Binûn

Yûsuf — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما أخبر تعالى يوسف عما يريد بيوسف ﵊ بما ختمه بالإخبارعن قدرته، أتبعه الإعلام بإيجاد ذلك الفعل دلالة على تمام القدرة وشمول العلم فقال: {ولما بلغ أشده} أي مجتمع قواه {آتيناه} أي بعظمتنا {حكماً} أي نبوة أو ملكة يكف بها النفس عن هواها، من حكمة الفرس، فلا يقول ولا يفعل إلا أمراً فصلاً تدعو إليه الحكمة؛ قال الرماني: والأصل في الحكم تبيين ما يشهد به الدليل، لأن الدليل حكمة من أجل أنه يقود إلى المعرفة {وعلماً} أي تبييناً للشيء على ما هو عليه جزاء له لأنه محسن {وكذلك} أي ومثل ذلك الجزاء الذي جزيناه به {نجزي المحسنين *} أي العريقين في الإحسان كلهم الذين رأسهم محمد ﷺ الذي أسرى به فأعلاه ما لم يعل غيره؛ وعن الحسن: من أحسن عبادة الله في

Allah Teâlâ, Yûsuf aleyhisselam hakkında murat ettiği şeyi kendi kudretini bildiren bir ifadeyle mühürleyip haber verince, kudretinin tamlığına ve ilminin kuşatıcılığına delalet etmek üzere bu fiilin vücuda gelişini bildirmeyi ona ekleyerek şöyle buyurdu: {ولما بلغ أشده} “[Yûsuf] erginlik çağına erişince” yani güçlerinin toplandığı yaşa ulaşınca, {آتيناه} “ona verdik” yani azametimizle [verdik], {حكماً} “bir hüküm” yani bir peygamberlik yahut atın geminden (hükme) kinaye olarak nefsi hevasından alıkoyduğu bir meleke [verdik] ki böylece ancak hikmetin gerektirdiği kesin ve net bir söz söyler ve iş yapar. Rummânî şöyle demiştir: Hükmün aslı, delilin şahitlik ettiği şeyi açıklamaktır; zira delil, marifete ulaştırdığı için bir hikmettir. {وعلماً} “ve bir ilim” yani iyilik eden biri olduğu için bir mükâfat olarak eşyayı olduğu gibi beyan etme [yeteneği verdik]. {وكذلك} “İşte böyle” yani ona verdiğimiz bu mükâfat gibi, {نجزي المحسنين *} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız.” Yani ihsanda kökleşmiş olanların hepsini [mükâfatlandırırız] ki onların başı da gece yürütülüp (İsrâ) başka hiç kimsenin yükseltilmediği derecelere yükseltilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: Her kim

شبيبته آتاه الله الحكمة في اكتهاله، والأشد: كمال القوة، وهو جمع شدة عند سيبوبه مثل نعمة وأنعم، وقال غيره: جمع شد؛ قال ابن فارس في المجمل: وبعضهم يقول: لا واحد لها، ويقال: واحدها شد - انتهى. قيل: وهذا هو القياس نحو ضب وأضب، وصك وأصك، وحظ وأحظ، وضر وأضر، وشر وأشر قال الرماني: قال الشاعر:

gençliğinde Allah'a ibadeti güzel yaparsa, Allah ona olgunluk çağında hikmet verir. Eşüdd (الأشد), gücün kemalidir; Sîbeveyh'e göre ni'me (نعمة) ve en'um (أنعم) gibi şidde (شدة) kelimesinin çoğuludur. Başkası ise şedd (شد) kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir. İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle der: 'Bazıları onun tekilinin olmadığını söyler, bazen de tekilinin şedd olduğu söylenir' -alıntı bitti-. Denildi ki: Kıyasa uygun olan da dabb-edubb, sakk-esukk, hazz-ehuzz, durr-edurr ve şerr-eşurr örneklerinde olduğu gibi budur. Rummânî dedi ki: Şair şöyle demiştir:

هل غير أن كثر الأشرّ وأهلكت ... حرب الملوك أكاثر الأموال

'Kötülüklerin çoğalmasından ve kralların savaşının ... Malların çoğunu helak etmesinden başka bir şey mi oldu?'

انتهى.

-Alıntı bitti.-

واختلفوا في حد الأشد فقيل: هو من الحلم، وروي عن ابن عباس ﵄ أنه من عشرين سنة، وروى غير ذلك، والمادة تدور على الصعوبة، وهي ضد الرخاوة، ويلزمها القوة، فالشد على العدو منها، وشد الحبل وغيره: أحكم فتله، والشديد والمتشدد: البخيل - لصعوبة البذل عليه، والشدة: صعوبة الزمان، وشد النهار: ارتفاعه، وهو قوته، وشددت فلاناً: قويت يده ودبرت أمره، وأشد القوم - إذا كانت دوابهم شداداً فهم مشدون ضد مضعفين.

Eşüddün sınırı hakkında ihtilaf edilmiştir: İhtilam (ergenlik) çağından itibaren olduğu söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan yirmi yaşından itibaren olduğu rivayet edilmiş, bundan başkası da rivayet edilmiştir. Kelimenin kökü, gevşekliğin zıddı olan zorluk etrafında döner ve gücü gerektirir. Düşmana saldırmak (şedd) bundandır; ipi ve benzerini sıkıca bağlamak (şedd): bükümünü sağlamlaştırmak demektir. Şedîd ve müteşeddid: vermesi zor geldiği için cimri demektir. Şidde: zamanın zorluğudur. Şeddü'n-nehâr: gündüzün yükselmesi olup onun kuvvetli anıdır. Bir kimseyi desteklemek (şeddedtü fülânen): elini güçlendirip işini çekip çevirmektir. Topluluğun binekleri güçlü olduğunda eşedde'l-kavm denir ki onlar mudd'ıfîn (zayıf binekli olanlar)ın zıddı olarak müşiddûn (güçlü binek sahipleri) olurlar.

ولما أخبر تعالى أن سبب النعمة عليه إحسانه، أتبعه دليله فقال: {وراودته} أي راجعته الخطاب ودارت عليه بالحيل، فهو كناية عن المخادعة التي هي لازم معنى راد يرود - إذا جاء وذهب {التي} هي متمكنة منه غاية المكنة بكونه {هو في بيتها} وهو في عنفوان الشباب {عن نفسه} أي مراودة لم تكن لها سبب إلا نفسه، لأن المراودة لا يمكن أن تتجاورز نفسه إلاّ بعد مخالطتها - كما تقول: كان هذا عن أمره، وذلك بأن دارت عليه بكل حيلة ونصبت له أشراك الخداع وأقامت حيناً تفتل له في الذروة والغارب، وذلك لأن مادة «راد» واوية ويائية بجميع تقاليبها السبعة: رود، ودور، وورد، «ودير» وردي، وريد، ودري - تدور على الدوران، وهو الرجوع إلى موضع الابتداء، ويلزم منه القصد والإتيان والإقبال والإدبار والرفق والمهلة وإعمال الحيلة وحسن النظر، وربما يكون عن غير قصد فتأتي منه الحيرة فيلزم الفساد والهلاك، يقال: دار فلان يدور - إذا مشى على هيئة الخلقة، والدهر دواري - لدورانه باهله بالرفع والحط، والدوار: شبه دوران في الرأس، ودارة القمر معروفة، والدائرة: الحلقة والدار

Allah Teâlâ, ona verilen nimetin sebebinin ihsanı olduğunu haber verince, ardından bunun delilini getirerek şöyle buyurdu: {وراودته} “Onu kandırmaya çalıştı” yani sözü tekrar tekrar açtı ve hilelerle etrafında döndü; bu, gidip gelmek anlamına gelen râde yerûdü (راد يرود) fiilinin gereği olan aldatmaktan kinayedir; {التي} “o kadın ki” {هو في بيتها} “o, evinde bulunuyordu” ve gençliğinin baharındaydı, dolayısıyla kadın onun üzerinde son derece nüfuz sahibiydi; {عن نفسه} “kendisine boyun eğdirmeye çalıştı” yani sebebi bizzat kendisinden başka bir şey olmayan bir kandırma teşebbüsünde bulundu; çünkü kandırma (mürâvede), bizzat kişinin kendisiyle irtibat kurmadan onun nefsini aşamaz -tıpkı 'bu onun emriyle oldu' dediğin gibi-. Bu da kadının ona her türlü hileyle yaklaşması, ona aldatma tuzakları kurması ve onu ikna etmek için binbir türlü entrika çevirmesiyle oldu. Zira r-v-d (رود) kökü, vâvî ve yâî olarak yedi çekiminin tamamında: r-v-d, d-v-r, v-r-d, d-y-r, r-d-y, r-y-d, d-r-y; başlangıç yerine geri dönmek demek olan 'dönme' (deverân) manası etrafında döner. Bundan da yönelme, gelme, yaklaşma, uzaklaşma, yumuşaklık, mühlet verme, hileye başvurma ve güzelce tedbir alma manaları doğar. Bazen de kasıtsız olur ve bundan şaşkınlık doğarak fesat ve helak gerekir. Nitekim bir kimse fıtri yaratılışı üzere yürüdüğünde dâre fülânün yedûru denir. Zaman, ehlini yükseltip alçaltarak döndürdüğü için ed-dehru devârî denir. Devâr (baş dönmesi), baştaki dönme hissine benzer bir durumdur. Dâretü'l-kamer (ayın halesi) bilinmektedir. Dâire: halkadır. Dâr (ev/yurt) ise,

تجمع العرصة والبناء - لدوران بنائها وللدوران فيها وللذهاب منها والرجوع إليها، والداري: الملاح الذي يلي الشراع، وهو القلع - لأنه يديره على عمود المركب، أو لأنه يلزم دار السفينة؛ والرائد: الذي يرتاد الكلأ، أي يذهب ويجيء في طلبه - لمّا لم يكن له مقصد من الأرض معين كأنه يدور فيها، والذي لا يكذب أهله، وكل طالب حاجة - قاله ابن دريد.

binasının çepeçevre dönmesi, içinde dolaşılması, oradan çıkılıp tekrar oraya dönülmesi sebebiyle arsayı ve binayı bir arada ifade eder. Dârî: Yelkeni (kıl') idare eden denizcidir; çünkü onu geminin direği etrafında döndürür yahut geminin dairesine bağlı kalır. Râid: Otlak arayan, yani otlak bulmak için gidip gelen kimsedir; yeryüzünde belirli bir hedefi olmadığı için sanki orada dönüp dolaşmaktadır. O, ailesine yalan söylemeyen kimsedir ve İbn Düreyd'in dediğine göre her ihtiyaç arayan kimseye de râid denir.

وراودت الرجل: أردته على فعل؛ ورائد الرحى: يدها، أي العود الذي تدار به ويقبض عليه الطاحن، والرياد: اختلاف الإبل في المرعى مقبلة ومدبرة، ورادت المرأة - إذا اختلفت إلى بيوت جاراتها، وراد وساده - إذا لم يستقر، والرود: الطلب والذهاب والمجيء، وامش على رود - بالضم، أي مهل، وتصغيره رويد، والمرود: الذي يكتحل به، لأنه يدار في العين، وحديدة تدور في اللجام، ومحور البكرة من حديد، والدير: معروف، ويقال لرجل إذا كان رأس أصحابه: هو رأس الدير - كأنه من إرادة أصحابه به، وترديت الرداء وارتديت - كأنه من الإدارة، والرداء: السيف - لأنه

Râvedtü'r-racüle: 'Adamı bir işi yapmaya sevk etmek istedim' demektir. Râidü'r-rahâ: Değirmenin koludur, yani değirmeni döndüren ve öğütücünün tuttuğu ağaçtır. Riyâd: Develerin otlakta ileri geri gidip gelmeleridir. Kadın komşularının evlerine gidip geldiğinde râdeti'l-mer'etü denir. Yastığı yerinde durmadığında râde visâdühû denir. Ravd: Aramak, gidip gelmektir. İmşi alâ rûdin (ötüre ile): 'Aheste/yavaş yürü' demektir ve küçültme ismi rüveyddir. Mil (mirved): Gözde döndürüldüğü için kendisiyle sürme çekilen alettir; ayrıca gemde dönen demir parçası ve makaranın demir milidir. Deyr (manastır) bilinmektedir. Bir adam arkadaşlarının başı olduğunda ona 'O, deyrin başıdır' denir ki sanki arkadaşlarının onu istemesinden (irade) gelmektedir. Teraddeytü'r-ridâe ve irtedeytü: Sanki çevrelemekten (idare) gelmektedir. Ridâ: Kılıçtır; çünkü o,

يتقلد به في موضع الردى، والرديان - محركاً: مشى الحمار بين آريه ومتمعكه، وراديت فلاناً، مثل: راودته، وردت الجارية - إذا رفعت إحدى رجليها وقفزت بواحدة، لأت مشيها حينئذٍ يشبه الدوران، والريد - بالكسر: الترب، لأنه يراودك، أي يمشي معك من أول زمانك؛ ومن الإتيان: الورود، وهو إتيان المورد من ماء وطريق، والوارد: الصائر إلى الماء للاستقاء منه، وهو الذي ينزل إلى الماء ليتناول منه، والورد معروف، ونور كل شجرة ورد، لأنه يقصد للشم وغيره، ويخرج هو منها فهو وارد أي آتٍ، وهو أيضاً مع ذلك مستدير، والورد - بالكسر: يوم الحمى إذا أخذت صاحبَها لوقت لأنها تأتيه، وهو من الدوران أيضاً لأنها تدور في ذلك الوقت بعينه، وهذا كله يصلح للإقبال، ومنه: أرنبة واردة، أي مقبلة على السبلة، والريد: أنف الجبل - قاله ابن فارس، وقال ابن دريد: والريد: الحيد الناتىء من الجبل، والجمع ريود؛ وفي القاموس: الحيد من الجبل شاخص

helak (redâ) yerinde kuşanılır. Redeyân (harekeli): Eşeğin ahırı ile yuvarlandığı yer arasında gidip gelmesidir. Râdeytü fülânen, tıpkı râvedtühû gibidir. Cariye tek ayağını kaldırıp tekiyle zıpladığında raddeti'l-câriyetü denir; çünkü bu durumda onun yürüyüşü dönmeye benzer. Rîd (esre ile): Akran/yaşıttır; çünkü o seninle dolaşır, yani zamanının başından beri seninle yürür. Gelmek manasından: Vurûd, suya ve yola varmaktır. Vârid: Su almak için suya giden ve su almak üzere oraya inen kimsedir. Verd (gül/çiçek) bilinmektedir; her ağacın çiçeği verddir, çünkü koklamak ve başka maksatlarla ona yönelinir ve kendisi de ağaçtan çıkar, dolayısıyla o vâriddir yani gelendir; ayrıca bununla birlikte yuvarlaktır. Vird (esre ile): Sıtmanın belirli bir vakitte sahibini tuttuğu gündür, çünkü ona gelir; bu da yine dönme manasındandır, zira tam o vakitte geri döner. Bütün bunlar yönelme (ikbal) manasına uygundur. Nitekim ernebetün vâridetün, bıyığa doğru sarkan burun ucu demektir. Rîd: Dağın burnudur; bunu İbn Fâris söylemiştir. İbn Düreyd ise şöyle demiştir: Rîd, dağdan dışarı doğru çıkıntı yapan sivri kayadır, çoğulu rüyûd gelir. Kāmûs'ta şöyle geçer: Dağın çıkıntısı (hayd),

كأنه جناح، ويسمى الشجاع الوارد، لإقباله على كل ما يريده واستعلائه عليه، والوريدان: عرقان مكتنفا صفحتي العنق مما يلي مقدمة غليظان، والورد: النصيب من القرآن، لأنه يقصد بالقراءة ويقبل عليه ويدار عليه، ودريت الشيء: علمته، فأنت مقبل عليه وارد إليه، والدرئة - مهموزة: حلقة يتعلم عليها الطعن والرمي، والدرية - مهموزة وغير مهموزة: دابة يستتر بها رامي الصيد فيختله، فهي من الإقبال والخداع، وإن بنى فلان أدورا مكاناً، أي اعتمدوا بالغزو والغارة، والدريّ: شبيه بمدرى الثور وهو قرنه، لأنه يقصد به الشيء ويقبل به على مراده فيصلحه به، وما أدري أين ردي؟ أي أين ذهب؟ والإرواد: المهلة في الشيء؛ وامش رويداً: على مهل، والرادة والريدة: السهلة من الرياح، فكأنها تأتي على مهل؛ ومن الحيرة والفساد والهلاك: ردي الرجل - إذا هللك، وأرداه الله،

sanki bir kanat gibi belirgindir. Cesur kimseye de istediği her şeye yönelmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyle el-vârid denir. Verîdân (şah damarları): Boynun iki yanında, ön tarafa yakın bulunan iki kalın damardır. Vird: Kur'an'dan okunan belirli bölümdür; çünkü okumak için ona yönelinir, ona başlanır ve tekrar tekrar dönülür. Dereytü'ş-şey'e: 'Onu bildim' demektir; zira sen ona yönelmiş ve ona varmış olursun. Derîe (hemzeli): Üzerinde mızrak atma ve ok atmanın öğrenildiği halkadır/hedeftir. Deriyye (hemzeli veya hemzesiz): Avcının arkasına gizlenip avı gafil avladığı binek hayvandır; bu da yönelme ve aldatma manasındandır. 'Falan oğulları bir yeri edverû ettiler' denildiğinde, akın ve baskın yapmayı kastettiler demektir. Dirriyy: Boğanın boynuzuna benzer bir şeydir; çünkü onunla bir şeye yönelir ve hedefine yönelerek işini onunla görür. Mâ edrî eyne rediyye: 'Nereye gitti bilmiyorum' demektir. İrvâd: Bir işte mühlet tanımak, ağırdan almaktır. İmşi rüveyden: 'Yavaşça, aheste yürü' demektir. Râdde ve rîde: Hafif ve tatlı esen rüzgârdır; sanki yavaşça gelmektedir. Şaşkınlık, fesat ve helak manasından olarak: Adam helak olduğunda radiye'r-racülü denir; Allah onu helak ettiğinde erdâhullāh denir.

وتردى في هوة: تهور فيها، ورديته بالحجارة: رميته، والرداة: الصخرة، يكسر بها الشيء، والمرادي: المرامي؛ ومن حسن النظر: أرديت على الخمسين: زدت، لأنه يلزم حسن النظر الزيادة، وأراد الشيء على غيره، أي ربا عليه، وسيأتي بيان المهموز من هذه المادة في

Teraddâ fî huvvetin: 'Uçuruma yuvarlandı' demektir. Redeytühû bi'l-hicârati: 'Onu taşladım/ona taş attım' demektir. Redât: Kendisiyle bir şey kırılan büyük taştır. Merâdî: Atılan taşlar/oklardır. Güzel tedbirden olarak: Erdeytü ale'l-hamsîne: 'Ellinin üzerine çıktım/artırdım' demektir; zira güzel tedbir artışı gerektirir. Erâde'ş-şey'ü alâ gayrihî: 'Bir şey diğerinden fazla oldu, üzerine çıktı' demektir. Bu kökün hemzeli olanının açıklaması,

{سنراود} [يوسف: ٦١] من هذه السورة إن شاء الله تعالى {وغلقت} أي تغليقاً كثيراً {الأبواب} زيادة في المكنة، قالوا: وكانت سبعة؛ والإغلاق: إطباق الباب بما يعسر معه فتحه {وقالت هيت} أي تهيأت وتصنعت {لك} خاصة فأقبل إليّ وامتثل أمري؛ والمادة - على تقدير إصالة التاء وزيادتها بجميع تقاليبها: يائية وواوية مهموزة وغير مهموزة - تدور على إرادة امتثال الأمر: هيت لك - مثلثة الآخر وقد يكسر أوله، أي هلم، وهيت تهييتاً: صاح ودعاه، وهات - بكسر التاء أعطني - قال في القاموس، والمهاياة مفاعلة منه، والهيت: الغامض من الأرض، كأنه يدعو ذا الهمة إلى الوقوف على حقيقته، والتيه - بالكسر: الكبرياء والصلف، فالتائه داع بالقوة إلى امتثال أمره، والمفازة، فإنها تقهر سالكها، والضلال من المفازة - تسمية للشي باسم موضعه، ومنه: تها - بمعنى غفل، ومنه: مضى تهواء

bu surenin {سنراود} [Yûsuf: 61] ayetinde inşallah Teâlâ gelecektir. {وغلقت} “ve kilitledi” yani imkânı artırmak için iyice kapattı, {الأبواب} “kapıları”; dediler ki yedi kapı vardı. İğlâk: Kapıyı açılması güçleşecek şekilde kapatmaktır. {وقالت هيت} “ve dedi ki: Gelsene” yani hazırlandım ve süslendim, {لك} “senin için” özellikle [hazırlandım], bana yönel ve emrime uy! Bu kök -tâ harfinin asıl veya zâid olduğu varsayımına göre, yâî ve vâvî, hemzeli ve hemzesiz bütün çekimleriyle- emre uyulmasını isteme manası etrafında döner: Heyte leke, son harfi üç harekeli de okunabilir ve bazen başı da esrelenir; 'haydi gel' demektir. Heyyete tehyîten: Bağırdı ve çağırdı demektir. Hâti -tâ'nın esresiyle- 'bana ver' demektir; Kāmûs'ta böyle demiştir. Mühâyât da bu babtandır. Heyt: Yerin çukur ve gizli olanıdır; sanki azim sahibini hakikatini öğrenmeye davet etmektedir. Tîh (esre ile): Kibir ve gururdur; dolayısıyla gururlanan kişi fiilen emrine uyulmasını davet etmektedir; ayrıca çöl demektir, çünkü yolcusunu kahreder. Çölden kaynaklanan sapıklık da bir şeyin bulunduğu yerin adıyla anılması kabilindendir. Buradan hareketle tehâ, 'gafil oldu' manasındadır. Nitekim madâ tehevâün

من الليل - بالكسر، أي طائفة، لأنها محل الغفلة، أو لأنها تدعو ساهرها إلى النوم ونائمها إلى الانتباه، هذا على تقدير إصالة التاء، وأما على تقدير أنها زائدة فهاءَ بنفسه إلى المعالي: رفعها، فهو يراه أهلاً لأن يمتثل أمرها، والهوء: الهمة والأمر الماضي، والهوء أيضاً: الظن، ويضم، وهؤت به: فرحت، ولا يكون ذلك إلاّ لفعل ما يشتهي، فكأنه امتثل أمرك، وهوىء إليه - كفرح: همّ، وهاء كجاء: لبى، أي امتثل الأمر، وهاء - بالكسر: هات، وهاء - كجاء، أي هاك، بمعنى خذ، والهيئة: حال الشيء وكيفيته الداعية إلى تركه أو لزومه، وتهايؤوا: توافقوا، وهاء إليه: اشتاق، فكأنه دعاه إلى رؤيته، وتهيأ للشيء: أخذ له هيئته، فكأنه صار قابلاً للأمر، أو لأن يمتثل أمره، وهيأه: أصلحه، والهيء - بالفتح والكسر: الدعاء إلى الطعام والشراب ودعاء الإبل للشرب، وإيه - بكسر الهمزة: كلمة استزاده واستنطاق، وبإسكان الهاء: زجر بمعنى حسبك، وهأهأ: قهقه في ضحكه، ولا يكون ذلك إلا بمن امتثل مراده.

mine'l-leyli (esre ile): 'Geceden bir parça geçti' denir, çünkü orası gaflet vaktidir yahut uyanık olanını uykuya, uyuyanını uyanmaya çağırır. Bu, tâ harfinin asıl olduğu varsayımına göredir. Zâid olduğu varsayımına göre ise: Hâe bi-nefsihî ile'l-meâlî: 'Nefsini yücelere yükseltti' demektir; zira o, nefsini emrine uyulmaya lâyık görmektedir. Hev': Azim ve kesinleşmiş iştir; hev' ayrıca zan demektir, ötreli de okunur. He'tü bihî: 'Onunla sevindim' demektir; bu da ancak arzulanan bir şeyin yapılmasıyla olur, sanki senin emrine uymuştur. Haviye ileyhi (feriha vezninde): Niyetlendi, azmetti. Hâe (câe gibi): İcabet etti, yani emre uydu. Hâ'i (esre ile): 'Getir' demektir. Hâe (câe gibi): Hâke yani 'al' manasındadır. Hey'et: Bir şeyin bırakılmasını veya sürdürülmesini gerektiren hâli ve keyfiyetidir. Tehâye'û: Birbirleriyle anlaştılar. Hâe ileyhi: Özledi, sanki onu görmeye davet etti. Teheyye'e li'ş-şey'i: O şeyin şeklini/hazırlığını aldı, sanki emri kabul etmeye yahut emrine uyulmaya hazır hâle geldi. Heyye'ehû: Onu düzeltti, hazırladı. Hey' (üstün ve esre ile): Yemeğe, içeceğe ve develeri su içmeye davet etmektir. Îhi (hemzenin esresiyle): Sözün devamını isteme ve konuşturma kelimesidir; he'nin sükûnuyla (îh) ise 'yeter' manasında bir azarlamadır. He'he'e: Kahkaha ile güldü demektir; bu da ancak muradı yerine getirilen kimsede olur.

ولما قالت ما قالت وفعلت ما فعلت، مع ما هي عليه

Kadın, kendisinde bulunan

من القدرة في نفسها ولها عليه من التسلط وهو عليه من الحسن والشباب، كان كأنه قيل: إن هذا لموطن لا يكاد ينجو منه أحد، فماذا كان منه؟ فقيل: {قال} أي يوسف مستعملاً للحكم بالعلم {معاذ} أي أعوذ من هذا الأمر معاذ {الله} أي ألزم حصن الذي له صفات الكمال وهو محيط بكل شيء علماً وقدرة، وملجأة الذي ينبغي الاعتصام به واللجاء إليه؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنه} أي الله {ربي} أي موجدي ومدبري والمحسن إليّ في كل أمر، فأنا أرجو إحسانه في هذا {أحسن مثواي} بأن جعل لي في قلب سيدك مكانة عظيمة حتى خولني في جميع ما يملك وائتمنني على كل ما لديه، فإن خالفت أمر ربي فخنت مَن جعلني موضعاً للأمانة كنت ظالماً واضعاً للشيء في غير موضعه، وهذا التقدير - مع كونه أليق بالصالحين المراقبين - أحسن، لأنه يستلزم نصح العزيز، ولو أعدنا الضمير على العزيز لم يستلزم التقوى.

bizzat güç ve onun üzerindeki hâkimiyet ile Yûsuf'un sahip olduğu güzellik ve gençliğe rağmen söyleyeceğini söyleyip yapacağını yapınca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Bu, hiç kimsenin kurtulamayacağı bir durumdur; peki ondan ne sâdır oldu?' Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال} “[Yûsuf] ilimle hükmetmeyi kullanarak dedi ki:” {معاذ} “Sığınırım” yani bu işten [şöyle] sığınırım: {الله} “Allah'a!” Yani kemal sıfatlarına sahip olan, ilmi ve kudretiyle her şeyi kuşatan Zât'ın kalesine ve kendisine sarılınıp sığınılması gereken melcesine sığınırım. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه} “Şüphesiz O” yani Allah, {ربي} “benim Rabbimdir” yani beni var eden, işlerimi çekip çeviren ve her hususta bana ihsanda bulunandır; dolayısıyla bu işte de O'nun ihsanını umarım; {أحسن مثواي} “bana çok güzel bir yer verdi / bana güzel baktı”; zira efendinin kalbinde bana büyük bir mevki verdi, öyle ki sahip olduğu her şeyde beni yetkili kıldı ve yanındaki her şeyi bana emanet etti. Eğer Rabbimin emrine muhalefet edip beni emanet ehli kılan kimseye hıyanet edersem, bir şeyi ait olmadığı yere koyan bir zalim olurum. Bu takdir -Allah'ı murakabe eden salihlere daha lâyık olmakla birlikte- daha güzeldir; çünkü Azîz'e samimiyetle davranmayı da gerektirir. Şayet zamiri Azîz'e döndürseydik, takvayı [zorunlu olarak] gerektirmezdi.

ولما كان من المعلوم أن لسان حالها يقول: وإذا كان ظلماً كان ماذا؟ قال ما تقديره: إني إذن لا أفلح، وعلله بقوله: {أنه لا يفلح} أي لا يظفر بمراده أصلاً {الظالمون *} أي العريقون

Kadının hal dilinin 'Zulüm olsa ne çıkar?' dediği bilindiği için, Yûsuf takdiren 'O takdirde ben felaha eremem' dedi ve bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {أنه لا يفلح} “Şüphesiz iflah olmaz / kurtuluşa eremez” yani asla muradına nail olamaz, {الظالمون *} “o zalimler!” Yani kökleşmiş olanlar

في الظلم - وهو وضع الشيء في غير موضعه - الذين صرت في عدادهم على تقدير الفعل، فيا له من دليل على إحسانه وحكمه وعلمه، فإنه لما رأى المقام الدحض بادر إلى الاعتصام بمن بيده ملكوت كل شيء، ثم استحضر إحسانه إليه الموجب للشكر عليه المباعد عن الهفوات ثم مقام الظلم وما يوجب لصاحبه من الحزن بعدم الفلاح.

zulümde -ki bir şeyi ait olmadığı yere koymaktır- [kökleşmiş olanlar felaha eremez]; zira bu fiili işlediğim takdirde ben de onların arasına girmiş olurum. Bu, onun ihsanına, hikmetine ve ilmine ne muazzam bir delildir! Zira o, bu kaygan zemini görünce derhal her şeyin mülkü ve hükümranlığı elinde olan Zât'a sığınmaya koştu; ardından şükrü gerektiren ve günahlardan uzaklaştıran O'nun kendisine olan ihsanını, sonra da zulüm makamını ve bunun sahibine kurtuluşa erememekten ötürü getireceği hüznü aklına getirdi.

ولما كان هذا الفعل لا يتم حسنه إلاّ إذا كان عند غلبة الهوى وترامي الشهوة كما هو شأن الرجولية، قال تعالى رداً على من يتوهم ضد ذلك: {ولقد همت به} أي أوقعت الهم، وهو القصد الثابت والعزم الصادق المتعلق بمواقعته، ولا مانع لها من دين ولا عقل ولا عجز فاشتد طلبها {وهمَّ بها} كما هو شأن الفحول عند توفر الأسباب {لولا أن رءآ} أي بعين قلبه {برهان ربه} الذي آتاه إياه من الحكم والعلم، أي لهمّ بها، لكنه لما كان البرهان حاضراً لديه حضور من يراه بالعين، لم يغطه وفور شهوة ولا غلبة هوى، فلم يهم أصلاً مع كونه في غاية الاستعداد لذلك لما آتاه الله من القوة مع كونه في سن الشباب، فلولا المراقبة لهمّ بها التوفر الدواعي غير أن نور الشهود محاها أصلاً، وهذا التقدير هو اللائق بمثل مقامه مع أنه هو الذي تدل

Bu fiilin güzelliği, ancak erkekliğin şanından olduğu üzere hevanın galebe çalması ve şehvetin kabarması anında ortaya çıkmasıyla tamamlanacağı için, Allah Teâlâ bunun aksini vehmedenlere bir reddiye olarak şöyle buyurdu: {ولقد همت به} “Andolsun ki [kadın] ona meyletti / niyetlendi” yani onunla beraber olmaya yönelik kesin bir maksat ve sarsılmaz bir azim olan hemm fiilini işledi; zira kadını engelleyecek ne bir din ne bir akıl ne de bir acziyet vardı, dolayısıyla arzusu şiddetlendi; {وهمَّ بها} “o da ona meyledecekti” sebepler tam olduğunda erkeklerin şanından olduğu üzere, {لولا أن رءآ} “şayet görmeseydi” yani kalp gözüyle [görmeseydi], {برهان ربه} “Rabbinin burhanını” ki Allah'ın ona bahşettiği hüküm ve ilimdir; yani [görmeseydi] ona meyledecekti. Fakat burhan, gözle gören birinin huzurunda olduğu gibi onun yanında hazır bulunduğu için, ne şehvetin bolluğu ne de hevanın galebesi onu örtemedi; dolayısıyla Allah'ın kendisine verdiği kuvvetten ötürü gençlik çağında bulunması sebebiyle buna son derece hazır olmasına rağmen kesinlikle meyletmedi. Şayet murakabe olmasaydı, sevk edici sebeplerin varlığından ötürü ona meyledecekti; ne var ki müşahede nuru bu sebepleri kökünden sildi. Bu takdir onun makamına lâyık olan takdir budur; nitekim buna delalet eden de

عليه أساليب هذه الآيات من جعله من المخلصين والمحسنين المصروف عنهم السوء، وأن السجن أحب إليه من ذلك، مع قيام القاطع على كذب ما تضمنه قولها {ما جزاء من أراد بأهلك سوءاً} [يوسف: ٢٥]- الآية، من مطلق الإرادة، ومع ما تحتم تقدير ما ذكر بعد «لولا» في خصوص هذا التركيب من أساليب كلام العرب، فإنه يجب أن يكون المقدر بعد كل شرط من معنى ما دل عليه ما قبله، وهذا مثل قوله تعالى

bu ayetlerin üslubudur; zira ayetler onu kötülükten uzak tutulan ihlaslı (muhlas) ve muhsin kullardan kılmış, zindanın ona bu işten daha sevimli olduğunu belirtmiştir. Bununla birlikte kadının: {ما جزاء من أراد بأهلك سوءاً} “Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası nedir?” [Yûsuf: 25] ayetindeki mutlak irade iddiasının yalan olduğuna dair kesin delil mevcuttur. Ayrıca Arap kelamının üsluplarında bu özel terkipte 'levlâ'dan (لولا) sonra zikredilen şeyin takdir edilmesi zorunludur; zira her şarttan sonra takdir edilen şeyin, kendisinden öncekine delalet eden manadan olması gerekir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir:

{إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها} [القصص: ١٠] أي لأبدت به، وأما ما ورد عن السلف مما يعارض ذلك فلم يصح منه شيء عن أحد منهم مع أن الأقوال التي رويت عنهم إذا جمعت تناقضت فتكاذبت، ولا يساعد على شيء منها كلام العرب لأنهم قدروا جواب «لولا» المحذوف بما لا دليل عليه من سابق الكلام ولا لاحقه - نبه على ذلك الإمام أبو حيان، وسبقه إلى ذلك الإمام الرازي وقال: إن هذا قول المحققين من المفسرين، وأشبع في إقامة الدلائل على هذا بما يطرب الأسماع، وقدم ما يدل على جواب الشرط ليكون أول ما يقرع السمع ما يدل على أنه كان في غاية القدرة على الفعل، وأنه ما منعه منه إلاّ العلم بالله، فكأنه قيل: إن هذا التثبيت عظيم، فقيل إشارة إلى

{إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها} “Eğer biz onun kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı” [Kasas: 10] yani [kalbini pekiştirmeseydik] onu açığa vururdu. Selef'ten buna aykırı olarak rivayet edilen şeylere gelince; onlardan hiçbiri hakkında sahih bir rivayet sabit olmamıştır. Kaldı ki onlardan rivayet edilen sözler bir araya getirildiğinde birbiriyle çelişir ve birbirini yalanlar. Arap kelamı da bunlardan hiçbirine cevaz vermez; zira onlar 'levlâ'nın hazfedilen cevabını, kelamın öncesinde ve sonrasında buna hiçbir delil bulunmayan şeylerle takdir etmişlerdir. İmam Ebû Hayyân buna dikkat çekmiş, ondan önce de İmam Râzî buna işaret ederek: 'Bu, müfessirlerden muhakkik olanların görüşüdür' demiş ve kulakları mest edecek şekilde buna dair delilleri etraflıca ortaya koymuştur. Şartın cevabına delalet eden unsuru öne almıştır ki kulağa ilk çarpan şey, onun bu fiile son derece muktedir olduğunu ve onu bundan alıkoyan tek şeyin Allah'ı bilmek (marifetullah) olduğunu göstersin. Sanki: 'Bu sebat ve korunma pek büyüktür' denilmiş, bunun üzerine şöyle buyrularak işaret edilmiştir:

أنه لازم له كما هو شأن العصمة: {كذلك} أي مثل ذلك التثبيت نثبته في كل أمر {لنصرف عنه السوء} أي الهمّ بالزنا وغيره {والفحشاء} أي الزنا وغيره، فكأنه قيل: لِمَ فعل به هذا؟ فقيل {إنه من عبادنا} أي الذين عظمناهم بما لنا من العظمة {المخلصين *} أي هو في عداد الذين هم خير صرف، لا يخالطهم غش، ومن ذريتهم أيضاً، وهذا مع قول إبليس {لأغوينهم أجمعين إلاّ عبادك منهم المخلصين} [ص: ٨٣] شهادة من إبليس أن يوسف ﵊ بريء من الهمّ في هذه الواقعة؛ قال الإمام: فمن نسبه إلى الهمّ إن كان من أتباع دين الله فليقبل شهادة الله، وإن كان من أتباع إبليس وجنوده فليقبل شهادة إبليس بطهارته، قال: ولعلهم يقولون: كنا تلامذة إبليس ثم زدنا عليه - كما قيل:

ismetin şanından olduğu üzere bunun onda ayrılmaz bir vasıf olduğuna [işaret edilerek]: {كذلك} “İşte böylece” yani böyle bir sebatı her işte ona veririz, {لنصرف عنه السوء} “ondan kötülüğü” yani zinaya niyetlenmeyi ve diğer fenalıkları, {والفحشاء} “ve fuhşu uzaklaştıralım diye.” Yani zinayı ve diğer çirkinlikleri [uzaklaştıralım diye]. Sanki: 'Ona bu niçin yapıldı?' denilmiş, bunun üzerine şöyle buyrulmuştur: {إنه من عبادنا} “Çünkü o, kullarımızdandı” yani azametimizle yücelttiğimiz [kullarımızdandı], {المخلصين *} “ihlasa erdirilmiş olanlardan.” Yani o, içlerine hiçbir hile karışmayan sırf hayır olanların safındadır ve onların zürriyetindendir. Bu durum, İblis'in: {لأغوينهم أجمعين إلاّ عبادك منهم المخلصين} “Onların hepsini mutlaka azdıracağım, ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” [Sâd: 82-83] sözüyle birlikte, Yûsuf aleyhisselam'ın bu olayda niyetlenmekten (hemm) berî olduğuna dair İblis'in de bir şahitliğidir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Onu meyle/kötü niyete nispet eden kimse, şayet Allah'ın dinine uyanlardan ise Allah'ın şahitliğini kabul etsin; şayet İblis'in ve ordusunun tâbilerinden ise İblis'in onun masumiyetine dair şahitliğini kabul etsin.' Devamla şöyle demiştir: 'Belki de onlar şöyle diyeceklerdir: Biz İblis'in talebeleriydik, sonra onu da aştık!' Nitekim şöyle denilmiştir:

وكنت فتى من جند إبليس فارتقى ... من الأمر حتى صار إبليس من جندي

'Ben İblis'in ordusundan bir genç idim, derken iş öyle ilerledi ki ... Sonunda İblis benim ordumdan biri oldu!'

فلو مات قبلي كنت أحسن بعده ... طراييق فسق ليس يحسنها بعدي

'Benden önce ölecek olsa, onun ardından öyle fısk yolları sergilerdim ki ... Benden sonra onları kimse beceremezdi.'

ثم ذكر ﷾ مبالغته في الامتناع بالجد في الهرب دليلاً على إخلاصه وأنه لم يهمّ أصلاً فقال: {واستبقا الباب} أي أوجد المسابقة بغاية الرغبة من كل منهما، هذا للهرب منها، وهذه لمنعه، فأوصل الفعل إلى المفعول بدون «إلى» ، دليلاً على أن كلا منهما بذل أقصى جهده في السبق، فلحقته عند الباب الأقصى مع أنه كان قد سبقها بقوة الرجولية وقوة الداعية إلى الفرار إلى الله، ولكن عاقة إتقانها للمكر بكون الأبواب كانت مغلقة، فكان يشتغل بفتحها فتعلقت بأدنى ما وصلت إليه من قميصه، وهو ما كان من ورائه خوف فواته، فاشتد تعلقها به مع إعراضه هو عنها وهربه منها، ففتحه وأراد الخروج فمنعته {و} لم تزل تنازعه حتى {قدت قميصه} وكان القد {من دبر} أي الناحية الخلف منه، وانقطعت منه قطعة فبقيت في يدها {وألفيا} أي وجدا مع ما بهما من الغبار والهيئة التي لا تليق بهما {سيدها} أي زوجها، ولم يقل: سيدهما، لأن يوسف ﵊ لم يدخل في رق - كما مضى - لأن المسلم لا يملك وهو السيد {لدا} أي عند ذلك {الباب} أي الخارج، على كيفية غريبة جداً، هكذا ينبغي أن يفهم هذا المقام لأن السيد لا يقدر على

Sonra Allah Celle ve Azze, Yûsuf'un ihlasına ve asla kötü bir niyette bulunmadığına delil olmak üzere, kaçmaktaki ciddiyetiyle [günahtan] sakınmadaki mübalağasını zikrederek şöyle buyurdu: {واستبقا الباب} “İkisi de kapıya doğru koşuştular / yarıştılar” yani her ikisi de son derece istekli olarak yarışa giriştiler; bu kadın kaçmak için, o kadın ise onu engellemek için. Fiil, her ikisinin de öne geçmek için var güçlerini harcadıklarına delalet etmek üzere 'ilâ' (إلى) harf-i cerri olmaksızın doğrudan mef'ûle ulaştırılmıştır. Erkeklik gücüyle ve Allah'a kaçma arzusunun kuvvetiyle kadını geçmiş olmasına rağmen, kapılar kilitli olduğu için kadının ustaca kurduğu tuzak onu engelledi; Yûsuf kapıları açmakla meşgul olurken kadın, elinin yetiştiği en yakın yer olan gömleğinin arkasından -kaçıp kurtulmasından korkarak- yapıştı. Yûsuf ondan yüz çevirip kaçarken kadın ona sımsıkı sarıldı; kapıyı açıp çıkmak isteyince kadın ona engel oldu; {و} ve kadın onunla çekişmeye devam etti, nihayet {قدت قميصه} “kadın onun gömleğini yırttı”; yırtma da {من دبر} “arkadan” yani gömleğin arka tarafından oldu ve gömlekten bir parça kopup kadının elinde kaldı. {وألفيا} “ve ikisi de buldular” yani üzerlerindeki toz toprak ve kendilerine yakışmayan o hâl ile buldular, {سيدها} “kadının efendisini” yani kocasını; 'ikisinin efendisini' demedi, zira daha önce geçtiği üzere Yûsuf aleyhisselam kölelik bağı altına girmemiştir, çünkü Müslüman mülk edinilemez ve asıl efendi odur; {لدا} “yanında” yani tam o {الباب} “kapının yanında” yani dış kapıda, son derece garip bir vaziyette [buldular]. Bu makam bu şekilde anlaşılmalıdır; zira efendi kapıyı

فتحه فضلاً عن الوصول إلى غيره لتغليق الجميع.

açmaya muktedir değildi, nerede kaldı ki hepsinin kilitlenmiş olması sebebiyle diğer kapılara ulaşabilsin.

ولما علم السامع أنهما ألفياه وهما على هذه الحالة كان كأنه قيل: فما اتفق؟ فقيل: {قالت} مبادرة من غير حياء ولا تلعثم {ما} نافية، ويجوز أن تكون استفهامية {جزاء من أراد} أي منه ومن غيره كائناً من كان، لما لك من العظمة {بأهلك سوءاً} أي ولو أنه غير الزنا {إلا أن يسجن} أي يودع في السجن إلى وقت ما، ليحكم فيه بما يليق {أو عذاب أليم} أي دائم ثابت غير السجن؛ والجزاء: مقابلة العمل بما هو حقه، هذا كان حالها عند المفاجأة، وأما هو ﵊ فجرى على سجايا الكرام بأن سكت ستراً عليها وتنزهاً عن ذكر الفحشاء، فكأنه قيل: فماذا قال حين قذفته بهذا؟ فقيل {قال} دافعاً عن نفسه لا هاتكاً لها {هي} بضمير الغيبة لاستيحائه عن مواجهتها بإشارة أو ضمير خطاب {راودتني عن نفسي} وما قال ذلك إلا حين اضطرته إليه بنسبته إلى الخيانة، وصدقه لعمري فيما قال لا يحتاج إلى بيان أكثر من الحال الذي كانا فيه، وهو

Dinleyici, ikisinin de bu vaziyette kocasını bulduklarını öğrenince, sanki: 'Peki ne oldu?' denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قالت} “[Kadın] hiç utanmadan ve kekelemeden öne atılarak dedi ki:” {ما} “nedir?” Nâfiye (olumsuzluk) edatı olabileceği gibi istifhâm (soru) edatı da olabilir; {جزاء من أراد} “isteyenin cezası” yani senin azametine binaen, o olsun başkası olsun kim olursa olsun [isteyenin], {بأهلك سوءاً} “senin ailene bir fenalık” zina dışında bir fenalık olsa bile [isteyenin cezası nedir], {إلا أن يسجن} “zindana atılmaktan” yani hakkında lâyık olan hüküm verilinceye kadar bir vakte kadar hapse konulmaktan, {أو عذاب أليم} “yahut can yakıcı bir azaptan başka?” Yani zindandan başka kalıcı ve kesin bir cezadan [başka cezası nedir?]. Cezâ: Amelin hak ettiği şeyle karşılanmasıdır. Kadının bu ani karşılaşmadaki hâli böyleydi; Yûsuf aleyhisselam'a gelince, kerem ehlinin ahlakı üzere kadının ayıbını örtmek ve fuhşiyatı anmaktan sakınmak için sustu. Sanki: 'Peki kadın onu bununla itham edince o ne dedi?' denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال} “[Yûsuf] kadının perdesini yırtmak için değil, kendini savunmak için dedi ki:” {هي} “O” -kadının yüzüne karşı işaretle veya hitap zamiriyle söylemekten hayâ ettiği için gaip zamiriyle [dedi]-, {راودتني عن نفسي} “kendisi benden murat almak istedi / bana boyun eğdirmeye çalıştı.” O bunu ancak kadın kendisini hıyanetle itham ederek mecbur bıraktığında söyledi. Ömrüme yemin olsun ki onun söylediği sözdeki doğruluğu, içinde bulundukları hâlden daha fazla bir açıklamaya muhtaç değildir; o hâl de,

أنهما عند الباب، ولو كان الطلب منه لما كانا إلا في محلها الذي تجلس فيه، وهو صدر البيت وأشرف موضع فيه {وشهد} ولما كان كل صالح للشهادة كافياً، فلم تدع ضرورة إلى تعيينه، قال: {شاهد} أي عظيم {من أهلها} لأن الأهل أعظم في الشهادة، رضيع ببراءته - نقله الرماني عن ابن عباس وأبي هريرة ﵄ وسعيد ابن جبير، كما شهد للنبي ﷺ في حجة الوداع صبي من أهل اليمامة يوم ولد بأنه رسول الله، فكان يدعي: مبارك اليمامة.

ikisinin kapının yanında olmasıdır; şayet talep eden Yûsuf olsaydı, ancak kadının oturduğu yerde, yani evin başköşesinde ve en şerefli mevkiinde bulunurlardı. {وشهد} “Ve şahitlik etti” şahitliğe elverişli olan herkes yeterli olacağı ve şahsını tayin etmeye bir zorunluluk bulunmadığı için şöyle buyurdu: {شاهد} “bir şahit” yani büyük bir şahit, {من أهلها} “kadının ailesinden.” Zira ailenin şahitliği daha büyüktür. Rummânî'nin İbn Abbas, Ebû Hureyre radıyallâhu anhümâ ve Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre, onun masumiyetine kundaktaki bir bebek şahitlik etmiştir; nitekim Vedâ Haccı'nda da Yemâme ehlinden doğduğu gün bir çocuk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın Resulü olduğuna şahitlik etmiş ve bu çocuğa 'Yemâme'nin Mübareği' adı verilmişti.

فقال ذلك الشاهد {إن كان} أي حال المراوغة {قميصه} أي فيما يتبين لكم {قدَّ} أي شق شقاً مستأصلاً {من قبل} أي من جهة ما أقبل من جسده {فصدقت} ولا بد من تقدير فعل التبين، لأن الشروط لا تكون معانيها إلا مستقبلة ولو كانت ألفاظها ماضية.

O şahit dedi ki: {إن كان} “Eğer” yani kandırma teşebbüsü anında, {قميصه} “onun gömleği” yani size açıklığa kavuşacak olana göre, {قدَّ} “yırtılmışsa” yani kökten bir yırtılmayla yırtılmışsa, {من قبل} “önden” yani bedeninin ön tarafından [yırtılmışsa], {فصدقت} “[kadın] doğru söylemiştir”; burada bir 'açığa çıkma' fiilinin takdir edilmesi gerekir, zira şart edatlarının lafızları mazi olsa bile manaları ancak geleceğe matuftur.

ولما كان صدقها ليس قاطعاً في منع صدقه، قال: {وهو من الكاذبين *} لأنه لولا إقباله - وهي تدفعه عنها أو تهرب منه

Kadının doğru söylemesi onun doğruluğunu kesin olarak engellemediği için şöyle dedi: {وهو من الكاذبين *} “o ise yalancılardandır.” Çünkü Yûsuf kadına yönelmiş olmasaydı -ki kadın onu kendisinden uzaklaştırmaya çalışıyor veya ondan kaçıyor

وهو يتبعها ويعثر في قميصه - ما كان القد من القبل {وإن كان} أي فيما يظهر لكم {قميصه} أي يوسف ﵊ {قدَّ من دبر} أي من جهة ما أدبر منه، وبنى «قُدَّ» للمجهول للنزاع في القادّ {فكذبت} ولما كان كذلك كذبُها في إرادته السوء لا يعين صدقه في إرادتها له، قال: {وهو من الصادقين *} لأنه لولا إدباره عنها وإقبالها عليه لما وقع ذلك، فعرف سيدها صحة ذلك بلا شبهة، لأن معنى «إن» هنا الشرط في جهة التقرير للمعنى الذي يوجب غيره لا على الشك، وقدم أمارة صدقها لأنه مما يحبه سيدها، فهو في الظاهر اهتمام بها، وفي الحقيقة تقرير لكذبها مرتين: الأولى باللزوم، والثانية بالمطابقة.

ve o da kadını takip ederken gömleğine takılıyor olmasaydı- yırtık önden olmazdı. {وإن كان} “Yok eğer” yani size görünecek olana göre, {قميصه} “onun gömleği” yani Yûsuf aleyhisselam'ın gömleği, {قدَّ من دبر} “arkadan yırtılmışsa” yani arkasından yırtılmışsa -yırtan konusundaki ihtilaftan ötürü 'kudde' meçhul sîgada getirilmiştir-, {فكذبت} “[kadın] yalan söylemiştir.” Kadının, Yûsuf'un kötülük istediği iddiasındaki yalanı, kadının onu istediği hususunda Yûsuf'un doğruluğunu tek başına belirlemediği için şöyle dedi: {وهو من الصادقين *} “o ise doğru söyleyenlerdendir.” Çünkü Yûsuf'un kadından kaçıp arkasını dönmesi ve kadının da ona saldırması olmasaydı bu durum vuku bulmazdı. Böylece kadının efendisi, hiçbir şüpheye yer kalmaksızın bunun doğruluğunu anladı; zira buradaki 'in' (إن) şart edatı, şüphe üzerine değil, diğerini zorunlu kılan manayı pekiştirme cihetindendir. Kadının doğruluğunun alametini öne aldı, çünkü bu efendisinin arzu ettiği bir şeydi; bu durum zahirde kadınla ilgilenmek gibi görünse de hakikatte onun yalanını iki kez pekiştirmektir: Birincisi lüzum (dolaylı) yoluyla, ikincisi mutabakat (doğrudan) yoluyla.

ولما كان المعنى: فنظر، بنى عليه قوله: {فلما رءا} أي سيدها {قميصه} أي يوسف ﵊ {قدَّ من دبر قال} لها وقد قطع بصدقه وكذبها، مؤكداً لأجل إنكارها {إنه} أي هذا القذف له {من كيدكن} معشر النساء؛ والكيد: طلب الإنسان بما يكرهه {إن كيدكن عظيم *} والعظيم: ما ينقص مقدار غيره عنه حساً أو معنى، فاستعظمه لأنه أدق من مكر الرجل وألطف وأخفى، لأن الشيطان

Mana 'baktı' demek olduğu için, Allah Teâlâ bunun üzerine şu sözünü bina etti: {فلما رءا} “Vaktaki [efendisi] gördü” {قميصه} “onun gömleğinin” yani Yûsuf aleyhisselam'ın gömleğinin, {قدَّ من دبر قال} “arkadan yırtılmış olduğunu,” Yûsuf'un doğruluğunu ve kadının yalanını kesin olarak anlayıp kadının inkârı sebebiyle pekiştirerek ona “dedi ki:” {إنه} “Şüphesiz bu” yani onu bu şekilde itham etmeniz, {من كيدكن} “siz kadınların tuzağındandır!” Keyd: İnsanın hoşlanmadığı bir şeyle onu tuzağa düşürmeye çalışmaktır. {إن كيدكن عظيم *} “Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!” Azîm: Hissî veya manevi olarak başkasının miktarını geride bırakan şeydir; bunu büyük gördü çünkü kadınların tuzağı erkeklerin tuzağından daha ince, daha zarif ve daha gizlidir. Zira şeytan

عليهن لنقصهن أقدر، وكيدهن الذي هو من كيد الشيطان أضعفُ ضعيف بالنسبة إلى ما يدبره الله ﷿ في إبطاله؛ ثم قال العزيز آمراً له ﵇ مسقطاً لحرف النداء دلالة على أن قربه من قلبه على حاله: {يوسف أعرض} أي انصرف بكليتك مجاوزاً {عن هذا} أي اجعله بمنزلة ما تصرف وجهك عنه إلى جهة العرض بأن لا تذكره لأحد ولا تهتم به، فإني لم أتأثر منك بوجه، لأن عذرك قد بان، وأقبل إليها فقال: {واستغفري} أي اطلبي الغفران {لذنبك} في أن لا يحصل لك عقوبة مني ولا من الله؛ واستأنف بيان ما أشار إليه بقوله: {إنك كنت} أي كوناً جبلياً {من الخاطئين} أي العريقين في الخطأ بغاية القوة، يقال: خطىء يخطأ - إذا أذنب متعمداً.

eksikliklerinden ötürü kadınlar üzerinde daha muktedirdir; şeytanın tuzağından olan kadınların tuzağı ise, Allah Azze ve Celle'nin onu boşa çıkarmak için takdir ettiği şeye nispetle zayıfın en zayıfıdır. Sonra Azîz, kalbindeki yakınlığının eskisi gibi devam ettiğine delalet etmek üzere nida harfini düşürerek Yûsuf aleyhisselam'a emredip şöyle dedi: {يوسف أعرض} “Yûsuf! Sen bundan vazgeç / bunu görmezden gel” yani büsbütün bundan yüz çevirip geç, {عن هذا} “bundan!” Yani bunu hiç kimseye anmayarak ve önemsemeyerek yüzünü başka tarafa çevirdiğin bir şey gibi kıl; zira hiçbir şekilde sana kırgın değilim, çünkü mazeretin apaçık ortaya çıktı. Sonra kadına dönerek şöyle dedi: {واستغفري} “ve bağışlanma dile” yani mağfiret iste, {لذنبك} “günahın için!” Benden veya Allah'tan sana bir ceza gelmemesi için [bağışlanma dile]. Ardından işaret ettiği şeyi şu sözüyle açıklamaya başladı: {إنك كنت} “Şüphesiz sen” yani fıtri bir oluşla, {من الخاطئين} “günahkârlardan oldun.” Yani son derece kuvvetle hatada kökleşmiş olanlardan [oldun]. Kasten günah işlediğinde hati'e yahta'ü denir.

ولما كان في هذا من شرف العفة ما يدل على كمال العصمة، وأكده تعالى بما يدل على تسامي حسنه وتعالي جماله ولطفه، لأن العادة جرت بأن ذلك كان بعضه لأحد كان مظنة لميله، لتوفير الدواعي على الميل إليه، فقال تعالى: {وقال نسوة} أي جماعة من النساء لما شاع الحديت؛ ولما كانت البلدة كلما عظمت كان أهلها أعقل وأقرب إلى الحكمة، قال: {في المدينة} أي التي فيها امرأة العزيز ساكنة {امرأت العزيز} فأضفنها إلى زوجها إرادة الإشاعة للخبر، لأن النفس

Bu olayda masumiyetin kemaline delalet eden bir iffet şerefi bulunduğundan ve Allah Teâlâ bunu, Yûsuf'un güzelliğinin, cemalinin ve zarafetinin yüceliğine delalet eden hususlarla pekiştirdiğinden -çünkü âdet odur ki bunlardan bir kısmı bile bir kimsede bulunsa, ona meyletme sebeplerinin çokluğundan ötürü bu durum ona meyletme zannını doğurur-, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقال نسوة} “Ve kadınlar dediler” yani haber yayılınca bir grup kadın [dediler]; şehir ne kadar büyük olursa ahalisi o kadar akıllı ve hikmete daha yakın olacağı için şöyle buyurdu: {في المدينة} “şehirde” yani Azîz'in hanımının ikamet ettiği şehirde; {امرأت العزيز} “Azîz'in karısı” -haberi yaymak maksadıyla onu kocasına nispet ettiler; çünkü nefis

إلى سماع أخبار أولى الأخطار أميل؛ والعزيز: المنيع بقدرته من أن يضام، فالعزة أخص من مطلق القدرة، وعبرن بالمضارع في {تراود فتاها} أي عبدها نازلة من افتراش العزيز إلى افتراشه {عن نفسه} إفهاماً لأن الإصرار على المراودة صار لها كالسجية؛ والفتى: الشاب، وقيده الرماني بالقوي، قال: وقال الزجاج: وكانوا يسمون المملوك فتى شيخاً كان أو شاباً، ففيه اشتراك على هذا {قد شغفها} ذلك الفتى {حباً} أي من جهة الحب، قال الرماني: شغاف القلب غلافه، وهو جلدة عليه، يقال: دخل الحب الجلد حتى أصاب القلب، عن السدى وأبي عبيدة وعن الحسن أنه باطن القلب، وعن أبي علي: وسط القلب -انتهى. والذي قال في المجمل وغيره أنه غلاف القلب، وأحسن من توجيه أبي عبيدة له أن حبه صار شغافاً لها، أي حجاباً، أي ظرفاً محيطاً بها، وأما «شعفها» - بالمهملة فمعناه: غشى شعفة قلبها، وهي رأسه عند معلق النياط، وقال الرماني: أي ذهب بها كل مذهب، من شعف الجبال، وهي رؤوسها.

mevki sahibi kimselerin haberlerini duymaya daha meyillidir. Azîz: Kudreti sayesinde haksızlığa uğramaktan korunmuş kimsedir; dolayısıyla izzet, mutlak kudretten daha özeldir-. {تراود فتاها} “delikanlısından murat almak istiyormuş / ona boyun eğdirmeye çalışıyormuş” yani Azîz'in yatağından onun yatağına inerek kölesini [elde etmeye çalışıyormuş], {عن نفسه} “kendisine;” kandırma teşebbüsündeki ısrarın kadın için bir huy haline geldiğini anlatmak üzere muzâri fiille ifade ettiler. Fetâ: Genç demektir; Rummânî bunu 'güçlü' kaydıyla sınırlamıştır. Rummânî şöyle der: Zeccâc: 'İster yaşlı ister genç olsun köleye fetâ derlerdi' demiştir, buna göre kelimede ortak kullanım vardır. {قد شغفها} “gerçekten onun sevgisi bağrını yakmış / yüreğine işlemiş” yani o delikanlı {حباً} “sevgi yönünden” [yüreğine işlemiş]. Rummânî şöyle dedi: Şeğāfü'l-kalb: Kalbin zarıdır, o kalbin üzerindeki bir deridir; Süddî ve Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre 'sevgi deriden geçip kalbe ulaştı' denilir. Hasan[-ı Basrî]'den kalbin içi olduğu, Ebû Ali'den ise kalbin ortası olduğu nakledilmiştir -alıntı bitti-. El-Mücmel ve diğerlerinde söylenen ise onun kalbin zarı olduğudur. Ebû Ubeyde'nin tevilinden daha güzeli; delikanlının sevgisinin kadın için bir şeğāf yani bir örtü, onu kuşatan bir zarf haline gelmiş olmasıdır. Noktasız ayn ile şa'afehâ (شعفها) ise, kalbinin tepesini, yani can damarının asıldığı yerdeki baş kısmını kapladı demektir. Rummânî dedi ki: Yani dağların tepeleri olan şa'af kelimesinden hareketle, onu her türlü düşünceye ve hâle sürükledi demektir.

ولما قيل ذلك، كان كأنه قد قيل: فكان ماذا؟ فقيل -

Bu söylendiğinde, sanki: 'Peki ne oldu?' denilmiş gibi oldu; bunun üzerine -

وأكد لأن من رآه عذرها وقطع بأنهن لو كن في محلها عملن عملها ولم يضللن فعلها: {إنا لنراها} أي نعلم أمرها علماً هو كالرؤية {في ضلال} أي محيط بها {مبين} لرضاها لنفسها بعد عز السيادة بالسفول عن رتبة العبد، ودل بالفاء على أن كلامهن نقل إليها بسرعة فقال: {فلما سمعت} أي امرأة العزيز {بمكرهن} وكأنهن أردن بهذا الكلام أن يتأثر عنه ما فعلت امرأة العزيز ليرينه، فلذلك سماه مكراً {أرسلت إليهن} لتريهن ما يعذرنها بسببه فتسكن قالتُهن {وأعتدت} أي هيأت وأحضرت {لهن متكاً} أي ما يتكئن عليه من الفرش اللينة والوسائد الفاخرة، فأتينها فأجلستهن على ما أعدته لهن {وأتت كل واحدة} على العموم {منهن سكيناً} ليقطعن بها ما يحتاج إلى القطع مما يحضر من الأطعمة في هذا المجلس؛ قال أبو حيان: فقيل: كان لحماً، وكانوا لا ينهشون اللحم، إنما كانوا يأكلونه حزاً بالسكاكين. وقال الرماني: ليقطعن فاكهة قدمت إليهن - انتهى. هذا الظاهر من علة إتيانهن وباطنه إقامة الحجة عليهن بما لا يجدن له مدفعاً مما يتأثر عن ذلك {وقالت} ليوسف فتاها عليه الصلاة والسلام

Onu gören kimsenin kadını mazur göreceği ve şayet onun yerinde olsalardı aynı şeyi yapacakları ve bu fiilini sapıklık saymayacakları kesin olduğu için pekiştirilerek- şöyle buyruldu: {إنا لنراها} “Gerçekten biz onu görüyoruz” yani onun durumunu sanki görüyormuş gibi biliyoruz, {في ضلال} “bir sapıklık içinde” yani onu kuşatan bir sapıklık içinde, {مبين} “apaçık [bir sapıklık içinde]!” Zira efendilik izzetinden sonra bir köle mertebesine inmeyi kendine reva görmüştür. 'Fâ' harfiyle onların sözlerinin kadına süratle ulaştırıldığına delalet ederek şöyle buyurdu: {فلما سمعت} “Vaktaki [kadın] işitti” yani Azîz'in karısı [işitti], {بمكرهن} “onların dedikodularını / tuzaklarını”; kadınlar bu sözle sanki Azîz'in hanımının yaptığı şeyin sonucunda Yûsuf'u kendilerine göstermesini murat etmişlerdi, bu yüzden Allah bunu tuzak (mekr) olarak adlandırdı; {أرسلت إليهن} “onlara [haber] gönderdi” kendisini mazur görecekleri şeyi onlara göstermek ve böylece dedikodularını dindirmek için [haber gönderdi], {وأعتدت} “ve hazırladı” yani donatıp hazır etti, {لهن متكاً} “onlar için yaslanacak bir yer” yani üzerine yaslanacakları yumuşak sergiler ve gösterişli minderler [hazırladı]. Kadınlar geldiler, o da onları hazırladığı yere oturttu, {وأتت كل واحدة} “ve her birine verdi” istisnasız herkese, {منهن سكيناً} “onlardan birer bıçak” bu mecliste ikram edilen yiyeceklerden kesilmesi gereken şeyleri kesmeleri için [bıçak verdi]. Ebû Hayyân şöyle dedi: Et olduğu söylendi; onlar eti dişleriyle koparmaz, bıçaklarla dilimleyerek yerlerdi. Rummânî ise: 'Kendilerine ikram edilen meyveleri kesmeleri için' demiştir -alıntı bitti-. Onlara bıçak verilmesinin zahirdeki sebebi budur; bâtını ise bundan doğacak sonuçla karşı koyamayacakları kesin bir hücceti onlara karşı ikame etmektir. {وقالت} “Ve delikanlısı Yûsuf aleyhisselâtü vesselâm'a dedi ki:”

{اخرج عليهن} فامتثل له ما أمرته به كما هو دأبه معها في كل ما لا معصية فيه، وبادر الخروج عليهن {فلما رأينه} أي النسوة {أكبرنه} أي أعظمن يوسف ﵊ جداً إعظاماً كربّهن {وقطعن} أي جرحن جراحات كثيرة {أيديهن} وعاد لومهن عذراً، والتضعيف يدل على التكثير، فكأن السكين كانت تقع على يد إحداهن فتجرحها فترفعها عن يدها بطبعها، ثم يغلبها الدهش فتقع على موضع آخر وهكذا {وقلن حاش} أي تنزيهاً عظيماً جداً {لله} أي الملك الأعلى الذي له صفات الكمال التي خلق بها مثل هذا.

{اخرج عليهن} “Çık karşılarına!” Yûsuf da içinde masiyet bulunmayan her hususta kadına karşı âdeti olduğu üzere emrine itaat etti ve hemen karşılarına çıktı. {فلما رأينه} “Onu gördükleri zaman” yani kadınlar [gördüklerinde], {أكبرنه} “onu pek büyük gördüler / hayran kaldılar” yani Yûsuf aleyhisselam'ı kendilerini dehşete düşürecek kadar çok yücelttiler, {وقطعن} “ve kestiler / yaraladılar” yani pek çok yara açtılar, {أيديهن} “ellerini!” Böylece kınamaları mazerete dönüştü. Fiilin şeddeli olması çokluğa delalet eder; sanki bıçak kadınlardan birinin eline değip yaralıyor, fıtratı gereği elini çekiyor, ardından hayret ve şaşkınlık galebe çalarak bıçak başka bir yere isabet ediyor ve bu böyle devam ediyordu. {وقلن حاش} “Ve dediler ki: Hâşâ!” Yani son derece büyük bir tenzih ile [tenzih ederiz], {لله} “Allah için!” Yani böyle bir varlığı yaratan kemal sıfatlarına sahip en yüce Melik olan Allah'ı [tenzih ederiz].

ولما كان المراد بهذا التنزيه تعظيمه، بينه بقولهن: {ما هذا بشراً} لأنه فاق البشر في الحسن جداً، وأعرض عن الشهوة من غير علة، نراها مانعة له لأنه في غاية القوة والفحولية، فكأنه قيل: فما هو؟ فقلن: {إن} أي ما {هذا} أي في هذا الحسن والجمال، وأعدن الإشارة دفعاً لإمكان الغلط {إلا ملك كريم *} وذلك لما ركز في الطباع من نسبة كل معنى فائق إلى الملائكة من الحسن والعفة وغيرهما

Bu tenzihten murat onun yüceliğini ortaya koymak olduğundan, bunu şu sözleriyle açıkladılar: {ما هذا بشراً} “Bu bir beşer / insan değildir!” Zira o, güzellikte insanları fazlasıyla aşmıştır; üstelik güç ve erkekliğin zirvesinde olmasına rağmen kendisini engelleyen hiçbir engel görmediğimiz halde şehvetten yüz çevirmiştir. Sanki: 'Peki o nedir?' denilmiş gibi oldu, onlar da şöyle dediler: {إن} “değildir” yani [başka bir şey değildir], {هذا} “bu” yani bu güzellik ve cemal içinde olan kimse -yanılma ihtimalini bertaraf etmek için işareti tekrarladılar-, {إلا ملك كريم *} “ancak şerefli / değerli bir melektir!” Bu da fıtratlarda güzellik, iffet ve benzeri her üstün mananın meleklere nispet edilmesinin yerleşmiş olmasındandır;

وإن كانوا غير مرئيين، كما ركز فيها نسبة ضد ذلك إلى الجن والشياطين، فكأنه قيل: فما قالت لهن امرأة العزيز؟ فقيل: {قالت فذالكن} أي الفتى العالي الرتبة جداً {الذي لمتنني فيه} .

melekler görünür olmasalar bile böyledir; nitekim bunun zıddı olan şeylerin de cinlere ve şeytanlara nispet edilmesi fıtratta yer etmiştir. Sanki: 'Peki Azîz'in karısı onlara ne dedi?' denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قالت فذالكن} “[Kadın] dedi ki: İşte bu” yani mertebesi pek yüce olan şu delikanlıdır, {الذي لمتنني فيه} “hakkında beni kınadığınız!”

ولما علمت أنهن عذرنها، قالت مؤكدة استلذاذاً بالتهتك في حبه: {ولقد} أي أقول هذا والحال أني والله لقد تحقق أني {راودته عن نفسه} أي لأصل إليه بما أريد {فاستعصم} أي فأوجد العصمة والامتناع عليّ فاشتد اعتصامه، وما أنا براجعة عنه؛ ثم توعدته وهو يسمع لِيَلين، فقالت لهن مؤكدة لأن حال حبها يوجب الإنكار لأن تفعل ما يؤذي المحبوب: {ولئن لم يفعل} أي هذا الفتى الذي قام عذرى عندكن فيه {ما أمره} أي أمري {ليسجنن} أي ليمنعن من التصرف بالحبس بأيسر سعي مني. ولما كان عزمها على السجن أقوى من العزم على إيقاع الصغار به، أكدته بالنون الثقيلة وقالت: {وليكونا} بالنون الخفيفة {من الصاغرين *} أي الأذلاء، أو أن الزيادة في تأكيد السجن لأنه يلزم منه إبعاده، وإبعاد الحبيب

Kadın onların kendisini mazur gördüğünü anlayınca, onun sevgisinde pervasızlaşmaktan zevk alarak pekiştirilmiş bir ifadeyle şöyle dedi: {ولقد} “Andolsun ki” yani ben bunu söylüyorum ve vallahi kesinleşmiştir ki ben, {راودته عن نفسه} “onun nefsinden murat almak istedim / ona boyun eğdirmeye çalıştım” yani arzuladığım şeyle ona ulaşmak için [çabaladım], {فاستعصم} “fakat o iffetini korudu / direndi” yani iffet gösterip bana karşı direndi ve korunması şiddetlendi; ama ben ondan vazgeçecek değilim. Sonra Yûsuf yumuşasın diye o işitirken tehdit etti; sevgisinin hâli sevdiğine eziyet edecek bir şeyi yapmasını yadırgamayı gerektirdiği için onları ikna etmek üzere teyit ederek şöyle dedi: {ولئن لم يفعل} “Eğer yapmazsa” yani hakkında yanınızda mazeretimin sabit olduğu bu delikanlı [yapmazsa], {ما أمره} “kendisine emrettiğim şeyi” yani emrimi, {ليسجنن} “mutlaka zindana atılacaktır” yani benim en küçük bir gayretimle hapsedilip serbestçe tasarrufta bulunmaktan menedilecektir. Kadının hapse atma konusundaki kararlılığı, ona zillet yaşatma konusundaki azminden daha güçlü olduğu için hapis tehdidini şeddeli nûn ile teyit etti; zillet için ise hafif nûn ile şöyle dedi: {وليكونا} “ve elbette olacaktır” {من الصاغرين *} “alçalanlardan / zelillerden!” Yahut hapsi daha fazla teyit etmesi, onun uzaklaştırılmasını gerektirdiği içindir; zira sevgilinin uzaklaştırılması,

أولى بالإنكار من إهانته، فقال له النسوة: أطعها لئلا تسجنك وتهينك، فكأنه قيل: فما قال؟ فقيل: {قال} يهتف بمن فنى بشهوده عن كل مشهود، دافعاً عن نفسه ما ورد عليه من وسوسة الشيطان في أمر جمالها وأمر رئاستها ومالها، ومن مكر النسوة اللاتي نوّعن له القول في الترغيب والترهيب عالماً بأن القوة البشرية تضعف عن حمل مثل هذا إلا بتأييد عظيم، مسقطاً للأداة على عادة أهل القرب: {رب السجن} وهو محيط مانع من الاضطراب فيما خرج عنه {أحب إليّ} أي أقل بغضاً {مما يدعونني} أي هؤلاء النسوة كلهن {إليه} لما علم من سوء عاقبة المعصية بعد سرعة انقضاء اللذة، وهذه العبارة تدل على غاية البغض لموافقتها، فإن السجن لا يتصور حبه عادة، وإنما المعنى أنه لو كان يتصور الميل إليه كان ميلي إليه أكثر، لكنه لا يتصور الميل إليه لأنه شر محض، ومع ذلك فأنا أوثره على ما دعونني إليه، لأنه أخف الضررين، والحاصل أنه أطلق المحبة على ما يضادها في هذا السياق من البغض بدلالة الالتزام، فكأنه قيل: السجن أقل بغضاً إلى ما تدعونني إليه، وذلك هو ضد «أحب» الذي معناه أكثر

ona hakaret edilmesinden daha fazla inkârı hak eder. Bunun üzerine kadınlar Yûsuf'a: 'Seni zindana atıp alçaltmaması için kadına itaat et' dediler. Sanki: 'Peki o ne dedi?' denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال} “[Yûsuf] müşahedesiyle her şahitten fâni olduğu Zât'a yalvararak, kadının güzelliği, reisliği ve malı hususunda şeytandan gelen vesveseleri ve rağbet ettirme ile korkutma arasında sözü çeşitlendiren kadınların tuzağını nefsinden defederek, büyük bir teyit olmaksızın beşerî gücün böylesi bir yükü taşımaktan âciz kalacağını bilip yakınlık ehlinin âdeti üzere nida edatını düşürerek dedi ki:” {رب السجن} “Rabbim! Zindan” -ki dışındakiler hakkında dalgalanmayı engelleyen kuşatıcı bir yerdir-, {أحب إليّ} “bana daha sevimlidir” yani daha az nefret ettiğim bir şeydir, {مما يدعونني} “beni davet ettikleri şeyden” yani bütün bu kadınların beni çağırdığı şeyden, {إليه} “kendisine!” Zira lezzetin çabucak geçmesinden sonra günahın kötü akıbetini bilmektedir. Bu ifade, kadına uymaktan son derece nefret ettiğine delalet eder; zira zindanın sevilmesi âdeten düşünülemez. Mana ancak şudur: Şayet ona meyletmek tasavvur edilebilseydi, benim ona meylim daha fazla olurdu; fakat ona meyletmek tasavvur olunamaz çünkü o sırf kötülüktür; buna rağmen iki zararın daha hafifi olduğu için onu kadınların beni çağırdığı şeye tercih ederim. Netice itibarıyla, lüzum delaletiyle bu bağlamda buğzun zıddı olan muhabbet lafzını kullanmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Zindan, beni çağırdığınız şeye kıyasla bana daha az buğzedilendir.' Bu da daha çok sevilen manasındaki 'ehabbe'nin (أحب) zıddıdır

حباً، ولكن حولت العبارة ليكون كدعوى الشيء مقروناً بالدليل، وذلك أنه لما فوضل في المحبة بين شيئين أحدهما مقطوع ببغضه، فُهم قطعاً أن المراد إنما هو أن بغض هذا البغيض دون بغض المفضول، فعلم قطعاً أن ذلك يظن حبه أبغض من هذا المقطوع ببغضه، وكذا كل ما فوضل بينهما في وصف يمنع من حمله على الحقيقة كون المفضل متحققاً بضده - والله الموفق؛ والدعاء: طلب الفعل من المدعو، وصيغته كصيغة الأمر إلا أن الدعاء لمن فوقك، والأمر لمن دونك {وإلا تصرف} أي أنت يا رب الآن وفيما يستقبل من الزمان، مجاوزاً {عني كيدهن} أي ما قد التبس من مكرهن وتدبيرهن الذي يردن به الخبث احتيالاً على الوصول إلى قصدهن خديعة وغروراً {أصب} أي أمل ميلاً عظيماً {إليهن} لما جبل الآدمي عليه من الميل النفساني إلى مثل ذلك، ومتى انخرق سياج صيانته بواحدة تبعها أمثالها، واتسع الخرق على الراقع، ولذلك قال: {وأكن} أي كونا هو كالجبلة {من الجاهلين} أي الغريقين في الجهل بارتكاب مثل أفعالهم {فاستجاب له ربه} أي أوجد المحسن إليه إيجاداً عظيماً

daha çok sevgi [demektir]; fakat ifade, deliliyle birlikte bir iddia ortaya koymak kabilinden olsun diye dönüştürülmüştür. Şöyle ki: Sevgide, birinden nefret edildiği kesin olan iki şey arasında bir kıyas yapıldığında, muradın bu sevimsiz şeyin buğzunun, kıyaslanan diğer şeyin buğzundan daha az olduğu kesin olarak anlaşılır. Böylece sevilmesi zannedilen o şeyin, buğzedildiği kesin olan bu zindandan daha çok nefret edilen bir şey olduğu kat'i olarak bilinir. Bir vasıfta kıyaslanan ve üstün tutulanın o vasfın zıddıyla nitelenmiş olması sebebiyle hakikate hamledilmesine engel olan her durumda hüküm böyledir. Tevfik Allah'tandır. Dua: Çağrılan kimseden bir fiilin istenmesidir; sîgası emir sîgası gibidir, ancak dua senden üstün olana, emir ise senden aşağıda olana yapılır. {وإلا تصرف} “Eğer uzaklaştırmazsan” yani Sen ey Rabbim, şimdi ve gelecekte benden aşırıp [uzaklaştırmazsan], {عني كيدهن} “onların tuzağını benden” yani hile ve aldatma ile maksatlarına ulaşmak için kurdukları o çirkin mekir ve planları [uzaklaştırmazsan], {أصب} “meylederim” yani büyük bir meyil ile meylederim, {إليهن} “onlara!” Çünkü insanoğlu böylesi şeylere nefsi bir meyil üzere yaratılmıştır; korunma kalkanı bir defa delindiğinde benzerleri onu takip eder ve yama tutmaz hale gelir. İşte bu yüzden şöyle dedi: {وأكن} “ve olurum” yani fıtri bir hâl gibi [olurum], {من الجاهلين} “cahillerden!” Yani onların fiilleri gibi işler işleyerek cehalete gömülenlerden [olurum]. {فاستجاب له ربه} “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti” yani ona ihsanda bulunan Rabbi, pek büyük bir icabetle var etti

إجابة دعائه الذي تضمنه هذا الثناء، لأن الكريم يغنيه التلويح عن التصريح - كما قيل:

bu övgünün ihtiva ettiği duasının icabetini [var etti]; zira cömert kimseye üstü kapalı işaret etmek, açıkça istemekten müstağni kılar. Nitekim şöyle denilmiştir:

إذا أثنى عليك المرء يوماً ... كفاه من تعرّضه الثناءُ

'Bir gün bir kimse seni över ve sena ederse ... İhtiyacını açıkça arz etmek yerine o sena ona yeter.'

وفعل ذلك ﷾ إكراماً له وتحقيقاً لما سبق من وعده في قوله: {كذلك لنصرف عنه السوء} [يوسف: ٢٤] الآية {فصرف عنه كيدهن} ثم علل ذلك بقوله: {إنه هو السميع} أي للأقوال {العليم *} بالضمائر والنيات، فيجيب ما صح فيه القصد وطاب منه العزم.

Allah Celle ve Azze ona bir ikram olarak ve: {كذلك لنصرف عنه السوء} “Böylece biz, ondan kötülüğü uzaklaştıralım diye...” [Yûsuf: 24] ayetindeki geçmiş vaadini gerçekleştirmek üzere bunu yaptı; {فصرف عنه كيدهن} “böylece onların tuzaklarını ondan uzaklaştırdı.” Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه هو السميع} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” yani sözleri [işitendir], {العليم *} “hakkıyla bilendir.” Gönülleri ve niyetleri [bilendir]; dolayısıyla kastı sahih ve azmi pâk olan duaya icabet eder.

ولما كانت هذه الأمور موجبة لرفعته، فكان حينئذٍ أبعد شيء عن السجن لو كان الناس متمكنين من جري أمورهم على حسب السديد من عقولهم، أخبر تعالى أنهم خالفوا داعي السداد واستبدلوا الغيّ بالرشاد، لحكمه بأن السجن سبب عظيم لصرف كيدهن عنه وإثبات العز والمكنة له، ففعلوا - مع علمهم بأن ذلك ظلم وسفه - إجابة لغالب أمر الله وإظهاراً لعليّ قدره بمخالفة العوائد مرة بعد مرة، وهدم سداد الأسباب كرة أثر كرة؛ فقال: {ثم} لهذا المعنى، وهو أنهم كان ينبغي أن يكونوا من سجنه في

Bu hususlar onun yücelmesini gerektirdiğinden, şayet insanlar işlerini akıllarının doğruluğuna göre yürütmeye muktedir olsalardı o esnada zindandan en uzak kimse o olurdu. Allah Teâlâ, zindanın o kadınların tuzağını ondan uzaklaştırmaya, onun için izzet ve kudreti tesis etmeye büyük bir sebep olduğuna dair hükmünden ötürü, insanların doğruluk çağrısına muhalefet edip hidayet yerine sapıklığı seçtiklerini haber verdi. Böylece onlar -bunun bir zulüm ve beyinsizlik olduğunu bildikleri halde- Allah'ın galip gelen emrine boyun eğerek, alışılagelmiş kuralları defalarca çiğneyerek ve zahirî sebeplerin doğruluğunu birbiri ardınca yıkarak O'nun yüce kudretini ortaya koymak üzere bu işi yaptılar. Allah Teâlâ bu manaya binaen -ki onların Yûsuf'u hapsetmekten

غاية البعد {بدا} أي ظهر بعد الخفاء كما هي عادتهم {لهم} والبداء في الرأي: التلون فيه لظهور ما لم يكن ظهر منه.

son derece uzak olmaları gerekirdi- şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra” {بدا} “ortaya çıktı / uygun gördüler” yani âdetleri olduğu üzere gizlilikten sonra açığa çıktı, {لهم} “onlara.” Görüşte bedâ (bedâ fi'r-re'y): Önceden görünmeyen bir durumun ortaya çıkmasıyla görüşün değişmesidir.

ولما كان ذلك الظهور في حين من الدهر تلونوا بعده إلى رأي آخر، أدخل الجار دلالة على ذلك فقال: {من بعد ما رأوا} أي رؤيتهم {الأيات} القاطعة ببراءته القاضية بنزاهته من قد القميص وشهادة الشاهد وغير ذلك.

Bu ortaya çıkış, arkasından başka bir görüşe dönecekleri belirli bir zaman diliminde olduğu için buna delalet etmek üzere harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {من بعد ما رأوا} “Gördükten sonra” yani görmelerinin ardından, {الأيات} “o delilleri!” Gömleğin yırtılması, şahidin şahitliği ve diğer hususlar gibi onun masumiyetini kesin olarak gösteren ve nezahatini ortaya koyan [delilleri gördükten sonra].

ولما كان فاعل «بداء» رأى، فسره بقوله مؤكداً، لأنه لا يصدق أن الإنسان يفعل ما ظهر له المانع منه: {ليسجننه} فيمكث في السجن {حتى حين} أي إلى أن تنسى تلك الإشاعة، ويظهر الناس أنها لو كانت تحبه ما سعت في سجنه، وقيل: إن ذلك الحين سبع سنين، قيل: كان سبب ذلك أنها قالت للعزيز: إن هذا قد فضحني في الناس وهو يعتذر إليهم ويصف الأمر كما يحب، وأنا محبوسة، فإما أن تأذن لي فأخرج فأعتذر كما يعتذر، وإما أن تسويه بي في السجن؛ قال أبو حيان: قال ابن عباس ﵄:

'Bedâ' fiilinin fâili bir görüş/re'y olduğu için, bunu -insanın kendisine engeli açıkça görünen bir şeyi yapacağına inanılmayacağı için- teyit ederek şu sözüyle tefsir etti: {ليسجننه} “[kararlaştırdılar ki] onu mutlaka zindana atacaklar” böylece zindanda kalacaktır, {حتى حين} “bir süreye kadar.” Yani o dedikodu unutuluncaya ve insanlara 'şayet onu sevseydi hapsedilmesine çalışmazdı' intibaı verilinceye kadar. Bu sürenin yedi yıl olduğu da söylenmiştir. Denildi ki: Bunun sebebi, kadının Azîz'e şöyle demesiydi: 'Bu adam insanlar arasında beni rezil etti; onlara özürler beyan ediyor ve meseleyi dilediği gibi anlatıyor; bense evde hapis durumdayım. Ya bana izin ver ben de çıkayım, onun mazeret beyan ettiği gibi ben de beyan edeyim yahut onu da benimle eşit tutup zindana at.' Ebû Hayyân şöyle dedi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:

فأمر به فحمل على حمار وضرب أمامه بالطبل، ونودي عليه في أسواق مصر أن يوسف العبراني أراد سيدته، فهذا جزاءه أن يسجن! قال أبو صالح: ما ذكر ابن عباس ﵄ هذا الحديث إلاّ بكى - انتهى. وهذا دليل على قوله {إن كيدكن عظيم} [يوسف: ٢٨] .

Bunun üzerine onun hakkında emir verdi; bir eşeğe bindirildi, önünde davul çalındı ve Mısır çarşılarında: 'İbrânî Yûsuf efendisinin hanımına göz dikti, işte onun cezası zindana atılmaktır!' diye nida edildi. Ebû Sâlih şöyle dedi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ bu hadisi her andığında mutlaka ağlardı. -Alıntı sonu-. Bu da Allah Teâlâ'nın: {إن كيدكن عظيم} “Şüphesiz sizin tuzağınız pek büyüktür.” sözünün bir delilidir.

قال الإمام فخر الدين الرازي في كتاب اللوامع: وعلى الجملة فكل أحوال يوسف ﵊ لطف في عنف، ونعمة في طي بلية ونقمة، ويسر في عسر، ورجاء في يأس، وخلاص بعد لات مناص، وسائق القدر ربما يسوق القدر إلى المقدور بعنف، وربما يسوقه بلطف، والقهر والعنف أحمد عاقبة وأقل تبعة - انتهى.

İmam Fahreddin er-Râzî Kitâbu'l-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Hülasa, Yûsuf aleyhisselâm'ın bütün halleri şiddet içinde bir lütuf, bela ve nikmet perdesine sarılmış bir nimet, zorluk içinde bir kolaylık, ümitsizlik içinde bir ümit ve hiçbir kurtuluş yolu kalmadıktan sonra gelen bir necat olmuştur. Kaderin sevk edicisi bazen kaderi mukadder olana şiddetle sevk eder, bazen de lütufla sevk eder; kahır ve şiddetin neticesi ise daha övgüye layık ve sorumluluğu daha azdır.' -Alıntı sonu-.

ولما ذكر السجن، وكان سبباً ظاهراً في الإهانة، شرع سبحانه يقص من أمره فيه ما حاصله أنه جعله سبب الكرامة، كل ذلك بياناً للغلبة على الأمر والاتصاف بصقات القهر، مع ما في ذلك من بيان تحقق ما تقدم به الوعد الوفي ليوسف ﵊ وغير ذلك من الحكم، فقال تعالى: {ودخل} أي فسجنوه كما بدا لهم

Zindan zikredilip de bu durum görünüşte bir aşağılanma sebebi olunca, Allah Sübhânehu onun zindandaki durumunu anlatmaya başladı ki bunun özeti, zindanı onun için bir ikram ve yücelik vesilesi kılmış olmasıdır. Bütün bunlar, emre galip gelmeyi ve kahredici sıfatlarla muttasıf olmayı açıklamak ve bununla birlikte Yûsuf aleyhisselâm'a önceden verilen vefalı vaadin gerçekleştiğini ve diğer hikmetleri beyan etmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ودخل} “Ve girdi” yani kendilerine öyle göründüğü için onu hapsettiler,

ودخل {معه السجن فتيان} : خباز الملك وساقيه، ورفع إليه أن الخباز أراد أن يسمه، وظن أن الساقي مالأه على ذلك، و «مع» تدل على الصحبة واستحداثها، فهي تدل على دخول الثلاثة السجن في آن واحد - قاله أبو حيان، فلما دخلوا السجن كان يوسف ﵊ يحسن إلى أهله فيسلي حزينهم، ويعود مريضهم، ويسأل لفقيرهم، ويهديهم إلى الخير، ويذكرهم بالله، فمالت إليه القلوب وكلفت به النفوس لحسن حديثه ولطيف تأتيه وما جباه الله به من الفضل والنبل وحسن الخَلق والخُلق، وكان في السجن ناس قد انقطع رجاءهم واشتد بلاءهم، فلم يزل يرفق بهم حتى قالوا: بارك الله فيك! ما أحسن وجهك وأحسن خلقك وأحسن حديثك! لقد بورك لنا في جوارك، ما نحب أنا كنا في غير هذا لما تخبرنا به من الأجر والكفارة والثواب والطهارة، من أنت يا فتى؟ فأخبرهم بنسبه الشريف، فقال عامل السجن: لو استطعت لخليت سبيلك! ولكن سأحسن جوارك وإيثارك، وأحبه الفتيان ولزماه فقال: أنشد كما الله أن تحباني، فوالله ما أحبني أحد قط إلاّ دخل على من جهته بلاء! لقد أحبتني عمتي فدخل عليّ من جهتها بلاء، ثم أحبني أبي فدخل عليّ من جهته بلاء،

ve girdi {معه السجن فتيان} “onunla birlikte zindana iki genç.” Bunlar kralın ekmekçisi ile sakisiydi. Krala, ekmekçinin kendisini zehirlemek istediği ve sakinin de bu hususta ona yardım ettiği zannı ulaştırılmıştı. 'Mea' (مع) kelimesi beraberliğe ve bunun yeni meydana geldiğine delalet eder; dolayısıyla bu, üçünün zindana aynı anda girdiğini gösterir; bunu Ebû Hayyân söylemiştir. Zindana girdiklerinde Yûsuf aleyhisselâm oradakilere iyilikte bulunur, hüzünlü olanlarını teselli eder, hastalarını ziyaret eder, fakirleri için [yardım] ister, onları hayra yönlendirir ve onlara Allah'ı hatırlatırdı. Sözünün güzelliği, yumuşak tavırları ve Allah'ın ona bahşettiği fazilet, asalet, güzel yaratılış ve ahlak sebebiyle kalpler ona meyletti ve nefisler ona bağlandı. Zindanda ümitleri kesilmiş ve belaları şiddetlenmiş insanlar vardı; Yûsuf onlara o kadar lütufla davrandı ki sonunda şöyle dediler: 'Allah seni mübarek kılsın! Yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel, sözün ne kadar güzel! Seninle komşuluk bize bereket getirdi; bize anlattığın ecir, kefaret, sevap ve arınma sayesinde başka bir yerde olmayı arzu etmeyiz. Sen kimsin ey genç?' Yûsuf onlara şerefli nesebini haber verdi. Zindan sorumlusu: 'Elimden gelse seni serbest bırakırdım! Fakat sana güzel muamele edecek ve seni üstün tutacağım' dedi. O iki genç de onu sevip yanından ayrılmaz oldular. Bunun üzerine Yûsuf: 'Beni sevmemeniz için size Allah adına yalvarıyorum; zira vallahi beni kim sevdiyse onun tarafından başıma bir bela geldi! Halam beni sevdi, onun yüzünden başıma bela geldi; sonra babam beni sevdi, onun yüzünden başıma bela geldi;

ثم أحبتني زوجة صاحبي هذا فدخل عليّ من جهتها بلاء، فلا تحباني، فأبيا إلاّ حبه، فكأنه قيل: أيّ شيء اتفقى لهما بعد الدخول معه؟ فقيل: {قال أحدهمآ} ليوسف ﵊، ولعل التأكيد إما لأنه كانت عادتهما المزح، وإما لأنهما ما رأيا شيئاً - كما قال الشعبي - وإنما صنفا هذا ليختبراه به {إني أراني} حكى الحال الماضية في المنام {أعصر} والعصر: الاعتماد على ما فيه مائية ليحتلب منه {خمراً} أي عنباً يؤل إلى الخمر {وقال الآخر} مؤكداً لمثل ما مضى {إني أراني أحمل} والحمل: رفع الشيء بعماد نقله {فوق رأسي خبزاً} أي طعاماً مهيأ للأكل بالخبز، وهو عمل الدقيق المعجون بالبسط واللزق في حامٍ بالنار حتى يصلح للأكل {تأكل الطير منه} وسيأتي شرح الرؤيا من التوراة، فكأنه قيل: فماذا تريدان من الإخبار بهذا؟ فقالا: {نبئنا} أي أخبرنا إخباراً عظيماً {بتأويله} أي ما يرجع أمره ويصير إليه، فكأنه قيل: وما يدريكما أني أعرف تأويله؟ فقالا: {إنا نراك} على حالٍ علمنا بها علماً هو كالرؤية أنك {من المحسنين *} أي العريقين في وصف الإحسان لكل أمر تعانيه، فلذلك لاح لنا أنك تحسن التأويل قياساً، فلما رآهما بصيرين بالأمور {قال} إشارة إلى أنه يعرف

sonra şu efendimin hanımı beni sevdi, onun yüzünden başıma bela geldi; ne olur beni sevmeyin!' dedi. Fakat onlar onu sevmekten geri durmadılar. Sanki 'Onunla birlikte girdikten sonra o ikisine ne oldu?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قال أحدهمآ} “Onlardan biri dedi ki” Yûsuf aleyhisselâm'a. Cümledeki pekiştirme belki de onların âdetinin şakalaşmak olmasından yahut -Şa'bî'nin dediği gibi- hiçbir şey görmedikleri halde onu denemek için bunu uydurmuş olmalarındandır: {إني أراني} “Gerçekten ben rüyamda kendimi görüyorum” rüyadaki geçmiş hâli hikâye ederek, {أعصر} “sıkarken.” Asr (عصر), içinden sıvı çıkarmak için sulu olan nesneye baskı uygulamaktır. {خمراً} “Şarap” yani sonu şaraba varacak olan üzümü [sıkarken]. {وقال الآخر} “Diğeri de dedi ki” önceki gibi pekiştirerek: {إني أراني أحمل} “Gerçekten ben de rüyamda kendimi taşırken görüyorum” Haml (حمل), taşımaya dayanak olan bir şeyle nesneyi yukarı kaldırmaktır. {فوق رأسي خبزاً} “Başımın üzerinde bir ekmek” yani fırınlanmak suretiyle yenmeye hazır hale getirilmiş yiyecek; bu da yoğrulmuş unun açılarak ateşle kızdırılmış fırına yapıştırılıp yenilecek hale getirilmesidir. {تأكل الطير منه} “Kuşlar ondan yiyor.” Bu rüyanın Tevrat'taki açıklaması gelecektir. Sanki 'Bunu haber vermekle ne istiyorsunuz?' denilmiş gibi şöyle dediler: {نبئنا} “Bize bildir” yani büyük bir haberle bize haber ver, {بتأويله} “onun yorumunu!” Yani işinin nereye varacağını ve akıbetinin ne olacağını. Sanki 'Benim onun yorumunu bildiğimi nereden biliyorsunuz?' denilmiş gibi şöyle dediler: {إنا نراك} “Doğrusu biz seni görüyoruz” öyle bir hâl üzere ki onunla apaçık, görmüş gibi bilmekteyiz, {من المحسنين} “iyilik edenlerden [biri olarak].” Yani meşgul olduğun her işte ihsan vasfında kökleşmiş kimselerden; bu yüzden kıyas yoluyla senin yorumu da güzel yapacağın bize zahir oldu. Onların meseleleri kavrayan kimseler olduğunu görünce {قال} “Dedi ki” kendisinin bunu ve bundan daha incelerini bildiğine işaret ederek;

ذلك وأدق منه، ليقبلا نصحه فيما هو أهم المهم لكل أحد، - وهو ما خلق العباد له من الاجتماع على الله - لتفريغهما للفهم لكلامه والقبول لكل ما يلقيه لاحتياجهما إلى إفتائهما، مؤكداً ما وصفاه به من الإحسان بما اتبعه من وصف نفسه بالعلم، انتهازاً لفرصة النصيحة عند هذا الإذعان بأعظم ما يكون النصح به من الأمر بالإخلاص في عبادة الخالق والإعراض عن الشرك، فعلى كل ذي علم إذا احتاج إلى سؤاله أحد أن يقدم على جوابه نصحه بما هو الأهم له، ويصف له نفسه بما يرغبه في قبول علمه إن كان الحال محتاجاً إلى ذلك، ولا يكون ذلك من باب التزكية بل من الإرشاد إلى الإئتمام به بما يقرب إلى الله فيكون له مثل أجره: {لا يأتيكما} أي في اليقظة {طعام} وبين أنه خاص بهما دون أهل السجن بقوله: {ترزقانه} بناه للمفعول تعميماً {إلاّ نبأتكما} أي أخبرتكما إخباراً جليلاً عظيماً {بتأويله} أي به وبما يؤل ويرجع إليه أمره.

herkes için en mühim olan konuda -ki o da kulların kendisi için yaratıldığı Allah'ın birliği etrafında toplanmaktır- nasihatini kabul etsinler, fetvalarına olan ihtiyaçları sebebiyle onun sözünü anlamaya ve söyleyeceği her şeyi kabul etmeye zihinlerini boşaltsınlar diye; onların kendisini nitelediği ihsan vasfını, peşinden kendisini ilimle niteleyerek pekiştirdi. Bu boyun eğiş anındaki nasihat fırsatını ganimet bilerek, yapılabilecek en büyük nasihat olan Yaratıcıya ibadette ihlası emretmek ve şirkten yüz çevirmekle söze başladı. İlim sahibi olan herkese düşen, birisi kendisine bir şey sormaya muhtaç olduğunda, cevaptan önce ona en mühim olan hususta nasihat etmesi ve şayet durum bunu gerektiriyorsa ilmini kabul etmeye teşvik edecek şekilde kendisini tanıtmasıdır. Bu durum bir kendini övme (tezkiye) babından olmayıp, Allah'a yaklaştıracak şeylerde kendisine uyulmasına rehberlik etmek içindir; böylece onun ecri gibi bir ecir alır: {لا يأتيكما} “Size gelmez” yani uyanıkken, {طعام} “bir yemek” {ترزقانه} “rızıklandırılacağınız” sözüyle de bunun zindandakilere değil sadece o ikisine mahsus olduğunu beyan etti ve genelleştirmek için meçhul fiil kullandı; {إلاّ نبأتكما} “mutlaka size haber veririm” yani pek yüce ve büyük bir haberle bildiririm, {بتأويله} “onun yorumunu.” Yani hem bizzat kendisini hem de akıbetinin neye varıp nereye döneceğini.

ولما كان البيان في جميع الوقت الذي بينه وبين الطعام الذي قبله، نزع الخافض فقال: {قبل أن يأتيكما} أي أخبرتكما بأنه يأتيكما طعام كذا، فيكون سبباً لكذا، فإن المسبب الناشىء عن

Bu açıklama, kendisi ile o yemek arasındaki bütün zamanı kapsadığı için harf-i cerri hazfederek şöyle buyurdu: {قبل أن يأتيكما} “Daha o size gelmeden önce.” Yani size şöyle bir yemeğin geleceğini ve bunun şuna sebep olacağını haber veririm; zira sebepten doğan müsebbeb (sonuç),

السبب هو المال.

netice demektir.

ولما وصف نفسه من العلم بما يدعو كل ذي همة إلى السعي في الأسباب التي حصل له ذلك بها ليصير مثله أو يقرب منه، وكان محل أن يقال: من علمك ذلك؟ قال مرشداً إلى الله داعياً إليه أحسن دعاء بما تميل إليه النفوس من الطمع في الفضل: {ذلكما} أي الأمر العظيم؛ ونبه على غزارة علمه بالتبعيض في قوله: {مما علمني ربي} أي الموجد لي والمربي لي والمحسن إليّ، ولم أقله عن تكهن ولا تنجم، فكأنه قيل: ما لغيرك لا يعلّمه مثل ما علمك؟ فقال معللاً له مطمعاً كل من فعل فعله في فضل الله، مؤكداً إعلاماً بأن ذلك أمر عظيم يحق لمثله أن يفعل: {إني تركت ملة قوم} أي وإن كانوا أقوياء على محاولة ما يريدون، فلذلك قدروا على أذاي وسجني بعد رؤية الآيات الشاهدة لي، ونبه على أن ذلك لا يقدم عليه إلاّ من لا يحسب العاقبة بوجه، فقال: {لا يؤمنون} أي يجددون الإيمان لما لهم من العراقة في الكفر {بالله} أي الملك الأعظم الذي لا يخفى أمره على ذي لب من أهل مصر وغيرهم؛ ثم لوح إلى التحذير من يوم الجزاء الذي

Kendisini, himmet sahibi herkesi onun gibi olmaya veya ona yaklaşmaya vesile olan sebeplere sarılmaya sevk edecek bir ilimle tavsif edince; 'Sana bunu kim öğretti?' denilecek bir makam oldu. O da nefislerin lütfa olan meylinden hareketle en güzel bir davetle Allah'a yönlendirip O'na çağırarak şöyle dedi: {ذلكما} “Bu ikisi” yani bu muazzam mesele; {مما علمني ربي} “Rabbimin bana öğrettiklerindendir.” sözündeki teb'îd (kısmîlik) ile ilminin enginliğine dikkat çekti; yani 'Beni var eden, beni terbiye eden ve bana ihsanda bulunan Rabbimin [öğrettiğidir]; ben bunu kâhinlikten veya müneccimlikten söylemiyorum.' Sanki 'Başkasına değil de neden sana böyle bir şey öğretti?' denilmiş gibi, bunun illetini beyan ederek ve onun yaptığını yapan herkesi Allah'ın lütfuna ümitlendirerek, bunun böylesi bir zatın yapmasına layık büyük bir iş olduğunu bildirmek üzere teyit ederek şöyle dedi: {إني تركت ملة قوم} “Şüphesiz ben bir kavmin dinini terk ettim” yani her ne kadar onlar istediklerini yapmaya muktedir olsalar ve bu sebeple beni doğrulayan delilleri gördükten sonra bana eziyet edip beni hapsetmeye güç yetirmiş olsalar da. Akıbeti hiçbir şekilde hesaba katmayan kimseden başkasının buna cüret edemeyeceğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {لا يؤمنون} “İman etmezler” yani küfürde kökleşmiş olmaları sebebiyle imanlarını tazelemezler, {بالله} “Allah'a.” Yani Mısır ahalisinden ve diğerlerinden akıl sahibi hiçbir kimseye varlığı gizli kalmayan en yüce Hükümran'a. Sonra ceza gününden sakındırmaya işaret etti ki

لا يغنى فيه أحد عن أحد، منبهاً على أن الكفر به هو القاطع عن العلم وعن كل خير، فقال مؤكداً تأكيداً عظيماً، إشارة إلى أن أمرهم ينبغي أن ينكره كل من يسمعه، ولا يصدقه، لما على الآخرة من الدلائل الواضحة جداً الموجبة لئلا يكذب به أحد: {وهم بالآخرة} أي الدار التي لا بد من الجمع إليها، لأنها محط الحكمة {هم} أي بضمائرهم كما هم بظواهرهم، وفي تكرير الضمير تنبيه على أن هؤلاء اختصوا بهذا الجهل، وأن غيرهم وقفوا على الهدى {كافرون} أي عريقون في التغطية لها، فلذلك أظلمت قلوبهم فكانوا صوراً لا معاني لها؛ والملة: مذهب جماعة يحمي بعضها لبعض في الديانة، وأصله من المليلة، وهي حمى تلحق الإنسان - قاله الرماني.

o günde hiç kimse başkasına hiçbir fayda sağlayamaz; O'nu inkâr etmenin ilimden ve her türlü hayırdan mahrum bıraktığına dikkat çekerek büyük bir teyitle şöyle dedi (bu da onların durumunun, dinleyen herkes tarafından inkâr edilip tasdik edilmemesi gerektiğine bir işarettir; zira ahiretin varlığına dair hiç kimsenin yalanlayamayacağı gayet açık deliller vardır): {وهم بالآخرة} “Onlar ahireti” yani hikmetin tecelli yeri olduğu için mutlaka herkesin huzurunda toplanacağı o yurdu, {هم} “bizzat kendileri” yani dış görünüşleriyle olduğu gibi iç dünyalarıyla da [inkâr ederler]. Zamirin tekrar edilmesinde, bu bilgisizliğin özellikle onlara ait olduğuna ve başkalarının ise hidayete erdiğine bir dikkat çekme vardır: {كافرون} “inkâr edenlerdir.” Yani onu örtüp gizlemede kökleşmişlerdir; bu yüzden kalpleri kararmış, manası olmayan suretler haline gelmişlerdir. 'Millet' (ملة): Dinde birbirini koruyup kollayan bir topluluğun mezhebi/yoludur. Aslı ise 'melîle'den gelir ki o da insana arız olan hummadır (ateşli hastalık); bunu Rummânî söylemiştir.

وفي القاموس إن المليلة: الحر الكامن في العظم. وعبر ب {تركت} موضع «تجنبت» مثلاً مع كونه لم يلابس تلك الملة قط، تأنيساً لهما واستدراجاً إلى تركهما؛ ثم اتبع ذلك بما يدل على شرف أصله وقدم فضله بأنه من بيت النبوة ومعدن الفتوة، ليكون ذلك أدعى إلى قبول كلامه وإصابة

Kāmûs'ta 'el-Melîle'nin kemikte gizli kalan sıcaklık/ateş olduğu belirtilir. O dine hiçbir zaman bulaşmamış olmasına rağmen, örneğin 'uzak durdum' yerine {تركت} “terk ettim” kelimesini kullanması, onlara cana yakınlık göstermek ve onları da o dini terk etmeye adım adım çekmek içindir. Sonra sözünün kabul edilmesine, oklarının hedefe ulaşmasına ve muradına ermesine daha elverişli olsun diye peygamberlik evinden ve fütüvvet kaynağından olduğunu belirterek asaletinin şerefine ve faziletinin kadimliğine delalet eden şu ifadeleri ekledi:

سهامه وإفضاء مرامه، فقال: {واتبعت} أي بغاية جهدي ورغبتي {ملة آباءي إبراهيم} خليل الله، وهو جد أبيه {وإسحاق} ابنه نبي الله وهو جده {ويعقوب} أبيه إسرائيل: الله. وهو أبوه حقيقة، وتلك هي الحنيفية السمحة التي هي الميل مع الدليل من غير جمود مع هوى بوجه من الوجوه؛ روى البخاري في التفسير وغيره عن أبي هريرة ﵁ قال: «سئل رسول الله ﷺ: أيّ الناس أكرم؟ قال: أكرمهم عند الله أتقاهم، قالوا: ليس عن هذا نسألك. قال: فأكرم الناس يوسف نبي الله ابن نبي الله ابن نبي الله: ابن خليل الله، قالوا: ليس عن هذا نسألك، قال: فعن معادن العرب تسألوني؟ قالوا: نعم، قال: فخياركم في الجاهلية خياركم في الإسلام إذا فقهوا» فكأنه قيل: ما تلك الملة؟ فقال: {ما كان لنا} أي ما صح وما استقام بوجه من الوجوه، لما عندنا من نور العلم الذي لم يدع عندنا لبساً بوجه أصلاً {أن نشرك} أي نجدد في وقت ما شيئاً من إشراك {بالله} أي الذي له الأمر كله، وأعرق في النفي فقال:

Şöyle dedi: {واتبعت} “Ve uydum” yani bütün gayretim ve arzumla, {ملة آباءي إبراهيم} “atalarım İbrâhim'in dinine” -ki o Halîlullah'tır ve babasının dedesidir-, {وإسحاق} “ve İshâk'ın” -ki o İbrâhim'in oğlu, Allah'ın peygamberi ve kendisinin dedesidir-, {ويعقوب} “ve Ya'kūb'un” -ki o da babası İsrail'dir ve hakiki babasıdır-. İşte bu, hiçbir şekilde heva ve hevese saplanıp kalmaksızın delille birlikte yönelmekten ibaret olan müsamahakâr hanîf dindir. Buhârî Tefsir bölümünde ve diğer yerlerde Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İnsanların en kerimi kimdir?' diye soruldu. 'Allah katında onların en kerimi, en çok takva sahibi olanlarıdır' buyurdu. 'Sana bunu sormuyoruz' dediler. 'O halde insanların en kerimi, Allah'ın halilinin oğlu olan Allah'ın peygamberinin oğlu olan Allah'ın peygamberinin oğlu Allah'ın peygamberi Yûsuf'tur' buyurdu. 'Sana bunu da sormuyoruz' dediler. 'Öyleyse bana Arap asıllarını mı soruyorsunuz?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'Dini hakkıyla kavradıkları takdirde Cahiliye'de hayırlı olanlarınız, İslam'da da en hayırlı olanlarınızdır' buyurdu.» Sanki 'O din nedir?' denilmiş gibi şöyle dedi: {ما كان لنا} “Bizim için olacak şey değildir” yani yanımızdaki ilim nuru hiçbir şüphe bırakmadığından, hiçbir surette doğru ve caiz olmaz, {أن نشرك} “ortak koşmamız” yani herhangi bir zamanda şirk cinsinden bir şeyi yenilememiz, {بالله} “Allah'a.” Yani bütün emir ve hüküm kendisine ait olan [Allah'a]. İnkârı daha da pekiştirerek şöyle dedi:

{من شيء} أي بما شرعه لنا من الدين القويم كانت ملتنا التوحيد، ومن التأكيد العموم في سياق النفي، ليعم ذلك كل شيء من عاقل ملك أو إنسي أو جنى أو غيره؛ ثم علل ذلك بما يعرف به أنه كما وجب عليهم ذلك وجب على كل أحد فقال: {ذلك} أي كان هذا الانتفاء أو ذلك التشريع - للملة الحنيفية وتسهيلها وجعل الفطر الأولى منقادة لها مقبلة عليها - العلي الشأن العظيم المقدار {من} أجل {فضل الله} أي المحيط بالجلال والإكرام {علينا} خاصة {وعلى الناس} الذين هم إخواننا في النسب عامة، فنحن وبعض الناس شكرنا الله، فقبلنا ما تفضل به علينا، فلم نشرك به شيئاً؛ والفضل: النفع الزائد على مقدار الواجب، فكل عطاء الله فضل، فإنه لا واجب عليه، فكان لذلك واجباً على كل أحد إخلاص التوحيد له شكراً على فضله لما تظافر عليه دليلاً العقل والنقل من أن شكر المنعم واجب {ولكن أكثر الناس} أي لما لهم من الاضطراب مع الهوى عموا عن هذا الواجب، فهم {لا يشكرون *} فضله بإخلاص العمل له ويشركون به إكراهاً لفطرهم الأولى، فالآية من الاحتباك: ذكر نفي الشرك أولاً يدل على وجوده ثانياً، وذكر نفي الشكر ثانياً يدل على

{من شيء} “Hiçbir şeyi.” Yani bizim için meşru kıldığı dosdoğru din sebebiyle dinimiz tevhiddir. Olumsuzluk bağlamındaki bu genelleme, melek, insan, cin veya başka akıl sahibi her şeyi kapsayacak bir teyittir. Sonra bunun kendilerine farz olduğu gibi herkese de farz olduğunun bilinmesini sağlayan gerekçeyi açıklayarak şöyle dedi: {ذلك} “Bu” yani bu şirkin nefyedilmesi yahut o şanı yüce, kadri ulu hanîf dinin teşrii, kolaylaştırılması ve ilk yaratılıştaki fıtratların ona boyun eğer ve yönelir kılınması; {من} “sayesindedir” {فضل الله} “Allah'ın lütfu” celal ve ikramı kuşatan [Allah'ın lütfu], {علينا} “bizim üzerimize olan” özel olarak, {وعلى الناس} “ve insanlar üzerine olan” soy bakımından bizim kardeşlerimiz olan insanlar üzerine genel olarak. Biz ve insanlardan bazıları Allah'a şükrettik ve bize lütfettiği şeyi kabul ettik de O'na hiçbir şeyi ortak koşmadık. Fazl (lütuf): Vacip olan miktarın üzerindeki ziyade faydadır. Allah'ın her ihsanı bir lütuftur; zira O'na hiçbir şey vacip değildir. Bu sebeple, nimet verene şükretmenin vacip olduğuna dair akıl ve nakil delillerinin birleşmesi sebebiyle O'nun lütfuna şükür olarak tevhidi O'na has kılmak herkese vacip olmuştur. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu” hevalarına kapılıp çalkalandıkları için bu vacipten körleşmişlerdir; bu yüzden onlar {لا يشكرون} “şükretmezler.” Ameli O'na has kılarak lütfuna şükretmezler ve ilk fıtratlarını zorlayarak O'na şirk koşarlar. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Başta şirkin nefyedilmesi ikincisinde varlığına delalet eder; sonda şükrün nefyedilmesi ise

حذف إثباته أولاً.

başta onun ispatının hazfedildiğine delalet eder.

ولما أقام لهم الدليل على ما هو عليه من الدين الحنيفي تبعاً لخلاصة الخلق، بما تقرر في الأذهان من أن الله تعالى هو المنعم وحده سبحانه فيجب شكره، بعد أن قرر لهم أمر نبوته وأقام دليلها بما يخبرهم به من المغيبات، ودعاهم إلى ما يجب عليهم من التوحيد وهو الإسلام، وكان أكثر الخلق إلاّ الفذ النادر يقرون بالإله الحق، ولكنهم يشركون به بعض خلقه، أتبعه برهان التمانع على فساد كل ملة غير الإسلام الذي يطابق عليه الأنبياء والرسل كلهم، تأييداً لأدلة النقل بقاطع العقل، فقال منادياً لهما باسم الصحبة بالأداة التي تقال عند ما له وقع عظيم في النفوس في المكان الذي تخلص فيه والمودة، وتمحض فيه النصيحة، وتصفي فيه القلوب، ويتعمد الإخلاص رجاء الخلاص -: {ياصاحبي السجن} والصحبة: ملازمة اختصاص كأصحاب الشافعي مثلاً، لملازمة الاختصاص بمذهبه، وهي خلاف ملازمة الاتصال.

Gayblardan haber vermek suretiyle peygamberlik durumunu ortaya koyup delilini ikame ettikten sonra, zihinlerde yerleşmiş olan 'Allah Teâlâ tek nimet verendir, dolayısıyla O'na şükretmek vaciptir' ilkesi gereğince yaratılmışların en seçkinlerine tabi olarak hanîf din üzere bulunduğuna dair delili getirdiğinde ve onları kendilerine vacip olan tevhide, yani İslam'a davet ettiğinde; nitekim yaratılmışların pek azı müstesna çoğu hak mabudu kabul etmekle birlikte O'nun yarattıklarından bazılarını O'na ortak koştuğu için, bütün peygamberlerin ve elçilerin üzerinde ittifak ettiği İslam dışındaki her dinin batıl olduğuna dair 'burhân-ı temânu''u (karşılıklı engel olma delilini) naklî delilleri kat'î aklî delille desteklemek üzere peşinden getirdi. Nefislerde büyük tesiri olan bir makamda, sevginin hâlis olduğu, nasihatin sırf Allah için yapıldığı, kalplerin arındığı ve kurtuluş ümidiyle ihlasa yönelindiği bir yerde kullanılan nida edatıyla onlara arkadaşlık ismiyle hitap ederek şöyle dedi: {ياصاحبي السجن} “Ey zindan arkadaşlarım!” Sohbet (arkadaşlık), Şâfiî'nin mezhebine münhasıran bağlı kalmaları sebebiyle 'Şâfiî'nin ashâbı' denilmesi gibi hususi bir beraberliktir ki bu, sadece temas/bitişiklik beraberliğinden farklıdır.

ولما فرغ أفهامهما بالنداء لما يلقيه، قرع أسماعهما بالإنكار مع التقرير فقال: {أرباب} أي آلهة {متفرقون} متباينون بالذوات والحقائق تشاهدونهم محتاجين إلى المكان مع كونهم جماداً، ولو كانوا أحياء لأمكن تمانعهم، فأدى إلى إمكان عجز كل منهم القاطع بعدم صلاحيته للإلهية

Nida ile zihinlerini söyleyeceği söze hazırlayınca, ikrar ettirme içeren bir inkâr ile kulaklarını çınlatıp şöyle dedi: {أرباب} “Rabler mi” yani ilahlar mı, {متفرقون} “birbirinden ayrı” zatları ve hakikatleri farklı, cansız olmalarına rağmen bir mekâna muhtaç olduklarını bizzat gördüğünüz [ilahlar mı]? Şayet canlı olsalardı birbirlerine engel olmaları mümkün olurdu; bu da her birinin ilahlığa elverişsiz olduğunu kesin olarak gösteren bir acziyete yol açardı;

{خير} أي أعظم في صفة المدح وأولى بالطاعة {أم الله} أي الملك الأعلى {الواحد} بالذات، فهو لا يحتاج إلى شيء أصلاً {القهار *} لكل شيء، لا يزال قهره يتكرر أبداً، فهذا برهان لا خطأ به كما ظن، وأبرزه ﷺ على وجه الاستفهام استجلاباً للسامع برد العلم إليه، وسماها أرباباً لمثل ذلك بناء على زعمهم، وكذا المشاركة في أفعل التفضيل، لأن ذلك أقرب إلى الإنصاف، لكونه ألين في القول، فيكون أدعى إلى القبول.

{خير} “daha mı hayırlı” yani övgü sıfatında daha büyük ve itaate daha layık, {أم الله} “yoksa Allah mı?” Yani en yüce Hükümran, {الواحد} “Tek olan” zatında tek olup hiçbir şeye asla muhtaç olmayan, {القهار} “Kahhâr olan mı?” Her şeyi kahreden ve kahrediciliği daima tekrar eden [Allah mı]? İşte bu, zannedildiği gibi hiçbir kusuru olmayan bir delildir. Yûsuf sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi muhataba havale ederek dinleyicinin dikkatini çekmek için bunu soru şeklinde ortaya koydu. Onların zannına binaen bu şekilde onları 'rabler' diye isimlendirdi; aynı şekilde ism-i tafdîldeki ortaklık da böyledir; zira bu, insafa daha yakın ve sözde daha yumuşaktır, dolayısıyla kabule daha çok sevk eder.

ولما كان الجواب لكل من يعقل: الله خير، أشار إلى ذلك بجزم القول بعد ذلك الاستفهام في سلب صلاحيتهم قبل هذا الإمكان بعدم حياتهم، وعلى تقدير حياتهم بعجزهم، فقال: {ما تعبدون} والعبادة: خضوع بالقلب في أعلى مراتب الخضوع، وبين حقارة معبوداتهم وسفولها بقوله: {من دونه} أي الله الذي قام برهان التمانع - الذي هو البرهان الأعظم - على إلهية وعلى اختصاصه بذلك {إلا أسماء} وبين ما يريد وأوضحه بقوله: {سميتموها} أي ذوات أوجدتم لها أسماء {أنتم وآباؤكم} لا معاني لها، لأنه لا أرواح لها فضلاً عن أن تتحقق بمعنى ما سميتموها به من الإلهية، وإن كان لها أرواح فهي منتف عنها خاصة الإلهية، وهي الكمال المطلق الذي يستلزم

Aklı başında olan herkes için cevap 'Allah daha hayırlıdır' şeklinde olunca, bu sorunun ardından ilahlığa elverişliliklerini kesin bir dille nefyederek buna işaret etti; bu da o imkândan önce onların cansız oluşlarıyla, canlı oldukları takdirde ise acziyetleriyle sabittir. Şöyle buyurdu: {ما تعبدون} “Sizin taptıklarınız” İbadet: Kalbin en üst derecedeki boyun eğişidir. Taptıkları şeylerin hakirliğini ve düşüklüğünü şu sözüyle beyan etti: {من دونه} “O'ndan başka” yani ilahlığına ve buna mahsus olduğuna en büyük bürhan olan temânu' bürhanının delalet ettiği Allah'tan başka, {إلا أسماء} “ancak birtakım isimlerdir” Muradını ve açıklamasını şu sözüyle ortaya koydu: {سميتموها} “isimlendirdiğiniz” yani kendileri için isimler uydurduğunuz varlıklar, {أنتم وآباؤكم} “sizin ve atalarınızın.” Hiçbir manası yoktur; zira onlara verdiğiniz ilahlık manasını gerçekleştirmek şöyle dursun, onların ruhları bile yoktur. Şayet ruhları olsa dahi ilahlığın en belirgin vasfı olan ve

إحاطة العلم والقدرة.

ilim ve kudretin kuşatıcılığını gerektiren mutlak kemal onlardan uzaktır.

ولما كان مقصود السورة وصف الكتاب بالإبانة للهدى، وكان نفي الإنزال كافياً في الإبانة، لأن عبادة الأصنام باطلة، ولم يكن في السياق كالأعراف مجادلة توجب مماحكة ومماطلة ومعالجة ومطاولة، قال نافياً للإنزال بأي وصف كان: {ما أنزل الله} أي المحيط علماً وقدرة.

Surenin gayesi Kitab'ı hidayeti apaçık beyan edici olarak vasfetmek olduğundan ve putlara tapmak batıl olduğu için indirmenin nefyedilmesi bu beyan için yeterli geldiğinden; ayrıca bağlamda A'râf suresindeki gibi tartışmayı, savsaklamayı, oyalamayı ve uzatmayı gerektiren bir cedelleşme bulunmadığından, herhangi bir nitelikle indirmeyi nefyederek şöyle dedi: {ما أنزل الله} “Allah indirmedi” ilim ve kudreti kuşatan [Allah].

فلا أمر لأحد معه {بها} وأعرق في النفي فقال: {من سلطان} أي برهان تتسلط به على تعظيمها، فانتفى تعظيمها لذاتها أو لغيرها، وصار حاصل الدليل: لو كانوا أحياء يحكمون لم يصلحوا للإلهية، لإمكان تمانعهم المؤدي إلى إمكان عجز كل منهم الملزوم لأنهم لأ صلاحية فيهم للإلهية، لكنهم ليسوا أحياء، فهم أجدر بعدم الصلاحية، فعلم قطعاً أنه لا حكم لمقهور، وأن كل من يمكن أن يكون له ثان مقهور؛ فأنتج هذا قطعاً أن الحكم إنما هو لله الواحد القهار، وهو لم يحكم بتعظيمها؛ وذلك معنى قوله: {إن} أي ما {الحكم إلاّ لله} أي المختص بصفات الكمال؛ والحكم: فصل الأمر بما تدعو إليه الحكمة.

O'nunla birlikte kimsenin bir yetkisi yoktur, {بها} “onlara dair” Nefyi daha da kökleştirerek şöyle dedi: {من سلطان} “hiçbir delil.” Yani onları yüceltmeye güç yetireceğiniz hiçbir burhan indirmedi. Böylece onların bizzat kendileri veya başkası sebebiyle yüceltilmesi nefyedilmiş oldu. Delilin neticesi şu hale geldi: Şayet onlar hüküm veren diriler olsalardı, her birinin acziyet imkânına yol açan karşılıklı engel olma (temânu') ihtimalinden ötürü ilahlığa elverişli olamazlardı; zira bu, ilahlığa ehil olmamalarını gerektirir. Oysa onlar diri bile değillerdir, dolayısıyla ehil olmamaya daha layıktırlar. Böylece kesin olarak anlaşıldı ki, mağlup ve kahredilmiş olanın hiçbir hükmü yoktur ve ikinci bir benzerinin bulunması mümkün olan herkes kahredilmiştir. Bu durum kat'î olarak hükmün ancak Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a ait olduğu neticesini verdi ve O da bunların yüceltilmesine hükmetmemiştir. İşte bu, O'nun şu sözünün manasıdır: {إن} “Yoktur” yani {الحكم إلاّ لله} “hüküm ancak Allah'ındır.” Yani kemal sıfatlarına münhasıran sahip olan [Allah'ındır]. Hüküm: Hikmetin gerektirdiği şekilde meseleyi karara bağlamaktır.

ولما انتقى الحكم عن غيره، وكان ذلك كافياً في وجوب توحيده، رغبة فيما عنده، ورهبة مما بيده، أتبعه تأكيداً لذلك وإلزاماً به

Hüküm O'ndan başkasından nefyedilince ve O'nun katındakine rağbet, elindekinden de korku duyarak O'nu birlemenin vacip olmasına bu yeterli gelince, bunu teyit etmek ve bir zorunluluk kılmak üzere

أنه حكم به، فقال: {أمر ألا تعبدوا} أي أيها الخلق في وقت من الأوقات على حال من الأحوال {إلا إياه} أي وهو النافذ الأمر المطاع الحكم.

buna hükmettiğini peşinden getirerek şöyle buyurdu: {أمر ألا تعبدوا} “O emretti ki kulluk etmeyesiniz” yani ey mahlukat, hiçbir vakitte ve hiçbir durumda [kulluk etmeyesiniz], {إلا إياه} “yalnızca O'na.” Yani emri geçerli ve hükmüne itaat edilen zata.

ولما قام هذا الدليل على هذا الوجه البين، كان جديراً بالإشارة إلى فضله، فأشار إليه بأداة البعد، تنبيهاً على علو مقامه وعظيم شأنه فقال: {ذلك} أي الشأن الأعظم، وهو توحيده وإفراده عن خلقه {الدين القيم} أي الذي لا عوج فيه فيأتيه الخلل من جهة عوجه، الظاهر أمره لمن كان له قلب {ولكن أكثر الناس} أي لما لهم الاضطراب مع الحظوظ {لا يعلمون *} أي ليس لهم علم، لأنهم لا ينتفعون بعقولهم، فكأنهم في عداد البهائم العجم، فلأجل ذلك هم لا يفردون الله بالعبادة.

Bu delil bu kadar açık bir şekilde ortaya konunca, onun faziletine işaret edilmeye layık oldu; bu sebeple makamının yüceliğine ve şanının büyüklüğüne dikkat çekmek için uzaklık bildiren işaret ismiyle işaret ederek şöyle dedi: {ذلك} “İşte bu” yani en büyük mesele olan O'nu birlemek ve yaratıklarından ayrı tutmak, {الدين القيم} “dosdoğru dindir” yani hiçbir eğriliği olmayan, dolayısıyla eğrilik cihetinden kendisine bir kusur gelmeyen ve basiret sahibi olan kimse için durumu apaçık olan [dindir]. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu” nefsi arzularıyla çalkalandıkları için, {لا يعلمون} “bilmezler.” Yani ilimleri yoktur; çünkü akıllarından istifade etmezler, sanki dilsiz hayvanlar mesabesindedirler; işte bu yüzden ibadeti yalnızca Allah'a has kılmazlar.

ولما تم نصحه وعلا قدحه بإلقائه إليهما ما كان أهمّ لهما لو علما لمآله إلى الحياة الأبدية والرفعة السرمدية. أقبل على حاجتهما تمكيناً لما ذكره وتأكيداً للذي قرره، فناداهما بالأداة الدالة على أن ما بعدها كلام له موقع عظيم لتجتمع أنفسهما لسماع ما يلقى إليهما من التعبير، فقال: {ياصاحبي السجن} أي الذي تزول فيه الحظوظ ويحصل الانكسار للنفس والرقة في القلب فتتخلص فيه المودة.

Nasihatini tamamlayıp ebedî hayata ve bitimsiz bir yüceliğe ulaştırması bakımından -şayet bilselerdi- kendileri için en mühim olan şeyi onlara aktararak okunu hedefe ulaştırınca; zikrettiği şeyi pekiştirmek ve takrir ettiği hususu teyit etmek üzere onların ihtiyacına yöneldi. Kendilerine aktarılacak rüya tabirini dinlemek için zihinlerini toplasınlar diye peşinden gelecek sözün büyük bir öneme sahip olduğunu gösteren nida edatıyla onlara seslenip şöyle dedi: {ياصاحبي السجن} “Ey zindan arkadaşlarım!” Yani nefsi arzuların yok olduğu, nefiste bir kırıklık ve kalpte bir incelik hasıl olup sevginin hâlisleştiği yerin [arkadaşları].

ولما كان في الجواب ما يسوء الخباز، أبهم ليجوّز كل واحد أنه الفائز، فإن ألجأه إلى التعيين كان ذلك عذراً له في الخروج عن الأليق فقال: {أما أحدكما} وهو الساقي فيلخص ويقرب {فيسقي ربه} أي سيده الذي في خدمته {خمراً} كما كان {وأما الآخر} وهو الخباز.

Cevapta ekmekçiyi üzecek bir husus bulunduğundan, her biri kurtulanın kendisi olabileceğini düşünsün diye müphem bıraktı; zira onu tayin etmeye mecbur kalsaydı, bu durum en uygun olanın dışına çıkması için bir mazeret olurdu. Şöyle dedi: {أما أحدكما} “Biriniz” o da sakidir, kurtulup yakınlaşacak, {فيسقي ربه} “efendisine içirecek” yani hizmetinde bulunduğu efendisine, {خمراً} “şarap” eskiden olduğu gibi. {وأما الآخر} “Diğerine gelince” o da ekmekçidir.

ولما كان الذي له قوة أن يصلب إنما هو الملك، بنى للمفعول قوله: {فيصلب} ويعطب {فتأكل} أي فيتسبب عن صلبه أنه تأكل {الطير من رأسه} والآية من الاحتباك: ذكر ملزوم السلامة والقرب أولاً دليلاً على العطب ثانياً، وملزوم العطب ثانياً دليلاً على السلامة أولاً، وسيأتي شرح تعبيره من التوراة، فكأنه قيل: انظر جيداً ما الذي تقول! وروى أنهما قالا: ما رأينا شيئاً، إنما كنا نلعب، فقال مشيراً بصيغة البناء للمفعول إلى عظمة الله وسهولة الأمور عليه: {قضي الأمر} وبينه بقوله: {الذي فيه} أي لا في غيره {تستفتيان *} أي تطلبان الإفتاء فيه عملاً بالفتوة، فسألتما عن تأويله، وهو تعبير رؤياكما كذبتما أو صدقتما، لم أقله عن جهل ولا غلط. وما أحسن

Asmaya gücü yeten yalnızca kral olduğu için {فيصلب} “asılacak” sözünü meçhul kalıpta getirdi ve helak olacak, {فتأكل} “böylece yiyecek” yani asılması sebebiyle yiyecektir, {الطير من رأسه} “kuşlar başından.” Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide kurtuluş ve yakınlığın gereğinin zikredilmesi ikincide helake delildir; ikincide helakin gereğinin zikredilmesi ise birincide kurtuluşa delildir. Tabirinin Tevrat'taki açıklaması gelecektir. Sanki 'Ne söylediğine iyi bak!' denilmiş gibi oldu. Rivayet edildiğine göre ikisi: 'Biz hiçbir şey görmedik, sadece oyun oynuyorduk' dediler. Bunun üzerine Yûsuf meçhul fiil kalıbıyla Allah'ın azametine ve işlerin O'na kolaylığına işaret ederek şöyle dedi: {قضي الأمر} “İş kesinleşti” ve şunu belirterek açıkladı: {الذي فيه} “hakkında” yani başkası hakkında değil, {تستفتيان} “fetva istediğiniz.” Yani fütüvvet gereğince fetva talep ettiğiniz; yalan söyleseniz de doğru söyleseniz de rüyanızın tabiri olan yorumunu sordunuz; ben bunu cehaletten veya hatadan söylemedim. Ne kadar güzeldir ki,

إيلاء هذا العلم الثابت لختم الآية السالفة بنفي العلم عن الأكثر، والأحد: المختص من المضاف إليه بمبهم له مثل صفة المضاف، ولا كذلك «البعض» فلا يصدق: رأيت أحد الرجلين - ألا برجل منهما، بخلاف «بعض» والفتيا: الجواب بحكم المعنى، وهو غير الجواب بعلته - ذكره الرماني. ولعل رؤيتهما تشيران إلى ما تشير إليه رؤيا الملك، فالعصير يشير إلى السنابل الخضر والبقر السمان، لأنه لا يكون إلا عن فضل، والخبز - الذي طارت به الأطيار، وسارت بروح صاحبه الأقدار -يشير إلى اليابسة والعجاف - والله أعلم.

bu sabit ilim, önceki ayetin çoğunluktan ilmi nefyetmeyle bitirilmesinin hemen peşine getirilmiştir. 'Ehad' (الأحد): Muzâfun ileyhten, muzâfın sıfatı gibi bir müphemlikle tahsis edilen kimsedir; 'ba'z' (البعض) ise böyle değildir. Bu yüzden 'İki adamdan birini (ehade'r-raculeyn) gördüm' ifadesi sadece onlardan biri için doğru olur, 'ba'z' ise bundan farklıdır. Fetyâ: Bir şeyin hükmüyle cevap vermektir ki bu, onun illetiyle cevap vermekten farklıdır; bunu Rummânî zikretmiştir. Belki de onların rüyası kralın rüyasının işaret ettiği şeye işaret etmektedir; zira sıkılan üzüm suyu yeşil başaklara ve semiz ineklere işaret eder, çünkü o ancak bir bolluktan hasıl olur; kuşların kapıp gittiği ve sahibinin ruhunun kaderle akıp gittiği ekmek ise kuru başaklara ve zayıf ineklere işaret eder. Allah en iyisini bilir.

ولما كان كل علم بالنسبة إلى علم الله عدماً، عبر عن علمه بالظن، ويمكن أن يكون الظن على بابه لكونه قال ما مضى اجتهاداً بقرائن فيؤخذ منه أنه يسوغ الجزم بما أدى إلى ظن، فقال: {وقال} أي يوسف ﵊ {للذي ظن} مع الجزم بأنه أراد به العلم لقوله: {قضى الأمر} ، ويجوز أن يكون ضمير «ظن» للساقي، فهو حينئذ على بابه {أنه ناج منهما} وهو الساقي {اذكرني عند ربك}

Her ilim Allah'ın ilmine nispetle yok hükmünde olduğundan, onun ilmini 'zan' kelimesiyle ifade etti. Zannın hakiki manasında olması da mümkündür; zira o geçmişte söylediklerini karinelere dayalı bir ictihad ile söylemiştir; buradan da zanna ulaştıran şeye kesinlik atfetmenin caiz olduğu anlaşılır. Şöyle buyurdu: {وقال} “Ve dedi ki” yani Yûsuf aleyhisselâm, {للذي ظن} “zannettiği kimseye” {قضى الأمر} “İş kesinleşti” sözünden ötürü bununla kesin bilgiyi kastettiği açıktır; 'zanne' fiilinin zamirinin sakiye dönmesi de caizdir ki o takdirde hakiki manasındadır; {أنه ناج منهما} “o ikisinden kurtulacak olanına” yani sakiye: {اذكرني عند ربك} “Efendinin yanında beni an!”

أي سيدك ملك مصر، بما رأيت مني من معالي الأخلاق وطهارة الشيم الدالة على بعدي مما رُميت به، والمراد بالرب هنا غير المراد به في قوله:

Yani Mısır kralı olan efendine; benden gördüğün yüksek ahlakı ve üzerime atılan suçtan uzak olduğumu gösteren temiz seciyemi [anlat]. Buradaki 'rab' ile kastedilen,

{أرباب متفرقون} [يوسف: ٣٩] . فنجا الساقي وصلب صاحبه وفق ما قال لهما يوسف ﵊ {فأنساه} أي الساقي {الشيطان} أي البعيد من الرحمة المحترق باللعنه {ذكر} يوسف ﵊ عند {ربه} أي بسبب اعتماده عليه في ذلك {فلبث} أي يوسف ﵊ بسبب هذا النسيان {في السجن} من حين دخل إلى أن خرج {بضع سنين *} ليعلم أن جميع الأسباب إنما أثرها بالله تعالى، وحقيقة البضع من الثلاث إلى التسع، والمروي هنا أنه كان سبعاً.

{أرباب متفرقون} “Birbirinden ayrı rabler” [Yûsuf: 39] ayetinde kastedilenden farklıdır. Yûsuf aleyhisselâm'ın onlara söylediği doğrultuda saki kurtuldu, arkadaşı ise asıldı. {فأنساه} “Fakat unutturdu ona” yani sakiye, {الشيطان} “şeytan” rahmetten uzaklaşmış ve lanetle yanmış olan [şeytan], {ذكر} Yûsuf aleyhisselâm'ı anmayı {ربه} “efendisinin yanında” yani bu hususta ona bel bağlaması sebebiyle. {فلبث} “Böylece kaldı” yani bu unutma sebebiyle Yûsuf aleyhisselâm, {في السجن} “zindanda” girdiği andan çıktığı ana kadar, {بضع سنين} “birkaç yıl.” Ta ki bütün sebeplerin tesirinin ancak Allah Teâlâ ile olduğu bilinsin. 'Bıd'' kelimesinin hakikati üçten dokuza kadar olan sayıdır; burada rivayet edilen ise yedi yıl olduğudur.

ذكر ما مضى من هذه القصة من التوراة

Bu Kıssanın Tevrat'ta Geçen Kısmının Zikri

قال بعد ما مضى: فأهبط المدينيون يوسف إلى مصر، فاشتراه قوطيفر الأمير صاحب شرطة فرعون - رجل مصري - من يد الأعراب الذين أهبطوه إلى هناك، فكان الرب ﷾ بعونه مع يوسف، وكان رجلاً منجحاً، وأقام في منزل المصري سيده، فرأى

Önceki kısımdan sonra şöyle dedi: Midyanlılar Yûsuf'u Mısır'a indirdiler. Firavun'un muhafız birliği komutanı olan Emîr Putifar -Mısırlı bir adam- onu oraya indiren bedevilerin elinden satın aldı. Rab Azze ve Celle yardımıyla Yûsuf'la beraberdi ve o başarılı bir adam oldu; efendisi olan Mısırlının evinde ikamet etti. Efendisi gördü ki,

سيده أن الرب بعونه معه، وأن الرب ينجح جميع أفعاله، فظفر يوسف منه برحمة ورأفة فخدمه، وسلطه على بيته، وخوله جميع ما له، ومن اليوم الذي سلطه على بيته وخوله جميع ما له بارك الرب في بيت المصري من أجل يوسف وفي سببه، فحلَّت بركة الرب في جميع ما له في البيت والحقل، فخول كل شيء له، ولم يكن يعلم بشيء مما له في يده لثقته به ما خلا الخبز الذي كان يأكله، وكان يوسف حسن المنظر صبيح الوجه.

Rab yardımıyla onunla beraberdir ve Rab onun bütün işlerini başarıya ulaştırmaktadır. Yûsuf ondan merhamet ve şefkat gördü ve ona hizmet etti; onu evinin üzerine yetkili kıldı ve bütün malını ona devretti. Onu evine yetkili kıldığı ve bütün malını ona devrettiği günden itibaren Rab, Yûsuf'un hatırına ve onun sebebiyle Mısırlının evini mübarek kıldı. Böylece Rabbin bereketi evde ve tarlada bulunan bütün malına indi; her şeyi ona devretti ve ona olan güveninden ötürü, yediği ekmek müstesna elinin altındaki hiçbir şeyden haberdar olmazdı. Yûsuf güzel manzaralı ve nurlu yüzlüydü.

فلما كان بعد هذه الأمور لمحت امرأة سيده بنظرها إلى يوسف فقالت له: ضاجعني: فأبى ذلك وقال لامرأة سيده: إن سيدي لثقته بي ليس يعلم ما في بيته، وقد سلطني على جميع ما له، وليس في هذا البيت أعظم مني، ولم يمنعني شيئاً ما خلاك أنت لأنك امرأته، فكيف أرتكب هذا الشر العظيم، فأخطئي بين يدي الله، وإذا كانت تراوده كل يوم لم يطعها ليضاجعها ويصير معها، فبينا هو ذات يوم دخل يوسف إلى البيت ليعمل عملاً، ولم يكن أحد من أهل البيت هناك،

Bu olaylardan sonra efendisinin karısı gözünü Yûsuf'a dikti ve ona: 'Benimle yat' dedi. Yûsuf bunu reddetti ve efendisinin karısına şöyle dedi: 'Efendim bana olan güveninden ötürü evinde ne olduğunu bilmez ve bütün malını benim yetkime vermiştir. Bu evde benden daha büyüğü yoktur; onun karısı olduğun için sen hariç benden hiçbir şeyi esirgememiştir. Ben bu büyük kötülüğü nasıl işlerim de Allah'ın huzurunda günaha girerim?' Kadın her gün onu ayartmaya çalıştıysa da onunla yatmak ve onunla birlikte olmak hususunda ona itaat etmedi. Bir gün Yûsuf bir iş yapmak üzere eve girdiğinde ev halkından hiç kimse orada yoktu,

فتعلقت بقميصه وقالت له: ضاجعني، فترك قميصه في يدها وهرب، فخرج إلى السوق، فلما رأت أنه قد ترك قميصه في يدها وخرج هارباً إلى السوق، دعت بأهل بيتها وقالت لهم: انظروا، إنه أتانا رجل عبراني ليفضحنا، لأنه دخل عليّ يريد مضاجعتي، وهتفت بصوت عال، فلما رآني قد رفعت صوتي وهتفت، ترك قميصه في يدي وهرب إلى السوق.

kadın onun gömleğine yapıştı ve ona: 'Benimle yat' dedi. Yûsuf gömleğini onun elinde bırakıp kaçtı ve çarşıya çıktı. Kadın, gömleğini elinde bırakıp çarşıya kaçtığını görünce ev halkını çağırdı ve onlara şöyle dedi: 'Bakın, bizi rezil etsin diye bize İbrânî bir adam getirdi; çünkü benimle yatmak isteyerek yanıma girdi ve ben yüksek sesle bağırdım. Sesimi yükseltip bağırdığımı görünce gömleğini elimde bırakıp çarşıya kaçtı.'

فصيرت قميصه عندها حتى دخل سيدها البيت، فقالت: له مثل هذه الأقاويل: دخل عليّ هذا العبد العبراني الذي جلبته علينا يريد يفضحني، فلما رفعت صوتي فصحت ترك قميصه في يدي وهرب فخرج إلى السوق؛ فلما سمع سيده كلام امرأته استشاط غيظاً، فأمر به سيده فقذف في الحبس الذي كان أسرى الملك فيه محبوسين فمكث هناك في السجن، وكان الرب يبصره، ورزقه المحبة والرحمة، وألقى له في قلب السجان رحمة، فولى يوسف جميع المسجونين الذين في الحبس، وكل فعل كانوا يفعلونه هناك كان عن أمره، ولم يكن رئيس السجن

Efendisi eve girinceye kadar gömleği yanında tuttu. Efendisine de şöyle dedi: 'Başımıza getirdiğin bu İbrânî köle beni rezil etmek isteyerek yanıma girdi. Sesimi yükseltip bağırınca gömleğini elimde bıraktı, kaçıp çarşıya çıktı.' Efendisi karısının sözünü işitince öfkeden çılgına döndü. Efendisi onun hakkında emir verdi ve kralın tutsaklarının hapsedildiği zindana atıldı; böylece orada zindanda kaldı. Rab onu gözetiyordu; ona sevgi ve merhamet rızkı verdi ve zindancının kalbine onun için bir merhamet koydu. Zindancı, hapisteki bütün mahkûmların idaresini Yûsuf'a verdi ve orada yaptıkları her iş onun emriyle oluyordu. Zindan reisi

يضرب على يديه في شيء، لأن الرب كان بعونه معه، وكل شيء كان يفعله ينجحه الرب.

hiçbir hususta onun işine karışmıyordu; çünkü Rab yardımıyla onunla beraberdi ve yaptığı her şeyi Rab başarıya ulaştırıyordu.

فلما كان بعد هذه الأمور، أذنب صاحب شراب ملك مصر والخباز - وفي نسخة موضع الخباز: ورئيس الطباخين - بين يدي سيدهما ملك مصر، فغضب فرعون على خادميه: على رئيس أصحاب الشراب ورئيس الخبازين - وفي نسخة: الطباخين - فأمر بحبسهما في سجن صاحب الشرط في الحبس الذي كان فيه يوسف، فسلط صاحب السجن يوسف عليهما فخدمهما، فلبثا في السجن أياماً، فرأيا رؤيا جميعاً، كل واحد منهما رئيا بكل في ليلة واحدة، وكل واحد منهما أحب تعبير حلمه،: الساقي وخباز - وفي نسخة: وطباخ - ملك مصر، فدخل عليهما يوسف بالغداة، فرآهما عابسين مكتئبين فسألهما وقال: ما بالكما يومكما هذا عابسي مكتئبين؟ فقالا له: إنا رأينا رؤيا وليس لها معبر، فقال لهما يوسف: إن علم التعبير عند الله، قصا عليّ.

Bu olaylardan sonra Mısır kralının içki sorumlusu ve ekmekçisi -bir nüshada ekmekçi yerine: başaşçısı- efendileri olan Mısır kralına karşı suç işlediler. Firavun iki hizmetkârına: içki sorumlularının başkanına ve ekmekçilerin -bir nüshada: aşçıların- başkanına öfkelendi. Muhafız komutanının zindanına, Yûsuf'un bulunduğu hapishaneye hapsedilmelerini emretti. Zindan sorumlusu Yûsuf'u onlara tayin etti, o da kendilerine hizmet etti. Zindanda günlerce kaldılar. İkisi birden aynı gecede birer rüya gördüler ve her biri rüyasının tabir edilmesini arzu etti; [bunlar] Mısır kralının sakisi ve ekmekçisiydi -bir nüshada: ve aşçısıydı-. Sabahleyin Yûsuf yanlarına girdi; onları asık suratlı ve kederli görünce kendilerine sorup: 'Bugün neyiniz var da yüzünüz asık ve kederlisiniz?' dedi. Ona: 'Biz bir rüya gördük fakat onu tabir edecek kimse yok' dediler. Yûsuf onlara: 'Tabir ilmi Allah katındadır, bana anlatın' dedi.

فقص رئيس أصحاب الشراب على يوسف وقال له: إني رأيت في الرؤيا كأن حبلة بين يدي، في الحبلة ثلاثة قضبان، فبينا هي

İçki sorumlularının başkanı Yûsuf'a anlattı ve ona şöyle dedi: 'Rüyamda önümde bir asma gördüm; asmada üç çubuk vardı. O öylece dururken

كذلك إذ فرعت ونبت ورقها، وأينعت عناقيدها، فصارت عنباً، وكأن كأس فرعون في يدي، فتناولت من العنب، فعصرته في كأس فرعون، وناولت الكأس فرعون، فقال له يوسف ﵇: هذا تفسير رؤياك: الثلاثة قضبان هي ثلاثة أيام، ومن بعد ثلاثة أيام يذكرك فرعون فيردك على عملك، وتناول فرعون الكأس في يده على العادة الأولى التي لم تزل تسقيه، فاذكرني حينئذ إذا أنعم عليك، وأنعم عليّ بالنعمة والقسط، فاذكرني بين يدي فرعون، وأخرجني من هذا الحبس، لأني إنما سرقت من أرض العبرانين سرقة، وحصلت في الحبس هاهنا أيضاً بلا جرم جاء مني. فرأى رئيس الخبازين - وفي نسخة: الطباخين - أنه قد فسر تفسيراً حسناً فقال يوسف: رأيت أنا أيضاً في منامي كأن ثلاثة أطباق فيها خبز درمك على رأسي، وفي الطبق الأعلى من كل مآكل فرعون مما يصنعه الخباز - وفي نسخة: عمل طباخ حاذق - وكان السباع والطير تأكلها من الطبق من فوق رأسي؛ فأجاب يوسف وقال له: هذا تفسير رؤياك: ثلاثة أطباق هي ثلاثة أيام، وبعد ثلاثة أيام يأمر فرعون بضرب عنقك وصلبك على خشبة، ويأكل الطير لحمك.

birden filizlendi, yaprakları çıktı, salkımları olgunlaştı ve üzüm oldu. Firavun'un kadehi de elimdeydi; üzümden alıp Firavun'un kadehine sıktım ve kadehi Firavun'a uzattım.' Yûsuf aleyhisselâm ona dedi ki: 'Rüyanın tabiri şudur: Üç çubuk üç gündür; üç gün sonra Firavun seni anacak, görevine iade edecek ve daha önce ona sürekli içirdiğin ilk âdet üzere kadehi Firavun'un eline vereceksin. Sana nimet verildiğinde beni hatırla; bana nimet ve adaletle muamele et, Firavun'un yanında benden bahset ve beni bu hapisten çıkar. Çünkü ben İbrânîlerin diyarından zorla kaçırıldım; burada da benden sadır olan hiçbir suç olmaksızın hapse düştüm.' Ekmekçilerin -bir nüshada: aşçıların- başkanı onun güzel bir tabir yaptığını görünce Yûsuf'a dedi ki: 'Ben de rüyamda başımın üstünde içinde has un ekmeği bulunan üç sepet gördüm. En üstteki sepette ekmekçinin yaptığı -bir nüshada: mahir bir aşçının yaptığı- Firavun'un her türlü yiyeceğinden vardı; yırtıcılar ve kuşlar başımın üzerindeki sepetten onu yiyorlardı.' Yûsuf cevap verip ona dedi ki: 'Rüyanın tabiri şudur: Üç sepet üç gündür; üç gün sonra Firavun senin boynunun vurulmasını ve bir ağaca asılmanı emredecek, kuşlar da senin etinden yiyecektir.'

فلما كان اليوم الثالث - وهو يوم ولاد فرعون - اتخذ فرعون

Üçüncü gün olunca -ki o Firavun'un doğum günüydü- Firavun bir

وليمة، فجمع عبيده وافتقد رئيس أصحاب الشراب ورئيس الخبازين - وفي نسخة: الطباخين - فأمر برد رئيس أصحاب الشراب على موضعه، وسقى فرعون الكأس كعادته، وأمر بصلب رئيس الخبازين كالذي فسر لهما يوسف عليهما الصلاة والسلام، فلم يذكر رئيس أصحاب الشراب يوسف ﵊ ونسيه.

ziyafet verdi; kölelerini topladı, içki sorumlularının başkanını ve ekmekçilerin -bir nüshada: aşçıların- başkanını yokladı. İçki sorumlularının başkanının makamına iade edilmesini emretti; o da âdeti üzere Firavun'a kadehi sundu. Yûsuf aleyhimesselâm'ın onlara tabir ettiği gibi ekmekçilerin başkanının da asılmasını emretti. Fakat içki sorumlularının başkanı Yûsuf aleyhisselâm'ı hatırlamadı ve onu unuttu.

ولما بطل هذا السبب الذي أمر به يوسف ﵊، وهو تذكير الشرابي به، أثار الله سبحانه سبباً ينفذ به ما أراد من رئاسته وقضى به من سجود من دلت عليه الكواكب فقال دالاً على ذلك: {وقال الملك} وهو شخص قادر واسع المقدور إليه السياسه والتدبير، لملاه وهم السحرة والكهنة والحزرة والقافة والحكماء، وأكد ليعلم أنه محق في كلامه غير ممتحن: {إني أرى} عبر بالمضارع حكاية للحال لشدة ما هاله من ذلك {سبع بقرات سمان} والسمن: زيادة البدن من اللحم والشحم {يأكلهن سبع} أي بقرات {عجاف} والعجف: يبس الهزال {و} إني أرى {سبع} .

Yûsuf aleyhisselâm'ın başvurduğu sebep, yani sakinin kendisini hatırlatması boşa çıkınca; Allah Sübhânehu onun riyasetine dair dilediği ve yıldızların delalet ettiği kimselerin ona secde etmesine hükmettiği şeyi gerçekleştirecek bir sebebi harekete geçirdi. Buna delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {وقال الملك} “Ve kral dedi ki” o kudretli, imkânları geniş, siyaset ve idare yetkisine sahip bir kimsedir; büyücüler, kâhinler, tahminciler, iz sürücüler ve bilgelerden oluşan ileri gelenlerine hitaben söyledi. Sözünde haklı olduğunu ve denenmek için söylemediğini bildirmek üzere pekiştirerek şöyle dedi: {إني أرى} “Gerçekten ben görüyorum” gördüğü şeyin dehşetinden ötürü hâli hikâye etmek maksadıyla muzâri fiille ifade etti, {سبع بقرات سمان} “yedi semiz inek” Semizlik (es-Sımen): Bedenin et ve yağ bakımından artmasıdır. {يأكلهن سبع} “onları yiyor yedi” yani inek, {عجاف} “zayıf.” el-'Acef: Aşırı zayıflıktan ileri gelen kuruluktur. {و} “ve” görüyorum {سبع} “yedi.”

ولما كان تأويل المنام الجدب والقحط والشدة، أضاف العدد إلى جمع القلة بخلاف ما كان في سياق المضاعفة في قوله {أنبتت سبع سنابل} [البقرة: ٢٦١] فقال: {سنبلات خضر و} إني أرى سبع سنبلات {أخر يابسات} التوت على الخضر فغلبت عليها، وكأنه حذف هذا لدلالة العجاف عليه؛ والسنبلة: نبات كالقصبة حملة حبوب منتظمة، وكأنه قيل: فكان ماذا؟ فقيل: قال الملك: {ياأيها الملأ} أي الأشراف النبلاء الذين تملأ العيون مناظرهم والقلوب مخابرهم ومآثرهم {أفتوني} أي أجيبوني وبينوا لي كرماً منكم بقوة وفهم ثاقب.

Rüyanın tevili kıtlık, kuraklık ve darlık olunca, {أنبتت سبع سنابل} [Bakara: 261] “yedi başak bitiren” ayetinde kat kat artırma bağlamında olanın aksine, sayıyı azlık çoğuluna (cem-i kıllet) izafe etti ve şöyle buyurdu: {سنبلات خضر و} “yeşil başaklar ve” [şüphesiz ben yedi yeşil başak ve] {أخر يابسات} “diğerleri kuru [başaklar görüyorum]”. [Kuru başaklar] yeşillere sarılıp onlara baskın çıktı. Sanki [kuru olanların yeşilleri yediği ifadesi], zayıf [ineklerin semizleri yemesinin] buna delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Sünbüle (başak); kamış gibi bir bitki olup üzerinde düzenli taneler taşır. Sanki “Peki sonra ne oldu?” denildi de şöyle buyruldu: Kral dedi ki: {ياأيها الملأ} “Ey ileri gelenler!” yani manzaraları gözleri, iç dünyaları ve meziyetleri ise kalpleri dolduran asil soylular! {أفتوني} “Bana fetva verin [görüşünüzü bildirin]” yani bir lütuf olarak, güçlü ve keskin bir anlayışla bana cevap verin ve [durumu] açıklayın.

ولما كان مراده أن لا يخرجوا بالجواب عن القصد ولا يبعدوا به، عبر بما يفهم الظرف فقال: {في رؤياي} ومنعهم من الكلام بغير علم بقوله: {إن كنتم للرؤيا} أي جنسها {تعبرون *} وعبارة الرؤيا: تأويلها بالعبور من علنها إلى سرها كما تعبر، من عبر النهر - أي شطه - إلى عبره الآخر، ومثله أولت الرؤيا - إذا ذكرت مالها ومرجعها المقصود بضرب المثال.

Maksadı cevabın maksadın dışına çıkmaması ve ondan uzaklaşmaması olduğu için zarfiyet ifade eden bir lafızla şöyle buyurdu: {في رؤياي} “rüyam hakkında” ve şu sözüyle onları bilgisizce konuşmaktan menetti: {إن كنتم للرؤيا} “şayet siz rüyayı” yani onun cinsini, {تعبرون} “tabir edebiliyorsanız.” İbâretü'r-rü'yâ: Nehrin bir kıyısından (şattından) diğer kıyısına geçmek manasındaki 'abera' kökünden geldiği gibi, rüyanın zahirinden sırrına geçmek suretiyle onu yorumlamaktır. Benzetme yoluyla kastedilen neticesi ve varacağı yer zikredildiğinde 'rüya tabir edildi' denilmesi de böyledir.

والمادة - بتراكيبها الستة: عرب، وعبر، ورعب، وربع، وبعر، وبرع - تدور على الجواز من محل إلى محل ومن حال إلى حال، وأكثر ذلك إلى أجود، فالعرب سموا لأن مبنى أمرهم على الارتحال لاستجادة المنازل، وأعرب - إذا أفصح، أي تكلم بكلام العرب فأبان عن مراده، أي أجازه من العجمة والإبهام إلى البيان، وأعرب الفرس - إذا

Bu kök -altı farklı dizilişiyle: 'a-r-b (عرب), 'a-b-r (عبر), r-'a-b (رعب), r-b-'a (ربع), b-'-r (بعر), b-r-'a (برع)- bir yerden bir yere ve bir halden bir hale intikal etmek, çoğunlukla da daha iyiye geçmek etrafında döner. Nitekim Araplara (el-Arab) bu ismin verilmesi, işlerinin daha iyi konaklar aramak maksadıyla göç etmeye dayalı olmasındandır. Bir kimse maksadını açıkça ifade ettiğinde 'a'rabe' (أعرب) denir; yani Arapça konuşup muradını açıkladı, böylece onu kapalılık ve kapalılıktan beyana geçirdi demektir. Bir atın

خلصت عربيته، فكأنه جاز مرتبة الهجن إلى العرب، وكذا الإبل العراب، والعروبة: يوم الجمعة - لعلو قدرها عن بقية الأيام، والعروب: المرأة الضاحكة العاشقة لزوجها المتحببه إليه المظهرة له ذلك، وهي أيضاً العاصية لزوجها - لأن كل ذلك أفعال العرب، فهم أعشق الناس وأقدرهم على الاستمالة بالكلام العذب، وهم أعصى الناس وأجفاهم إذا أرادوا، والعرب - ويحرك: النشاط - لأنه انتقال عن الكسل، وقد عرب - كفرح - إذا نشط وإذا ورم، لأن الوارم يتجاوز هيئة غيره، وعربت البئر: كثر ماءها فارتفع، وعرب - كضرب: أكل، والعربة، محركة: النهر الشديد الجري، والنفس - لكثرة انتقالها بالفكر، والعربون: ما عقد به المبايعة من الثمن، فنقل السلعة من حال إلى حال، واستعربت البقر: اشتهت الفحل، إما من العروب العاشقة لزوجها، وإما لنقل الشهوة لها من حال إلى أخرى، وتعرب: أقام بالبادية، مع الأعراب الذين لا يوطنون مكاناً، وإنما

Arap asıllılığı halis olduğunda 'a'rabe'l-feras' denir; sanki melezlik mertebesinden asil Arap atı derecesine geçmiştir. Asil develere de 'el-İbilü'l-Urâb' denir. 'el-'Arûbe': Diğer günlerden mertebesi üstün olduğu için Cuma günüdür. 'el-'Arûb': Güler yüzlü, kocasına âşık, ona sevgisini gösteren ve bunu açığa vuran kadındır; aynı zamanda kocasına isyan eden kadın için de kullanılır; çünkü bütün bunlar Arapların fiilleridir; zira onlar insanların en çok âşık olanı ve tatlı sözle gönül çekmeye en muktedir olanıdır, istediklerinde de insanların en âsisi ve en katısıdırlar. 'el-'Arab' (harekeli de okunur): Canlılık ve neşedir; çünkü tembellikten sıyrılmadır. Canlandığında ve bir de şiştiğinde 'ferihe' gibi 'aribe' (عرب) denir; çünkü şişen şey başkasının şeklini aşar. 'Aribeti'l-bi'r': Kuyunun suyu çoğalıp yükseldi demektir. 'Darabe' gibi 'araba' (عرب): Yedi demektir. Harekeli olarak 'el-'Arabe': Akıntısı şiddetli nehir demektir; aynı zamanda fikirlerle çokça intikal ettiği için 'nefis' manasına da gelir. 'el-'Urbûn' (kapora): Satış akdinin bağlandığı bedeldir ki malı bir halden diğer hale intikal ettirir. 'İsta'rabeti'l-bakar': İnek erkeğini arzuladı demektir; bu ya kocasına âşık kadından (el-'arûb) yahut arzunun bir halden diğerine intikal etmesinden gelir. 'Te'arrabe': Belirli bir yeri vatan tutmayan bedevilerle birlikte çölde ikamet etti demektir; onlar

هم مع الربيع، وعروباء: اسم السماء السابعة - لارتفاعها عن جميع السماوات، فكأنها جازت الكل، ولأن حركتها حركة للكل، والعرب - بالكسر: يبيس البهمي، لأنه صار أهلاً للنقل ولو بتطيير الهواء، والعربي: شعير أبيض سنبله حرفان - كأنه نسب إلى العرب لجودته، والإعراب: إجراء الفرس ومعرفتك بالفرس العربي من الهجين - لانتقال حال الجهل بذلك إلى حال العلم، وأن لا يلحن في الكلام - كأنه انتقل بذلك من العجمة إلى العربية، وعرب الرجل - بالكسر - إذا أتخم، وكذا الفرس من العلف، ومعدته: فسدت، وجرحه: بقي به أثر بعد البرء، كل ذلك ناقل من حال إلى غيرها، والتعريب: تهذيب المنطق من اللحن - كأنه رفع نفسه إلى العرب، وقطع سعف النخل - لأنه نقلها عن حالها إلى أصلح منه، وأن تكون الدابة على أشاعرها ثم تبزع بمبزع، والتعريب أيضاً والإعراب: ما قبح من الكلام، وتقبيح قول

ancak baharın peşindedirler. 'Arûbâ': Bütün semalardan daha yüksek olduğu için yedinci semanın adıdır; sanki hepsini aşmıştır ve çünkü onun hareketi hepsinin hareketidir. Kesre ile 'el-'Irb': Kurumuş behmâ otudur; zira rüzgârın uçurmasıyla dahi olsa taşınmaya elverişli hale gelmiştir. 'el-Arabî': Başakları iki sıralı olan beyaz arpadır; sanki kalitesinden ötürü Araplara nispet edilmiştir. 'el-İ'râb': Atı koşturmak ve cehalet halinden bilgi haline intikal ettiği için Arap atını melezinden ayırt etmektir; aynı zamanda sözde dilbilgisi hatası yapmamaktır ki sanki bununla yabancılıktan fasih Arapçaya intikal etmiştir. Adam hazımsızlık çektiğinde kesre ile 'aribe'r-racul' (عرب الرجل) denir; fazla yemden dolayı at için de böyle denir. 'Aribet mi'detühû': Midesi bozuldu demektir; 'aribe cerhuhû': İyileştikten sonra yarasında iz kaldı demektir. Bütün bunlar bir halden başka bir hale intikal ettiricidir. 'et-Ta'rîb': Dili bozukluktan arındırmaktır; sanki kendini Arapların seviyesine yükseltmiştir. Hurma dallarını kesmektir; çünkü onları bulundukları halden daha düzgün bir hale intikal ettirmektir. Bir de hayvanın tırnak diplerinde hastalık olup sonra bir aletle yarılmasıdır. 'et-Ta'rîb' ve 'el-İ'râb' aynı zamanda çirkin söz söylemek ve bir sözü ayıplamak anlamına da gelir.

القائل كأنه حكم بزوال عربيته، وهما أيضاً الرد عن القبيح، وذلك إدخاله في خصال العرب التي هي معالي الأخلاق، وهما أيضاً النكاح، أو التعريض به لأن نقله من حال إلى حال وفعل إلى فعل قولاً وعملاً، والتعريب: الإكثار من شرب الماء الصافي، واتخاذ فرس عربي، وسما بها عريب، أي أحد يعرب؛ وعبر الرؤيا - إذا فسرها وأخبر بما يؤول إليه أمرها، كأنه جاز ظاهرها إلى بطن منها، وعبرت الكتاب أعبره عبراً: تدبرته ولم ترفع به صوتك، وعبرت النهر: قطعته من عبره - أي شطه - إلى عبره، والعبر أيضاً: الجانب، لأنه يعبر منه وإليه، والمعبر: سفينة يعبر عليها النهر وشط هيىء للعبور، وعبر القوم: ماتوا، والعبرة - بالكسر: العجب، وبالفتح: الدمعة قبل أن تفيض - كأن لها قوة الجري، أو هي تردد البكاء في الصدر أو الحزن بلا بكاء، لأن ذلك مبدأ جري الدمع؛ وفي مختصر العين: وعبرة الدمع: جريه، والعبرة: الدمع نفسه.

Söyleyen kimse sanki onun Arapça fasahatının zeval bulduğuna hükmetmiş gibi olur. Bu iki kelime aynı zamanda çirkinlikten alıkoymak anlamına da gelir; bu da onu Arapların yüksek ahlakı teşkil eden hasletlerine dahil etmektir. Yine bu iki kelime, nikâh yahut kinaye yoluyla nikâha işaret etmek demektir; zira o, söz ve fiil olarak [insanı] bir halden diğer bir hale, bir fiilden başka bir fiile intikal ettirir. 'et-Ta'rîb' (التعريب): Berrak sudan çokça içmek ve Arap atı edinmektir. 'Semâ bihâ 'arîb' ifadesi ise 'Arapça konuşan kimse yükseldi' demektir. 'Abere'r-ru'yâ' (عبر الرؤيا): Rüyayı tabir ettiğinde ve onun varacağı akıbeti haber verdiğinde kullanılır; sanki rüyanın zahirini aşıp onun batınına / derinliğine geçmiştir. 'Aberti'l-kitâbe a'buruhû abran': Kitabı tefekkürle ve sesini yükseltmeden okudun demektir. 'Aberti'n-nehra': Nehri bir yakasından (yani kıyısından) diğer yakasına geçtin demektir. 'el-'Ibr' (العبر) aynı zamanda taraf/yaka demektir; çünkü oradan ve oraya geçilir (u'beru). 'el-Ma'ber': Üzerinde nehrin geçildiği gemi ve geçiş için hazırlanmış kıyıdır. 'Abere'l-kavm': Topluluk vefat etti demektir. Kesre ile 'el-'İbre' (العِبرة): Hayret / ibret verici şeydir; fetha ile 'el-'Abre' (العَبرة): Henüz akmadan önceki gözyaşıdır; sanki akma gücüne sahiptir. Yahut göğüsteki ağlama dalgası veya ağlamaksızın duyulan hüzündür; çünkü bu, gözyaşının akmasının başlangıcıdır. Muhtasaru'l-'Ayn'da şöyle denir: 'Ve 'abretü'd-dem'i': Gözyaşının akmasıdır; 'el-'Abre' ise gözyaşının bizzat kendisidir.

والعبر - بالضم ويحرك: سخة العين، والكثير من كل شيء، وبالجماعة - لأن ذلك جوازعن حد القلة، ولأنهم

Damme ile ve harekeli olarak 'el-'Ubr / el-'Uber' (العُبْر / العُبَر): Gözün şişip kabarması ve her şeyin çoğu demektir; cemaat manasına da gelir; çünkü bu, azlık sınırını aşmaktır ve çünkü onlar