يجيزون ما شاؤوا، ومجلس عبر - بالكسر والفتح: كثير الأهل - من ذلك، وأيضاً هو أهل لأن يعبر بجماعته من حال إلى حال، وبامرأة مستعبرة - وتفتح الباء: غير محظية، أي هي أهل لجري العبرة، وناقة عبر أسفار - مثلثة قوية، وعبرت عن الرجل فتكلمت عنه - كأنك عبرت من خاطره إلى خاطر المخاطب، وعبرت الدنانير تعبيراً: وزنتها ولم تبالغ في وزنها - كأنك عبرت من الجهل بمقدارها إلى الظن، أو عابر سبيل، أحي مار؛ والشعري: العبور: نجم خلف الجوزاء، والعبور: الجذعة من الغنم - لأنها جازت سنة وتأهلت العبور مع الغنم وكانت في عدادها، والعبور: لأقلف - لأن كمرته عابرة في قلفته، وغلام معبر: لم يختن، ورجل عبر: كاد أن يحتلم ولم يختن بعد، أي كاد أن يصير إلى خذ البالغين على هذه الحال، وهي أن كمرته عابرة في قلفته، وعبر به الأمر تعبيراً: اشتد عليه - كأنه جاز من حالة الرخاء إلى الشدة وعبرت به أهلكته، والمعبرة - بالتخفيف: ناقة لم تنتج ثلاث سنين، فيكون أصلب لها - لأنها صارت أهلاً لأن يعبر عليها في الأسفار، والعبير ضرب من الطيب - لعبور ريحه،
dilediklerini geçirip uygularlar. Kesre ve fetha ile 'Meclisün 'ibrün / 'aberun' (مجلس عِبْر / عَبَر): Ehli / cemaati çok meclis demektir; bu da bundandır. Ayrıca o, cemaatiyle bir halden başka bir hale geçmeye elverişlidir. Bâ'nın fethasıyla 'İmraetün müsta'beratün': Gözden düşmüş, sevilmeyen kadındır; yani gözyaşı akıtmaya layıktır. 'Nâkatün 'ıbrü esfârin' (üç harekeyle de okunur): Yolculuklara dayanıklı güçlü devedir. 'Aberte 'ani'r-racüli': Adam adına konuştun demektir; sanki onun zihninden muhatabın zihnine geçtin. 'Aberti'd-denânîre ta'bîran': Dinarı tarttın fakat tartımında aşırıya kaçmadın demektir; sanki onun miktarını bilmeme halinden zanna geçtin. Yahut 'Âbiru sebîlin': Yoldan geçen kimsedir. 'eş-Şi'râ el-'Abûr': Cevzâ yıldızının arkasındaki yıldızdır. 'el-'Abûr': Bir yaşını doldurmuş koyundur; zira bir yılı geride bırakıp diğer koyunlarla birlikte geçmeye elverişli hale gelmiş ve onların sayısına dahil olmuştur. 'el-'Abûr': Sünnetsiz kimse demektir; zira sünnet derisi başı aşmaktadır. 'Gulâmün mu'abberün': Henüz sünnet edilmemiş çocuktur. 'Racülün 'abirun': Neredeyse ihtilam olacak yaşa gelmiş ama henüz sünnet edilmemiş adamdır; yani bu haldeyken bâliğler sınırına geçmek üzeredir ki bu da sünnet derisinin başı aşıyor olmasıdır. 'Abbera bihi'l-emru ta'bîran': İş ona çok ağır geldi demektir; sanki rahatlık halinden şiddet haline geçti. 'Aberte bihî': Onu helak ettin demektir. Şeddesiz olarak 'el-Mu'abere': Üç yıl yavru yapmamış ve bu sebeple daha güçlü olan devedir; zira yolculuklarda üzerinde geçilmeye elverişli hale gelmiştir. 'el-'Abîr': Kokusu etrafa yayıldığı (geçtiği) için bir tür güzel kokudur;
والزعفران - لعبور لونه وريحه، والعبرى: السدر النهري - لنباته في عبر النهر، والمعبر من الجمال: الكثير الوبر، ومن الشاء: التي لم تجز - كأنه لجواز الصوف عن حد جلدهما، وسهم معبر وعبير: كثير الريش - كأنه عبر عن حد العادة، والعبر - بالضم: الثكلى، لأنها أهل لإرسال العبرة، والسحاب التي تسير شديداً، والعقاب - لقوتها على قطع المسافات، ونبات عبر: الكذب والباطل - لسرعة زواله؛ ورعبت فلاناً: أفزعته، فهو مرعوب - لأنك أجزته من الأمن إلى الخوف، وسيل راعب: أي يملأ الوادي، وراعب: أرض، منها الحمام الراعبية، والحمام أيضاً لها قوة العبور بالرسائل من مكان إلى مكان، ورعبت الحمامة في صوتها ترعيباً: رفعته، ورعبت السنام: قطعته، والرعبوبة: قطعة منه - لأنها جازت مكانها، وجارية رعبوبة ورعبوب: حسنة القوام تامة - كأنها جازت أقرانها حسناً، والرعب: القصار، واحدهم رعيب وأرعب، تشبيه بالقطعة من السنام؛ والبعر: رجيع الخف والظلف إلا البقر الأهلية، لأنها تخثى، والوحشية تبعر بعراً -
ve rengi ile kokusu yayıldığı için safrandır. 'el-'Ibrâ': Nehir kıyısında bittiği için nehir kenarındaki sedir ağacıdır. Develerden 'el-Mu'abber': Yünü çok olan; koyunlardan ise kırkılmamış olandır; sanki bu, yün ve yapağının deri sınırını aşmasından ötürüdür. 'Sehmün mu'abberun ve 'abîrun': Oku çok tüylü olan oktur; sanki mutat sınırı aşmıştır. Damme ile 'el-'Ubr' (العُبْر): Evladını kaybetmiş anadır (sükkî); zira gözyaşı akıtmaya ehildir. Hızlı giden buluttur ve mesafeleri katetme gücünden dolayı kartaldır. 'Nebâtün 'abrün': Çabuk yok olup gittiği için yalan ve bâtıldır. 'Ra'abtü fülanen': Filancayı korkuttum, o da korktu (mer'ûb) demektir; zira sen onu emniyetten korkuya geçirdin. 'Seylün râ'ibün': Vadiyi dolduran sel demektir. 'Râ'ib': Güvercinlerin bir türü olan 'er-Râ'ibiyye'nin nispet edildiği bir yerdir; güvercinler de mektupları bir yerden diğerine ulaştırma (geçirme) gücüne sahiptir. 'Ra'abeti'l-hamâmetü fî savtihâ ter'îben': Güvercin sesini yükseltti demektir. 'Ra'abti's-senâme': Hörgücü kestim demektir. 'er-Ru'bûbe': Ondan bir parçadır; zira yerini aşmıştır. 'Câriyetün ru'bûbetün ve ru'bûbün': Endamı güzel, kusursuz cariyedir; sanki güzellikte emsallerini aşmıştır. 'er-Ru'b': Kısa boylular demektir; tekili 'ra'îb' ve 'ar'ab'dır; hörgüç parçasına benzetilmiştir. 'el-Ba'r': Ehil sığır hariç deve ve koyun dışkısıdır; zira ehil sığır 'tahsâ' (tezek döker); yaban sığırı ise 'yeb'aru ba'ran' (dışkılar) —
لأنه يجوز من مكانه من غير أن يلوثه، فلا يبقى منه به شيء، والمعبر، مكانه، والبعير: الجمل البازل أو الجذع، وقد يكون الحمار وكل ما يحمل؛ وفي مختصر العين: وإذا رأت العرب ناقة أو جملاً من بعيد قالوا: هذا بعير، فإذا عرفوا قالوا للذكر: جمل، وللأنثى: ناقة، والبعرة - بالتحريك: الكمرة، تشبيهاً بها، والربع: المنزل والدار بعينها، والمحلة - لأنها يخرج منها ويدخل إليها، ولذلك سميت متبوأ، لأنها يتبوأ إليها، أي يرجع، وربع يربع: أقام، وأربع على نفسك: انتظر، كأنه من الربع، أي المنزل، لأنه يقام فيه: وربع - إذا أخصب - للانتقال من حال إلى حال أخرى، وهم على ربعاتهم، أي استقامتهم وأمرهم الأول - كأنه من المنزل، والروبع - كجوهر: الضعيف الدنيء - كأن ذلك يلزم من الإقامة في المنزل، وبهاء: قصير العرقوب، والرجل القصير - كأنه تشبيه بالربعة في مطلق القصر عن الطويل، وربع الحجر: رفعه، والحمل: رفعه على الدابة، والمربوع: المنعوش
çünkü o, yerini kirletmeksizin aşar geçer ve ondan geriye bir şey kalmaz. 'el-Mab'ar': Dışkı yeridir. 'el-Ba'îr': Dokuzuncu yaşına basmış ya da dört yaşındaki devedir; bazen eşek ve yük taşıyan her şey için de kullanılır. Muhtasaru'l-'Ayn'da şöyle geçer: Araplar uzaktan bir dişi veya erkek deve gördüklerinde 'Bu bir ba'îrdir' derlerdi; onu tanıdıklarında ise erkeğine 'cemel', dişisine 'nâka' derlerdi. Harekeli olarak 'el-Ba'ara': Benzetmeden ötürü tenasül uzvunun başıdır. 'er-Rab'': Konak, evin bizzat kendisi ve mahalledir; çünkü oradan çıkılır ve oraya girilir. Bundan dolayı 'mütebevve'' (dönülüp sığınılan yer) diye isimlendirilmiştir; zira oraya dönülür. 'Raba'a yerbe'u': İkamet etti demektir. 'Erbi' 'alâ nefsik': Kendini bekle / sabret demektir; sanki ikamet edilen 'er-rab''dan yani menzilden alınmıştır. 'Raba'a': Bir halden diğerine intikal ettiği için 'bolluk ve berekete kavuştu' demektir. 'Hüm 'alâ rebe'âtihim': İlk halleri ve istikametleri üzeredirler demektir; sanki menzilden alınmıştır. 'Cevher' vezninde 'er-Revbe'': Zayıf ve aşağılık kimsedir; sanki bu, evde oturup kalmaktan kaynaklanır. Tâ ile ('er-Revbe'a'): İncik kemiği kısa olan; ayrıca uzuna nispetle mutlak kısalıkta dörtte bire benzetilerek 'kısa boylu adam' demektir. 'Raba'a'l-hacara': Taşı kaldırdı demektir; 'raba'a'l-hımle': Yükü hayvana yükledi demektir. 'el-Merbû'': İyileşip rahatlayan,
المنفس عنه - لتحول الحال في كل ذلك، والمربعة: خشبة يرفع بها العدل، والمرابعة: أن تأخذ يد صاحبك وترفعا الحمل على الدابة - كأنه مع النقل مأخوذ من الأربعة، وهي أيضاً المعادلة بالربيع، ومنه تربعت الناقة سناماً طويلاً، أي حملته، وربيع الشهور: شهران بعد صفر، وربيع الفصول اثنان الذي فيه النور والكمأة، والذي تدرك فيه الثمار - للانتقال في كل منهما، والربع - كصرد: الفصيل ينتج في الربيع، وناقة مربع: ذات ربع، وأربع القوم: صاروا أربعة، ودخلوا في الربيع، وأقاموا في المربع، وربعت الأرض: أصابها مطر الربيع، والمرابيع: الأمطار أول الربيع، وأربع الرجل - إذا ولد له في شبابه، تشبيهاً للشباب بالربيع، وناقة مرباع - إذا كانت عادتها أن تنتج في ربعية القيظ، والربعية: أول الشتاء، والربيع: الجدول - لجريه وإنبات ما حوله، وجمعه أربعاء، والحجر يشيلونه لتجربة القوى،
ferahlığa kavuşan kimsedir; çünkü bütün bunlarda halin değişmesi vardır. 'el-Mirba'a': Yük denklerinin kendisiyle kaldırıldığı tahtadır. 'el-Mürâba'a': Arkadaşının elinden tutup yükü birlikte hayvana kaldırmanızdır; sanki intikal ettirmekle birlikte dört sayısından alınmıştır. Bu aynı zamanda 'bahar yağmuruyla denkleştirmek' demektir; bu kökten hareketle 'terebba'ati'n-nâkatu senâmen tavîlen', yani deve uzun bir hörgüç bağladı / taşıdı denir. Ayların baharı (Rebî'): Safer'den sonraki iki aydır (Rebîülevvel ve Rebîülâhir). Mevsimlerin baharı da ikidir: Çiçeklerin ve mantarların çıktığı dönem ile meyvelerin olgunlaştığı dönemdir; zira her ikisinde de [bir halden diğerine] intikal vardır. 'Surad' vezninde 'er-Ruba'': İlkbaharda doğan deve yavrusudur. 'Nâkatün mırbâ'': Baharda doğuran devedir. 'Erba'a'l-kavm': Topluluk dört kişi oldu; ilkbahara girdi ve baharlık menzile konakladı demektir. 'Rabati'l-ardu': Yere bahar yağmuru isabet etti demektir. 'el-Merâbî'': İlkbaharın başındaki yağmurlardır. Gençlik ilkbahara benzetilerek adamın gençliğinde çocuğu olduğunda 'erba'a'r-racul' denir. 'Nâkatün mirbâ'': Âdeti yaz başlangıcında yavrulamak olan devedir. 'er-Rib'iyye': Kışın başlangıcıdır. 'er-Rebî'': Akması ve etrafındakileri yeşertmesi sebebiyle küçük ırmaktır; çoğulu 'erbi'â''dır. Bir de güç denemesi yapmak için kaldırdıkları taştır;
والرابع تلو الثالث - لأنه جاز الجمع، ووتر وحبل مربوع: مفتول على أربع قوى، وربعتُ القوم أربعهم: صرت رابعهم، والأربعاء: يوم، والمرباع: ربع الغنيمة الذي كان يأخذه الرئيس، والرباعية - كثمانية: السن بين الثنية والناب، وعدتها أربع، وكل ما بلغ الأربعة رباع كثمان، ويقول للغنم في الرابعة وللبقر والحافر في الخامسة وللخف في السابعة: أربعت، كأنه لا يجوز في كل نوع من حد الصغر إلى الكبر إلا بذلك، وأربع الفرس: ألقى رباعيته، وحمى ربع: تأتي في اليوم الرابع، وقد ربع الرجل وأربع، وهو معنى ما قال في القاموس: وربعته الحمى: أخذته الحمى يوماً بعد يومين، لأن يومها الثاني هو رابع يومها الأول، والربعة - بالفتح: جونة العطار - لتضوع ريحها، والرجل بين الطويل والقصير - ويحرك - كالمربوع، لجوازه حد كل منهما، هذا إلى الطول، وهذا إلى القصر، وارتبع: صار ربعة، والربعة - محركة: أشد عدو الإبل، والمسافة بين أثافي
ve 'er-Râbi'' (dördüncü): Üçüncüyü takip edendir; zira topluluğu aşmıştır. 'Veterün ve hablün merbû'': Dört bükümlü kiriş ve iptir. 'Raba'tü'l-kavme erba'uhum': Topluluğun dördüncüsü oldum demektir. 'el-Erbi'â'': [Çarşamba] günüdür. 'el-Mirbâ'': Reislerin aldığı ganimetin dörtte biridir. 'Semâniye' vezninde 'er-Rebâ'iyye': Ön diş ile köpek dişi arasındaki diştir ve bunların sayısı dörttür. Dört yaşına basan her hayvana 'semân' gibi 'rebâ'' denir. Koyun dördüncü, sığır ve at beşinci, deve ise yedinci yaşına girdiğinde 'erba'at' denir; sanki her türde küçüklükten büyüklüğe geçiş ancak bununla tamamlanır. 'Erba'a'l-feres': At ön dişlerini döktü demektir. 'Hummâ rib'': Dört günde bir gelen sıtma nöbetidir; 'raba'a'r-racul' ve 'erba'a' denir. el-Kāmûs sahibinin, 've raba'athü'l-hummâ: Sıtma onu iki günden sonra bir gün tuttu' sözünün anlamı da budur; zira onun ikinci nöbet günü, ilk nöbetinin dördüncü günüdür. Fetha ile 'er-Rab'a': Kokusu yayıldığı için attar kutusudur; ayrıca orta boylu adamdır; harekeli olarak da okunur ve 'el-merbû'' gibidir; çünkü her iki sınırı da aşmıştır: Biri uzunluğa, diğeri kısalığa doğrudur. 'İrteba'a': Orta boylu oldu demektir. Harekeli olarak 'er-Reba'a': Develerin en hızlı koşuşudur; bir de sacayağının taşları arasındaki
القدر - لعبور كل منهما عن محل صاحبتها، وأربع ماء الركية: كثر، فجاز عن محله الأول، وعلى فلان: سأله ثم ذهب ثم عادوه، وعلى المرأة: كر إلى جماعها، والقوم إبلهم مكان كذا: رعوها وأرسلوها على الماء ترد متى شاءت، ويجوز أن يكون هذا أيضاً من الربيع، وأربعت الناقة - إذا استغلقت رحمها فلم تقبل الماء، كأنها أزالت العبور، أي الانتقال من حال إلى أخرى، والربيعة: البيضة من السلاح - لنقلها صاحبها إلى الحصانة، والروضة - لجواز النبت فيها عن حد الأرض، والمربع: شراع السفينة - لأنه آلة السير، والمربع: الرجل الكثير النكاح - لعبوره عن حالة الأولى، ولجلوسه بين الشعب الأربع، وتربع في جلوسه ضد جثا، إما لأنه صار على شكل المربع، وإما أخذا من الربع إلى المنزل، لأنها جلسة المقيم في منزله، وتربعت النخيل: خرقت وصرمت - لتحول حالها، واستربع الرمل: تراكم، إما لجوازه عن حاله الأولى، وإما من الإقامة في الربع، واستربع الغبار، ارتفع، والبعير للمسير: قوى عليه وصبر،
mesafedir; çünkü her biri diğerinin yerini aşmaktadır. 'Erba'a mâu'r-rakiyyeti': Kuyunun suyu çoğaldı ve ilk seviyesini aştı demektir. 'Erba'a 'alâ fülanin': Ona bir şey sordu, sonra gitti, sonra ona geri döndü demektir. 'Erba'a 'ale'l-mer'eti': Kadınıyla tekrar cima etti demektir. 'Erba'a'l-kavmü ibilehüm mekâne kezâ': Topluluk develerini falan yerde otlattı ve diledikleri zaman suya insinler diye serbest bıraktı demektir; bunun da ilkbahardan (er-rebî') türemiş olması muhtemeldir. 'Erba'ati'n-nâka': Devenin rahmi kapandı da suyu kabul etmedi demektir; sanki geçişi, yani bir halden diğerine intikali ortadan kaldırmıştır. 'er-Rebî'a': Sahibini korunma haline intikal ettirdiği için miğferdir; ayrıca bitkileri yerin sınırını aştığı için yeşillik bahçedir. 'el-Mirba'': Seyir aleti olduğu için gemi yelkenidir. 'el-Mirba'': İlk halini aşıp geçtiği ve dört uzuv arasına oturduğu için çokça nikâh yapan erkektir. 'Terebba'a fî cülûsihî': Bağdaş kurup oturdu demektir; diz çökmenin (cesâ) zıddıdır; bu ya dörtgen şeklini almasından yahut menzile yerleşen kimsenin oturuşu olduğu için 'er-rab''dan yani menzilden alınmıştır. 'Terebba'ati'n-nahlu': Hurmaların halleri değiştiği için yarıldı ve kesildi demektir. 'İsterba'a'r-ramlu': Kum ya ilk halini aştığı için yahut konakta yerleşip kalmaktan ötürü yığıldı demektir. 'İsterba'a'l-gubâru': Toz yükseldi demektir; 'isterba'a'l-ba'îru li'l-mesîri': Deve yürüyüşe güç yetirip dayandı demektir;
والرجل بالأمر: استقل وصبر، وفلان يقيم رباعة قومه، أي شأنهم وحالهم أي يجيزهم من حال إلى أخرى، ومضى من بني فلان ربوع بعد ربوع، أي أحياء بعد أحياء، إما لأن ذلك جواز من دار إلى دار وحال إلى حال، وإما على حذف مضاف، أي أهل ربوع منازل، واليربوع: دابة كالفأرة، إما لشدة جريها، وإما لجعلها نافقاءين تهرب من أيهما شاءت، فهي عبارة منتقلة بالقوة وإن كانت ساكنة، واليربوع: لحمة المتن - كأنه مشبه بالدابة؛ وبرع الرجل - مثلثة: فاق أصحابه في علم أو غيره، أو تم في كل فضيلة وجمال، وهذا أبرع منه: أضخم - لأنه جاز مقداره، والبارع: الأصيل الجيد الرأي، وتبرع بالعطاء: تفضل بما لا يجب عليه من عند نفسه كأنه جاز رتبة الواجب - والله أعلم.
'isterba'a'r-raculü bi'l-emri': Adam işi tek başına yüklendi ve sabretti demektir. 'Fülanün yükīmü rabâ'ate kavmihî': Filanca kavminin işini ve durumunu idare ediyor, yani onları bir halden diğerine geçiriyor demektir. 'Meda min benî fülanin rubû'un ba'de rubû'in': Falan oğullarından kabileler ardı sıra kabileler gelip geçti demektir; bu ya bir yurttan yurda ve bir halden hale geçiş olduğu için ya da muzafın hazfiyle 'yurtların ve menzillerin ahalisi' anlamındadır. 'el-Yerbû'': Ya çok hızlı koştuğu yahut dilediğinden kaçabilsin diye iki ayrı kaçış deliği açtığı için fareye benzeyen bir hayvandır (arap tavşanı); dolayısıyla duruyor olsa bile bilkuvve hareket halinde olan bir geçicidir. 'el-Yerbû'': Hayvana benzetilerek sırt etine de denir. Üç harekeyle de 'Bera'a'r-racul' (بَرَعَ / بَرُعَ / بَرِعَ): Adam ilim veya başka bir hususta arkadaşlarını geçti yahut her türlü fazilet ve güzellikte kemale erdi demektir. 'Hâzâ ebra'u minhü': Bu ondan daha iridir demektir; çünkü onun miktarını aşmıştır. 'el-Bâri'': Asil ve isabetli görüş sahibi kimsedir. 'Teberra'a bi'l-'atâ'i': Kendisine vacip olmayan bir şeyi kendi isteğiyle bağışladı demektir; sanki vacip derecesini aşmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
وفي الآية ما يوجبه حال العلماء من حاجة الملوك إليهم، فكأنه قيل: فما قالوا؟ فقيل: {قالوا} هذه الرؤيا {أضغاث} أي أخلاط، جمع ضغث - بكسر الضاد وإسكان
Alette, âlimlerin durumunun gerektirdiği üzere kralların onlara muhtaç olduğuna dair bir işaret vardır. Sanki şöyle denildi: 'Peki onlar ne dediler?' Bunun üzerine denildi ki: {قالوا} “Dediler ki:” Bu rüya {أضغاث} “[bunlar] karmaşık” yani birbirine karışmış şeylerdir. 'Dıgıs' (ضغث) kelimesinin çoğuludur; dâd'ın kesresi ve noktalı
الغين المعجمة، وهو قبضه حشيش مختلطة الرطب باليابس {أحلام} مختلفة مشتبهة، جمع حلم - بضم الحاء وإسكان اللام وضمه، وهو الرؤيا - فقيدوها بالأضغاث، وهو ما يكون من الرؤيا باطلاً - لكونه من حديث النفس أو وسوسة الشيطان، لكونها تشبه أخلاط النبات التي لا تناسب بينها، لأن الرؤيا تارة تكون من الملك وهي الصحيحة، وتارة تكون من تحريف الشيطان وتخليطاته، وتارة من حديث النفس؛ ثم قالوا: {وما نحن} أي بأجمعنا {بتأويل} أي ترجيع {الأحلام} أي مطلق الأضغاث وغيرها، وأعرقوا في النفي بقولهم: {بعالمين *} فدلسوا من غير وجه، جمعوا - وهي حلم واحد - ليجعلوها أضغاثاً لا مدلول لها، ونفوا عن أنفسهم «العلم المطلق» المستلزم لنفي «العلم بالمقيد» بعد أن أتوا بالكلام على هذه الصورة، ليوهموا أنهم ما جهلوها إلا لكونها أضغاثاً - والله أعلم؛ والقول: كلام متضمن بالحكاية في البيان عنه، فإذا ذكر أنه قال، اقتضى الحكاية لما قال، وإذا ذكر أنه تكلم، لم يقتض حكاية لما تكلم به، ومادة «حلم» بجميع تقاليبها تدور على صرف شيء عن وجهه وعادته وما تقتضيه الجبلة - كما يأتي في الرعد في قوله: {شديد المحال} [الرعد: ١٣] .
gayn'ın sükûnu ile yaş ile kurusu birbirine karışmış bir tutam ottur. {أحلام} “düşlerdir.” Farklı ve birbirine benzeyen şeylerdir; hâ'nın dammesi, lâm'ın sükûnu veya dammesiyle 'hulum' (حُلْم / حُلُم) kelimesinin çoğuludur ki rüya demektir. Onu 'adğâs' (karmaşık) kaydıyla nitelediler; bu da nefsin konuşmasından veya şeytanın vesvesesinden kaynaklanan bâtıl rüyalardır; çünkü aralarında uyum bulunmayan karışık bitkilere benzer. Zira rüya bazen melekten olur ki bu sahih olandır; bazen şeytanın tahrif ve karıştırmasından olur; bazen de nefsin kuruntularından kaynaklanır. Sonra dediler ki: {وما نحن} “Ve biz” yani hiçbirimiz {بتأويل} “yorumu[nu]” yani aslına döndürmeyi {الأحلام} “[böyle] düşlerin” yani mutlak anlamda karmaşık ve benzeri rüyaların {بعالمين *} “bilenler değiliz.” Böylece {بعالمين *} diyerek nefyetmeyi pekiştirdiler ve birçok açıdan hileye saptılar: Tek bir rüya olduğu halde onu aslı astarı olmayan karmaşık düşler kılmak için çoğul getirdiler; sözü bu şekilde ifade ettikten sonra 'kayıtlı olanın bilgisini' nefyetmeyi gerektiren 'mutlak ilmi' kendilerinden nefyettiler ki, rüyayı sadece karmaşık düşlerden ibaret olduğu için bilemedikleri vehmini versinler. En doğrusunu Allah bilir. 'Kavl' (söz): Ondan bahsederken aktarmayı (hikâyeyi) içeren sözdür. Dolayısıyla 'kāle' (dedi) denildiğinde söylediği şeyin aktarılmasını gerektirir; 'tekelleme' (konuştu) denildiğinde ise konuştuğu şeyin aktarılmasını gerektirmez. 'H-l-m' (حلم) kökü bütün türevleriyle bir şeyi yönünden, âdetinden ve yaratılışının gereğinden çevirmek etrafında döner; nitekim Ra'd Suresi'nde {شديد المحال} [الرعد: ١٣] “tuzağı pek çetin olandır.” kavlinde gelecektir.
ولما كان هذا حالاً مذكراً للساقي بيوسف عليع الصلاة والسلام -
Bu durum, sakiye Yusuf aleyhisselam'ı hatırlatacak bir hal olunca —
أخبر سبحانه بأنه ذكره بعد نسيانه، فقال عادلاً عن الفاء إيذاناً بأنه من الملا: {وقال الذي نجا} أي خلص من الهلاك {منهما} أي من صاحبي السجن، وهو الساقي {و} الحال أنه {ادكر} - بالمهملة، أي طلب الذكر - بالمعجمة، وزنه افتعل {بعد أمة} من الأزمان، أي أزمان مجتمعة طويلة {أنا أنبئكم} أي أخبركم إخباراً عظيماً {بتأويله} أي بتفسير ما يؤول إليه معنى هذا الحلم وحده كما هو الحق، وسبب عن كلامه قوله: {فأرسلون *} أي إلى يوسف ﵊ فإنه أعلم الناس، فأرسلوه إليه؛ قال ابن عباس ﵄: ولم يكن السجن في المدينة، فأتاه فقال الساقي المرسل بعد وصوله إليه منادياً له بالنداء القرب تحبباً إليه: {يوسف} وزاد في التحبب بقوله: {أيها الصديق} أي البليغ في الصدق والتصديق لما يحق تصديقه بما جربناه منه ورأيناه لائحاً عليه {أفتنا} أي اذكر لنا الحكم {في سبع} وميز العدد بجمع السلامة الذي هو للقلة - كما مضى لما مضى - فقال: {بقرات سمان}
Allah Teâlâ onun unuttuktan sonra hatırladığını haber verdi ve ileri gelenler zümresinden olduğuna işaret etmek üzere 'fâ' edatından saparak şöyle buyurdu: {وقال الذي نجا} “Kurtulan dedi ki” yani helak olmaktan kurtulan {منهما} “o ikisinden” yani zindandaki iki arkadaştan kurtulan saki {و} “ve” bu hal üzereyken {ادكر} “hatırladı” —noktasız dâl iledir, yani noktalı zâl ile zikri talep etti, ifti'âl veznindedir— {بعد أمة} “bir süre sonra” yani uzunca bir zaman geçtikten sonra {أنا أنبئكم} “Ben size haber vereyim” yani büyük bir haber olarak bildireyim {بتأويله} “onun yorumunu” yani hak olduğu üzere yalnızca bu rüyanın manasının varacağı akıbetin açıklamasını. Ve bu sözünün peşinden şunu söyledi: {فأرسلون *} “hemen beni gönderin.” Yani Yusuf aleyhisselam'a [gönderin], zira o insanların en bilgilisiydi; bunun üzerine onu ona gönderdiler. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Zindan şehirde değildi. Gönderilen saki onun yanına vardı ve ona ulaştıktan sonra yakınlık bildiren nida ile sevgisini göstererek şöyle seslendi: {يوسف} “Yusuf!” Sevgisini daha da artırarak şöyle dedi: {أيها الصديق} “Ey dosdoğru kişi!” Yani kendisinden tecrübe ettiğimiz ve üzerinde açıkça gördüğümüz üzere doğruluğu ve tasdik edilmesi gereken şeyleri tasdiki son derece ileri olan zat! {أفتنا} “Bize fetva ver/açıkla” yani hükmü bize bildir {في سبع} “yedi” —sayıyı azlık bildiren kurallı çoğul ile temyiz etti, nitekim geçmişte geçtiği üzere— ve dedi ki: {بقرات سمان} “semiz inek hakkında”
أي رآهن الملك {يأكلهن سبع} أي من البقر {عجاف} أي مهازيل جداً {و} في {سبع سنبلات} جمع سنبلة، وهي مجمع الحب من الزرع {خضر و} في سبع {أخر} أي من السنابل {يابسات} وساق جواب السؤال سياق الترجي إما جرياً على العوائد العقلاء في عدم البتّ في الأمور المستقبلة، وإما لأنه ندم بعد إرساله خوفاً من أن يكون التأويل شيئاً لا يواجه به الملك، فعزم على الهرب - على هذا التقدير، وإما استعجالاً ليوسف ﵊ بالإفتاء ليسرع في الرجوع، فإن الناس في غاية التلفت إليه، فقال: {لعلي أرجع إلى الناس} قبل مانع يمنعني.
Yani kralın gördüğü [semiz inekler]: {يأكلهن سبع} “onları yiyen yedi” yani sığırdan {عجاف} “zayıf [inek]” yani son derece zayıf ve cılız; {و} “ve” {سبع سنبلات} “yedi başak” —ki sünbüle ekindeki tanelerin toplandığı yerdir— {خضر و} “yeşil ve” yedi {أخر} “diğer” başaklar ki {يابسات} “kuru [başaklar hakkında]”. Sorunun cevabını, ya akıllıların gelecekteki işlerde kesin hüküm vermeme âdeti üzere ya da gönderildikten sonra tabirin kralla yüz yüze gelinemeyecek bir şey olmasından korkup pişmanlık duyarak bu takdirde kaçmaya azmettiğinden veya insanların gözü son derece onun üzerinde olduğu için Yusuf aleyhisselam'ın çabucak dönmesi adına fetvayı acele vermesini sağlamak için recâ (ümit) üslubuyla sevk ederek şöyle dedi: {لعلي أرجع إلى الناس} “Umulur ki insanlara dönerim” bana mani olacak bir engel çıkmadan önce.
ولما كان تصديقهم ليوسف ﵊ وعلمهم بعد ذلك بفضله وعملهم بما أمرهم به مظنوناً، قال: {لعلهم يعلمون *} أي ليكونوا على رجاء من أن يعلموا فضلك أو ما يدل ذلك عليه من خير أو شر فيعلموا لكل حال ما يمكنهم عمله، فكأنه قيل: فما قال له؟ فقيل: {قال} : تأويله أنكم {تزرعون} أي توجدون الزراعة. فهو إخبار بمغيب، فهو أقعد في معنى الكلام، ويمكن أن يكون خبراً بمعنى الأمر
Onların Yusuf aleyhisselam'ı tasdik etmeleri, bundan sonra onun faziletini bilmeleri ve emrettiği şeyle amel etmeleri zannolunan bir durum olduğu için şöyle dedi: {لعلهم يعلمون *} “umulur ki onlar da bilirler.” Yani senin faziletini yahut bunun delalet ettiği hayır veya şerri bilme ümidinde olsunlar da her hal için yapabilecekleri şeyi bilsinler. Sanki şöyle denildi: 'Peki [Yusuf] ona ne dedi?' Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال} “[Yusuf] dedi ki:” Onun yorumu şudur: {تزرعون} “Ekersiniz” yani ekim yaparsınız. Bu gaybı bir haber vermektir; dolayısıyla sözün anlamına daha uygundur. Emir manasında bir haber olması da mümkündür.
{سبع سنين دأباً} أي دائبين مجتهدين - والدأب: استمرار الشيء على عادته - كما أشارت إليه رؤياك بعصر الخمر الذي لا يكون إلا بعد الكفاية، ودلت عليه رؤيا الملك للبقرات السمان والسنابل الخضر، والتعبير بذلك يدل على أن هذه السبع تكون - كما تعرفون - من أغلب أحوال الزمان في توسطه بخصب أرض وجدب أخرى، وعجز الماء عن بقعة وإغراقه لأخرى - كما أشار إليه الدأب: ثم أرشدهم إلى ما يتقوون به على ما يأتي من الشر، فقال: {فما حصدتم} أي من شيء بسبب ذلك الزرع - والحصد: قطع الزرع بعد استوائه - في تلك السبع الخصبة {فذروه} أي اتركوه على كل حال {في سنبله} لئلا يفسد بالسوس أو غيره {إلا قليلاً مما تأكلون} قال أبو حيان: أشار برأي نافع بحسب طعام مصر وحنطتها التي لا تبقى عامين بوجه إلا بحيلة إبقائها في السنبل - انتهى.
{سبع سنين دأباً} “yedi yıl adetiniz üzere peş peşe” yani sürekli çalışarak ve gayret göstererek. 'ed-De'b' (الدأب): Bir şeyin âdeti üzere devam etmesidir. Nitekim senin rüyanın ancak ihtiyaç karşılandıktan sonra olan şarap sıkmaya işaret ettiği ve kralın rüyasının semiz ineklere ve yeşil başaklara delalet ettiği gibi. Bu şekilde tabir edilmesi, bu yedi yılın —bildiğiniz gibi— zamanın en genel hallerinden olarak bir yerin verimli, diğer yerin kurak olması; suyun bir bölgeye yetmeyip başka bir bölgeyi basması gibi mutedil bir seyirde olacağına delalet eder; nitekim 'de'b' kelimesi de buna işaret etmiştir. Sonra gelebilecek şerre karşı güç toplayacakları şeyi onlara göstererek şöyle dedi: {فما حصدتم} “Biçtiğiniz şeyi ise” yani bu ekim sebebiyle elde ettiğiniz her şeyi —hasad: ekini olgunlaştıktan sonra kesmektir— o bereketli yedi yılda {فذروه} “bırakın” yani her halükarda terk edin {في سنبله} “başağında” ki güve veya başka bir şeyle bozulmasın, {إلا قليلاً مما تأكلون} “yiyeceğiniz az bir miktar müstesna.” Ebû Hayyân şöyle demiştir: Mısır'ın yiyeceği ve başağında bırakma çaresi dışında iki yıl asla dayanamayan buğdayı gereğince faydalı bir görüşe işaret etmiştir —[sözün sonu].
ولما أتم المشورة، رجع إلى بقية عبارة الرؤيا، فقال: {ثم يأتي} ولما كانت مدة الإتيان غير مستغرقة لزمان البعد، أتى بالجار فقال: {من بعد ذلك} أي الأمرالعظيم، وهي السبع التي تعملون
Tavsiyesini tamamlayınca rüya tabirinin kalan kısmına dönerek şöyle dedi: {ثم يأتي} “Sonra gelir” —gelme süresi sonraki zamanın tamamını kaplamadığı için harf-i cer ile getirdi ve şöyle dedi:— {من بعد ذلك} “bunun ardından” yani bu büyük işin, içinde bu ameli işleyeceğiniz
فيها هذا العمل {سبع} أي سنون {شداد} بالقحط العظيم، وهن ما أشارت إليه رؤيا صاحبك الذي طار برزقه الطيور، وسار بروحه غالب المقدور، ودلت عليه رؤيا الملك من البقرات العجاف والسنابل اليابسات {يأكلن} أسند الأكل إليهن مجازاً عن أكل أهلهن تحقيقاً للأكل {ما قدمتم} أي بالادخار من الحبوب {لهن} والتقديم: التقريب إلى جهة القدام، وبشرهم بأن الشدة تنقضي ولم يفرغ ما أعدوه، فقال: {إلا قليلاً مما تحصنون *} والإحصان: الإحراز، وهو إلقاء الشيء فيما هو كالحصن المنيع - هذا تعبير الرؤيا، ثم زادهم على ذلك قوله: {ثم يأتي} وعبر بالجار لمثل ما مضى فقال: {من بعد ذلك} أي الجدب العظيم {عام} وهو اثنا عشر شهراً، ونظيره الحول والسنة، وهو مأخوذ من العلوم - لما لأهله فيه من السبح الطويل - قاله الرماني. والتعبير به دون مرادفاته إشارة إلى أنه يكون فيه - من السعة بعموم الريّ وظهور الخصب وغزير البركة - أمر عظيم، ولذا اتبعه بقوله: {فيه} .
o yedi yılın ardından {سبع} “yedi” yani yıllar {شداد} “şiddetli [yıl]” büyük bir kuraklıkla gelir. Bunlar, rızkını kuşların kaptığı ve ruhunun takdirin galibiyetiyle uçup gittiği zindandaki arkadaşının rüyasının işaret ettiği ve kralın rüyasındaki zayıf inekler ile kuru başakların delalet ettiği yıllardır. {يأكلن} “yerler” —yemenin gerçekleştiğini vurgulamak için mecazen halkın yemesi yıllara isnat edilmiştir— {ما قدمتم} “önceden biriktirdiğinizi” yani tohumlardan depoladığınızı {لهن} “onlar için”. 'et-Takdîm': Ön tarafa yaklaştırmaktır. Onlara hazırladıkları şey tükenmeden şiddetin sona ereceğini müjdeleyerek şöyle dedi: {إلا قليلاً مما تحصنون *} “saklayacağınız az bir miktar müstesna.” 'el-İhsân': Korumaktır; yani bir şeyi muhkem bir kale gibi olan yere koymaktır. Bu, rüyanın tabiridir. Sonra bunun üzerine şu sözüyle ziyadede bulundu: {ثم يأتي} “Sonra gelir” —geçen gerekçeyle yine harf-i cer ile ifade ederek şöyle dedi:— {من بعد ذلك} “bunun ardından” yani o büyük kuraklığın ardından {عام} “bir yıl” ki o on iki aydır; benzeri 'el-havl' ve 'es-sene'dir. Rummânî'nin dediğine göre ahalisinin onda uzun süre yüzmesinden ötürü 'el-'ulûm'dan alınmıştır. Eş anlamlıları yerine bu lafzın seçilmesi, onda genel sulama, bereketin açığa çıkması ve bol ihsan ile büyük bir genişliğin olacağına işarettir. Bundan dolayı hemen ardından {فيه} “onda” buyurmuştur.
ولما كان المتشوف إليه الإغاثة، على أنه من المعلوم أنه لا يقدر عليها إلا الله، قال بانياً للمفعول: {يغاث الناس} من الغيث وهو المطر، أو من الغوث وهو الفرج، ففي الأول يجوز بناءه من ثلاثي ومن رباعي،
Arzulanan şey yardım ve yağmur olunca ve buna Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceği bilindiğinden, meçhul sîgada şöyle buyurdu: {يغاث الناس} “insanlara yağmur yağdırılır / yardım olunur”. Bu, yağmur manasındaki 'el-ğays'tan (الغيث) veya ferahlık manasındaki 'el-ğavs'tan (الغوث) gelir. Birincisinde sülâsî ve rubâîden bina edilmesi caizdir;
يقال غاث الله الأرض وأغاثها: أمطرها، وفي الثاني هو رباعي خاصة، يقال: استغاث به فأغاثه، من الغوث وهو واوي، ومعناه النفع الذي يأتي على شدة حاجته بنفي المضرة، والغيث يائي وهو المطر الذي يأتي في وقت الحاجة {وفيه} أي ذلك العام الحسن.
'Ğāsa'llâhu'l-arda ve eḡāsehâ' (Allah yere yağmur yağdırdı) denir. İkincisinde ise sadece rubâîdir; 'istiḡāse bihî fe-eḡāsehû' (ondan yardım istedi, o da yardım etti) denir ki 'vâv'lı olan 'el-ğavs'tandır ve anlamı zararı defederek şiddetli ihtiyaç anında gelen faydadır. 'el-Ğays' ise 'yâ'lıdır ve ihtiyaç vaktinde gelen yağmurdur. {وفيه} “ve onda” yani o güzel yılda.
ولما كان العصر للأدهان وغيرها لا يكون إلا عن فضله، قال: {يعصرون *} أي يخرجون عصارات الأشياء وخلاصاتها، وكأنه أخذ من انتهاء القحط ابتداء الخصب الذي دل عليه العصر في رؤيا السائل، والخضرة والسمن في رؤيا الملك فإنه ضد القحط، وكل ضدين انتهاء أحدهما ابتداء الآخر لا محالة، فجاء الرسول فأخبر الملك بذلك، فأعجبه ووقع في نفسه صدقه {وقال الملك} أي الذي العزيز في خدمته {ائتوني به} لأسمع ذلك منه وأكرمه، فأتاه الرسول ليأتي به إلى الملك {فلما جاءه} أي يوسف ﵊ عن قرب من الزمان {الرسول} بذلك وهو الساقي {قال} له يوسف: {ارجع إلى ربك} أي سيدك الملك {فاسأله} بأن تقول له مستفهماً {ما بال النسوة} ولوح بمكرهن به ولم يصرح، ولا ذكر امرأة العزيز كرماً وحياء فقال: {التي قطعن أيديهن} أي ما خبرهن في مكرهن الذي
Yağların ve diğer şeylerin sıkılması ancak fazlalıktan dolayı olacağından şöyle dedi: {يعصرون *} “[bolluktan] sıkıp sağarlar.” Yani şeylerin sularını ve özlerini çıkarırlar. Sanki kuraklığın bitişinden, soranın rüyasındaki sıkmanın delalet ettiği ve kralın rüyasındaki yeşillik ile semizliğin işaret ettiği bolluğun başlangıcını çıkarmıştır; zira o kuraklığın zıddıdır ve her iki zıttan birinin bitişi şüphesiz diğerinin başlangıcıdır. Elçi gelip krala bunu haber verince bu onun çok hoşuna gitti ve doğruluğu kalbine yerleşti. {وقال الملك} “Kral dedi ki:” —ki Aziz onun hizmetindedir— {ائتوني به} “Onu bana getirin.” Ta ki bunu ondan bizzat dinleyeyim ve ona ikramda bulunayım. Bunun üzerine elçi onu krala getirmek üzere yanına gitti. {فلما جاءه} “Ona gelince” yani çok geçmeden Yusuf aleyhisselam'a gelince {الرسول} “elçi” —ki bu işle gelen sâkidir— Yusuf ona {قال} “dedi ki:” {ارجع إلى ربك} “Efendine dön” yani efendin olan krala, {فاسأله} “ona sor” ona istifham yoluyla şöyle diyerek: {ما بال النسوة} “o kadınların hali neydi”. Kerem ve hayâsından ötürü onların kendisine kurdukları tuzağı ima etti ama açıkça söylemedi, Aziz'in karısını da anmadı ve şöyle dedi: {التي قطعن أيديهن} “ellerini kesen”. Yani bana bulaşan
خالطني، فاشتد به بلائي فإنهن يعلمن أن امرأة العزيز ما دعتهن إلا بعد شهادتهن بأنها راودتني، ثم اعترفت لهن بأنها راودتني، وأني عصيتها أشد عصيان، فإذا سألهن بان الحق، فإن ربك جاهل بأمرهن.
ve imtihanımı şiddetlendiren tuzaklarındaki haberleri nedir? Zira onlar bilirler ki Aziz'in karısı, ancak onların kendisinin benden murat almaya kalkıştığına şahitlik etmelerinden sonra onları davet etmiş, sonra onlara benden murat almak istediğini ve benim ona şiddetle karşı koyduğumu itiraf etmiştir. Onlara sorarsa hak açığa çıkar; zira senin efendin onların durumunu bilmemektedir.
ولما كان هذا موطناً يسأل فيه عن علم ربه سبحانه لذلك، قال مستأنفاً مؤكداً لأنهم عملوا في ذلك الأمر بالجهل عمل المكذب بالحساب الذي هو نتيجة العلم: {إن ربي} أي المدبر لي والمحسن إلي بكل ما أتقلب فيه من شدة ورخاء {بكيدهن} لي حين دعونني إلى طاعة امرأة العزيز {عليم *} وأنا لا أخرج من السجن حتى يعلم ربك ما خفي عنه أمرهن الذي علمه ربي، لتظهر براءتي على رؤوس الأشهاد مما وصموني به من السجن الذي من شأنه أن لا يكون إلا عن جرم، وإن لم تظهر براءتي لم ينقطع عني كلام الحاسدين، ويوشك أن يسعوا في حط منزلتي عند الملك، ولئلا يقولوا: ما لبث هذا السجن إلا لذنب عظيم فيكون في ذلك نوع من العار لا يخفى، وفي هذا دليل على أن السعي في براءة العرض حسن، بل واجب، وأخرج الكلام على سؤال الملك عن أمرهن - لا على سؤاله في أن يفحص عن أمرهن - لأن سؤال الإنسان عن علم ما لم يعلم يهيجه
Burası, Rabbi Sübhânehu'nun bunu bildiğini sormanın yeri olduğundan, onlar bu işte cahilce davranarak ilmin neticesi olan hesabı yalanlayan kimsenin amelini işledikleri için sözü tekit ederek müste'nefe olarak şöyle dedi: {إن ربي} “Şüphesiz benim Rabbim” yani beni sevk ve idare eden, içinde bulunduğum darlık ve bollukta bana ihsanda bulunan [Rabbim], {بكيدهن} “onların tuzaklarını” yani beni Aziz'in karısına itaate çağırdıklarındaki tuzaklarını {عليم *} “hakkıyla bilendir.” Ve ben, Rabbimin bildiği, efendinin ise meçhulü olan onların durumunu efendin öğreninceye kadar zindandan çıkmam; ta ki şahitlerin huzurunda, ancak bir suçtan ötürü olması gereken zindana atılmakla bana vurdukları lekelemeden beraatim ortaya çıksın. Eğer beraatim ortaya çıkmazsa hasetçilerin benim hakkımdaki dedikoduları kesilmez ve kralın katındaki derecemi düşürmeye çalışabilirler; ayrıca 'Bu adam ancak büyük bir günahtan dolayı bu kadar süre zindanda kaldı' demesinler; zira bunda gizli kalmayacak bir tür ayıp vardır. Bunda, namusun ve haysiyetin beraati için çaba göstermenin güzel, hatta vacip olduğuna delil vardır. Sözü, kralın onların durumunu araştırmasını istemek şeklinde değil de durumlarını sorması üzerine bina etmiştir; çünkü bir kimseye bilmediği bir şeyi sormak onu harekete geçirir
ويلهبه إلى البحث عنه، بخلاف سؤاله في أن يفتش لغيره، ليعلم ذلك الغير، فأراد بذلك حثه لأن يجدّ في السؤال حتى يعلم الحق، ليقبل بعد ذلك جميع ما حدثه به؛ والكيد: الاحتيال في إيصال الضرر.
ve onu araştırmaya sevk edip alevlendirir; başkası bilsin diye araştırmasını istemek ise böyle değildir. Böylece gerçeği öğreninceye kadar sormakta ciddiyet göstermesini ve ardından kendisine anlatacağı her şeyi kabul etmesini sağlamak istemiştir. 'el-Keyd': Zarar ulaştırmada hileye başvurmaktır.
وإنما فسرت «بال» بذلك لأن مادته - يائية بتراكيبها الخمسة: بلى، وبيل، ولبى، وليب، ويلب، وواوية بتراكيبها الستة: بول، وبلو، وولب، ووبل، ولوب، ولبو، ومهموزة - بتراكيبها الأربعة: لبأ، وبأل، وأبل وألب - تدور على الخلطة المحيلة المميلة، وكأن حقيقتها البلاء بمعنى الاختبار والامتحان والتجربة، ويكون في الخير والشر، أي خالطه بشيء يعرف منه خفي أمره؛ قال القزاز: والفتنة تكون في الشر خاصة، والبلاء: النعمة، من قولك: أبليته خيراً - إذا اصطنعته عنده، وقد تقدم في سورة الأنفال شيء من معاني المادة، وناقة بلو سفر وبلى سفر - إذا أنضاها السفر، وإذا كانت قوية عليه، والبلوى: البلية، وأبليت فلاناً عذراً، أي جئت فيما بيني وبينه ما لا لوم فيه، أي خالطته بشيء أزال اللوم، والبلية: دابة كانت تشد في الجاهلية عند قبر صاحبها ولا تعلف ولا تسقي حتى تموت، ويقال: الناس بذي بلى وبذي بليان، أي متفرقين، كأن حقيقته أنه حل
'Bâl' (بال) kelimesini bu şekilde tefsir etmemizin sebebi şudur: Bu kök —beş terkibiyle 'yâ'lı olarak: belâ, beyl, lebâ, leyb, yeleb; altı terkibiyle 'vâv'lı olarak: bevl, belv, velb, vebl, levb, lebv; dört terkibiyle hemzeli olarak: lebe', be'el, ebel, eleb— durumu değiştiren ve meyleden karışma etrafında döner. Sanki onun asıl hakikati deneme, imtihan ve tecrübe anlamındaki belâdır; hayırda da şerde de olur; yani gizli olan durumunu öğrenmek için ona bir şeyle karıştı. Kazzâz şöyle demiştir: Fitne sadece şerde olur; belâ ise nimettir; nitekim 'ebleytühû hayran' (ona bir iyilikte bulundum) denir. Enfâl Suresi'nde bu kökün manalarından bir kısmı geçmişti. Yolculuk deveyi zayıflattığında veya deve yolculuğa dayanıklı olduğunda 'Nâkatün bilvü seferin ve bılvü seferin' denir. 'el-Belvâ': Musibettir. 'Ebleytü fülanen 'uzran': Benimle onun arasında kınanacak bir şey bırakmadım demektir; yani kınamayı ortadan kaldıran bir şeyle ona karıştım. 'el-Beliyye': Câhiliye döneminde sahibinin kabri başında bağlanıp ölünceye kadar yem ve su verilmeyen hayvandır. 'en-Nâsü bi-zî belâ ve bi-zî belyân': İnsanlar darmadağınık oldu demektir; sanki aslı onları ayıran şiddetli bir karışımın başlarına gelmesidir. 'Belâ'ş-şey'ü' (kesre ile bilâ veya med ile belâ'): Bir şey yok olup telef olduğunda denir. Meçhul olarak 'Büliye fülanün bi-kezâ' ve 'ibtele bihî': O şey ona isabet ettiğinde denir. 'el-Bevl': Adamın çocuğu, çok sayı, fışkırma ve dışkının zıddıdır; şüphe yok ki hayvan bunlardan birine karıştığında onun durumunu değiştirir. 'el-Bâl': Önemseme, düşünce ve kederdir. Bana göre 'mâ bâleytü bihî' (ona aldırmadım) ifadesi de bundandır; nitekim 'mâ ubâlîhi bâleten' de denir ki bunun masdarıdır; 'lem ubâli bihî' ve 'lem ubel' de denir. Fakat idrar (bevl) ile karışmasın diye 'bâveltü bihî'den çevirmişlerdir —en doğrusunu Allah bilir—. Bu ikisinin asıl hakikati: 'O benim işim hakkında zihnini yorsa da ben düşüncem olan bâlimi onun hakkında kullanmadım' demektir; yani o, durumu hakkında düşünülemeyecek kadar önemsizdir. Malumdur ki düşünce meyledici karışmanın mahallidir. 'el-Bâl': Kendisiyle çalışmanın meşakkatinden dolayı ekin arazisinde kullanılan kürektir. 'el-Bâl': Kendisine karışan kimsenin durumunu değiştirdiği için 'deniz devesi' denilen iri bir balıktır. 'el-Bâl': Yaşayış rahatlığı ve durumdur. 'el-Bâle': Sanki bevlden alınmış gibi cam şişedir;
بهم صاحب خلطة شديدة فرقت بينهم، وبلى الشيء - بالكسر بلى مقصوراً وبلاء ممدوداً - إذا فنى وعطب، وبلي فلان بكذا - مبنياً للمفعول، وابتلى به - إذا أصابه ذلك؛ والبول: ولد الرجل، والعدد الكثير، والانفجار، وضد الغائط، ولا ريب أن كلاً من ذلك إذا خالطه الحيوان أحال حاله؛ والبال: الاكتراث والفكر والهم، ومن ذلك عندي: ما باليت به: لم أكترث به، وكذا ما أباليه بالة، وهي مصدر منه، ولم أبال به، ولم أبل، ولكنهم قلبوه من: باولت به، لئلا يلتبس بالبول - والله أعلم، وحقيقتهما: ما استعملتُ بالي الذي هو فكري فيه وإن أعمل هو فكره في أمري، أي إنه أقل من أن يفكر في أمره، ومن المعلوم أن الفكر محل الخلطة المميلة، والبال: المر الذي يعتمل به في أرض الزرع - لمشقة العمل به، والبال: سمكة غليظة تسمى جمل البحر - لأن من خالطته أحالت أمره، والبال: رخاء العيش، والحال، والبالة: القارورة - كأنها من البول،
dağarcık ve koku kabıdır. 'el-Velb': Ulaşmaktır. 'Velabtü'ş-şey'e': Şeye ulaştım; 'velebe hüve': Ulaştı, girdi ve acele etti demektir. 'el-Vâlib': Yüzünün dikine giden kimsedir; sanki onu buna sevk eden bir keder ona karışmıştır. 'Velebe'z-zer'u': Ekinde ana kökten yeni filizler (vâlibe) bittiğinde kullanılır. 'el-Vâlibe': Topluluğun nesli ve malın dölüdür; ayrıca çabuk büyüyen bitkidir. 'Lâbe yelûbü': Susadığında denir. 'el-Lâbe': Kara taşlıktır (harra); büyük, birbirine bitişik, sert ve düzgün siyah taşları olan yerdir; kim oraya girip karışırsa onu yorar ve susatır. Toplu haldeki siyah develere ve düz sert arazilere de bu ad verilmiştir. 'el-Lâbe': Devenin şakşakasıdır; deve kızıştığında ağzından çıkardığı akciğer benzeri bir şeydir; sanki onu kızıştıran bizzat kendisidir. 'el-Melâb': Bir tür güzel koku ve safrandır. Demirden 'el-Mülevveb' ('muazzam' gibi): Bükülmüş demirdir. Damme ile 'el-Lûb': Tencerede dönüp duran et parçasıdır; çünkü dönüşüyle tenceredekini değiştirir. 'el-Luvâb' aynı zamanda tükürüktür. 'Ebbe': Develeri susadı demektir. 'el-Lebve': Dişi aslandır. 'el-Vâbil': Şiddetle yağan, iri taneli bol yağmurdur. 'el-Vâbile': Deve ve koyunların
والجراب، ووعاء الطيب، والولب: الوصل، ولبت الشيء: وصلته، وولب هو: وصل ودخل وأسرع، والوالب: الذاهب في وجهه - كأنه خالطه من الهم ما حمله على ذلك، وولب الزرع - إذا صارت له والبة، وهي أفراخ تولدت من أصوله، والوالبة: نسل القوم، ونسل المال، والوالبة: سريع النبات؛ ولاب يلوب - إذا عطش، واللابة: الحرة، وهي مكان ذو حجارة سود كبيرة متصلة صلبة حسنة، فمن خالطها أتعبته وأعطشته، وبها سميت الإبل السود المجتمعة، والصمان، واللابة: شقشقة البعير، وهي شيء كالرئة يخرجه البعير من فيه إذا هاج - كأنها هي التي أهاجته، والملاب: ضرب من الطيب، والزعفران، والملوب - كمعظم - من الحديد: الملوى، واللوب - بالضم: البضعة التي تدور في القد - لأنها تغير ما في القدر بدورانها، واللواب أيضاً: اللعاب، والأب: عطشت إبله، واللبوة: أنثى الأسد؛ والوابل: المطر الكثير الشديد الوقع الضخم القطر، والوابلة: نسل الإبل
dağarcık ve koku kabıdır. 'el-Velb': Ulaşmaktır. 'Velabtü'ş-şey'e': Şeye ulaştım; 'velebe hüve': Ulaştı, girdi ve acele etti demektir. 'el-Vâlib': Yüzünün dikine giden kimsedir; sanki onu buna sevk eden bir keder ona karışmıştır. 'Velebe'z-zer'u': Ekinde ana kökten yeni filizler (vâlibe) bittiğinde kullanılır. 'el-Vâlibe': Topluluğun nesli ve malın dölüdür; ayrıca çabuk büyüyen bitkidir. 'Lâbe yelûbü': Susadığında denir. 'el-Lâbe': Kara taşlıktır (harra); büyük, birbirine bitişik, sert ve düzgün siyah taşları olan yerdir; kim oraya girip karışırsa onu yorar ve susatır. Toplu haldeki siyah develere ve düz sert arazilere de bu ad verilmiştir. 'el-Lâbe': Devenin şakşakasıdır; deve kızıştığında ağzından çıkardığı akciğer benzeri bir şeydir; sanki onu kızıştıran bizzat kendisidir. 'el-Melâb': Bir tür güzel koku ve safrandır. Demirden 'el-Mülevveb' ('muazzam' gibi): Bükülmüş demirdir. Damme ile 'el-Lûb': Tencerede dönüp duran et parçasıdır; çünkü dönüşüyle tenceredekini değiştirir. 'el-Luvâb' aynı zamanda tükürüktür. 'Ebbe': Develeri susadı demektir. 'el-Lebve': Dişi aslandır. 'el-Vâbil': Şiddetle yağan, iri taneli bol yağmurdur. 'el-Vâbile': Deve
والغنم، ورأس العضد الذي في الحق، وما التف من لحم الفخذ، والموابلة: المواظبة، والميبل: ضفيرة من قد مركبة في عود تضرب به الإبل، ووبل الصيد: طرد حثيث شديد، بالنعجة وبلة شديدة - إذا أرادت الفحل، والوبال: الشدة وسوء العاقبة، وهو من الشدة والثقل، وأصابه وبل الجوع، أي جوع شديد، والوبيل: المرعى الوخيم، واستوبلت الأرض - إذا لم توافقك في مطعمك وإن كنت محباً لها، وهي من الوبيل - للطعام الذي لا يشتهي، والوبيل من العقوبة: الشديدة، وهو أيضاً العصا، وخشبة القصار التي يدق بها الثياب بعد الغسل، وخشبة صغيرة يضرب بها الناقوس، والحزمة من الحطب؛ وبلى: حرف يجاب بها الاستفهام الداخل على كلام منفي فتحيله إلى الإثبات بخلاف «نعم» فإنه يجاب بها الكلام الموجب، وتأتي «بلى» في النفي من غير استفهام، يقال: ما أعطيتني درهماً، فتقول: بلى؛ ولبى من الطعام - كرضى: أكثر منه، واللباية - بالضم: شجر الأمطىّ؛ واللياب - بتقديم التحتانية وزن سحاب: أقل من ملء الفم؛ واليلب -
ve koyunların nesli, kol kemiğinin mafsal çukurundaki başı ve uyluk etinin birbirine sarılan kısmıdır. 'el-Müvâbele': Devamlılık göstermektir. 'el-Meybel': Develere vurulan, sırıma sarılıp sopaya takılmış bir kamçıdır. 'Vebele's-saydü': Avın peşine hızlı ve şiddetli bir şekilde düşmektir. Koyun koç istediğinde 'bi'n-na'ceti vebletün şedîdetün' denir. 'el-Vebâl': Şiddet ve kötü akıbettir; bu da şiddet ve ağırlıktan gelir. 'Esâbehû veblü'l-cû'i': Yani şiddetli bir açlığa tutuldu demektir. 'el-Vebîl': Otlayana yaramayan, zararlı otlaktır. 'İstevbeleti'l-ardu': Çok sevsen bile yiyeceği sana iyi gelmediğinde kullanılır; bu da canın istemediği yiyecek anlamındaki 'el-vebîl' kelimesindendir. Cezadan 'el-vebîl': Şiddetli olandır. O aynı zamanda sopa, tokaççının yıkadıktan sonra elbiseleri dövdüğü tahta, çana vurulan küçük tokmak ve odun demetidir. 'Belâ': Olumsuz bir kelamın başına gelen soruya cevap olarak verilen bir harftir ve onu olumluya çevirir; aksine 'ne'am' ise olumlu söze cevap olarak verilir. 'Belâ', soru olmaksızın sırf olumsuzlukta da gelir; meselâ 'Mâ a'taytenî dirhemen' (Bana bir dirhem vermedin) denildiğinde 'Belâ' (Bilakis verdin) dersin. 'Lebiye mine't-ta'âmi' ('radıye' gibi): Yemekten çokça yedi demektir. Damme ile 'el-Lübâye': 'Amtâ' ağacıdır. 'Yâ' harfinin öne geçmesiyle 'sehâb' vezninde 'el-Liyâb': Bir ağız dolusundan az olan şeydir. Harekeli olarak 'el-Yeleb':
محركة: الترسة، ويقال: الدرق، والدروع من الجلود، أو جلود يخرز بعضها إلى البعض، تلبس على الرؤوس خاصة، والعظيم من كل شيء، والجلد؛ والأبيل - كأمير: العصا، والحزين - بالسريانية، ورئيس النصارى، أو الراهب، أو صاحب الناقوس، صنيع مختصر العين يقتضي أن همزته زائدة، وصنيع القاموس أنها أصلية، وعلى كلا التقديرين هو من مدار المادة، فإن من خالطته العصا غيرته، وكذا الرئيس؛ ومن مهموزة اللبأ - كضلع: أول اللبن، وهو أحق الأشياء بالإحالة، وألبأ الفصيل: شدة إلى رأس الخلف - أي حلمة ضرع الناقة - ليرضع اللبأ، ولبأت وهي ملبىء: وقع اللبأ في ضرعها، ولا يكون ذلك إلا بما يخالطها، فيحيل ذلك منها، واللبء - بالفتح: أول السقي، وهو أشد مما في الأثناء في الخلطة والإحالة، وبهاء: الأسدة، وخلطتها محيلة للذكور من نوعها، ولغيرها بالنفرة منها، وكذا اللبوة -
Kalkanlardır. Deri kalkanlar veya deriden zırhlar ya da özellikle başa giyilen, birbirine dikilmiş deriler olduğu da söylenmiştir; ayrıca her şeyin büyüğüne ve deriye denir. 'Emîr' vezninde 'el-Ebîl': Sopa, Süryanicede hüzünlü kişi, Hristiyanların başı, rahip veya çan çalandır. Muhtasaru'l-Ayn'ın tutumu onun hemzesinin zâit olmasını gerektirir, el-Kâmûs'un tutumu ise asıl olmasını gerektirir. Her iki ihtimalde de bu, kökün ekseninde döner; zira sopanın karıştığı/isabet ettiği kimse değişir, aynı şekilde reis de böyledir. Hemzeli olanlardan 'dıla'' vezninde 'el-Libe'': İlk süttür (ağız sütü); o, durumu değiştirmeye en lâyık olan şeydir. 'Elbe'e'l-fasîle': Ağız sütünü emmesi için sıpayı devenin memebaşına bağladı demektir. 'Lebaet ve hiye mülbi'ün': Devenin memesine ağız sütü indiğinde denir; bu da ancak ona karışan bir şeyden ötürü meydana gelir ve onda bu değişimi yapar. Fetha ile 'el-Leb'': İlk sulamadır; o, karıştırma ve değiştirmede aradaki sulamalardan daha etkilidir. 'Hâ' ile [yani 'lib'etün']: Dişi aslandır; onun karışması kendi cinsinden erkekleri ve ondan kaçınmaları sebebiyle diğerlerini değiştirir. Aynı şekilde 'vav' ile 'el-lebve' de böyledir.
بالواو، وعشار ملابي - كملاقح: دنا نتاجها، وهو واضح في الإحالة: ولبأت الشاة ولدها وألبأته: أرضعته اللبأ، ولبأت الشاة والتبأتها: حلبت لبأها؛ والبئيل - كأمير: الصغير الضعيف، بؤل - ككرم، ويقال ضئيل بئيل؛ والإبل - بكسرتين وتسكن الباء - معروف، واحد يقع على الجمع، ليس بجمع ولا اسم جمع، جمعه آبال، الإحالة في خلطتها بالركوب والحمل وغيرهم واضحة، والإبل: السحاب الذي يحمل ماء المطر، وهو ظاهر في ذلك، وتأبّل عن امرأته: امتنع عن غشيانها - من الإزالة، ونسك: أي امتنع عن خلطة الدنيا المحيلة، وبالعصا: ضرب، ومن خالطته العصا أحالته، وأبل العشب أبولاً: طال، فاستمكن منه الإبل، وهو ظاهر في الإحالة، والإبالة - كالإجانة: القطعة من الطير والخيل والإبل أو المتتابعة منها، من نظر شيئاً من ذلك أحاله عن حاله، وكأمير: العصا، ورئيس النصارى، أو الراهب، أو صاحب الناقوس، وكل ذلك واضح في الإحالة، والأبل - بالضم الباء:
'Melâkıh' gibi 'Işârun melâbî': Doğumu yaklaşmış on aylık gebe develerdir; bundaki değişim açıktır. 'Lebaeti'ş-şâtü veledehâ ve elbe'ethü': Koyun yavrusuna ağız sütü emzirdi; 'lebaeti'ş-şâte veltebe'ethâ': Koyunun ağız sütünü sağdı demektir. 'Emîr' vezninde 'el-Be'îl': Küçük ve zayıf olandır; 'kerume' vezninde 'be'üle' denir, nitekim 'dâîlün be'îlün' de denir. İki kesre ile ve 'bâ'nın sükûnu ile 'el-İbil': Bilinen devedir; tekili çoğul anlamı ifade eder, ne cemidir ne de cem ismidir, çoğulu 'âbâl'dir. Ona binmek, yük yüklemek ve benzeri şeylerle karışmasındaki değişiklik açıktır. 'el-İbil': Yağmur suyunu taşıyan buluttur ve bunda da [değiştiricilik] zahirdir. 'Te'ebbele 'an imra'etihî': 'İzâle'den hareketle hanımına yaklaşmaktan sakındı demektir. 'Ve neseke': Yani dünyanın değiştirici karışıklığından uzak durdu anlamına gelir. 'Ve bi'l-'asâ': Sopayla vurdu demektir; sopanın değip karıştığı kimseyi değiştirir. 'Ebele'l-'uşbü ebûlen': Ot boy attı ve develer onu kolayca yer hale geldi demektir; bunda da değişme zahirdir. 'İccâne' gibi 'el-İbâle': Kuş, at ve deve sürüsü veya bunların ardı ardına gelenidir; bunlardan bir şeye bakan kimsenin hâli değişir. 'Emîr' vezninde [el-ebîl]: Sopa, Hristiyanların başı, rahip veya çan çalandır; bütün bunlarda değişiklik durumu açıktır. 'Bâ'nın dammesiyle 'el-Übül':
الحزمة من الحشيش، وخلطتها محيلة لما يأكلها، والإبالة - ككتابة: السياسة، وهي في غاية الإحالة لمن خولط بها، والأبلة - كفرحة: الحاجة والطلبة، وهي معروفة في ذلك، والمباركة في الإبل، وإنه لا يأتبل: لا يثبت على رعية الإبل ولا يحسن مهنتها، أو لا يثبت عليها راكباً، أي إنه سريع التأثر والإحالة من خلطتها، وتأبيل الإبل: تسمينها، أي مخالطتها بما أحالها، والإبلة - بالكسر: العداوة، وإحالتها معروفة، بالضم - العاهة، وهي كذلك، وبالفتح أو بالتحريك: الثقل والوخامة والإثم كذلك، وتأبيل الميت: تأبينه، أي الثناء عليه بعد موته، وهو يهيج الحزن عليه، وجاء في إبالته - بالكسر، وأبلته - بضمتين مشددة: أصحابه، ولا شك أن من جاء كذلك أحال من أتاه، وضغث على إبالة كإجانة ويخفف: بلية على أخرى، أو خصب على خصب - كأنه ضد، وهو واضح الإحالة، وأبلت الإبل تأبُل وتأبل أبولا وأبلا: جزأت - أي اكتفت - بالرطب عن الماء، والرُطُب بضمتين: الإخضر من البقل والشجر أو جماعة العشب الأخضر، والأبول:
Ot demetidir; onun karışması onu yiyeni değiştirir. 'Kitâbe' gibi 'el-İbâle': Siyasettir (yönetimdir); bu da içine karışan kimse için son derece değiştiricidir. 'Fariha' gibi 'el-Ebele': İhtiyaç ve taleptir; bu da bu anlamda bilinir, ayrıca develerdeki berekettir. 'İnnehû lâ ye'tebilü': Develeri gütmede sebat edemez, onların bakımını iyi yapamaz veya deve üzerinde binekli olarak duramaz demektir; yani onların karışmasından çabuk etkilenir ve hâli değişir. 'Te'bîlü'l-ibil': Develeri besleyip semirtmektir; yani onları değiştiren şeyleri onlara karıştırmaktır. Kesre ile 'el-İble': Düşmanlıktır ve onun [hâli] değiştirmesi bilinmektedir. Damme ile [el-Üble]: Kusur ve afettir, o da böyledir. Fetha ile veya iki fetha ile [el-Ebel/el-Ebele]: Ağırlık, vehamet ve günahtır, o da böyledir. 'Te'bîlü'l-meyyit': Ölüye ağıt yakmak, yani vefatından sonra onu övmektir; bu da ona duyulan hüznü alevlendirir. Kesre ile 'câe fî ibâletihî' ve şeddeli iki damme ile 'übbelletihî': Arkadaşlarıyla birlikte geldi demektir; bu şekilde gelen kimsenin, yanına vardığı kişinin hâlini değiştireceğinde şüphe yoktur. 'İccâne' gibi ve hafifletilerek 'dıgsün 'alâ ibâle': Bir musibet üzerine başka bir musibet, yahut bolluk üstüne bolluk demektir; sanki zıt anlamlıdır ve bunda değişiklik durumu açıktır. 'Ebeleti'l-ibilü te'bülü ve te'bilü ebûlen ve eblen': Develer su yerine yaş otla yetindiğinde kullanılır. İki damme ile 'er-rutub': Sebze ve ağacın yeşili veya yeşil ot topluluğudur. 'el-Ebûl':
الإقامة في المرعى، ولا شك في أن من خالطه ذلك أحاله؛ وألب إليه القوم: أتوه من كل جانب، وذلك محيل، وألب الإبل: ساقها، والإبل: انساقت وانضم بعضها إلى بعض، والحمار طريدته: طردها شديداً، وجمع، واجتمع، وأسرع، وعاد، والإحالة في كل ذلك ظاهرة، والسماء: دام مطرها، أي فأحال الأرض وأهلها، والتألب كثعلب: المجتمع منا ومن حمر الوحش والوعل، وهي بهاء، وما كان كذلك أحال ما خالطه، والإلب - بالكسر: الفتر، وشجرة كالأترج سم، وذلك ظاهر في الإحالة، وبالفتح: نشاط الساقي، وميل النفس إلى الهوى، والعطش، والتدبير على العدو من حيث لا يعلم، ومسك السخلة، والسم، والطرد الشديد، وشدة الحمى والحر، وابتداء برء الدمل، وكل ذلك ظاهر الإحالة، وريح ألوب: باردة تسفي التراب، ورجل ألوب: سريع إخراج الدلو، أو نشيط، فمن
Otlakta ikamet etmektir; şüphe yok ki buna karışan kimse değişime uğrar. 'Elebbe ileyhi'l-kavmü': İnsanlar her taraftan ona geldiler demektir; bu da değiştiricidir. 'Elebbe'l-ibile': Develeri sevk etti demektir. Develer için kullanılırsa, güdülüp birbirine katıldılar anlamına gelir. Eşek avını şiddetle kovaladığında da kullanılır. Topladı, toplandı, acele etti ve geri döndü anlamlarına gelir; bütün bunlarda [hâli] değiştirme zahirdir. Gökyüzü için kullanılırsa, yağmuru sürekli yağdı, yani yeri ve ehlini değiştirdi demektir. 'Sa'leb' gibi 'et-Te'ellüb': Bizden, yaban eşeklerinden ve dağ keçilerinden toplanan topluluktur; dişisi 'hâ' iledir. Böyle olan her şey, karıştığı şeyi değiştirir. Kesre ile 'el-İlb': Kısa karış (serçe parmağı ile işaret parmağı arası mesafe) ve ağaçkavununa benzeyen zehirli bir ağaçtır; bunda da değiştiricilik zahirdir. Fetha ile [el-Elb]: Sakinin canlılığı, nefsin hevese meyletmesi, susuzluk, düşmana fark ettirmeden hile kurmak, oğlak derisi, zehir, şiddetli kovalamak, hummanın ve sıcağın şiddetlenmesi ve çıbanın iyileşmeye başlamasıdır; bütün bunlarda değiştiricilik zahirdir. 'Rîhun elûb': Toz kaldıran soğuk rüzgârdır. 'Racülün elûb': Kovayı çabuk çeken veya gayretli adamdır; onunla
خالطه أحاله، وهم عليه ألب وإلب واحد: مجتمعون عليه بالظلم والعداوة، وذلك محيل لا شك فيه، والإلبة بالضم: المجاعة، وبالتحريك: اليلبة، والتأليب: التحريض والإفساد، وكل ذلك ظاهر في الإحالة، وكذا المئلب - للسريع، والألب: الصفو، وهو محيل، والألب - بالتحريك: اليلب، وقد مضى أنها الترسة - والله أعلم.
karışan kimsenin hâli değişir. 'Hüm 'aleyhi elbün ve ilbün vâhidün': Zulüm ve düşmanlıkta ona karşı birleşmiş kimselerdir; bunda şüphe götürmez bir değiştiricilik vardır. Damme ile 'el-Ülbe': Kıtlıktır. Harekeli olarak [el-Elebe]: 'el-Yelebe'dir. 'et-Te'lîb': Kışkırtmak ve ifsât etmektir; bütün bunlarda değiştiricilik zahirdir. Hızlı kimse için kullanılan 'el-Mi'leb' de böyledir. 'el-Elb': Durgunluk ve berraklıktır; o da değiştiricidir. Harekeli olarak 'el-Elb': 'el-Yeleb'dir; onun kalkanlar olduğu daha önce geçmişti —en doğrusunu Allah bilir—.
ولما قال يوسف ﵊ ذلك وأبى أن يخرج من السجن قبل تبين الأمر، رجع الرسول إلى الملك فأخبره بما قال ﵊ فكأنه قيل: فما فعل الملك؟ فقيل: {قال} للنسوة بعد أن جمعهن: {ما خطبكن} أي شأنكن العظيم؛ وقوله: {إذ راودتن} أي خادعتن بمكر ودوران ومراوغة {يوسف عن نفسه} دليل على أن براءته كانت متحققة عند كل من علم القصة، فكأن الملك وبعض الناس - وإن علموا مراودتهن وعفته - ما كانوا يعرفون المراودة هل هي لهن كلهن أو لبعضهن، فكأنه
Yûsuf aleyhisselâm bunu söyleyip iş açıklığa kavuşmadan önce zindandan çıkmayı reddedince, elçi hükümdara dönüp ona [Yûsuf] aleyhisselâm'ın söylediklerini haber verdi. Sanki şöyle soruldu: 'Peki hükümdar ne yaptı?' Bunun üzerine denildi ki: Kadınları topladıktan sonra onlara {قَالَ} “[Hükümdar] dedi [ki]:” {مَا خَطْبُكُنَّ} “Sizin derdiniz neydi?” yani sizin o büyük meseleniz neydi? Onun {إِذْ رَاوَدتُّنَّ} “kendisine yaklaştığınız zaman” yani hile, çevirme ve manevralarla kandırmaya çalıştığınız {يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ} “Yûsuf'un nefsinden murat almak için” sözü, kıssayı bilen herkesin nezdinde onun masumiyetinin gerçekleşmiş olduğuna bir delildir. Sanki hükümdar ve bazı insanlar —onların kandırma çabalarını ve onun iffetini bilseler de— bu kandırma girişiminin hepsine mi yoksa içlerinden birine mi ait olduğunu bilmiyorlardı. Sanki
قيل: ما قلن؟ فقيل: مكرن في جوابهن إذ سألهن عما عملن من السوء معه فأعرضن عنه وأجبن بنفي السوء عنه ﵊، وذلك أنهن {قلن حاش لله} أي عياذاً بالملك الأعظم وتنزيهاً له من هذا الأمر، فأوهمن بذلك براءتهن منه؛ ثم فسرن هذا العياذ بأن قلن تعجباً من عفته التي لم يرين مثلها، ولا وقع في أوهامهن أن تكون لآدمي وإن بلغ ما بلغ: {ما علمنا عليه} أي يوسف ﵊، وأعرقن في النفي فقلن: {من سوء} فخصصنه بالبراءة، وهذا كما تقدم عند قول الملأ {أضغاث أحلام} هذا وهو جواب للملك الذي تبهر رؤيته وتخشى سطوته، فكان من طبع البلد عدم الإفصاح في المقال - حتى لا ينفك عن طروق احتمال فيكون للتفصي فيه مجال - وعبادة الملوك إلا من شاء الله منهم.
şöyle denildi: 'Onlar ne dediler?' Bunun üzerine denildi ki: Hükümdar onlara Yûsuf ile yaptıkları kötülüğü sorduğunda cevaplarında kurnazlık yaptılar; ondan yüz çevirip [Yûsuf] aleyhisselâm'dan kötülüğü nefyederek cevap verdiler. Şöyle ki onlar: {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} “'Hâşâ! Allah için' dediler”, yani o en yüce Hükümdar'a sığınarak ve O'nu bu işten tenzih ederek konuştular ve böylece kendilerinin bundan beri olduğu vehmini verdiler. Sonra, benzerini görmedikleri ve ne kadar yüksek bir mertebeye ulaşırsa ulaşsın bir insanoğlunda bulunabileceği akıllarının ucundan bile geçmeyen iffetine hayran kalarak bu sığınmayı şöyle açıkladılar: {مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ} “biz onun hakkında bilmedik”, yani Yûsuf aleyhisselâm aleyhine; nefyi pekiştirerek şöyle dediler: {مِن سُوءٍ} “hiçbir kötülük”. Böylece masumiyeti ona has kıldılar. Bu durum, daha önce ileri gelenlerin {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} sözünde geçtiği gibidir. Bu cevap, görülmesi dehşet veren ve celâlinden korkulan hükümdara verilmiş bir cevaptı. Zira memleketin adeti —kurtulmaya bir alan açılsın diye ihtimal kapısından uzak kalmayacak biçimde— sözü açık söylememek ve Allah'ın diledikleri müstesna krallara kulluk etmekti.
ولما تم ذلك، كان كأنه قيل: فما قالت التي هي أصل هذا
Bu tamamlanınca sanki şöyle denildi: 'Peki bu işin asıl kaynağı olan kadın ne dedi?'
الأمر؟ فقيل: {قالت امرأت العزيز} مصرحة بحقيقة الحال: {الآن حصحص الحق} أي حصل على أمكن وجوهه، وانقطع عن الباطل بظهوره، من: حص شعره. إذا استأصل قطعه بحيث ظهر ما تحته، ومنه الحصة: القطعة من الشيء، ونظيره: كب وكبكب، وكف وكفكف، فهذه زيادة تضعيف، دل عليه الاشتقاق وهو قول الزجاج - قاله الرماني. ووافقه الرازي في اللوامع وقال: وقال الأزهري: هو من حصحص البعير: أثرت ثفناته في الأرض إذا برك حتى تستبين آثارها فيه {أنا راودته} أي خادعته وراودته {عن نفسه} وأكدت ما أفصحت به مدحاً ونفياً لكل سوء بقولها مؤكداً لأجل ما تقدم من إنكارها: {وإنه لمن الصادقين *} أي العريقين في هذا الوصف في نسبة المراودة إليّ وتبرئة نفسه، فقد شهد النسوة كلهن ببراءته، وإنه لم يقع منه ما ينسب به شيء من السوء إليه، فمن نسب إليه بعد ذلك هماً أو غيره فهو تابع لمجرد الهوى في نبي من المخلصين.
Bunun üzerine denildi ki: {قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ} “Aziz'in karısı dedi [ki]” hâlin hakikatini açıkça belirterek: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “'Şimdi gerçek ortaya çıktı'” yani en sağlam şekliyle gerçekleşti ve zuhur etmesiyle bâtıldan ayrıldı. Bu ifade 'hassa şa'rahû' sözünden gelir; altındaki açığa çıkacak şekilde saçını kökünden kestiğinde kullanılır. Bir şeyin parçası anlamına gelen 'el-hıssa' da bundandır. Bunun benzeri: 'kebbe' ve 'kebkebe', 'keffe' ve 'kefkefe'dir; bu bir şedde fazlalığıdır, iştikak da buna delalet etmiştir ve bu Zeccâc'ın görüşüdür; bunu Rummânî söylemiştir. Râzî de el-Levâmi'de ona katılmış ve şöyle demiştir: Ezherî de şöyle dedi: Bu 'hashasa'l-ba'îru' sözündendir; deve çöktüğünde diz nasırları yerde iz bırakıp izleri onda iyice belirdiğinde kullanılır. {أَنَا رَاوَدتُّهُ} “Ben istedim” yani onu aldatmaya ve kandırmaya çalıştım {عَن نَّفْسِهِ} “onun nefsinden”. Daha önceki inkârı sebebiyle tekitli olarak söylediği şu sözüyle hem bir övgü hem de her türlü kötülüğü nefyederek açıkladığı şeyi pekiştirdi: {وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “ve şüphesiz o, elbette doğru söyleyenlerdendir.” Yani kandırma girişimini bana nispet etme ve kendini temize çıkarma konusunda bu vasıfta köklü olanlardandır. Nitekim kadınların tamamı onun masumiyetine ve kendisine herhangi bir kötülüğün nispet edilmesini gerektirecek bir şeyin ondan sadır olmadığına şahitlik etmişlerdir. Artık bundan sonra ona bir arzu veya başka bir şey nispet eden kimse, ihlâsa erdirilmiş peygamberlerden biri hakkında sırf hevasına uymuş olur.
ولما انجلى الأمر، أمر الملك بإحضاره، ليستعين به فيما إليه من الملك، لكن لما كانت براءة الصديق أهم من ذلك - وهي المقصود من رد
İş açıklığa kavuşunca hükümdar, uhdesindeki hükümdarlık işlerinde kendisinden yardım almak için onun getirilmesini emretti. Fakat Sıddîk'ın masumiyeti bundan daha mühim olduğundan —ki elçiyi geri çevirmenin asıl maksadı da buydu—
الرسول - قدم بقية الكلام فيها عليه، وليكون كلامه في براءته متصلاً بكلام النسوة في ذلك، والذي دل على أن ذلك كلامه ما فيه من الحكم التي لا يعرفها في ذلك الزمان غيره، فقال - بناء على ما تقديره: فلما رجع الرسول إلى يوسف ﵊ فأخبره بشهادتهن ببراءته قال -: {ذلك} أي الخلق العظيم في تثبتي في السجن إلى أن تبين الحق {ليعلم} العزيز علماً مؤكداً {أني لم أخنه} أي في أهله ولا في غيرها {بالغيب} أي والحال أن كلاً منا غائب عن صاحبه {و} ليعلم بإقرارها وهي في الأمن والسعة، وتثبتي وأنا في محل الضيق والخوف ما من شأنه الخفاء عن كل من لم يؤيده الله بروح منه من {إن الله} أي الذي له الإحاطة بأوصاف الكمال {لا يهدي} أي يسدد وينجح بوجه من لوجوه {كيد الخائنين} أي العريقين في الخيانة، بل لا بد أن يقيم سبباً لظهور الخيانة وإن اجتهد الخائن في التعمية؛ والخيانة: مخالفة الحق بنقض العهد العام. وضدها الأمانة، والغدر: نقضه خاصاً، والمعنى أني لما كنت بريئاً سدد الله أمري، وجعل عاقبتي إلى خير كبير وبراءة تامة، ولما كان غيري خائناً، أنطقه الله بالإقرار بها.
onun getirilmesi emrinden önce, bu konudaki sözün geri kalanını öne aldı; böylece onun kendi masumiyetine dair sözü, kadınların bu konudaki sözlerine bitişik olacaktı. Bunun onun sözü olduğuna delalet eden şey, o dönemde kendisinden başkasının bilemeyeceği hikmetleri içermesidir. Takdiri şöyle olan bir kabule dayanarak söyledi: 'Elçi Yûsuf aleyhisselâm'a dönüp kadınların onun masumiyetine dair şehadetlerini haber verince [Yûsuf] dedi ki': {ذَٰلِكَ} “İşte bu” yani hak ortaya çıkıncaya kadar zindanda sebat göstermemdeki bu yüce ahlâk, {لِيَعْلَمَ} “bilsin diyedir” Aziz kesin bir bilgiyle bilsin diyedir ki, {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ} “ben ona hıyanet etmedim” yani ne ailesi konusunda ne de başka bir hususta ona hıyanet etmedim {بِالْغَيْبِ} “gıyabında” yani her birimiz diğerinin yanında yokken; {وَ} “ve” kadın emniyet ve bolluk içindeyken itiraf etmesiyle, ben ise darlık ve korku yerindeyken sebat etmemle bilsin ki —Allah'ın katından bir ruh ile desteklemediği herkese gizli kalacak hususlardandır—: {أَنَّ اللَّهَ} “şüphesiz Allah” kemal sıfatlarını kuşatmış olan Allah, {لَا يَهْدِي} “iletmez” hiçbir şekilde başarıya ve hedefe ulaştırmaz {كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “hainlerin tuzağını” yani hıyanette kökleşmiş olanların tuzağını; bilakis hain ne kadar gizlemeye çalışırsa çalışsın hıyanetin ortaya çıkması için mutlaka bir sebep yaratır. Hıyanet: Genel ahdi bozarak hakka aykırı davranmaktır, zıddı ise emanettir. Gadr ise özel ahdi bozmaktır. Manası şudur: Ben masum olduğum için Allah işimi doğrulttu ve akıbetimi büyük bir hayra ve tam bir masumiyete erdirdi; başkası ise hain olduğu için Allah onu bunu itiraf etmeye mecbur bıraktı.
ولما كان ذلك ربما جر إلى الإعجاب، قال: {وما أبرىء} أي تبرئة عظيمة {نفسي} عن مطلق الزلل وإن غلبه التوفيق والعصمة، أي لم أقصد بالبراءة عما تقدم مجرد التزكية للنفس، وعلل عدم التبرئة بقوله - مؤكداً لما لأكثر الناس من الإنكار، أو لأن اتباعهم لأهويتهم فعل من ينكر فعل الأمارة -: {إن النفس} أي هذا النوع {لأمارة} أي شديدة الأمر {بالسوء} أي هذا الجنس دائماً لطبعها على ذلك في كل وقت {إلا ما} أي وقت أن {رحم ربي} بكفها عن الأمر به أو بستره بكفها عن فعله بعد إطلاقها على الأمر به، أو إلا ما رحمه ربي من النفوس فلا يأمر بسوء؛ ثم علل ذلك بقوله مؤكداً دفعاً لظن من يظن أنه لا توبة له: {إن ربي} أي المحسن إليّ {غفور} أي بليغ الستر للذنوب {رحيم *} أي بليغ الإكرام لمن يريد.
Bu durum belki de kendini beğenmeye sürükleyebileceğinden şöyle dedi: {وَمَا أُبَرِّئُ} “Ve temize çıkarmıyorum” büyük bir tebriye ile temize çıkarmıyorum {نَفْسِي} “nefsimi” tevfîk ve ismet galebe çalmış olsa bile mutlak sürçmelerden; yani daha önce geçen masumiyetle sırf nefsi temize çıkarmayı kastetmedim. İnsanların çoğundaki inkârdan veya hevalarına uymalarının emmâre nefsin fiilini inkâr eden kimsenin fiili gibi olmasından dolayı tekit ederek nefsi temize çıkarmayışını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّ النَّفْسَ} “Şüphesiz nefis” yani bu tür, {لَأَمَّارَةٌ} “kesinlikle çokça emredicidir” {بِالسُّوءِ} “kötülüğü” yani her vakit buna meyilli yaratılışı sebebiyle sürekli bu cinsi [emreder], {إِلَّا مَا} “ancak ... müstesna” yani şu vakit müstesna ki: {رَحِمَ رَبِّي} “Rabbimin merhamet ettiği” onu kötülüğü emretmekten alıkoymasıyla yahut onu emretmeye serbest bıraktıktan sonra fiili işlemekten alıkoyup örtmesiyle [merhamet ettiği]; yahut Rabbimin merhamet ettiği nefisler müstesnadır ki onlar kötülüğü emretmez. Sonra onun için tövbe olmadığını zanneden kimsenin zannını savuşturmak amacıyla tekit ederek bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّ رَبِّي} “Şüphesiz Rabbim” bana ihsanda bulunan [Rabbim], {غَفُورٌ} “çok bağışlayandır” günahları ziyadesiyle örtendir, {رَّحِيمٌ} “çok merhamet edendir.” dilediğine ikramı pek bol olandır.
ولما أتم ما قدمه مما هو الأهم - من نزاهة الصديق، وعلم الملك ببراءته وما يتبعها - على ما كان قلبه من أمر الملك بإحضاره إليه، أتبعه إياه عاطفاً له على ما كان في نسقه من قوله {قال ما خطبكن} فقال: {وقال الملك} صرح به ولم يستغن بضميره كراهية الإلباس لما تخلل بينه وبين جواب امرأة العزيز من كلام يوسف ﵊، ولو كان الكل من كلامها لاستتغنى بالضمير ولم يحتج إلى
Daha önce geriye bıraktığı hükümdarın kendisini huzuruna getirtme emrine kıyasla daha önemli olan şeyi —Sıddîk'ın nezihliği, hükümdarın onun masumiyetini ve buna bağlı hususları öğrenmesi— tamamlayınca, daha önceki akışında olan {قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ} sözüne atfederek onu devam ettirdi ve şöyle buyurdu: {وَقَالَ الْمَلِكُ} “Ve hükümdar dedi [ki]:” [Hükümdar ismi] açıkça zikredildi; onunla Aziz'in karısının cevabı arasına Yûsuf aleyhisselâm'ın sözü girdiği için iltibas kerahetinden dolayı zamirle yetinilmedi. Şayet hepsi kadının sözünden ibaret olsaydı zamirle yetinilir ve
إبرازه {ائتوني به أستخلصه} أي أطلب وأوجد خلوصه {لنفسي} أي فلا يكون لي فيه شريك، قطعاً لطمع العزيز عنه، ودفعاً لتوهم أنه يرده إليه، ولعل هذا هو مراد يوسف ﵊ بالتلبث في السجن إلى إنكشاف الحال، خوفاً من أن يرجع إلى العزيز فتعود المرأة إلى حالها الأولى فيزداد البلاء.
onu açıkça belirtmeye ihtiyaç kalmazdı: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ} “'Onu bana getirin, onu kendime tahsis edeyim'” yani onun sırf bana ait olmasını isteyip sağlayayım {لِنَفْسِي} “kendim için” yani onda benim hiçbir ortağım olmasın; bu da Aziz'in ondan ümidini kesmek ve onu tekrar ona iade edeceği vehmini bertaraf etmek içindir. Belki de Yûsuf aleyhisselâm'ın durum açıklığa kavuşuncaya kadar zindanda kalmaktaki muradı buydu; zira Aziz'e geri döner de kadın eski hâline dönerek imtihanın büyümesinden endişe etmişti.
ولما كان التقدير: فرجع رسول الملك إليه فأخبره أن الملك سأل النسوة فقلن ما مضى، وأمر بإحضاره ليستخلصه لنفسه، فقال يوسف ﵊ ما تقدم من تلك الحكم البالغة، وأجاب أمر الملك فأتى إليه بعد أن دعا لأهل السجن فقال: اللهم! عطف عليهم قلوب الأخيار ولا تعم عليهم الأخبار، وكتب على باب السجن: هذه منازل البلوى، وقبور الأحياء، وبيوت الأحزان، وتجربة الأصدقاء، وشماتة الأعداء. ثم اغتسل وتنظف ولبس ثياباً جدداً وقصد إليه، عطف عليه بالفاء - دليلاً على إسراعه في ذلك - قوله: {فلما كلمه} وشاهد الملك فيه ما شاهد من جلال النبوة وجميل الوزارة وخلال السيادة ومخايل السعادة {قال} مؤكداً
Takdirî mana şöyle olduğunda: 'Hükümdarın elçisi ona dönüp hükümdarın kadınlara sorduğunu ve onların geçen sözleri söylediklerini, onu kendisine tahsis etmek için getirilmesini emrettiğini haber verdi; Yûsuf aleyhisselâm da yukarıda geçen o yetkin hikmetleri söyledi. Zindandakilere dua edip: 'Allahım! İyilerin kalplerini onlara meylettir ve haberleri onlara gizli kılma' dedikten ve zindanın kapısına: 'Burası belâ konakları, dirilerin kabirleri, hüzünler evi, dostların imtihanı ve düşmanların sevinme yeridir' diye yazdıktan sonra hükümdarın emrine icabet etti. Sonra yıkandı, temizlendi, yeni elbiseler giydi ve onun huzuruna yöneldi.' Bundaki aceleliğe delalet etmek üzere 'fâ' harfiyle şu söze atfedildi: {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} “Onunla konuşunca” ve hükümdar onda nübüvvetin celâlini, vezirliğin güzelliğini, efendilik hasletlerini ve saadet alâmetlerini görünce, {قَالَ} “dedi [ki]:” tekit ederek,
تمكيناً لقوله دفعاً لمن يظن أنه بعد السجن وما قاربه لا يرفعه هذه الرفعة: {إنك اليوم} وعبر بما هو لشدة الغرابة تمكيناً للكلام أيضاً فقال: {لدينا مكين} أي شديد المكنة، من المكانة، وهي حالة يتمكن بها صاحبها من مراده {أمين *} من الأمانة، وهي حال يؤمن معها نقض العهد، وذلك أنه قيل: إن الملك كان يتكلم بسبعين لساناً فكلمه بها، فعرفها كلها، ثم دعا للملك بالعبراني، فلم يعرفه الملك فقال له: ما هذا اللسان؟ قال: لسان آبائي، فعظم عنده جداً، فكأنه قيل: فما قال الصديق؟ فقيل: {قال} ما يجب عليه من السعي في صلاح الدين والدنيا {اجعلني} قيماً {على خزائن الأرض} أي أرض مصر التي هي لكثرة خيرها كأنها الأرض؛ ثم علله بما هو مقصود الملوك الذي لا يكادون يقفون عليه فقال: {إني حفيظ} أي قادر عل ضبط ما إليّ أمين فيه {عليم *} أي بالغ العلم بوجوه صلاحه واستنمائه فأخبر بما جمع الله له من أداتي الحفظ والفهم، مع
zindandan ve ona yakın hâllerden sonra onu bu dereceye yükseltmeyeceğini zanneden kimsenin zannını savuşturmak ve sözünü pekiştirmek için: {إِنَّكَ الْيَوْمَ} “Şüphesiz sen bugün” ve sözü pekiştirmek adına son derece şaşırtıcı bir ifadeyle şöyle dedi: {لَدَيْنَا مَكِينٌ} “katımızda yüksek makam sahibisin” yani büyük imkân sahibisin; 'el-mekânetü' kökünden gelir ki bu, sahibinin muradına güç yetirebildiği bir durumdur; {أَمِينٌ} “güvenilirsin.” 'el-emânetü' kökünden gelir ki bu, ahdin bozulmasından emin olunan bir durumdur. Şöyle rivayet edilmiştir: Hükümdar yetmiş lisan konuşurdu ve onunla bu dillerle konuştu; Yûsuf bunların hepsini bildi. Sonra hükümdara İbranice dua etti, hükümdar bunu bilemeyip ona: 'Bu hangi dildir?' dedi. O da: 'Atalarımın dilidir' dedi; bunun üzerine onun katında çok büyüdü. Sanki şöyle denildi: 'Peki Sıddîk ne dedi?' Bunun üzerine denildi ki: {قَالَ} “Dedi [ki]:” din ve dünyanın ıslahı için çalışması kendisine vacip olan bir vazife olarak: {اجْعَلْنِي} “'Beni ata'” yönetici kıl {عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ} “yerin hazineleri üzerine” yani hayrının çokluğundan ötürü sanki bütün yeryüzü gibi olan Mısır arazisinin [hazineleri üzerine]. Sonra bunu, hükümdarların maksadı olan ve neredeyse hiç vakıf olamadıkları bir gerekçeyle açıklayarak şöyle dedi: {إِنِّي حَفِيظٌ} “'şüphesiz ben iyi korurum'” yani uhdeme verilen şeyi zapt etmeye muktedirim ve onda güvenilirim, {عَلِيمٌ} “'iyi bilirim.'” yani onun ıslah ve nemalandırılma yollarını en iyi şekilde bilirim. Böylece Allah'ın kendisinde topladığı koruma ve anlama vasıtalarını haber verdi; bunlarla birlikte
ما يلزم الحفظ من القوة والأمانة، لنجاة العباد مما يستقبلهم من السوء، فيكون ذلك سبباً لردهم عن الدين الباطل إلى الدين الحق.
kulların kendilerini bekleyen kötülükten kurtulmaları için korumanın gerektirdiği güç ve emanet vasıflarını da zikretti ki bu durum onların bâtıl dinden hak dine dönmelerine bir sebep olsun.
ولما سأل ما تقدم، قال معلماً بأنه أجيب بتسخير الله له: {وكذلك} أي ومثل ما مكنا ليوسف في قلب الملك من المودة والاعتقاد الصالح وفي قلوب جميع الناس، ومثل ما سأل من التمكين {مكنا} أي بما لنا من العظمة {ليوسف في الأرض} أي مطلقاً لا سيما أرض مصر بتولية ملكها إياه عليها {يتبوأ} أي يتخذ منزلاً يرجع إليه، من باء - إذا رجع {منها حيث يشاء} بإنجاح جميع مقاصده، لدخولها كلها تحت سلطانه.
Yukarıda geçen talebi yapınca, Allah'ın [kralı] ona musahhar kılmasıyla dileğinin kabul edildiğini bildirerek şöyle buyurdu: {وَكَذَٰلِكَ} “Ve işte böylece” yani hükümdarın kalbinde ve bütün insanların kalplerinde Yûsuf için sevgi ve güzel bir kanaat yerleştirdiğimiz gibi ve onun istediği imkân gibi, {مَكَّنَّا} “yerleştirdik” yani azametimizle [imkân verdik] {لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} “Yûsuf'a o yerde” yani mutlak olarak, bilhassa hükümdarının onu oraya yönetici yapmasıyla Mısır toprağında; {يَتَبَوَّأُ} “yerleşiyordu” yani dönüp geleceği bir yurt ediniyordu; geri dönmek manasındaki 'bâe' kökündendir; {مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ} “oradan dilediği yere” tamamı onun hâkimiyeti altına girdiğinden bütün maksatlarına ulaşarak [yerleşiyordu].
لتبقى أنفس أهل المملكة وما ولاها على يده، فيجوز الأجر وجميل الذكر مع ما يزيد يه من علو الشأن وفخامة القدر، فكأنه قيل: لم كان هذا؟ فقال: لأمرين: أحدهما أن لنا الأمر كله {نصيب} على وجه الاختصاص {برحمتنا} بما لنا من العظمة {من نشاء} من مستحق فيما ترون وغيره، لا نسأل عما نفعل، وقد شئنا إصابة يوسف بهذا، والثاني أنه محسن يعبد الله فانياً عن جميع الأغيار {و} نحن {لا نضيع}
Tâ ki ülke halkının ve civarının canları onun eliyle korunsun; böylece şanının yüceliğine ve kadrinin büyüklüğüne eklenen şeylerle beraber mükâfata ve güzel bir yâda nail olsun. Sanki şöyle denildi: 'Bu niçin oldu?' Bunun üzerine buyurdu ki: İki sebepten dolayı: Birincisi, bütün emir bizimdir: {نُصِيبُ} “isabet ettiririz” has kılma yoluyla {بِرَحْمَتِنَا} “rahmetimizi” azametimizle {مَن نَّشَاءُ} “dilediğimize” sizin gördüğünüz ve görmediğiniz müstahak olanlara; yaptıklarımızdan sorumlu tutulmayız ve Yûsuf'a bunu isabet ettirmeyi diledik. İkincisi, o bütün masivadan fani olarak Allah'a ibadet eden bir muhsindir; {وَلَا نُضِيعُ} “ve biz zayi etmeyiz”
بوجه {أجر المحسنين *} أي العريقين في تلك الصفة وإن كان لنا أن نفعل غير ذلك؛ روى أبو القاسم عبد الرحمن بن عبد الحكم في أول فتوح مصر من طريق الكلبي عن ابن عباس ﵄ قال: فأتاه الرسول فقال: ألق عنك ثياب السجن، والبس ثياباً جدداً، وهو يومئذ ابن ثلاثين سنة، فلما أتاه رأى غلاماً حدثاً فقال: أيعلم هذا رؤياي ولا يعلمها السحرة والكهنة! وأقعده قدامه ثم قال: قال عثمان - يعني ابن صالح - وغيره في حديثهما: فلما استنطقه وسايله عظُم في عينه، وجل أمره في قلبه، فدفع إليه خاتمة وولاه ما خلف بابه - ورجع إلى ابن عباس قال: وضرب بالطبل بمصر أن يوسف خليفة الملك؛ وعن عكرمة أن فرعون قال ليوسف: قد سلطتك على مصر غير أني أريد أن أجعل كرسيّ أطول من كرسيك بأربع أصابع! قال يوسف: نعم.
hiçbir şekilde {أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananların mükâfatını.” yani başka türlü yapmaya gücümüz yetse de bu vasıfta kökleşmiş olanların mükâfatını. Ebu'l-Kâsım Abdurrahman b. Abdilhakem, Fütûhu Mısr'ın başında Kelbî yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Elçi ona geldi ve: 'Zindan elbiselerini çıkar ve yeni elbiseler giy' dedi; o gün o otuz yaşındaydı. Huzuruna vardığında hükümdar genç bir delikanlı gördü ve: 'Büyücüler ve kâhinler bilmezken bu mu benim rüyamı bilecek!' dedi ve onu önüne oturttu. Sonra Osman —yani İbn Sâlih— ve başkaları hadislerinde şöyle dediler: 'Onu konuşturup soru sorunca gözünde büyüdü ve kalbinde işi yüceldi; bunun üzerine yüzüğünü ona teslim etti ve onu kapısının arkasındakilere yönetici yaptı.' —İbn Abbâs'a dönüldü— dedi ki: 'Mısır'da davul çalınarak Yûsuf'un hükümdarın halifesi olduğu ilan edildi.' İkrime'den rivayet edildiğine göre Firavun Yûsuf'a şöyle dedi: 'Seni Mısır'a yetkili kıldım; ancak tahtımı senin tahtından dört parmak daha yüksek yapmak istiyorum!' Yûsuf da: 'Olur' dedi.
ولما كان هذا مما يستعظمه الناس في الدنيا، وكان عزها لا يعد في الحقيقة إلا إن كان موصولاً بنعيم الآخرة، نبه على ما له في الآخرة مما لا يعد هذا في جنبه شيئاً، فقال مؤكداً لتكذيب الكفرة بذلك: {ولأجر الآخرة خير} ولما كان سياق الأحكام على وجه عام لتعليقها بأوصاف يكون السياق مرغوباً فيها أو مرهباً منها أحسن وأبلغ،
Bu, insanların dünyada pek büyüttükleri şeylerden olduğu ve dünyanın izzeti de hakikatte ancak ahiret nimetiyle bitişik olduğunda bir değer taşıdığı için; bunun yanında hiçbir şey sayılmayacak olan ahiretteki nasibine dikkat çekerek kâfirlerin bunu yalanlamasına karşı tekit ile şöyle buyurdu: {وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ} “Ve elbette ahiretin mükâfatı daha hayırlıdır” Hükümlerin, bağlandıkları vasıflar sebebiyle rağbet ettirici veya sakındırıcı olacak şekilde genel bir tarzda sevkedilmesi daha güzel ve daha beliğ olduğundan,
قال: {للذين آمنوا} أي أوجدوا هذا الوصف {وكانوا} أي بجبلاتهم {يتقون *} أي يوجدون الخوف من الله واتخاذ الوقايات منه إيجاداً مستمراً، وهو من أجلهم حظاً وأعلاهم كعباً - كما تقدم بيانه مما يدل على كمال إيمانه وتقواه.
şöyle buyurdu: {لِّلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler için” yani bu vasfı ortaya koyanlar için {وَكَانُوا} “ve ... olanlar” yani yaratılışları gereği {يَتَّقُونَ} “sakınanlar.” yani Allah'tan korkmayı ve O'na karşı korunma yolları edinmeyi sürekli devam ettirenler [için]. İmanının ve takvasının kemaline delalet eden hususlardan daha önce açıklandığı üzere, Yûsuf onların payı en yüce ve mertebesi en yüksek olanlarındandır.
ولما كان من المعلوم أن من هذه صفاته يقوم بما وليه أتم قيام وينظر فيه أحسن نظر، كان كأنه قيل: فجعله الملك على خزائن الأرض فدبرها بما أمره الله به وعلمه حتى صلح الأمر وجاء الخير وذهب الشر، وإنما طوى هذا للدلالة عليه بلوازمه من قصة إخوته التي هي المقصودة بالذات - كما سيأتي، وقد فهم من هذه القصة أن الغالب على طبع مصر الرداءة: بغض الغريب، واستذلال الضعيف، والخضوع للقوي، فإنهم أساؤوا إليه بالسجن بعد تحقق البراءة، ثم عفا عنهم وأحسن إليهم بما استبقى به مهجهم، ثم أعتقهم بعد أن استرقهم، ورد إليهم أموالهم بعد أن استأصلها بما عنده من الغلال، فجزوره على ذلك بأن استعبدوا أولاده وأولاد إخوته بعده وساموهم سوء العذاب، وأدل دليل على أن هذا طبع البلد أن بني إسرائيل لما خرجوا مع موسى ﵊ وخلصهم من جميع ذلك الذل وشرفهم بما شرفهم الله به من الآيات العظام والكتاب المبين، كانوا كل قليل
Bu sıfatlara sahip olan bir kimsenin, üstlendiği vazifeyi en mükemmel şekilde yerine getireceği ve onda en güzel şekilde tasarrufta bulunacağı bilindiğinden, sanki şöyle denilmiş gibidir: Kral onu yerin hazineleri üzerine yetkili kıldı; o da Allah'ın kendisine emrettiği ve öğrettiği şekilde onları idare etti, nihayet işler düzeldi, hayır geldi ve şer gitti. Bu kısım, ileride geleceği üzere asıl maksat olan kardeşlerinin kıssasından doğan gerekliliklerle ona delalet etmek üzere veciz tutulup geçilmiştir. Bu kıssadan Mısır halkının tabiatına kötülüğün galip olduğu anlaşılmıştır: Yabancıya buğzetmek, zayıfı hor görmek ve güçlüye boyun eğmek. Nitekim masumiyeti ortaya çıktıktan sonra ona zindana atmak suretiyle kötülük ettiler; sonra o onları affetti ve canlarını kurtaracak şeylerle kendilerine ihsanda bulundu; ardından onları köleleştirmişken azat etti ve yanındaki zahirelerle mallarını ellerinden almışken mallarını onlara geri verdi. Buna karşılık onlar, ondan sonra onun çocuklarını ve kardeşlerinin çocuklarını köleleştirip onlara en kötü azabı reva gördüler. Bu durumun o memleketin tabiatı olduğuna en açık delil şudur: İsrailoğulları Musa aleyhisselâm ile birlikte çıkıp o onları bütün bu zilletten kurtardığında ve Allah'ın kendilerini şereflendirdiği büyük mucizeler ve apaçık Kitap ile onları onurlandırdığında, her fırsatta
ينكثون مجترئين على ما لا يطاق الاجتراء عليه، وإذا أمرهم عن الله بأمر جنبوا عنه - كما مضى ذلك عن التوراة في الأعراف والبقرة وغيرهما، فعاقبهم الله بالتيه، وكان يسميهم الجيل المعوج - لما علم من سوء طباعهم، حتى مات كل من نشأ بأرض مصر، ثم صار أولادهم يمتثلون الأوامر حتى ملكوا ما وعد الله به آباءهم من البلاد، وقد ذكر ذلك في زبور داود ﵊ في غير موضع، منها في المزمور الرابع والتسعين: هلموا نسجد ونركع ونخضع أمام الرب خالقنا، لأنه إلهنا ونحن شعب رعيته، وضأن ماشيته، اليوم إذا سمعتم صوته فلا تقسو قلوبكم وتسخطوه كمثل السخط يوم التجربة في البرية حيث جربني آباؤكم، فأحصوا أعمالي ونظروها، أربعين سنة مقتُّ ذلك الجيل وقلت: هو شعب في كل حين يطغون بقلوبهم، فلم يعتدوا لسلبي كما أقسمت برجزي أنهم لا يدخلون راحتي. آباؤنا بمصر لم يفهموا عجائبك، ولم يذكروا كثرة رحمتك حين أغضوك وهم صاعدون من البحر الأحمر، فنجيتهم باسمك لتظهر عجائبك، زجر البحر الأحمر فجف، أجازهم في اللجج كأنهم في البر، خلصهم من أيدي الأعداء، وأنقذهم من أيدي
cüret edilemeyecek şeylere cüret ederek ahitlerini bozuyorlardı. Kendilerine Allah katından bir şey emredildiğinde ondan kaçınıyorlardı —A'râf, Bakara ve diğer surelerde Tevrat'tan aktarıldığı üzere—. Bu sebeple Allah onları Tîh çölüyle cezalandırdı ve kötü tabiatlarını bildiği için onları 'eğri nesil' olarak adlandırdı; nihayet Mısır topraklarında yetişen herkes öldü. Sonra çocukları emirlere itaat eder hale geldiler ve Allah'ın babalarına vadettiği beldelere sahip oldular. Bu durum Davud aleyhisselâm'ın Zebur'unda birçok yerde zikredilmiştir; bunlardan biri doksan dördüncü Mezmurdur: 'Gelin, bizi yaratan Rabbimizin önünde secde edelim, rükû edelim ve boyun eğelim. Çünkü O bizim Tanrımızdır, biz O'nun otlağının kavmi ve elinin koyunlarıyız. Bugün O'nun sesini duyarsanız, çölde deneme gününde olduğu gibi kalplerinizi katılaştırıp O'nu öfkelendirmeyin; orada babalarınız beni denediler, işlerimi sayıp gördüler. Kırk yıl o nesilden iğrendim ve dedim ki: Onlar her zaman kalpleriyle yoldan sapan bir kavimdir, gazabımla huzuruma giremeyeceklerine yemin ettiğim gibi yolumu bilmediler. Mısır'daki babalarımız senin harikalarını anlamadılar, Kızıldeniz'den çıkarken seni öfkelendirdiklerinde çok olan rahmetini hatırlamadılar. Sen ise mucizelerini göstermek için onları isminle kurtardın. Kızıldeniz'i azarladı, o da kurudu; onları engin sulardan karada yürür gibi geçirdi. Onları düşmanların elinden kurtardı ve
المبغضين، وأطلق الماء على مبغضيهم فلم يبق منهم واحد، فآمنوا بكلامه، ومجدوا بسبحته.
kendilerinden nefret edenlerin elinden çekip aldı. Suları kendilerinden nefret edenlerin üzerine saldı, onlardan bir teki bile kalmadı. Bunun üzerine O'nun sözlerine iman ettiler ve O'nu tesbih ile yücelttiler.'
ثم أسرعوا فنسوا أعماله، ولم ينتظروا إرادته، اشتهوا شهوة في البرية، جربوا الله حيث لا ماء، فأعطاهم سؤلهم، وأرسل شبعاً لنفوسهم، أغضبوا موسى في المعسكر وهارون قديس الرب، انفتحت الأرض، وابتلعت داثان، وانطبقت على جماعة بيرون، واشتعلت النار في محافلهم، وأحرق اللهيب الخطأة، صنعوا عجلاً في حوريب، وسجدوا للمنحوت، وبدلوا مجدهم بشبه عجل يأكل عشباً، ونسوا الله الذي نجاهم، وصنع العظائم بمصر والعجائب في أرض حام، والمهولات في البحر الأحمر، قال: إنه يهلكهم لولا موسى صفيه قام بين يديه ليصرف سخطه، لئلا يستأصلهم، ورذلوا الأرض الشهيه، ولم يؤمنوا بكلمته، وتقمقموا في مضاربهم، ولم يسمعوا قول الرب، فرفع يده عليهم ليهلكهم في البرية، ويفرق ذريتهم في الأمم، ويبددهم في
'Sonra çabucak O'nun işlerini unuttular, O'nun muradını beklemediler. Çölde büyük bir arzuya kapıldılar, suyun olmadığı yerde Allah'ı denediler. O da onlara dileklerini verdi ve nefislerine tokluk gönderdi. Ordugâhta Musa'yı ve Rabbin kudsî kulu Harun'u öfkelendirdiler. Yer yarıldı, Datan'ı yuttu ve Abiram cemaatinin üzerini kapattı. Meclislerinde ateş alevlendi ve alev günahkârları yaktı. Horeb'de bir buzağı yaptılar, dökme puta secde ettiler. İzzetlerini ot yiyen bir öküz suretiyle değiştirdiler. Kendilerini kurtaran, Mısır'da büyük işler, Ham diyarında harikalar, Kızıldeniz'de korkunç şeyler yapan Allah'ı unuttular. Seçtiği kulu Musa, gazabını yatıştırmak ve onları yok etmemek için O'nun huzurunda durmasaydı, onları helak edeceğini söyledi. Arzulanan diyarı hor gördüler, O'nun sözüne inanmadılar. Çadırlarında söylendiler, Rabbin sözünü dinlemediler. Bunun üzerine onları çölde helak etmek, zürriyetlerini milletler arasına dağıtmak ve onları
البلدان، لأنهم قربوا لباعل فاغور، وأكلوا ضحايا ميتة، وأسخطوه بأعمالهم، وكثر الموت فيهم بغتة، فقام فنحاس واستغفر لهم، فارتفع الموت عنهم، فحسب ذلك برّاً لجيل بعد جيل إلى الأبد، ثم أسخطوه على ماء الخصام، وتألم موسى لأجلهم، وأغضبوا روحه، وخالفوا كلام شفتيه، ولم يستأصلوا الأمم الذين أمرهم الرب، واختلطوا بالشعوب وتعلموا أعمالهم، فكانت عِشرة لهم، ذبحوا بنيهم وبناتهم للشياطين، وضحوا لأصنام كنعان، ودنسوا الأرض بالدماء، وتنجسوا بأعمالهم، وزنوا بأفعالهم، فاشتد غضب الرب على شعبه، ورذل ميراثه، فأسلمهم في أيدي الشعوب، وسلط عليهم شناتهم، واستعبدهم أعداؤهم وخضعوا تحت أيديهم، مراراً كثيرة بجاهم، وهم يسخطونه بأفكارهم، وذلوا بسيئاتهم - انتهى؛ على أنك إذا تأملت وجدت أن الله تعالى يعلي كعب الغريب الذي يستذلونه ويحل سعده ويؤثل مجده - كما فعل بيوسف ﵊ بعد السجن وببني إسرائيل بعد الاستعباد،
diyarlara saçmak için elini onlara karşı kaldırdı. Çünkü onlar Baal-Peor'a bağlandılar, ölü kurbanların etini yediler ve işleriyle O'nu öfkelendirdiler; aralarında ansızın ölüm çoğaldı. Bunun üzerine Pinchas kalkıp onlar için bağışlanma diledi ve ölüm onlardan kalktı; bu da nesilden nesile ebediyen bir doğruluk sayıldı. Sonra Meriba (çekişme) sularında O'nu öfkelendirdiler, onlar yüzünden Musa eziyet çekti; onun ruhunu öfkelendirdiler, o da dudaklarının sözüne aykırı davrandı. Rabbin kendilerine emrettiği milletleri yok etmediler; aksine o kavimlerle karıştılar ve onların işlerini öğrendiler, bu da onlara bir tuzak oldu. Oğullarını ve kızlarını şeytanlara kurban ettiler, Kenan putlarına kurban sundular, yeryüzünü kanla kirlettiler, amelleriyle murdar oldular ve fiilleriyle fahişelik ettiler. Bunun üzerine Rabbin kavmine karşı gazabı şiddetlendi ve kendi mirasını hor gördü; onları milletlerin eline teslim etti, onlardan nefret edenleri üzerlerine musallat kıldı. Düşmanları onları köleleştirdi ve elleri altında boyun eğdiler. Defalarca onları kurtardı, onlar ise düşünceleriyle O'nu öfkelendirmeye devam ettiler ve günahları yüzünden alçaldılar' —ikntibas bitti—. Şu var ki, dikkatlice düşündüğün zaman Allah Teâlâ'nın, insanların hor gördüğü yabancının kadrini yücelttiğini, talihini açtığını ve şanını kökleştirdiğini görürsün; zindandan sonra Yusuf aleyhisselâm'a ve kölelikten sonra İsrailoğullarına yaptığı gibi.
وهو نعم المولى ونعم النصير! فليحذر الساكن بها من أن يغلب عليه طبعها فيتصف بكل ذلك من قلة الغيرة وبغض الغريب، والجرأة في الباطل استصناعاً ومداهنة، والجبن في الحق، وكمال الذل للجبارين، والمجمجة في الكلام، بأن لا يزال يتعهد نفسه بأوامر الله ويحملها على طاعته، واتباع رسوله ومحبته، والنظر في سيرته وسير أتباعه، والتعشق لذلك كله، حتى يصير له طبعاً يسلخه من طبع البلد، كما فعل عُبادها، وأهل الورع منها وزهادها - أعاذنا الله من شرور أنفسنا وسيئات أعمالنا، ونسأله أن يختم لنا بالصالحات، وأن يجعلنا من الذين لا خوف عليهم أبداً.
O ne güzel Mevlâ ve ne güzel Yardımcıdır! Orada oturan kimse, memleketin tabiatının kendisine galip gelmesinden; gayret azlığı, yabancıya buğuz, menfaat ve dalkavukluk uğruna bâtılda cüretkârlık, hak hususunda korkaklık, zorbacılara karşı tam bir zillet ve sözde geveleyip durmak gibi bu vasıfların tamamıyla nitelenmekten sakınsın. Bunu da nefsini sürekli Allah'ın emirleriyle gözetip O'na itaate, Resulüne uymaya ve onu sevmeye, onun ve ashabının siretine bakmaya ve bütün bunlara gönülden bağlanmaya alıştırarak yapsın; ta ki bu durum kendisi için bir tabiat haline gelsin ve onu o memleketin tabiatından sıyırıp çıkarsın; tıpkı oranın âbidlerinin, takva ehlinin ve zahitlerinin yaptığı gibi. Allah bizi nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüklerinden korusun; O'ndan akıbetimizi salih amellerle hitama erdirmesini ve bizi kendilerine hiçbir korku olmayanlardan kılmasını dileriz.
ذكر ما مضى بعدما تقدم من هذه القصة من التوراة: قال: فلما كان بعد سنتين رأى فرعون رؤيا كأنه واقف على شاطىء البحر، وكأن سبع بقرات صعدن من بحر النيل حسنات المنظر سمينات اللحوم، يرعين في المرج، وكأن سبع بقرات صعدن خلفهن من النيل قبيحات المنظر وحشيات مهزولات اللحوم، فوقفن إلى جانب البقرات السمان على شاطىء النهر، فابتلع البقرات القبيحات الحسنات المنظر السمينات،
Bu kıssadan daha önce geçen kısmın ardından Tevrat'ta geçenlerin zikri: Şöyle demiştir: İki yıl geçtikten sonra Firavun bir rüya gördü; sanki nehir kıyısında duruyordu ve Nil nehrinden görünüşleri güzel, etleri semiz yedi inek çıkıp çayırda otluyordu. Arkalarından Nil'den görünüşleri çirkin, yabani ve etleri zayıf başka yedi inek çıktı ve nehir kıyısında semiz ineklerin yanında durdular. Sonra çirkin inekler, görünüşleri güzel ve semiz olanları yuttu.
فهب فرعون من سنته، ورقد أيضاً فرأى ثاني مرة كأن سبع سنبلات طلعن في قصبة واحدة ممتلئة سماناً، وكأن سبع سنبلات مهزولات ضربهن ريح السموم - وفي نسخة: القبول - نبتن بعدهن، فبلغ السنبل المهزول السبع سنبلات الممتلئات، فاستيقظ فرعون فآذته رؤياه، فلما كان بالغداة كربت نفس فرعون، فأرسل فدعا جميع السحرة وكل حكماء مصر، فقص عليهم رؤياه، فلم يوجد إنسان يفسرها لفرعون.
Bunun üzerine Firavun uykusundan sıçradı, tekrar uyudu ve ikinci kez rüya gördü; sanki tek bir sapta dolgun ve semiz yedi başak bitmişti. Onların ardından sam rüzgârının —bir nüshada: doğu rüzgârının— vurduğu yedi cılız başak bitti. Cılız başaklar, o yedi dolgun başağı yuttu. Firavun uyandı, rüyası onu rahatsız etti. Sabah olunca Firavun'un canı sıkıldı; haber gönderip bütün büyücüleri ve Mısır'ın bütün bilgelerini çağırdı ve rüyasını onlara anlattı. Fakat rüyayı Firavun'a tabir edecek kimse bulunamadı.
فتكلم رئيس أصحاب الشراب بين يدي فرعون وقال: إني ذكرت يومي هذا ذنبي عند غضب فرعون على عبده، فقذفني في محبس صاحب الشرطة، فحبست أنا ورئيس الخبازين - وفي نسخة: الطباخين - فرأينا جميعاً رؤيا في ليلة واحدة، رأى كل امرىء منا كتفسير رؤياه، وكان معنا هناك في الحبس فتى عبراني عند صاحب الشرطة فقصصنا عليه ففسر أحلامنا، وعبر لكل منا على قدر رؤياه، وكل الذي فسر لنا كذلك أصابنا، أما أنا فردني الملك إلى موضعي، وأما ذلك فأمر بصلبه.
Bunun üzerine sakibaşı Firavun'un huzurunda söz alıp şöyle dedi: 'Firavun kuluna gazap edip beni muhafız birliği komutanının zindanına attığı zamanki suçumu bugün hatırladım. Ben ve fırıncıbaşı —bir nüshada: aşçıbaşı— hapsedilmiştik. İkimiz aynı gecede birer rüya gördük; her birimiz rüyasının tabirine uygun bir rüya gördü. Orada zindanda yanımızda muhafız komutanının hizmetinde İbrani bir genç vardı; ona anlattık, o da rüyalarımızı tabir etti ve her birimize rüyasının miktarınca yorum yaptı. Bize tabir ettiği her şey aynen başımıza geldi: Beni kral eski makamıma iade etti, diğerinin ise asılmasını emretti.'
فأرسل فرعون فدعا يوسف ﵊، فأحضروه من السجن، فحلق شعره وغير ثيابه، ودخل فوقف بين يدي فرعون، فقال فرعون ليوسف ﵊: إني رأيت رؤيا وليس لي من يفسرها، وقد بلغني عنك أنك تسمع الرؤيا فتفسرها بأحسن تأويل! فأجاب يوسف ﵊ فقال لفرعون: ألعلك تخال أني أجيب فرعون بسلام عن غير أمر الله تعالى.
Bunun üzerine Firavun haber gönderip Yusuf aleyhisselâm'ı çağırttı. Onu zindandan getirdiler; saçını tıraş etti, elbiselerini değiştirdi, içeri girip Firavun'un huzurunda durdu. Firavun Yusuf aleyhisselâm'a: 'Ben bir rüya gördüm, onu tabir edecek kimsem yok. Senin hakkında, rüyayı dinleyip en güzel şekilde tabir ettiğin bana ulaştı!' dedi. Yusuf aleyhisselâm cevap verip Firavun'a şöyle dedi: 'Yoksa benim Firavun'a Allah Teâlâ'nın emri olmaksızın esenlikle cevap verebileceğimi mi sanıyorsun?'
فقال فرعون ليوسف: إني رأيت في الرؤيا كأني واقف على شاطىء النهر، وكأن سبع بقرات طلعن من النهر حسنات المنظر سمينات اللحم، يرعين في المرج، وكأن سبع بقرات طلعن من النهر بعدهن سمجات قبيحات المنظر مهزولات اللحم جداً، لم أر على هزالها في جميع أرض مصر، فابتلعت البقرات المهزولات الضعيفات القبيحات أولئك السبع بقرات السمان، فدخلن أجوافهن، فلم يتبين دخولهن، وكأن منظرهن قبيحاً كالذي كان من قبل، فانتبهت فاضطجعت فرأيت أيضاً
Firavun Yusuf'a dedi ki: 'Rüyamda nehir kıyısında duruyormuşum gibi gördüm. Sanki nehirden görünüşleri güzel, etleri semiz yedi inek çıkıp çayırda otluyordu. Onların ardından nehirden görünüşleri son derece çirkin, fena ve etleri pek zayıf başka yedi inek çıktı ki, bütün Mısır topraklarında onlar kadar zayıfını görmemiştim. O zayıf, cılız ve çirkin inekler, o yedi semiz ineği yuttular; karınlarına girdiler, fakat karınlarına girdikleri hiç belli olmuyordu ve görünüşleri eskisi gibi çirkindi. Sonra uyandım, tekrar yattım ve yine gördüm ki,'
في الرؤيا كأن سبع سنبلات حسنات في قصبة واحدة ممتلئة سماناً حساناً، وكأن سبع سنبلات مهزولات ضربهن ريح السموم نبتن خلفهن، فابتلع السنبل المهزول الضعيف السبع سنبلات الممتلئات الحسان، فقصصت ذلك على السحرة، فلم أجد من يبين.
'rüyada sanki tek bir sapta güzel, dolgun, semiz ve hoş yedi başak vardı. Onların arkasından sam rüzgârının vurduğu yedi cılız başak bitti. O cılız ve zayıf başaklar, yedi dolgun ve güzel başağı yuttu. Bunu büyücülere anlattım, fakat açıklayacak birini bulamadım.'
فقال يوسف ﵊ لفرعون: الرؤيا يا فرعون واحدة، أطلع الله فرعون على ما هو مزيع أن يفعله، السبع بقرات الحسان والسبع سنبلات الحسان هي سبع سنين: خير، الرؤيا واحدة، والسبع بقرات الضعيفات المهزولات اللاتي صعدان بعدهن والسبع سنبلات المهزولات اللاتي ضربها ريح السموم تكون سبع سنين: جوع، وهذا القول الذي قلت لفرعون.
Yusuf aleyhisselâm Firavun'a dedi ki: 'Ey Firavun, rüya birdir! Allah yapacağı şeyi Firavun'a bildirmiştir. Yedi güzel inek ve yedi güzel başak, yedi bolluk yılıdır; rüya birdir. Onların ardından çıkan yedi zayıf ve cılız inek ile sam rüzgârının vurduğu yedi cılız başak ise yedi kıtlık yılı olacaktır. Firavun'a söylediğim söz işte budur.'
إن الله أظهر ما هو مزمع عتيد أن يفعله، وها هذه سبع سنين يأتي الشبع والخصب العظيم جميع أرض مصر، ويأتي بعدها سبع سنين أخر يكون فيها الجوع، وينسى جميع الشبع، والخصب الذي كان في جميع أرض مصر، فيبيد أهل الأرض من الجوع من أجل الغم الذي يأتي من بعد لكثرته وشدته، وإنما أعيدت الرؤيا لفرعون ثاني مرة، لأن الأمر معد بين يدي الرب، والله معجل فعله.
'Allah, yapmayı takdir edip hazırladığı şeyi göstermiştir. İşte bütün Mısır diyarına büyük bir tokluk ve bolluk getirecek yedi yıl geliyor. Ardından, içinde kıtlık olacak başka yedi yıl gelecektir; bütün Mısır diyarında yaşanmış olan tokluk ve bolluk unutulacak, yeryüzü halkı ardından gelecek olan kederin çokluğu ve şiddeti sebebiyle kıtlıktan helak olacaktır. Rüyanın Firavun'a ikinci kez tekrarlanması ise bu işin Rabbin katında kesinleşmiş olmasındandır ve Allah onu çarçabuk yapacaktır.'
والآن فلينظر فرعون رجلاً حكيماً فهماً. فيوليه أرض مصر، فيقاسم أهل مصر على الخمس في السبع السنين، فيجمعوا جميع أفقال هذه السنين الخصبة الآتية، ويخزنوا الأفقال تحت يدي فرعون، ويحفظ القمح في القرى، وليكن الفقل معداً محفوظاً لأهل مصر لسبع سني الجوع المزمع أن يكون في جميع أرض مصر، ولا يبيد أهل الأرض بالجوع.
'Şimdi Firavun hikmetli ve anlayışlı bir adam baksın da onu Mısır diyarına yetkili kılsın. O zat bu yedi yıl boyunca Mısır halkından beşte bir oranında pay alsın; gelecek olan bu bereketli yılların bütün mahsulünü toplasınlar, mahsulleri Firavun'un emri altında depolasınlar ve buğdayı şehirlerde korusunlar. Bu mahsul, bütün Mısır diyarında vuku bulacak olan yedi kıtlık yılı için Mısır halkına hazır ve korunmuş olsun da yeryüzü halkı kıtlıktan helak olmasın.'
فحسن هذا القول عند فرعون وعند عبيده، فقال فرعون لقواده: هل يوجد مثل هذا الرجل الذي روح الله حالّ فيه؟ ثم قال فرعون ليوسف ﵊: إذا أطلعك الله على هذا كله، ليس أحد فهما مثلك، أنت المسلط على بيتي، وعن أمرك وقولي فيك يقبل جميع الشعب، وإنما أنا أعظم منك بالمنبر فقط، وقال فرعون ليوسف: انظر فقد وليتك جميع أرض مصر، وخلع فرعون خاتمه
Bu söz Firavun'un ve kölelerinin hoşuna gitti. Firavun komutanlarına: 'İçinde Allah'ın ruhu bulunan böyle bir adam bulunur mu?' dedi. Sonra Firavun Yusuf aleyhisselâm'a şöyle dedi: 'Mademki Allah sana bütün bunları bildirdi, senin gibi anlayışlı hiç kimse yoktur. Sen sarayımın mutlak hâkimi olacaksın; senin emrin ve benim senin hakkındaki sözümle bütün halk itaat edecektir. Ben senden sadece taht ile üstün olacağım.' Firavun Yusuf'a: 'Bak, seni bütün Mısır diyarına yetkili kıldım' dedi ve Firavun yüzüğünü çıkardı
من خنصره، فوضعه في خنصر يوسف ﵊، وألبسه ثياب كتان، وطوقه بطوق من ذهب، وحمله على بعض مراكبه، ونادى بين يديه: هذا أب ومسلط، وسلطانه على جميع أرض مصر، ثم قال فرعون ليوسف ﵊: إني قد أمرت أن لا يكون أحد يشير بيديه أو يخطو بقدميه دون أمرك في جميع أرض مصر.
serçe parmağından alıp Yusuf aleyhisselâm'ın serçe parmağına taktı, ona keten elbiseler giydirdi, boynuna altın bir gerdanlık taktı, onu arabalarından birine bindirdi ve önünde: 'Bu bir önder ve hâkimdir; onun hükmü bütün Mısır diyarı üzerindedir' diye nida ettirdi. Sonra Firavun Yusuf aleyhisselâm'a: 'Bütün Mısır diyarında senin emrin olmaksızın hiç kimsenin elini kaldırmamasını veya ayağıyla adım atmamasını emrettim' dedi.
ودعا فرعون اسم يوسف: موضح الخفايا، وزوجه بأسنة - وفي نسخة: بأسنات - بنت قوطفيرع إمام إسكندرية - وفي نسخة: حبر وان - فخرج يوسف ﵇ والياً على جميع أرض مصر، وكان قد أتى على يوسف ثلاثون سنة إذ وقف بين يدي فرعون، فطاف في جميع أرض مصر.
Firavun Yusuf'un adını 'Gizlilikleri Açıklayan' koydu ve onu İskenderiye rahibi —bir nüshada: On kâhini— Potifera'nın kızı Asenath —bir nüshada: Asenat— ile evlendirdi. Yusuf aleyhisselâm bütün Mısır diyarına vali olarak çıktı. Yusuf Firavun'un huzuruna çıktığında otuz yaşındaydı; bütün Mısır diyarını dolaştı.
وأغلّت الأرض في جميع السبع سني الخصب، ملأ الخزائن وجمع الأقفال في القرى، جمع قمح حقول كل قرية وما أحاط بها فخزنة فيها، وخزن يوسف ﵊ من الأقفال
Yeryüzü o yedi bolluk yılı boyunca bol ürün verdi. O da ambarları doldurdu ve şehirlerde mahsulleri topladı; her şehrin ve çevresindeki tarlaların buğdayını toplayıp orada depoladı. Yusuf aleyhisselâm mahsullerden depoladı
مثل كثيب - وفي نسخة: رمل البحر - كثيراً جداً حتى أعيى إحصاء ذلك فصار غير محصى.
bir kum tepeciği —bir nüshada: deniz kumu— gibi pek çok miktarda depoladı, öyle ki saymak imkânsız hale gelip sayılamaz oldu.
فولد ليوسف ﵊ ابنان قبل دخول سنة الجوع، ولدت له أسنة - وفي نسخة: أسنات - نبت قوطيفرع حبر وان - وفي نسخة: إمام إسكندرية - فدعا يوسف ﵊ اسم ابنه بكر منشا، لأنه قال: إن الله أنساني جميع تعبي - وفي نسخة: شقائي - وما كان منه في بيت أبي، وسمى الآخر أفراثيم، وقال: لأن الله كثرني في أرض تعبدي، فنفدت سنو الشبع الذي كان في أرض مصر، وبدأت سنو الجوع ليأتي كما قال يوسف ﵊، فكان الجوع في جميع أرض مصر، ولم يوجد الخبز في جميع أرض مصر، فجاع جميع أهل مصر، فضج الشعب على فرعون من أجل الخبز، فقال فرعون لجميع المصريين: انطلقوا إلى يوسف
Kıtlık yılı girmeden önce Yusuf aleyhisselâm'ın iki oğlu doğdu; onları kendisine On kâhini —bir nüshada: İskenderiye rahibi— Potifera'nın kızı Asenath —bir nüshada: Asenat— doğurdu. Yusuf aleyhisselâm ilk oğlunun adını Menaşe koydu; çünkü: 'Allah bana bütün zahmetimi —bir nüshada: sıkıntımı— ve babamın evinde geçen her şeyi unutturdu' dedi. Diğerinin adını Efraim koydu ve: 'Çünkü Allah beni esaret diyarında çoğalttı' dedi. Mısır diyarındaki tokluk yılları bitti ve Yusuf aleyhisselâm'ın söylediği gibi kıtlık yılları başladı. Bütün Mısır diyarında kıtlık baş gösterdi ve bütün Mısır diyarında ekmek bulunmaz oldu; bütün Mısır halkı acıktı. Halk ekmek için Firavun'a feryat etti. Firavun da bütün Mısırlılara: 'Yusuf'a gidin
عليه السلام فافعلوا جميع ما يأمركم به.
aleyhisselâm ve size ne emrederse onu yapın' dedi.
ولما كان المعنى - كما تقدم: فجعل إليه خزائن الأرض، فجاءت السنون المخصبة، فدبرها بما علمه الله، ثم جاءت السنون المجدبة فأجدبت جميع أرض مصر وما والاها من بلاد الشام وغيرها، فأخرج ما كان ادخره من غلال سبع سنين بالتدريج أولاً فأولاً - كما حد له {العليم الحكيم} فتسامع به الناس فجاؤوا للامتيار منه من كل أوب {وجاء إخوة يوسف} العشرة لذلك، وحلف أبوهم بنيامين أخا يوسف ﵇ لأمه عنده، ودل على تسهيله إذنهم بالفاء فقال: {فدخلوا عليه} أي لأنه كان يباشر الأمور بنفسه كما هو فعل الكفاة الحزمة، لا يثق فيه بغيره {فعرفهم} لأنه كان مرتقباً لحضورهم لعلمه بجدب بلادهم وعقد همته بهم. مع كونه يعرف هيئاتهم في لباسهم وغيره، ولم يتغير عليه كبير من حالهم. لمفارقته إياهم رجالاً {وهم له منكرون *} ثابت إنكارهم عريق فيهم وصفهم به، لعدم خطوره ببالهم لطول العهد، مع ما تغير عليهم من هيئته بالسن وانضاف إليه من الحشم والخدم واللباس وهيئة البلد وهيبة الملك
Daha önce geçtiği üzere mana şöyle olunca: Yeryüzünün hazineleri ona verildi, bolluk yılları geldi, o da Allah'ın kendisine öğrettiği şekilde onları idare etti; sonra kıtlık yılları geldi, bütün Mısır diyarı ve çevresindeki Şam beldeleri ve diğer yerler kıtlığa uğradı. O da {العليم الحكيم} “hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olan [Allah]”ın kendisi için belirlediği şekilde yedi yılın mahsulünden biriktirdiğini azar azar, peyderpey çıkardı; insanlar bunu işitip her taraftan zahire almak için geldiler; {وجاء إخوة يوسف} “Yusuf'un kardeşleri de geldi” yani bunun için on kardeşi geldi; babaları ise Yusuf aleyhisselâm'ın anne-bir kardeşi Bünyamin'i yanında alıkoydu. Onların gelişlerindeki kolaylığa 'fâ' ile işaret ederek şöyle buyurdu: {فدخلوا عليه} “ve huzuruna girdiler” yani işleri bizzat kendisi yürüttüğü için —ki bu basiretli ve dirayetli yöneticilerin işidir, bu hususta başkasına güvenmezdi—; {فعرفهم} “o onları hemen tanıdı” çünkü memleketlerinin kıtlık içinde olduğunu bildiğinden ve zihnini onlara bağladığından gelişlerini beklemekteydi; bununla birlikte onların kılık kıyafetlerindeki heyetlerini de biliyordu ve kendilerinden ayrılırken yetişkin adamlar oldukları için durumlarında büyük bir değişiklik olmamıştı; {وهم له منكرون *} “onlar ise onu tanımıyorlardı.” Onların bu inkârı ve tanıyamayışı kökleşmiş ve kendilerinde sabit bir vasıf olmuştu; çünkü aradan uzun zaman geçmesi sebebiyle onu hiç akıllarına getirmemişlerdi; üstelik yaş ilerlemesiyle onun heyetinde meydana gelen değişiklik, maiyeti, hizmetçileri, giyimi, memleketin heyeti, melikliğin heybeti
وعز السلطان، وغير ذلك مما ينكر معه المعروف، ويستوحش لأجله من المألوف، وفق ما قال تعالى {لتنبئنهم بأمرهم هذا وهم لا يشعرون} [يوسف: ١٥] والدخول: الانتقال إلى محيط، والمعرفة: تبين الشيء بالقلب بما لو شوهد لفرق بينه وبين غيره مما ليس على خاص صفته.
ve sultanlığın izzeti gibi tanıdık olanın yadırganmasına ve alışılmış olanın yabancılaşmasına yol açan hususlar da buna eklenmişti; nitekim Allah Teâlâ: {لتنبئنهم بأمرهم هذا وهم لا يشعرون} “Onlar farkında değillerken bu işlerini kendilerine elbette haber vereceksin” [Yûsuf: 15] buyurmuştur. Duhl (دُخُول), bir muhite intikal etmek; Ma'rife (مَعْرِفَة) ise bir şeyi kalple öyle apaçık kavramaktır ki, görüldüğünde kendine has niteliği taşımayan diğer şeylerden ayırt edilebilir.
ولما كان المعنى في قوة أن يقال: فطلبوا منه الميرة فباعهم بعد أن استخبرهم عن أمرهم، وقال لهم: لعلكم جواسيس؟ وسألهم عن جميع حالهم. فأخبروه بأبيهم وأخيهم منه، ليعلم صلاحهم ولا يظن أنهم جواسيس، عطف عليه قوله: {ولما جهزهم} أي يوسف ﵊ {بجهازهم} الذي جاؤوا له وقد أحسن إليهم؛ والجهاز: فاخر المتاع الذي يحمل من بلد إلى بلد {قال} أي لهم {ائتوني} أيها العصابة {بأخ لكم} كائن {من أبيكم} يأتي برسالة من أبيكم الرجل الصالح حتى أصدقكم، أو أنهم طلبوا منه لأخيهم حملاً، فأظهر أنه لم يصدقهم، وطلب إحضاره ليعطيه، فإنه كان يوزع الطعام على قدر الكفاية؛ ثم رغبهم بإطماعهم في مثل ما فعل بهم من الإحسان، وكان قد أحسن نزلهم، فقال مقرراً لهم بما رأوا منه:
Mana şu takdirde olunca: Ondan zahire istediler, o da durumlarını sorup soruşturduktan sonra ve onlara 'Yoksa siz casus musunuz?' deyip bütün hallerini sorduktan sonra onlara zahire sattı; onlar da iyi niyetli oldukları bilinsin ve casus zannedilmesinler diye babalarını ve onun öz kardeşini haber verdiler; işte buna şu buyruk atfedildi: {ولما جهزهم} “[Yusuf] onların yüklerini hazırlayınca” yani Yusuf aleyhisselâm {بجهازهم} “hazırlıklarıyla” yani almak için geldikleri şeylerle onları donatıp kendilerine ikramda bulununca; Cihâz (جَهَاز), bir beldeden diğerine taşınan kıymetli metadır; {قال} “dedi ki” yani onlara: {ائتوني} “Bana getirin” ey cemaat, {بأخ لكم} “bir kardeşinizi” olan {من أبيكم} “babanızdan” ki o salih adam olan babanızdan bir mektup getirsin de sizi tasdik edeyim; yahut kardeşleri için bir yük istemişlerdi de o onları tasdik etmemiş gibi görünerek ona vermek üzere onu getirmelerini talep etti, zira erzakı ihtiyaç miktarına göre dağıtıyordu; sonra onlara yaptığı ihsanın bir benzerini vaat ederek onları teşvik etti; nitekim onları güzel bir şekilde ağırlamıştı; kendisinden gördükleri şeyi ikrar ettirerek şöyle dedi:
{ألا ترون} أي تعلمون علماً هو كالرؤية {أني أوفي الكيل} أي أتمه دائماً على ما يوجبه الحق {وأنا خير المنزلين *} أضع الشيء في أولى منازله.
{ألا ترون} “Görmüyor musunuz” yani görmüş gibi kesin olarak bilmiyor musunuz {أني أوفي الكيل} “ölçeği tam tuttuğumu” yani hakkın gerektirdiği şekilde onu daima tastamam verdiğimi {وأنا خير المنزلين *} “ve benim konukseverlerin en hayırlısı olduğumu?” Her şeyi en lâyık olduğu mertebesine koyarım.
ولما رغبهم، رهبهم فقال: {فإن لم تأتوني به} أي بأخيكم أول قدمة تقدمونها {فلا كيل لكم} وعرفهم أنه لا يمنعهم من غيره فقال: {عندي ولا تقربون *} ومع ذلك فلم يخطر ببالهم أنه يوسف، فكأنه قيل: فما قالوا؟ فقيل: {قالوا سنراود} أي بوعد لا خلف فيه حين نصل {عن أباه} أي نكلمه فيه وننازعه الكلام ونحتال عليه فيه، ونتلطف في ذلك، ولا ندع جهداً؛ ثم أكدوا ذلك - بعد الجملة الفعلية المصدرة بالسين - بالجملة الاسمية المؤكدة بحرفي التأكيد، فقالوا: {وإنا لفاعلون *} أي ما أمرتنا به والتزامناه، وقد مضى عند {وراودته} أن المادة - يائية وواوية بهمز وبغير همز - تدور على الدوران، ومن لوازمه القصد والإقبال والإدبار والرفق والمهلة، وقد مضى بيان غير المهموز، وأما المهموز فمنه درأه، أي دفعه - لأن المدفوع يرد إلى الموضع الذي أتى منه، والمدارأة: المدافعة والمنازعة مطلقاً، أي سواء كانت برفق أو بعنف، ثم كثرت فقصرت
Onları teşvik ettikten sonra korkutarak şöyle dedi: {فإن لم تأتوني به} “Eğer onu bana getirmezseniz” yani bir dahaki ilk gelişinizde o kardeşinizi getirmezseniz {فلا كيل لكم} “artık size hiçbir ölçek [zahire] yoktur” ve kendilerinden başkasına engel olmayacağını da bildirerek şöyle dedi: {عندي ولا تقربون *} “katımda ve bana yaklaşmayın!” Bütün bunlara rağmen onun Yusuf olduğu akıllarına bile gelmedi. Sanki: 'Peki ne dediler?' denildi. Şöyle buyruldu: {قالوا سنراود} “Dediler ki: 'Gönlünü yapmaya çalışacağız'” yani vardığımızda hilafı olmayan bir vaatle {عن أباه} “onun hakkında babasının” yani bu hususta onunla konuşacak, söz yarışına girecek, ona dil dökecek, bu konuda yumuşak davranacak ve hiçbir çabayı esirgemeyeceğiz. Sonra 'sin' ile başlayan fiil cümlesinin ardından iki pekiştirme edatıyla tekit edilmiş isim cümlesiyle bunu pekiştirerek şöyle dediler: {وإنا لفاعلون *} “ve biz bunu muhakkak yapacak olanlarız.” Yani bize emrettiğin ve taahhüt ettiğimiz şeyi. {وراودته} ifadesinde geçtiği üzere bu kök —hemzeli ve hemzesiz olarak yâ'lı ve vâv'lı— 'dönmek' anlamı etrafında döner; bunun gerekleri arasında kastetmek, yönelmek, geri çekilmek, yumuşaklık ve mühlet vermek yer alır. Hemzesiz olanın açıklaması geçmişti; hemzeliye gelince, bunlardan biri 'Deraehu' (درأه) yani onu savdı, defetti demektir; çünkü defedilen şey geldiği yere geri döndürülür. Müdârâet (مُدَارَأَة), gerek yumuşaklıkla gerekse sertlikle olsun mutlak olarak savunma ve münakaşa etmektir; sonra çok kullanılarak
على الملاينة، ويلزم من الدفع حلول المدفوع في موضع لا يريده بغتة، ومنه: درأ علينا، أي خرج مفاجأة، قال القزاز: وأصله من قولهم: جاء السيل درأ، أي يدرأ بعضه بعضاً، وهو الذي يأتي من مكان لا يعلم به، واندرأ فلان علينا بالشر - إذا أتى به من حيث لم ندر، والدرء: النشوز، وهو من الدفع، وكوكب دريء: متوقد متلألىء - كان نوره يدفع بعضه بعضاً، ومنه درأت النار: أضاءت، واندرأ الحريق: انتشر، ودرأ الشيء: بسطه - لأن المبسوط لا يخلو عن دفع، وتدارؤوا: تدافعوا في الخصومة.
yumuşak davranmaya hasredilmiştir. Defetmekten, defedilen şeyin ansızın istemediği bir yere girmesi neticesi doğar; nitekim 'Derae aleynâ' (درأ علينا) yani aniden çıkageldi denir. Kazzâz şöyle der: Bunun aslı 'Câe's-seylü der'en' (جاء السيل درءاً) yani sel birbirini iterek geldi sözündendir; bu da bilinmeyen bir yerden gelen seldir. 'İnderae fülânün aleynâ bi'ş-şerr' (اندرأ فلان علينا بالشر) yani falan kişi bilmediğimiz bir yerden bize şer getirdi demektir. Der' (دَرْء) serkeşlik etmektir ve defetmek kökündendir. Kevkebün Dürrî (كَوْكَبٌ دُرِّيءٌ) alevli, parıldayan yıldız demektir; sanki ışığı birbirini itip parıldamaktadır. Bundan olarak 'Deraeti'n-nâr' (درأت النار) ateş parıldadı; 'İnderâe'l-harîk' (اندرأ الحريق) yangın yayıldı; 'Derae'ş-şey'' (درأ الشيء) şeyi yaydı demektir —çünkü yayılan şey itilmekten hâli olmaz—. 'Tedâraû' (تدارؤوا) ise çekişmede birbirini itişip savdılar demektir.
ودرأ البعير: أغد، ومع الغدة ورم في ظهره، وناقة دارىء: مغدة، وذلك لأن الغدة ملزومة للدفع، لا تنفك عنه بالقتب والركب وغيرهما، وكل ناتىء في الجسد هذا شأنه، ومنه الدرء: لقطعة من الجبل مشرقة، وناقة مدرىء: أنزلت اللبن وأرخت ضرعها عند النتاج - كأنها دفعتهما، وادرأت
'Derae'l-baîru' (درأ البعير) devenin sırtında beze çıktı ve beze ile birlikte sırtında şişlik oldu demektir. 'Nâkatün dâriün' (ناقة دارىء) sırtında beze olan deve demektir; çünkü beze, semer ve binek sebebiyle itilip kabarmaktan ayrılmaz. Vücutta dışa fırlayan her şişliğin durumu böyledir. Bundan olarak dağın yüksek ve çıkıntılı parçasına 'Der'' (دَرْء) denir. 'Nâkatün müdrıün' (ناقة مدرىء) doğum zamanı sütü inen ve memesini sarkıtan devedir; sanki onları dışarı itmiştir. 'İddereetü
الصيد - على «افتعلت» : اتخذت له دريئة، وقد تقدمت «الدرية» في الواوي، ومنه: ادرأت فلاناً - ذا اعتمدته، والدرء: الميل والعوج - لأنه أهل لأن يدفع ليقوم، وطريق ذو دروء، أي كور وأخاقيق أي شقوق - فكأنها تدفع صاحبها عن القصد، وتدرؤوا عليهم: تطاولوا - لأن ذلك لا يخلو عن مدافعة كالنشوز، ويلزم الدفع القوة، ومنه رجل ذو تدرا، أي منعه وقوة، ورادته بكذا - بتقديم الراء: جعلته قوة له وعماداً يدافع عنه، والردء: العون والمادة والعدل الثقيل - لأنه يدافع ليعتدل، وردأ الحائط: دعمه، وردأه بحجر: رماه به، لأنه إذا أصابه دفعه، والإبل: أحسن القيام عليها، لأن ذلك لا يكون إلا بمدافعة، وأردأ الستر: أرخاه، بدفعه له من المكان الذي كان به، وأردأ الولد: سكنه وأنسه، فدفع الهم عنه، وأردأ الشيء: أقره - كأنه لسلب الدفع،
es-sayde' (ادَّرَأْتُ الصيد) 'iftial' vezninde av için siper edindim demektir; 'Deriyye' kelimesi vâv'lı maddede geçmişti. Bundan olarak 'İddereetü fülânen' (ادرأت فلاناً) ona dayandım demektir. Der' (دَرْء) eğrilik ve büküklük demektir; çünkü doğrulması için itilmeye lâyıktır. 'Tarîkun zû dürüin' (طريق ذو دروء) tümsekli ve yarıkları olan yoldur; sanki yolcuyu istikametinden savmaktadır. 'Tederraû aleyhim' (تدرؤوا عليهم) onlara üstünlük tasladılar demektir; çünkü bu da serkeşlik gibi bir itiş kakıştan uzak değildir. Defetmek gücü gerektirir; bundan olarak 'Racülün zû tedra' (رجل ذو تدرا) yani savunması ve gücü olan adam denir. Râ harfi öne alınarak 'Râdetühû bi-kezâ' (رادته بكذا) onu kendisini savunan bir güç ve dayanak kıldım demektir. Rid' (رِدْء) yardımcı, destek ve ağır yüktür; çünkü dengeye gelsin diye itilir. 'Radae'l-hâita' (ردأ الحائط) duvarı destekledi; 'Radaehû bi-hacerin' (ردأه بحجر) ona taş attı demektir, çünkü ona isabet edince onu iter. 'Radae'l-ibile' develere güzelce baktı demektir; çünkü bu ancak savunup gözetmekle olur. 'Erdae's-sitra' perdeyi bulunduğu yerden iterek sarkıttı; 'Erdae'l-velede' çocuğu teskin edip avuttu ve kederi ondan savdı; 'Erdae'ş-şeye' şeyi yerinde bıraktı demektir —sanki itmeyi kaldırmak içindir—.
وكذا أردأه أي أفسده، إما بأنه لم يدافعه بإحسان القيام عليه فأفسده، أو أنه زاد في الدفع حتى فسد، ومن ذلك أردأ - إذا فعل رديئاً، أي فعلا فاسداً ليس بجيد، وكأن من ذلك الأدرة - بالضم ساكنة وتحرك - وهي عظم الخصيتين في الناس والخيل؛ ومن التدافع: ترأدت الحية: اهتزت في انسيابها ورفعت رأسها، والريح: اضطربت - فكأن بعضها يدفع بعضاً، ومنه رأد الضحى: ارتفاعه، وترأد الضحى: ارتفع، وكذلك الجارية الرأدة والرؤد - بالضم، أي الناعمة، وقال القزاز: السريعة الشباب مع حسن غذاء، وقال ابن دريد: جارية رأدة - غير مهموز: كثيرة المجيء والذهاب، فإذا قلت: جارية رؤدة فهي الناعمة.
Aynı şekilde 'Erdaehû' onu ifsat etti demektir; ya ona güzelce bakmayıp ifsat etmiştir ya da ifsat edecek derecede itmede aşırıya gitmiştir. Bundan olarak 'Erdae' (أردأ) kötü, yani bozuk ve iyi olmayan bir iş yaptı demektir. İnsanlarda ve atlarda husyelerin büyümesi demek olan 'Udrah' (أُدْرَة) —ötreli, sakin veya harekeli— kelimesi de bundan gibidir. İtişip kaynaşmaktan olarak 'Teraedeti'l-hayyetü' (ترأدت الحية) yılan sürünürken dalgalandı ve başını kaldırdı; rüzgâr için 'Teraedeti'r-rîhu' dalgalanıp esti —sanki bir kısmı diğerini itmektedir— denir. Bundan olarak 'Re'dü'd-duhâ' (رأد الضحى) kuşluğun yükselmesidir; 'Teraede'd-duhâ' kuşluk vakti yükseldi demektir. Aynı şekilde 'Câriyetün re'detün' ve 'ru'dün' (رُؤْد) —ötre ile— narin, taze genç kız demektir. Kazzâz: 'İyi beslenmeyle birlikte çabuk serpilip gelişen kızdır' demiştir. İbn Düreyd ise: 'Hemzesiz olarak Câriyetün râdetün (رادة) çok gidip gelen kızdır; Câriyetün ru'detün dediğinde ise narin kızdır' demiştir.
فإذا فسرت بالذهاب والمجيء فهو من الدوران الذي هو المدار، وإذا فسرت بالناعمة فهو من الاضطراب اللازم له، وغصن رؤد - بالضم: رطب - من ذلك، قال القزاز: وأحسب الجارية الناعمة إنما سميت رؤداً من هذا، وترأد: اهتز نعمة، وزيد: قام فأخذته رعدة، والغصن: تفيأ، والعنق: التوى - كله
Eğer gidip gelmekle tefsir edilirse, bu hareketin aslı olan dönmek kökündendir; narinlikle tefsir edilirse, dönmenin gereği olan titreşip salınmaktandır. 'Gusnün ru'dün' (غُصْنٌ رُؤْد) —ötre ile— taze, körpe dal demektir ve bundandır. Kazzâz: 'Narin genç kıza bu sebeple ru'd dendiğini sanıyorum' demiştir. 'Teraede' (ترأد) tazelikten salındı; 'Teraede Zeydün' Zeyd kalktı da kendisini bir titreme aldı; 'Teraede'l-gusnu' dal gölgelendi; 'Teraede'l-unuku' boyun büküldü demektir; hepsi
من الدوران وما يلزمه من الاضطراب، ورئد الإنسان: صديقه، لأنه يراوده ويداوره، والرأدة: أصل اللحى، وهو أصول منبت الأسنان، وهو العظم الذي يدور فيه طرفا اللحيين مما يلي الصدغين؛ ومن الرفق والمهلة: الرؤدة - بالضم، وهي التؤدة.
dönmekten ve onun gerektirdiği dalgalanıp salınmaktandır. Kişinin 'Ri'd'i (رِئْد) onun dostudur; çünkü onunla münasebet kurar ve dönüp dolaşır. 'Re'deh' (رَأْدَة) çenenin aslıdır ki dişlerin bitim kökleridir ve şakaklara bitişik olan iki çene kemiğinin döndüğü kemiktir. Yumuşaklık ve mühlet vermekten olarak: 'Ru'deh' (رُؤْدَة) —ötre ile— teenni ve ağırbaşlılıktır.
ولما أعلمنا سبحانه أنه رغبهم في شأن أخيه، ورهبهم بالقول، أعلمنا بأنه رغبهم فيه بالفعل، فقال عاطفاً على قوله الماضي لهم: {وقال} أي يوسف ﵊ شفقة على إخوته وإرادة لنصحهم فيما سألهم فيه: {لفتيانه} أي غلمانه، وأصل الفتى: الشاب القوي، وسيأتي شرحه عند قوله تعالى: {تفتؤا تذكر يوسف} {اجعلوا بضاعتهم} أي ما بضعوه أي قطعوه من مالهم للتجارة وأخذناه منهم ثمناً لطعامهم الذي دفعناه لهم {في رحالهم} أي عدولهم؛ والرحل: ما أعد للرحيل من وعاء أو مركب {لعلهم يعرفونها} أي بضاعتهم؛ وعبر بأداة التحقق تفاؤلاً لهم بالسلامة، أو ظناً، أو علماً بالوحي، فقال: {إذا انقلبوا} راجعين {إلى أهلهم} أي يعرفون أنها هي بعينها، رددتها
Sübhânehu ve Teâlâ kardeşleri hususunda onları sözle teşvik ettiğini ve korkuttuğunu bize bildirdikten sonra, fiille de onları teşvik ettiğini bildirerek onlara daha önce söylediği söze atfen şöyle buyurdu: {وقال} “Ve [Yusuf] dedi ki” yani Yusuf aleyhisselâm kardeşlerine şefkat duyarak ve kendilerinden istediği hususta onların iyiliğini arzu ederek: {لفتيانه} “uşaklarına” yani hizmetçilerine; Feta (فَتَى) kelimesinin aslı güçlü genç demektir, açıklaması Allah Teâlâ'nın: {تفتؤا تذكر يوسف} buyruğunda gelecektir; {اجعلوا بضاعتهم} “Sermayelerini koyun” yani ticaret için mallarından ayırdıkları ve kendilerine verdiğimiz yiyeceğin bedeli olarak onlardan aldığımız şeyi {في رحالهم} “yüklerinin içine” yani çuvallarına; Rahl (رَحْل), kap veya binek olsun yolculuk için hazırlanan şeydir; {لعلهم يعرفونها} “olur ki onu tanırlar” yani sermayelerini; onların selametine dair bir hüsnüzanla veya vahiy bilgisiyle gerçekleşme edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {إذا انقلبوا} döndükleri zaman {إلى أهلهم} “ailelerine” yani onun kendilerine bir ihsan olarak geri verdiğim
عليهم إحساناً إليهم، ويجزمون بذلك، ولا يظنون أن الله أخلف عليهم مثلها نظراً إلى حالهم وكرامة لأبيهم، ويعرفون هذه النعمة لي {ولعلهم يرجعون *} أي ليكون حالهم وحال من يرجع إلينا إذا عرفوها، لردها تورعاً، أو للميرة بها إن لم يكن عندهم غيرها، أو طمعاً في مثل هذا، وإنما لم يبادر إلى تعريفهم بنفسه والتعجيل بإدخال السرور على أبيه، لأن ذلك غير ممكن عادة - لما يأتي من الحكم البالغة والتدبير المتين، ودل على إسراعهم في الرجوع بالفاء فقال: {فلما رجعوا} أي إخوة يوسف ﵊ {إلى أبيهم} حملهم ما رأوا - من إحسان الصديق وحاجتهم إليه وتبرئتهم لأنفسهم عن أن يكونوا جواسيس - على أن {قالوا ياأبانا} .
bizzat kendi malları olduğunu kesin olarak bilsinler; durumlarına bakarak ve babalarının hürmetine Allah'ın kendilerine bunun bir benzerini ihsan ettiğini zannetmesinler ve benim bu lütfumu bilsinler; {ولعلهم يرجعون *} “ve umulur ki geri dönerler.” Yani onu tanıdıklarında halleri ve bize geri dönen kimsenin hali gibi olsun; takva gereği onu iade etmek için veya yanlarında başka sermaye yoksa onunla erzak almak yahut benzer bir lütfa nail olma arzusuyla dönsünler. Kendisini hemen tanıtmaya ve babasını bir an önce sevindirmeye kalkışmaması ise âdeten mümkün olmadığından ve ileride gelecek olan üstün hikmetler ve sağlam tedbirler sebebiyledir. Geri dönmekteki acelelerini 'fâ' ile göstererek şöyle buyurdu: {فلما رجعوا} “Döndükleri zaman” yani Yusuf aleyhisselâm'ın kardeşleri {إلى أبيهم} “babalarına” o dosdoğru zatın kendilerine yaptığı ihsanı, ona olan muhtaçlıklarını ve kendilerini casusluk töhmetinden temize çıkarma arzularını gördükleri için bu durum onları şöyle demeye sevk etti: {قالوا ياأبانا} “Dediler ki: 'Ey babamız!'”
ولما كان المضار لهم مطلق المنع، بنوا للمفعول قولهم: {منع منا الكيل} لأخينا بنيامين على بعيره لغيبته، ولنا كلنا بعد هذه المرة إن لم نذهب به معنا ليظهر صدقنا؛ والمنع: إيجاد ما يتعذر به على القادر الفعل.
Kendilerine zarar veren şey mutlak engellenme olunca, sözlerini meçhul sîga ile kurup şöyle dediler: {منع منا الكيل} “Bizden ölçek menedildi” yani yanımızda bulunmadığı için kardeşimiz Bünyamin'in devesi için ve doğruluğumuz ortaya çıksın diye onu yanımızda götürmezsek bu seferden sonra hepimiz için [erzak verilmesi yasaklandı]. Men' (مَنْع), güç yetirenin fiil işlemesini imkânsız kılacak şeyi var etmektir.
وضده: التسليط، وأما العجز فضده القدرة {فأرسل} أي بسبب إزالة هذا المنع {معنا أخانا} إنك إن ترسله معنا {نكتل} أي لنفسه كما يكتال كل واحد منا لنفسه - هذا على قراءة حمزة والكسائي
Zıddı ise serbest bırakmaktır. Aczin zıddı ise kudrettir. {فأرسل} “Şu halde gönder” yani bu engelin kalkması için {معنا أخانا} “kardeşimizi bizimle birlikte” şayet onu bizimle gönderirsen {نكتل} “zahire alalım” yani her birimizin kendisi için erzak alması gibi o da kendisi için alsın —bu, Hamza ve Kisâî'nin
بالتحانية، ولنؤوله على قراءة الجماعة بالنون - من الميرة ما وظفه العزيز، وهو لكل واحد حمل، وأكدوا لما تقدم من فعلهم بيوسف ﵊ مما يوجب الارتياب بهم، فقالوا: {وإنا له} أي خاصة {لحافظون *} أي عن أن يناله مكروه حتى نرده إليك، عريقون في هذا الوصف، فكأنه قيل: ما فعل في هذا بعد ما فعلوا إذ أرسل معهم يوسف ﵊؟ قيل: عزم على إرساله معهم، ولكنه أظهر اللجاء إلى الله تعالى في أمره غير قانع بوعدهم المؤكد في حفظه، لما سبق منهم من مثله في يوسف ﵊ بأن {قال هل آمنكم} أي أقبل منكم الآن وفي مستقبل الزمان تأمينكم لي فيه مما يسوءني تأميناً مستعلياً {عليه} أي بنيامين {إلا كما آمنتكم} أي في الماضي {على أخيه} أي يوسف ﵊.
ye ile okuyuşuna göredir; cumhurun nûn ile okuyuşuna göre ise— Azîz'in tayin ettiği zahireden alalım ki bu da her bir kişi için bir yüktür. Yusuf aleyhisselâm'a daha önce yaptıkları ve kendilerinden şüphe edilmesini gerektiren fiilden dolayı sözlerini tekit ederek şöyle dediler: {وإنا له} “ve biz onu” yani özellikle onu {لحافظون *} “kesinlikle koruyucularız.” Yani sana geri getirinceye kadar başına kötü bir şey gelmesinden koruyacağız, bu vasıfta son derece kararlıyız. Sanki şöyle denildi: Yusuf aleyhisselâm'ı onlarla gönderdiğinde yaptıklarından sonra bu hususta ne yaptı? Denildi ki: Onu onlarla göndermeye azmetti, fakat Yusuf aleyhisselâm konusunda daha önce benzer bir söz verdikleri için onların korumaya dair tekitli vaatleriyle yetinmeyip işi Allah Teâlâ'ya havale ettiğini göstererek şöyle {قال هل آمنكم} “Dedi ki: 'Size güvenir miyim hiç?'” yani beni üzecek bir şey hususunda şimdi ve gelecekte ona dair bana güvence vermenizi tam bir emniyetle kabul eder miyim {عليه} “onun hakkında” yani Bünyamin hakkında {إلا كما آمنتكم} “vaktiyle güvendiğimden başka türlü” yani geçmişte {على أخيه} “kardeşi hakkında” yani Yusuf aleyhisselâm hakkında.
ولما كان لم يطلع يوسف ﵊ على خيانة قبل ما فعلوا به، وكان ائتمانه لهم عليه إنما هو زمان يسير، أثبت الجار فقال: {من قبل} فإنكم أكدتم غاية التأكيد فلم تحفظوه لي ولم تردوه إليّ - والأمن: اطمئنان القلب إلى سلامة النفس - فأنا في هذا لا آمن عليه إلا الله {فالله} أي المحيط علماً وقدرة {خير حافظاً} منكم ومن كل أحد {وهو} أي باطناً وظاهراً {أرحم الراحمين *}
Onların Yusuf aleyhisselâm'a yaptıklarından önce kendilerinden bir hıyanet görmediği ve ona dair kendilerine güvenmesi de pek kısa bir süre olduğu için harf-i cerri sabit tutarak şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce?” Çünkü siz son derece tekitli söz vermiştiniz de onu benim için korumadınız ve bana geri getirmediniz. Emn (أَمْن), nefsin selametine kalbin mutmain olmasıdır. Ben ise bu hususta Allah'tan başkasına güvenmem; {فالله} “Oysa Allah” yani ilim ve kudreti her şeyi kuşatan {خير حافظاً} “en hayırlı koruyucudur” sizden de herkesten de {وهو} “ve O” yani gizlide ve açıkta {أرحم الراحمين *} “merhametlilerin en merhametlisidir.”
فهو أرحم بي من أن يفجعني به بعد مصيبتي بأخيه؛ فأرادوا تفريغ ما قدموا به من الميرة {ولما فتحوا} أي أولاد يعقوب ﵊ {متاعهم} أي أوعيتهم التي حملوها من مصر {وجدوا بضاعتهم} أي ما كان معهم من كنعان بشراء القوت.
O, kardeşinin acısından sonra onunla beni imtihan etmekten yana bana çok daha merhametlidir. Getirdikleri erzakı boşaltmak istediler; {ولما فتحوا} “Ve açtıkları zaman” yani Yakub aleyhisselâm'ın oğulları {متاعهم} “yüklerini” yani Mısır'dan yüklenip getirdikleri kaplarını {وجدوا بضاعتهم} “sermayelerini buldular” yani yiyecek satın almak için Kenan diyarından yanlarında götürdükleri mallarını.
ولما كان المفرح مطلق الرد. بنى للمفعول قوله: {ردت إليهم} والوجدان: ظهور الشيء للنفس بحاسة أو ما يغني عنها، فكأنه قيل: ما قالوا؟ فقيل: {قالوا} أي لأبيهم {ياأبانا ما} أي أي شيء {نبغي} أي نريد، فكأنه قال لهم: ما الخبر؟ فقالوا بياناً لذلك وتأكيداً للسؤال في استصحاب أخيهم: {هذه بضاعتنا} ثم بينوا مضمون الإشارة بقولهم: {ردت إلينا} هل فوق هذا من إكرام.
Sevindirici olan şey iadenin bizzat kendisi olduğu için fiili meçhul kılarak şöyle buyurdu: {ردت إليهم} “kendilerine geri verilmiş olduğunu.” Vicdân (وِجْدَان), bir şeyin bir duyu veya onun yerini tutan bir vasıta ile nefse zahir olmasıdır. Sanki şöyle denildi: Ne dediler? Şöyle buyruldu: {قالوا} “Dediler ki” yani babalarına: {ياأبانا ما} “Ey babamız! Daha ne” yani hangi şeyi {نبغي} “isteriz?” Sanki onlara: 'Ne var, ne haber?' demişti de onlar bunu açıklamak ve kardeşlerini yanlarına alma talebini tekit etmek üzere: {هذه بضاعتنا} “İşte sermayemiz” dediler, sonra işaretin muhtevasını şu sözleriyle açıkladılar: {ردت إلينا} “bize geri verilmiş!” Bundan daha büyük bir ikram olabilir mi?
ولما كان التقدير: فنرجع بها إليه بأخينا، فيظهر له نصحنا وصدقنا، بنى عليه قوله: {ونمير أهلنا} أي نجلب إليهم الميرة برجوعنا إليه؛ والميرة: الأطعمة التي تحمل من بلد إلى بلد {ونحفظ أخانا} فلا يصيبه شيء مما يخشى عليه، تأكيداً للوعد بحفظه وبياناً لعدم ضرر في سفره، ويدل على ما في التوراة - من أنه كان سجن أحدهم ليأتوا بأخيهم الأصغر - قوله: {ونزداد كيل بعير} أي فيكون جملة ما نأتي به
Takdir: 'Onunla kardeşimizle birlikte ona geri döneriz de samimiyetimiz ve doğruluğumuz ona zahir olur' şeklinde olunca, şu sözünü buna bina etti: {ونمير أهلنا} “Böylece ailemize zahire getiririz” yani ona geri dönmekle onlara erzak taşırız; Mîre (مِيرَة), bir beldeden diğerine taşınan yiyecek maddeleridir; {ونحفظ أخانا} “kardeşimizi de koruruz” öyle ki korkulacak hiçbir şey başına gelmez; bu, onu koruma vaadini pekiştirmek ve yolculuğunda bir zarar olmadığını beyan etmek içindir. Küçük kardeşlerini getirmeleri için onlardan birini hapsettiğine dair Tevrat'ta geçen hususa şu buyruk delalet etmektedir: {ونزداد كيل بعير} “ve bir deve yükü [zahire] artırırız” yani ona döndükten sonra
بعد الرجوع إليه اثني عشر حملاً، لكل منا حمل، وللمسجون حملان - لكرّته الأولى والثانية، وذلك أنه كان لا يعطي إلا حملاً لكل رأس، فكأنه ما أعطاهم لما جهزهم غير تسعة أحمال، فكأنه قيل: وهل يجيبكم إلى ذلك في هذه الأزمة؟ فقالوا: نعم، لأن {ذلك كيل يسير *} بالنسبة إلى ما رأينا من كرم شمائله وضخامه ملكه وفخامة همته، فكأنه قيل: فما قال لهم؟ فقيل: {قال} أي يعقوب ﵊ {لن أرسله} أي بنيامين كائناً {معكم} أي في وقت من الأوقات {حتى تؤتون} من الإيتاء وهو الإعطاء، أي إيصال الشيء إلى الأخذ {موثقاً} وهو العقد المؤكد.
getireceğimiz toplam miktar on iki yük olur: Her birimize bir yük, hapsedilen için de birinci ve ikinci gelişi için iki yük. Çünkü o, baş başına bir yükten fazlasını vermiyordu; sanki yüklerini hazırladığında onlara dokuz yükten fazlasını vermemişti. Sanki şöyle denildi: Bu kıtlıkta size bunu verir mi? Dediler ki: Evet, çünkü {ذلك كيل يسير *} “Bu [aldığımız], pek az bir ölçektir.” Gördüğümüz ahlâkının cömertliği, mülkünün büyüklüğü ve himmetinin yüceliği karşısında bu [isteyeceğimiz] pek kolay bir ölçektir. Sanki: 'Peki onlara ne dedi?' denildi. Şöyle buyruldu: {قال} “[Yakub] dedi ki” yani Yakub aleyhisselâm: {لن أرسله} “Onu asla göndermeyeceğim” yani Bünyamin'i {معكم} “sizinle beraber” hiçbir vakitte {حتى تؤتون} “bana verinceye kadar” İtâ (إِيتَاء) kelimesinden olup vermek, yani bir şeyi alana ulaştırmaktır; {موثقاً} “sağlam bir söz” ki bu tekitli bir akittir.
ولما كان مراده موثقاً ربانياً، وكان الموثق الرباني - وهو ما كان بأسمائه تعالى لكونه أذن سبحانه فيه وأمر بالوثوق به - كأنه منه، قال: {من الله} أي الملك الأعظم بأيمان عظيمة: والله {لتأتنَّني} كلكم {به} من الإيتان، وهو المجيء في كل حال {إلا} في حال {أي يحاط} أي تحصل الإحاطة بمصيبة من المصائب، لا طاقة لكم بها {بكم} فتهلكوا من عند آخركم، كل ذلك زيادة في التوثيق، لما حصل له من المصيبة بيوسف ﵊ وإن كان الاعتماد في حفظه إنما هو على الله، وهذا من باب «اعقلها وتوكل» فأجابوه إلى
Muradı rabbanî bir teminat olunca —rabbanî teminat da Allah Teâlâ'nın isimleriyle yapılan yemindir, çünkü Sübhânehu buna izin vermiş ve ona güvenilmesini emretmiştir— sanki O'nun katındanmış gibi şöyle buyurdu: {من الله} “Allah adına” yani en büyük Hükümran adına büyük yeminlerle: Vallahi {لتأتنَّني} “onu bana getireceğinize dair” hepiniz {به} “onu” îtân (إِيتَان) kökünden olup her halükarda getirmektir; {إلا} “ancak” şu hal müstesna: {أي يحاط} “kuşatılmanız hali” yani takat yetiremeyeceğiniz bir musibetle çepeçevre kuşatılmanız {بكم} “sizin” ve hepinizin helak olması hali. Bütün bunlar, Yusuf aleyhisselâm sebebiyle başına gelen musibetten ötürü teminatı artırmak içindir; gerçi onu korumada dayanak ancak Allah'tır ve bu 'deveni bağla ve tevekkül et' kabilindendir. Onlar da onun istediği
جميع ما سأل {فلما آتوه} أي أعطاه بنوه {موثقهم قال الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {على ما نقول وكيل *} هو القادر على الوفاء به المرجو للتصرف فيه بالغبطة، لا أنتم.
her şeye olumlu cevap verdiler; {فلما آتوه} “Ona verdikleri zaman” yani oğulları ona verdiklerinde {موثقهم} “sağlam sözlerini” {قال الله} “dedi ki: 'Allah'” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah] {على ما نقول وكيل *} “bu söylediklerimize vekildir.'” Ona vefa göstermeye gücü yeten ve hakkında hayırla tasarrufta bulunması umulan O'dur, siz değilsiniz.
ولما سمح لهم بخروجه معهم، أتبع تعالى ذلك الخبر عن أمره لهم بالاحتياط من المصائب لأنهم أحد عشر رجلاً إخوة أهل جمال وبسطة، وكانوا قد شهروا عند المصريين بعض الشهرة، بسبب ما دار بينهم وبين يوسف ﵊ من الكلام في المرة الأولى، فكانوا مظنة لأن ترمقهم الأبصار ويشار إليهم بالأصابع، فيصابوا بالعين، ولم يوصهم في المرة الأولى، لأنهم كانوا مجهولين، مع شغل الناس بما هم فيه من القحط، فقال حكاية عنه: {وقال} أي يعقوب ﵊ لبنيه عندما أرادوا السفر: {يابني} محذراً لهم من شر الحسد والعين - {لا تدخلوا} إذا قدمتم إلى مصر {من باب واحد} من أبوابها؛ والواحد على الإطلاق: الذي لا ينقسم، وأما المقيد بإجرائه على موصوف كباب واحد، فهو ما لا ينقسم في معنى ذلك الموصوف {وادخلوا من أبواب} واحترز من أن
Onun kendileriyle gitmesine izin verince, Allah Teâlâ bunun ardından musibetlere karşı tedbirli olmalarını emrettiğini haber verdi; çünkü onlar on bir kişiydiler, güzellik ve heybet sahibi kardeşlerdi; ilk seferde Yusuf aleyhisselâm ile aralarında geçen konuşmalar sebebiyle Mısırlılar nezdinde bir miktar tanınmışlardı. Dolayısıyla gözlerin kendilerine dikilmesi, parmakla gösterilmeleri ve kendilerine nazar değmesi muhtemeldi. İlk seferde onları tenbih etmemişti; çünkü insanlar içinde bulundukları kıtlıkla meşgul olduklarından onlar tanınmıyorlardı. Ondan naklederek şöyle buyurdu: {وقال} “Ve [Yakub] dedi ki” yolculuğa çıkmak istediklerinde oğullarına: {يابني} “Oğullarım!” —onları haset ve nazar şerrinden sakındırarak— {لا تدخلوا} “Girmeyin” Mısır'a vardığınızda {من باب واحد} “tek bir kapıdan” onun kapılarından; mutlak olarak 'bir', bölünme kabul etmeyendir; tek bir kapı gibi bir mevsufa bağlanmış olan ise o mevsufun manasında bölünmeyendir; {وادخلوا من أبواب} “kapılardan girin” ve kapıların birbirine bitişik yahut çok yakın
تكون متلاصقة أو متقاربة جداً، فقال: {متفرقة} أي تفرقاً كبيراً، وهذا حكم التكليف لئلا يصابوا بالعين - كما نقله الرماني عن ابن عباس ﵄ والحسن وقتادة والضحاك والسدي، فإن العين حق، وهي من قدر الله، وقد ورد شرعنا بذلك، ففي الصحيحين وغيرهما عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال «العين حق» وفي رواية عند أحمد وابن ماجه: «يحضرها الشيطان وحسد بن آدم» ولمسلم والترمذي والنسائي عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «العين حق، ولو شيء سابق القدر لسبقته العين، وإذا استغسلتم فاغسلوا» ولأبي نعيم في الحلية عن جابر ﵁ أن النبي قال: «إن العين لتدخل الجمل القدر والرجل القبر» ولأبي داود عن أسماء بنت يزيد ﵂ أن النبي ﷺ قال: «وإنما لتدرك الفارس فتدعثره»
olmasından sakındırarak şöyle dedi: {متفرقة} “ayrı ayrı” yani birbirinden oldukça uzak. Bu, Rummânî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Hasan, Katâde, Dahhâk ve Süddî'den naklettiği üzere kendilerine nazar değmesin diye bir tedbir emridir; zira nazar haktır ve Allah'ın kaderindendir. Şeriatımızda da bu husus varit olmuştur: Nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Nazar haktır' buyurmuştur. Ahmed ve İbn Mâce'deki bir rivayette: 'Ona şeytan ve âdemoğlunun hasedi hazır bulunur' denmiştir. Müslim, Tirmizî ve Nesâî'de İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Nazar haktır; şayet kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı nazar onun önüne geçerdi. Sizden yıkanmanız istendiğinde yıkanıverin.' Ebû Nuaym'ın Hilye'sinde Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: 'Göz deveyi kazana, insanı kabre sokar.' Ebû Dâvûd'da Esmâ bint Yezîd radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'O, süvariye yetişir de onu yere yuvarlar.'
ولأحمد والترمذي عن أسماء بنت عميس ﵂ أن النبي ﷺ قال: «لو كان شيء سابق القدر لسبقته العين» قال الإمام الرازي: ومنشأ إصابة العين توهم النفس الخبيثة هلاك من تصيبه. وقد تقدم معنى ذلك في رواية أحمد وابن ماجه من حديث أبي هريرة مع انضمام حضور الشيطان، وهذا الاحتياط من باب الأخذ بالأسباب المأمور بها، لأنها من القدر، لا من من باب التحرز من القدر، كما روى مسلم وأحمد وابن ماجه عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «المؤمن القوي خير وأحب إلى الله من الضعيف، وفي كل خير احرص على ما ينفعك، واستعن بالله ولا تعجز، وإن أصابك شيء فلا تقل: لو أني فعلت كذا وكذا، ولكن قل: قدر الله وما شاء فعل، فإن» لو «تفتح عمل الشيطان»
Ahmed ve Tirmizî'de Esmâ bint Umeys radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şayet kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı nazar onun önüne geçerdi' buyurmuştur. İmam Râzî şöyle demiştir: 'Nazarın isabet etmesinin menşei, habis nefsin isabet ettiği kimsenin helakini tahayyül etmesidir.' Bunun manası daha önce Ahmed ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre hadisi rivayetinde şeytanın hazır bulunması ilavesiyle geçmişti. Bu tedbir, kaderden kaçınmak kabilinden değil, emredilen sebeplere sarılmak kabilindendir; zira sebepler de kaderdendir. Nitekim Müslim, Ahmed ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Güçlü mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir; bununla beraber her birinde hayır vardır. Sana fayda veren şeye hırs göster, Allah'tan yardım dile ve acziyet gösterme. Başına bir şey gelirse: Şöyle yapsaydım böyle olurdu deme; fakat: Allah takdir etti ve ne dilediyse onu yaptı de. Zira 'keşke' sözü şeytanın ameline kapı açar.'
معناه - والله أعلم: افعل فعل الأقوياء، ولا تفعل فعل العجزة، وذلك بأن تنعم النظر، تمعن في التأمل وتتأنى، حتى تعلم المصادر والموارد، فلا تدع شيئاً يحتمل أن ينفعك في الأمر الذي أنت مقبل
Bunun manası —en doğrusunu Allah bilir— şudur: Güçlülerin yaptığını yap, acizlerin yaptığını yapma. Bu da iyice incelemek, derinlemesine düşünmek ve teenniyle hareket etmek suretiyle olur; ta ki işlerin giriş ve çıkış yollarını bilesin. Böylece yöneldiğin
عليه ولا يضرك إلا فعلته، ولا تدع أمراً يمكن أن يضرك إلا تركته واحترزت منه جهدك، فإنك إذا فعلت ذلك وأتى أمر من عند الله بخلاف مرادك كنت جديراً بأن لا تقول في نفسك: لو أني فعلت كذا، فإنك لم تترك شيئاً، وأما إذا فعلت فعل العجزة، وتركت الجزم فما أوشك أن تؤتى من قبل ترك الأسباب، فما أقربك إلى أن تقول ما يفتح عمل الشيطان من «لو» .
işte sana fayda vermesi muhtemel olup zarar vermeyecek hiçbir şeyi yapmaktan geri durmazsın; sana zarar vermesi muhtemel hiçbir şeyi de terk etmekten ve gücün yettiğince ondan sakınmaktan geri durmazsın. Şayet sen böyle yapar da Allah katından muradının aksine bir iş gelirse, kendi kendine 'Şöyle yapsaydım' dememeye lâyık olursun; çünkü sen hiçbir şeyi eksik bırakmamışsındır. Ama eğer acizlerin yaptığını yapar ve kararlılığı terk edersen, sebepleri terk ettiğin cihetten vurulman pek yakındır; böylece şeytanın ameline kapı açan 'keşke' sözünü söylemeye ne kadar da yakın olursun!
ولما خاف أن يسبق من أمره هذا إلى بعض الأوهام أن الحذر يغني من القدر، نفى ذلك مبيناً أنه لم يقصد غير تعاطي الأسباب على ما أمر الله وأن الأمر بعد ذلك إليه: إن شاء سبب عن الأسباب مسبباتها، وإن شاء أبطل تلك الأسباب وأقام أسباباً تضادها ويتأثر عنها المحذور، فقال: {وما أغني} أي أجزي وأسد وأنوب {عنكم من الله} أي بعض أمر الملك الأعظم، وعمم النفي فقال: {من شيء} أي إن أراد بكم، سواء كنتم مفترقين أو مجتمعين، وهذا حكم التقدير، ثم علل ذلك بقوله: {إن} أي ما {الحكم} وهو
Bu emrinden dolayı bazı zihinlere tedbirin kaderi savabileceği vehminin gelmesinden korkunca; Allah'ın emrettiği üzere sebeplere sarılmaktan başka bir şey kastetmediğini, bundan sonra işin O'na ait olduğunu, dilerse sebeplerden onların neticelerini var edeceğini, dilerse o sebepleri boşa çıkarıp onlara zıt ve sakınılan durumun ortaya çıkmasına yol açacak başka sebepler ikame edeceğini açıklayarak bunu nefyetti ve şöyle dedi: {وما أغني} “Ben [hiçbir şeyi] savamam / fayda veremem” yani bir karşılık veremem, yerini tutamam ve temsil edemem, {عنكم من الله} “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden” yani en yüce Hükümran'ın emrinden bir şeyi. Nefyi genelleştirerek şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir şeyi” yani ister ayrı ayrı ister bir arada olun, O sizin hakkınızda [bir şey] murad ettiğinde; bu da takdirin hükmüdür. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن} yani değildir {الحكم} “Hüküm” ki o da
فصل الأمر بما تدعو إليه الحكمة {إلا الله} أي الذي له الأمر كله، لا يقدر أحد سواه على التفصي عن شيء من مراده والفرار من شيء من قدره، ولهذا المعنى - وهو أنه لا ينفع أصلاً سبب إلا بالله - أنزل الله التسمية مقرونة بهاء السبب أول كتابه، وأمر بها أول كل شيء؛ وروى أبو نعيم في الحلية في ترجمة إمامنا الشافعي بسنده إليه ثم إلى علي ابن أبي طالب ﵁ أنه خطب الناس يوماً فقال في خطبته: وأعجب ما في الإنسان قلبه، ولو مواد من الحكمة وأضداد من خلافها، فإن سنح له الرجاء أولهه الطمع. وإن هاج به الطمع أهلكه الحرص، وإن ملكه اليأس قتله الأسف، وإن عرض له الغضب اشتد به الغيظ، وإن أسعد بالرضى نسي التحفظ وإن ناله الخوف شغله الحزن، وإن أصابته مصيبة قصمه الجزع، وإن أفاد مالاً أطغاه الغنى، وإن عضته فاقة شغله البلاء، وإن أجهده الجوع قعد به الضعف، وإن أجهده الجوع قعد به الضعف، وإن أفرط به الشبع كظته البطنة، فكل تقصير به مضر. وكل إفراط له مفسد. قال: فقام إليه رجل ممن كان شهد معه الجمل، فقال:
hikmetin gerektirdiği şekilde işi karara bağlamaktır, {إلا الله} “ancak Allah'a [aittir]” yani bütün emirler yalnızca O'na aittir; O'ndan başka hiç kimse O'nun iradesinden hiçbir şeyi bertaraf etmeye ve kaderinden hiçbir şeyden kaçmaya güç yetiremez. İşte bu manadan dolayı —ki Allah olmadan hiçbir sebebin asla fayda vermeyeceği manasıdır— Allah, Kitabı'nın başında sebep 'bâ'sına bitişik olarak besmeleyi indirmiş ve her şeyin başında onu [okumayı] emretmiştir. Ebû Nuaym el-Hilye'de İmamımız Şâfiî'nin biyografisinde kendi senediyle ona, oradan da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a ulaştırdığı rivayette onun bir gün insanlara hutbe irat edip hutbesinde şöyle dediğini nakletmiştir: 'İnsandaki en şaşırtıcı şey kalbidir; onun hikmetten kaynaklanan sebepleri ve bunun zıddı olan karşıtları vardır. Eğer ona ümit doğarsa hırs onu şaşkına çevirir; eğer onda hırs alevlenirse tamah onu helak eder; eğer ona ümitsizlik hâkim olursa keder onu öldürür; eğer ona öfke arız olursa hiddeti şiddetlenir; eğer rıza ile mutlu olursa tedbiri unutur; eğer ona korku isabet ederse hüzün onu meşgul eder; eğer başına bir musibet gelirse feryat koparmak belini büker; eğer mal elde ederse zenginlik onu azdırır; eğer fakirlik onu ısırırsa bela onu meşgul eder; eğer açlık onu yorarsa zaaf onu çökertir; eğer aşırı doyarsa tıka basa tokluk onu rahatsız eder. Dolayısıyla [kalp için] her ihmal zararlı, her aşırılık da ifsat edicidir.' Dedi ki: Bunun üzerine Cemel Savaşı'nda onunla birlikte bulunmuş olan bir adam ayağa kalkıp: