والاستئناف: {إنا} أي أنا ومن معي {عاملون*} أي ثابت عملنا لا نحول عنه لأن ما كان لله فهو دائم بدوامه سبحانه، وحذف النون

Amel etmek ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ona tabi olan herkese vacip olduğundan, kâfirler amel etsin veya etmesin onlar muhakkak amel edeceklerdir; kâfirlerin, kendilerine bu sebeple ulaşan zarara rağmen onlara muhalif olan amele devam edeceklerini inkâr etmeleri sebebiyle, bu inkârdan ve istinaftan ötürü bunu sebep 'fâ'sından arındırarak tekitle şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz biz de”, yani ben ve beraberimdekiler, {عاملون*} “yapanlarız!” Yani amelimiz sabittir, ondan dönmeyiz; çünkü Allah için olan şey O Subhânehu'nun bekasıyla daimdir. İkinci nûn harfinin hazfedilmesi

الثانية اكتفاء بمطلق التأكيد لأنه كافٍ في الإعلام بالجزم في النية، وفيه تأدب بالإشارة إلى أن المستقبل أمر لا اطلاع عليه لغير الله فينبغي أن لا يبلغ في التأكيد فيه غيره، وهذا بخلاف ما في سورة فصلت مما هو جارٍ على ألسنة الكفرة {وانتظروا} أي ما أنتم منتظرون له من قهرنا {إنا منتظرون*} أي ما وعدنا الله في أمركم، فإن الله مهلكهم ومنجيك لأنه عالم بغيب حالك وحالهم وقادر عليكم؛ والانتظار: طلب الإدراك لما يأتي من الأمر الذي يقدر النظر إليه؛ والتوقع: طلب ما يقدر أنه يقع، وهما يكونان في الخير والشر ومع العلم والشك، والترجي لا يكون إلا مع الخير والشك.

mutlak tekit ile yetinmek içindir; zira bu, niyetteki kesinliği bildirmede yeterlidir. Bunda, geleceğin Allah’tan başkasının muttali olamayacağı bir husus olduğuna ve dolayısıyla O'ndan başkası için geleceğe dair tekitte aşırıya gidilmemesi gerektiğine işaret eden bir edep vardır. Bu, Fussilet Suresi'nde kâfirlerin dillerinden aktarılan durumun aksinedir. {وانتظروا} “Ve bekleyin”, yani bizi alt etme hususunda ne bekliyorsanız [bekleyin]; {إنا منتظرون*} “şüphesiz biz de bekleyenleriz!” Yani sizin hakkınızda Allah’ın bize vaat ettiği şeyi [beklemekteyiz]. Zira Allah onları helak edici, seni ise kurtarıcıdır; çünkü O senin ve onların durumunun gaybını bilendir ve size gücü yetendir. İntizar (beklemek): Bakılması takdir edilen gelecek bir işe yetişmeyi talep etmektir. Tevakku (ummak/beklenti içinde olmak): Vuku bulacağı tahmin edilen şeyi talep etmektir. Bu ikisi hem hayırda hem şerde, hem ilimle hem şüpheyle birlikte olur; tereccî (ümit etmek) ise sadece hayırla ve şüpheyle birlikte olur.

ولما تضمن هذا التهديد العلم والقدرة، قال عاطفاً على ما تقديره: فلله كل ما شوهد من أمرنا وأمركم وأمر عالم الغيب والشهادة كله ما كان من ابتداء أمورنا {ولله} أي المحيط وحده بكل شيء مع ذلك {غيب السماوات والأرض} أي جميع ما غاب علمه عن العباد فهو تام العلم، ومنه ما ينهى عنه وإن ظن الجهلة أنه خارج عن قدرته لما أظهر من الزجر عنه ومن كراهيته.

Bu tehdit ilmi ve kudreti içerdiğinde, takdiri 'İşlerimizin başlangıcından itibaren bizim işimizden, sizin işinizden ve gayb ile şehadet âleminin bütün işinden görülen her şey Allah’a aittir' şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {ولله} “Allah’ındır”, yani bununla birlikte tek başına her şeyi kuşatan [Allah'ındır], {غيب السماوات والأرض} “göklerin ve yerin gaybı”, yani kulların bilgisinden gizli kalan her şey [O'nundur]; zira O tam bir ilim sahibidir. Cahiller O’nun bundan nehyetmeyi ve hoşnutsuzluğunu izhar etmesi sebebiyle bunun O’nun kudretinin dışında olduğunu sansalar bile, nehyettiği şeyler de bu ilme dahildir.

ولما كان السياق هنا لأنه سبحانه خلق الخلق ذواتهم ومعانيهم للاختلاف، وكان تهديدهم على المعاصي ربما أوهم أنه بغير إرادته، فكان ربما قال جاهل: أنا بريء من المخالفين لأوليائه كثيراً جداً، وعادة الخلق أن من خالفهم خارج عن أمرهم، كان الجواب على تقدير التسليم لهذا الأمر

Buradaki bağlam, O Subhânehu'nun mahlukatı zatları ve manalarıyla ihtilaf için yarattığına dair olduğundan ve onları günahlardan ötürü tehdit etmesi bunun O’nun iradesi dışında olduğu vehmini doğurabileceğinden -zira cahil bir kimse 'Ben O’nun velilerine pek çok muhalefet edenlerden beriyim' diyebilir ve mahlukatın adeti de kendilerine muhalefet edenin kendi emirlerinden çıkmış olması şeklindedir- bu zahiri durumun

الظاهر: فله كان الأمر كله ظاهراً وباطناً {وإليه} أي وحده {يرجع} بعد أن كان ظهر للجاهل أن خرج عنه؛ والرجوع: ذهاب الشيء إلى حيث ابتدأ منه {الأمر كله} في الحال على لبس وخفاء، وفي المال على ظهور واتضاح وجلاء، فهو شامل القدرة كما هو شامل العلم، فلا بد من أن يرجع إليه أمرك وأمر أعدائك، أي يعمل فيه عمل من يرجع إليه الأمر فيجازي المحسن بإحسانه والمسيء بإساءته، ولذلك سبب عن إسناد الأمور كلها إليه قوله: {فاعبده} أي وحده عبادة لا شوب فيها {وتوكل} معتمداً في أمورك كلها {عليه} فإنه القوي المتين، وفي تقديم الأمر بالعبادة على التوكل تنبيه على أنه إنما ينفع العابد.

kabulü takdirinde cevap şöyle oldu: Bütün emir zahiren ve bâtınen O’na aittir; {وإليه} “ve yalnız O’na”, yani sadece O’na, {يرجع} “döndürülür”, cahile O’nun [iradesinden] çıkmış gibi göründükten sonra; rücû (dönüş): Bir şeyin başladığı yere gitmesidir; {الأمر كله} “bütün işler”, şimdiki halde bir kapalılık ve gizlilikle, akıbette ise apaçık, belirgin ve berrak bir şekilde [O'na döndürülür]. Dolayısıyla O, ilmi her şeyi kuşattığı gibi kudreti de her şeyi kuşatandır. Senin işin de düşmanlarının işi de muhakkak O’na dönecektir; yani işin kendisine döndüğü kimsenin muamelesi yapılacak; iyilik yapana ihsanıyla, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verecektir. Bu sebeple bütün işlerin O’na isnat edilmesine şu buyruğunu bağladı: {فاعبده} “O halde O’na kulluk et”, yani hiçbir şaibe bulunmayan bir kullukla yalnızca O'na ibadet et, {وتوكل} “ve tevekkül et”, bütün işlerinde güvenip dayanarak, {عليه} “O’na”; çünkü O, Kaviyy’dir (pek güçlüdür), Metîn’dir (pek sağlamdır). İbadet emrinin tevekkülden önce verilmesinde, tevekkülün ancak ibadet edene fayda vereceğine dair bir uyarı vardır.

ولما كانت العادة جارية بأن العالم قد يغفل، نزه عن ذلك سبحانه نفسه فقال مرغباً مرهباً: {وما ربك} أي المحسن إليك بما يعمله بإحاطة عمله إحساناً، وأغرق في النفي فقال: {بغافل عما تعملون*} ولا تهديد أبلغ من العلم، وهذا بعينه مضمون قوله تعالى {كتاب أحكمت آياته ثم فصلت من لدن حكيم خبير الا تعبدوا إلا الله إنني لكم منه نذير وبشير} [هود ١ - ٢] .

Bilen kimsenin bazen gaflete düşmesi adet olduğundan, Subhânehu kendini bundan tenzih ederek teşvik edici ve sakındırıcı bir şekilde şöyle buyurdu: {وما ربك} “Ve senin Rabbin değildir”, yani ilminin kuşatıcılığıyla bildiği şeylerle sana ihsanda bulunan [Rabbin], -nefyetmede mübalağa yaparak şöyle buyurdu:- {بغافل عما تعملون*} “yaptıklarınızdan gafil!” İlimden daha beliğ bir tehdit yoktur. Bu, Yüce Allah’ın şu buyruğunun içerdiği mananın ta kendisidir: {كتاب أحكمت آياته ثم فصلت من لدن حكيم خبير الا تعبدوا إلا الله إنني لكم منه نذير وبشير} [Hûd: 1-2] “Bu, hikmet sahibi ve her şeyden haberdar olan [Allah] tarafından ayetleri sağlam kılınmış, sonra da açıklanmış bir kitaptır: 'Allah’tan başkasına kulluk etmeyin! Şüphesiz ben, O’nun katından size [gönderilmiş] bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim.'”.