Binûn

Yûsuf — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يا أمير المؤمنين؟ أخبرنا عن القدر، فقال: بحر عميق فلا تلجه، فقال: يا أمير المؤمنين! أخبرنا عن القدر، فقال بيت مظلم فلا تدخله، فقال: يا أمير المؤمنين! أخبرنا عن القدر، فقال: سر الله فلا تتكلفه، فقال: يا أمير المؤمنين! أخبرنا عن القدر، فقال: أما إذا أبيت فإنه أمر بين أمرين، لا جبر ولا تفويض، فقال: يا أمير المؤمنين! إن فلاناً يقول بالاستطاعة وهو حاضرك، فقال: عليّ به! فأقاموه، فلما رآه سل من سيفه قدر أربع أصابع فقال: الاستطاعة تملكها مع الله أو من دون الله؟ وإياك أن تقول أحدهما فترتد فأضرب عنقك! فقال: فما أقول يا أمير المؤمنين؟ قال: قل: أملكها بالله الذي إن شاء ملكنيها.

'Ey Müminlerin Emîri! Bize kaderden haber ver' dedi. O da: 'Derin bir denizdir, ona dalma!' buyurdu. Adam: 'Ey Müminlerin Emîri! Bize kaderden haber ver' dedi. O da: 'Karanlık bir evdir, oraya girme!' buyurdu. Adam: 'Ey Müminlerin Emîri! Bize kaderden haber ver' dedi. O da: 'Allah'ın sırrıdır, kendini külfete sokup onu öğrenmeye çalışma!' buyurdu. Adam yine: 'Ey Müminlerin Emîri! Bize kaderden haber ver' deyince şöyle buyurdu: 'Madem diretiverdin, bilesin ki o iki durum arasında bir durumdur; ne zorlama (cebr) ne de başıboş bırakma (tefvîz) vardır.' Bunun üzerine adam: 'Ey Müminlerin Emîri! Falanca kimse istitaat (kulun tam kudreti) olduğunu söylüyor ve şu an senin huzurundadır' dedi. [Hz. Ali]: 'Onu bana getirin!' buyurdu. Onu ayağa kaldırdılar. Onu görünce kılıcını dört parmak kadar kınından sıyırdı ve: 'İstitaata Allah ile beraber mi sahipsin, yoksa Allah'tan bağımsız olarak mı? Sakın bu ikisinden birini söyleme, aksi halde dinden dönersin ve boynunu vururum!' dedi. Adam: 'Öyleyse ne diyeyim ey Müminlerin Emîri?' diye sordu. [Hz. Ali]: 'Şöyle de: Ben ona, dilediği takdirde beni ona malik kılan Allah ile sahip olurum' buyurdu.

وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة الحج عند {إن الله يفعل ما يشاء} [الحج: ١٨] ما يتصل بهذا.

Bununla ilgili açıklamalar inşâallâhu teâlâ Hac Suresi'nde {إن الله يفعل ما يشاء} [Hac: 18] “Şüphesiz Allah dilediğini yapar” [ayeti] tefsir edilirken gelecektir.

ولما قصر الأمر كله عليه سبحانه، وجب رد كل أمر إليه، وقصر النظر عليه، فقال منبهاً على ذلك: {عليه} أي على الله وحده الذي ليس الحكم

Bütün işler yalnızca Yüce Allah'a has kılınınca, her işi O'na döndürmek ve bakışı yalnız O'na hasretmek vacip oldu. Buna dikkat çekerek şöyle dedi: {عليه} “Yalnız O'na” yani hükmün yalnızca kendisine ait olduğu

إلا له {توكلت} أي جعلته وكيلي فرضيت بكل ما يفعله {وعليه} أي وحده {فليتوكل المتوكلون *} أي الثابتون في باب التوكل، فإن ذلك من أعظم الواجبات، من فعله فاز، ومن أغفله خاب، ثم إنه سبحانه صدق يعقوب فيما قال، مؤكداً لما أشار إلى اعتقاده، فقال: {ولما} وعطفه بالواو يدل على أنهم ما أسرعوا الكرة في هذه المرة خوفاً من أن يقول لهم: لم يفرغ ما عندكم حتى تضطروا إلى الاستبدال به، والزمان زمان رفق، لا زمان تبسط {دخلوا} أي أخوة يوسف ﵊ عند وصولهم إلى مصر {من حيث أمرهم} أي به {أبوهم} من أبواب متفرقة، قالوا: وكان لمصر أربعة أبواب {ما كان} ذلك الدخول {يغني} أي يدفع ويجزي {عنهم من الله} أي الملك الأعلى الذي لاراد لأمره، وأعرق في النفي فقال: {من شيء} كما تقدم من قول يعقوب ﵊ {إلا حاجة} أي شيئاً غير أتم حاجة {في نفس يعقوب} وهو الدخول على ما أمر به شفقة عليهم {قضاها} يعقوب، وأبرزها من نفسه إلى أولاده، فعملوا فيها بمراده فأغنى عنهم ذلك الإخلاص من عقوق أبيهم فقط، فإنهم ابتلوا في هذه السفرة بأمر عظيم لم يجدوا منه خلاصاً، وهو نسبهم إلى السرقة، وأسر أخيهم منهم، قال أبو حيان: وفيه حجة لمن زعم أن «لما» حرف وجوب لوجوب، لا ظرف زمان بمعنى «حين» ، إذا

tek olan Allah'a {توكلت} “tevekkül ettim” yani O'nu vekil kıldım ve O'nun yaptığı her şeye razı oldum. {وعليه} “Ve yalnız O'na” yani sadece O'na {فليتوكل المتوكلون} “tevekkül edenler tevekkül etsinler” yani tevekkül kapısında sebat edenler; zira bu en büyük vaciplerden biridir; onu yapan kurtulur, onu ihmal eden hüsrana uğrar. Sonra Yüce Allah, Yâkub'un inancına işaret ettiği hususu pekiştirerek söylediklerinde onu doğruladı ve şöyle buyurdu: {ولما} 'Vâv' ile atfedilmesi, onların bu sefer gelişlerinde 'Elindekiler henüz tükenmedi ki yenisini almaya mecbur kalasınız; zaman idare etme zamanıdır, genişlik zamanı değildir' denmesinden korkarak acele etmediklerine delalet eder. {دخلوا} “Girdiklerinde” yani Yûsuf'un kardeşleri aleyhisselâm Mısır'a vardıklarında {من حيث أمرهم} “onlara emrettiği şekilde” yani bununla [emrettiği şekilde] {أبوهم} “babalarının” ayrı kapılardan [girdiler]. Dediler ki: Mısır'ın dört kapısı vardı. {ما كان} bu giriş değildi {يغني} “savacak / fayda verecek” yani defedecek ve yetecek [değildi] {عنهم من الله} “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan” yani emri geri çevrilemeyen Yüce Hükümran'dan. Nefyi daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir şeyi” nitekim daha önce Yâkub aleyhisselâm'ın sözünde geçmişti. {إلا حاجة} “sadece bir ihtiyaç müstesna” yani en kâmil bir ihtiyaç dışında hiçbir şeyi, {في نفس يعقوب} “Yâkub'un içindeki” ki o da onlara duyduğu şefkat sebebiyle emrettiği şekilde girmeleridir, {قضاها} “onu yerine getirdi” Yâkub [bunu yerine getirdi] ve içindekini evlatlarına açıkladı; onlar da onun muradına uygun davrandılar. Böylece o ihlas, onlardan sadece babalarına itaatsizliği savmış oldu; çünkü bu yolculukta kurtuluş bulamadıkları büyük bir işle imtihan edildiler; o da hırsızlıkla itham edilmeleri ve kardeşlerinin ellerinden alıkonulmasıdır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunda, 'lemmâ'nın (لما) 'hîn' (حين) manasında bir zaman zarfı değil, bir şeyin vücubu için vücub bildiren bir harf olduğunu ileri sürenler için bir delil vardır; zira

لو كان ظرف زمان ما جاز أن يكون معمولاً لما «بعد» ما النافية - انتهى.

şayet zaman zarfı olsaydı, olumsuzluk bildiren 'mâ'dan sonrasının mamulü olması caiz olmazdı.' —İktibas sonu—

ولما كان ذلك ربما أوهم أنه لا فائدة في الاحيتاط، أشار تعالى إلى رده بمدح يعقوب ﵊، حثاً على الاقتداء به في التسبب مع اعتقاده أن الأمر بيد الله فقال: {وإنه} أي يعقوب ﵊ مع أمره لبنيه بذلك {لذو علم} أي معرفة بالحكمين: حكم التكليف، وحكم التقدير، واطلاع على الكونين عظيم {لما} أي للذي {علمناه} إياه من أصول الدين وفروعه، ويجوز أن يكون المعنى: لذو علم لأجل تعليمنا أياه.

Bu durum, tedbir almanın hiçbir faydası olmadığı vehmini doğurabileceğinden, Yüce Allah emrin Allah'ın elinde olduğu inancıyla beraber sebeplere sarılma hususunda ona uymayı teşvik etmek üzere Yâkub aleyhisselâm'ı överek bu vehmi reddetmeye işaret etti ve şöyle buyurdu: {وإنه} “Şüphesiz o” yani oğullarına bunu emretmekle beraber Yâkub aleyhisselâm {لذو علم} “büyük bir ilim sahibidir” yani teklif hükmü ile takdir hükmü olmak üzere iki hükmü de bilendir ve iki âleme dair muazzam bir vukufiyete sahiptir, {لما} yani o şey sebebiyle ki {علمناه} “kendisine öğrettiğimiz” dinin asılları ve furûundan ona öğrettiğimiz şeyler sebebiyle. Mananın 'Bizim ona öğretmemiz sebebiyle bir ilim sahibidir' şeklinde olması da caizdir.

فاقتدوا به في الاحتياط في تعاطي الأسباب، مع اعتقاد أنه لا أثر لها إلا أن أمضاها الواحد القهار، فبهذا التقدير يتبين أن الاستثناء متصل، وفائدة إبرازه - في صورة الأستثناء عند من جعله منقطعاً - الإشارة إلى تعظيم يعقوب ﵊، وأنه جدير بأن يكون ما يأمر به مغنياً، لأنه من أمر الله، فلو كان كل شيء يغني من قدر الله لأغنى ما أشار به، وإنما فسرت «يغنى» ب «يدفع» لأن مادة «غنى» - بأي ترتيب كان - تدور على الإقامة، فيكون أغنى للسلب، وهو معنى للدفع، بيانه أن غنى بمعنى أقام، وعاش، ولقي، ومغنى الدار: موضع الحلول، ويلزم من الإقامة الكفاية والتمول،

Vâhid ve Kahhâr olan Allah onları geçerli kılmadıkça sebeplerin hiçbir tesiri olmadığı inancıyla beraber, sebeplere sarılma hususundaki tedbirde ona uyunuz. İşte bu takdirle istisnanın muttasıl olduğu anlaşılır. İstisnanın munkatı olduğunu kabul edenlere göre ise onun istisna şeklinde getirilmesinin faydası, Yâkub aleyhisselâm'ın yüceliğine ve onun emrettiği şeyin Allah'ın emrinden olması hasebiyle [kaza ve kaderi] savmaya lâyık olduğuna işaret etmektir; zira şayet herhangi bir şey Allah'ın kaderini savabilseydi, onun işaret ettiği şey onu savardı. 'Yuğnî' (يغني) kelimesi 'yedfeu' (يدفع - savar) ile tefsir edilmiştir; çünkü 'ğ-n-y' (غنى) kökü —hangi dizilişte olursa olsun— ikamet (yerleşip kalma) etrafında döner; böylece 'eğnâ' (أغنى) giderme (selb) manasına gelir ki bu da defetme manasıdır. Bunun açıklaması şudur: 'Ğanâ' (غنى); ikamet etti, yaşadı ve karşılaştı demektir; 'mağne'd-dâr' (مغنى الدار) ise ikamet edilen yerdir. İkametten ise yeterlilik (kifâyet) ve zenginleşme (temevvül) lazım gelir;

لأن الفقير منزعج مضطرب، والغني - كإلى: التزوج، وإذا فتح مد، والاسم الغنية - بالضم، وذلك لأن التزوج لازم الإقامة، والغانية: المرأة تُطلَب ولا تَطلُب، أو الغنية بحسنها عن الزينة، أو الشابة المتزوجة، أو الشابة العفيفة ذات زوج كانت أم لا، ومثلها يلزم المنزل ويقصر في الخيام، وأغنى عنه غناء فلان: ناب عنه منابه وأجزأ مجزأه، وحقيقته جعل إقامة كذا متجاوزة عنه، فالمفعول محذوف، فإذا قال مثلاً: فلان أغنى عني في الحرب، كان المعنى: أغنى عني ضرب الأبطال أو شدة الحرب، أي أزال إقامة ذلك عني فجعله متجاوزاً، ولا شك أن معنى ذلك: دفعه عني، وكذا كل ما كان من ذلك، وما فيه غناء ذاك، أي إقامته والاضطلاع به، ويلزم أيضاً - من الإقامة التي هي المدار والكفاية التي هي سببها - الغناءُ - بالكسر والمد، وهو التطريب بالصوت، والغناء أيضاً: الرمل - لإقامته، وغنى بالمرأة: تغزل، أي نظم فيها الغزل، وغنى بزيد: مدحه أو هجاه - من لوازم الإقامة والكفاية، ومنه غنى الحمام: صوت؛ ونغى - كرمى: تكلم

çünkü fakir tedirgin ve huzursuzdur. 'El-Ğaniyy' (الغني) —ilâ vezninde— evlenmek demektir; fetha ile okunduğunda med ile söylenir, ismi ise zammeyle 'el-ğunye'dir (الغنية); zira evlenmek ikametin ayrılmaz bir parçasıdır. 'El-Ğâniye' (الغانية); talep edilen fakat kendisi talep etmeyen kadın veya güzelliği sebebiyle süse ihtiyaç duymayan ya da evli genç kadın yahut evli olsun olmasın iffetli genç kadındır; böylesi evinde kalır ve çadırlarda oturur. 'Eğnâ anhu ğanâe fulânin' (أغنى عنه غناء فلان); onun yerine geçti ve onun işini gördü demektir. Hakikati ise bir şeyin ikametini ondan öteye geçirmektir; bu yüzden meful hazfedilmiştir. Mesela: 'Falanca savaştan beni müstağni kıldı (أغنى عني في الحرب)' dendiğinde mana: 'Kahramanların vuruşunu veya savaşın şiddetini benden savdı' yani onun bana yerleşmesini benden giderip öteye geçirdi demektir. Şüphe yok ki bunun manası: 'Onu benden defetti' demektir. Bu kökten gelen her şey böyledir. 'Mâ fîhi ğanâu zâk' (وما فيه غناء ذاك); yani onun ikamesi ve üstlenilmesidir. Yine temel mana olan ikamet ile onun sebebi olan kifayetten 'el-ğınâ' (الغناء) —kesre ve med ile— kelimesi lazım gelir ki o da sesle nağme yapmaktır (şarkı söylemek). 'El-Ğınâ' aynı zamanda —sabit kalması sebebiyle— kum demektir. 'Ğannâ bi'l-mer'eti' (غنى بالمرأة); gazel söyledi yani onun hakkında gazel nazmetti demektir. 'Ğannâ bi-Zeydin' (غنى بزيد); onu övdü veya yerdi demektir ki bunlar ikamet ve kifayetin gereklerindendir. 'Ğannâ'l-hamâmu' (غنى الحمام) yani güvercin öttü ifadesi de bundandır. 'Neğâ' (نغى) —ramâ gibi— anlaşılan bir sözle konuştu

بكلام يفهم - لأن ذلك يسكن الخاطر عن القلق، ومنه المناغاة - وهي تكليم الصبي بما يهوى، ونغيت إليه نغية، أي ألقيت إليه كلمة، والنغية - كالنغمة: أول الخبر قبل أن تستثبته، من تسمية الجزء باسم الكل، وناغاه: داناه، ومنه الموج يناغي السماء - إذا ارتفع، وناغاه: باراه أي عارضه، والمرأة: غازلها، أي حادثها - كل ذلك من لوازم الإقامة؛ والغين: حرف هجاء مجهور مستعل - كأنها لقوتها مقيمة في مخرجها غير متزعزعة عنه كالراء والحروف الهوائية وغيرها، والغين: العطش - لأنه الأصل لاقتضاء الحرارة له والريّ حادث، والغين: الغيم - لإقامته في الهواء، والغينة: أرض - لأنها موضع الإقامة، والأشجار الملتفة بلا ماء، هي أيضاً موضع لذلك، لأنها ظليلة ولا ماء بأرضها يمنع من الانتفاع بشيء من ظلها، والغيناء: الخضراء من الشجر، وبئر، وبالقصر: قنة ثبير من الأثبرة السبعة - لأن ذلك كله موضع

demektir; çünkü bu, zihni tedirginlikten sükûnete kavuşturur. 'El-Münâğât' (المناغاة) —ki çocuğa hoşuna giden şeylerle hitap etmektir— bundandır. 'Neğeytü ileyhi nağyeten' (نغيت إليه نغية); yani ona bir kelime ulaştırdım demektir. 'En-Nağye' (النغية) —nağme gibi— doğruluğunu kesinleştirmeden önceki ilk haberdir ki cüzün adının küll için kullanılması kabilindendir. 'Nâğâhu' (ناغاه); ona yaklaştı demektir; dalga yükseldiğinde 'el-mevcu yunâğî's-semâe' (الموج يناغي السماء - dalga göğe yaklaşıyor) denmesi bundandır. 'Nâğâhu': onunla yarıştı yani karşı koydu; kadınla ise 'nâğâ': ona kur yaptı yani onunla tatlı tatlı konuştu demektir; bütün bunlar ikametin gereklerindendir. 'Ğayn' (الغين): cehrî ve müstali bir hece harfidir; sanki kuvvetinden dolayı 'râ' ve havaî harfler ile diğerleri gibi mahrecinden sarsılmayıp orada ikamet etmektedir. 'El-Ğayn' (الغين): susuzluk demektir; çünkü hararetin onu gerektirmesi sebebiyle asıl olan odur, suya kanmak ise sonradan arız olur. 'El-Ğayn': bulut demektir; havada ikamet etmesi (asılı kalması) sebebiyledir. 'El-Ğayne' (الغينة): arazidir; çünkü ikamet yeridir; susuz sık ağaçlar da böyledir, zira gölgelidir ve zemininde gölgesinden istifade etmeyi engelleyecek su bulunmaz. 'El-Ğaynâ' (الغيناء): yeşil ağaç ve kuyu demektir; kasr ile 'el-ğunye' (veya el-ğaynâ): yedi Sebîr dağından Sebîr'in zirvesidir; zira bütün bunlar ikamet

للإقامة، ولعل قنة هذا الجبل كثيرة الشجر فترجع إلى الشجرة، والأغين: الطويل - إما تشبيه بقنة الجبل، أو بالشجرة، والغانة: حلقة رأس الوتر في القوس، وغين على قلبه: غطى عليه أي أقام عليه ساتراً له فصار كالسماء بالنسبة إلى الغيم، ومنه غين عليه - إذا تغشته الشهوة وألبس أو غشي عليه، أو أحاط به الرين وهو الطبع والدنس، والغينة - بالكسر: الصديد وما سل من الميت - كأنه من سلب الإقامة، وكذا الغين بالكسر - لموضع كثير الحمى، وغانت نفسي تغين: غثت، والإبل: غامت، أي حصل لها داء كالقلاب غير أنه لا يقتل - انتهى.

yeridir; belki de bu dağın zirvesi çok ağaçlıdır, dolayısıyla ağaca raci olur. 'El-Ağyen' (الأغين): uzun boylu demektir; ya dağın zirvesine ya da ağaca benzetilmiştir. 'El-Ğâne' (الغانة): yay kirişinin başındaki halkadır. 'Ğîne alâ kalbihî' (غين على قلبه): kalbinin üzerini örttü yani onu perdeleyerek üzerinde kaldı ve buluta nispetle gök gibi oldu demektir. Şehvet onu kaplayıp bürüdüğünde veya bayıldığında yahut günah kir ve pası onu kuşattığında 'ğîne aleyhi' (غين عليه) denmesi bundandır. 'El-Ğîne' (الغينة) —kesre ile— irin ve ölüden süzülen sıvıdır; sanki ikametin selb edilmesindendir. Kesre ile 'el-ğın' (الغين) de çok sıtmalı yer için kullanılır. 'Ğânet nefsî teğînu' (غانت نفسي تغين): midem bulandı; develer için ise 'ğâmet' (غامت) yani öldürmeyen ancak kırgınlık veren bir hastalığa yakalandı demektir. —İktibas sonu—

ولما كان قد يظن أن كل أحد يكون كذلك، أي يعلم ما علمه، نفى ذلك سبحانه بقوله: {ولكن أكثر الناس} أي لأجل ما لهم من الاضطراب {لا يعلمون *} أي ليسوا بذوي علم لما علمناهم لإعراضهم عنه واستفرغ قواهم في الاهتمام بما وقع

Herkesin böyle olacağı, yani onun bildiğini bileceği zannedilebileceğinden dolayı Yüce Allah bunu şu sözüyle nefyetti: {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu” yani içlerindeki tedirginlik ve kararsızlıktan dolayı {لا يعلمون} “bilmezler” yani kendilerine öğrettiğimiz şeylerin ilmine sahip değillerdir; çünkü ondan yüz çevirmişler ve bütün güçlerini kendilerine

التكفل لهم به من أحوال الدنيا، ومغالبة فطرهم القويمة السليمة بردها إلى ما تدعو إليه الحظوظ والشهوات حتى لا يكون فيها طب مخلوق.

kefil olunmuş olan dünya hallerine sarf etmişler, yaratılmış hiçbir tabibin çare bulamayacağı derecede fıtratlarını heva ve heveslerin çağırdığı şeylere döndürerek dosdoğru ve selim fıtratlarına galip gelmişlerdir.

ولما أخبر تعالى عن دخولهم إلى البلد، أخبر عن دخولهم لحاجتهم إلى يوسف ﵊ فقاتل: {ولما دخلوا} أي بنوه ﵊ {على يوسف} في هذه القدمة الثانية {آوى إليه أخاه} شقيقه بنيامين بعد أن قالوا له: هذا أخونا الذي أمرتنا به قد أحضرناه، فقال: أصبتم، وستجدون ذلك عندي؛ والإيواء: ضم النفس بالتصيير إلى موضع الراحة، وسبب إيوائه إليه أنه أمر كل اثنين منهم أن يأكلوا على حدة، فبقي بنيامين بلا ثان، فقال: هذا يأكل معي، ثم قال ليا: وكل اثنين منكم في بيت من خمسة أبيات أفردها لهم، وهذا الوحيد يكون معي في بيتي، وهذا التفريق موافق لما أمرهم به أبوهم في تفريق الدخول، فكأنه قيل: ماذا قال له، هل أعلمه بنفسه أو كتم ذلك عنه كما فعل بسائر إخوته؟ فقيل: بل {قال} معلماً له، لأنه لا سبب يقتضي الكتم عنه - كما سيأتي بيانه، مؤكداً لما للأخ من إنكاره لطول غيبته وتغير أحواله وقطع

Yüce Allah onların şehre girişlerini haber verince, ihtiyaçları sebebiyle Yûsuf aleyhisselâm'ın yanına girişlerini haber vererek şöyle buyurdu: {ولما دخلوا} “Girdikleri zaman” yani oğulları aleyhisselâm {على يوسف} “Yûsuf'un yanına” bu ikinci gelişlerinde, {آوى إليه أخاه} “öz kardeşi [Bünyâmin'i] yanına aldı” ona: 'İşte emrettiğin kardeşimizi getirdik' demelerinden sonra. [Yûsuf] da: 'İyi yaptınız, bunun karşılığını yanımda göreceksiniz' dedi. 'Îvâ' (الايواء); rahat edilecek bir mekâna yerleştirerek kendine bağlamaktır. Onu yanına almasının sebebi şuydu: Onlara ikişer ikişer ayrı yemelerini emretti; Bünyâmin tek başına kaldı. Bunun üzerine: 'Bu benimle yesin' dedi. Sonra: 'İkişer ikişer ayrılan beş odaya geçin, bu tek kalan ise benim evimde benimle kalacak' dedi. Bu ayırma, babalarının şehre ayrı kapılardan girmeleri yönündeki emrine de uygundu. Sanki şöyle denildi: Ona ne dedi? Kendisini ona tanıttı mı yoksa diğer kardeşlerine yaptığı gibi bunu ondan gizledi mi? Şöyle denildi: Bilakis {قال} “dedi” ona bildirerek; çünkü —açıklaması geleceği üzere— bunu ondan gizlemeyi gerektiren bir sebep yoktu; kardeşinin uzun süren ayrılık, değişen haller ve ondan ümidin

الرجاء منه: {إني أنا أخوك} يوسف: ثم سبب عن ذلك قوله: {فلا تبتئس} أي تجتلب البؤس. وهو الكراهة والحزن {بما كانوا} أي سائر الإخوة، كوناً هم راسخون فيه {يعملون *} مما يسوءنا وإن زعموا أنهم بنوا ذلك العمل على علم، وقد جمعنا له خير ما يكون عليه الاجتماع، ولا تعلمهم بشيء من ذلك، ثم إنه ملأ لهم أوعيتهم كما أرادوا. وكأنه في المرة الأولى أيضاً في تجهيزهم ليتعرف أخبارهم في طول المدة من حيث لا يشعرون، ولذلك لم يعطف بالفاء، وأسرع في تجهيزهم في هذه المرة قصداً إلى انفراده بأخيه من غير رقيب بالحيلة التي دبرها. فلذلك أتت الفاء في قوله: {فلما جهزهم} أي أعجل جهاز وأحسنه {بجهازهم} ويؤيده {فلما جاء أمرنا} [هود: ٦٦ و٨٢] في قصتي صالح ولوط عليهما الصلاة والسلام - كما مضى في سورة هود ﵊ {جعل} أي بنفسه أو بمن أمره {السقاية} التي له. وهي إناء يسقي به {في رحل أخيه} شقيقه، ليحتال بذلك على إبقائه عنده مع علمه بأن البصير لا يقضي بسرقته بذلك، مع احتمال أن يكون الصواع دس في رحله بغير علمه كما فعل ببضاعتهم في المرة الأولى، وأما غير البصير فضرر ثبوت ذلك في ذهنه مفتقر لأنه يسير بالنسبة إلى ما يترتب

kesilmesi sebebiyle inkâr edebileceği ihtimalini pekiştirerek: {إني أنا أخوك} “Şüphesiz ben, senin kardeşinim” Yûsuf'um dedi. Sonra bunun üzerine şu sözünü bağladı: {فلا تبتئس} “Artık üzülme” yani keder ve yeise kapılma; bu da hoşnutsuzluk ve hüzündür, {بما كانوا} “o kimselerin” yani diğer kardeşlerin, içinde kökleşmiş oldukları bir halde {يعملون} “yapmış oldukları şeylere” bizi üzen şeylere, her ne kadar bu amellerini bir bilgiye dayandırdıklarını iddia etseler de. Biz onun için bir araya gelmenin en güzel şeklini hazırladık; onlara bundan hiçbir şey haber verme. Sonra onların yüklerini istedikleri gibi doldurdu. Sanki ilk seferinde de uzun süre boyunca fark ettirmeden onların haberlerini öğrenmek için zahirelerini hazırlamıştı; bu sebeple 'fâ' ile atfedilmedi. Bu sefer ise kurduğu hileyle kimse görmeden kardeşiyle baş başa kalmayı amaçladığı için onların zahiresini hazırlamada acele etti. İşte bu yüzden: {فلما جهزهم} “Onların hazırlığını gördüğü zaman” yani en hızlı ve en güzel şekilde {بجهازهم} “hazırlıklarını” ayetinde 'fâ' gelmiştir. Bunu Hûd Suresi'nde geçtiği üzere Sâlih ve Lût aleyhimesselâm'ın kıssalarındaki {فلما جاء أمرنا} [Hûd: 66 ve 82] “Emrimiz geldiğinde” ayeti de desteklemektedir. {جعل} “koydu” yani bizzat kendisi veya emrettiği kişi {السقاية} kendisine ait olan “su kabını” ki onunla su içilen bir kaptır, {في رحل أخيه} “öz kardeşinin yükünün içine” böylece basiretli bir kimsenin onunla hırsızlığa hükmetmeyeceğini bildiği halde kardeşini yanında alıkoymak için hile yapmış oldu; zira ilk seferinde zahire bedellerine yapıldığı gibi tasın onun bilgisi dışında yüküne gizlenmiş olma ihtimali vardı. Basiretli olmayan kimseye gelince; bunun onun zihninde yer etmesinin zararı önemsizdir; çünkü bunun neticesinde ortaya çıkacak

عليه من النفع من ألف إخوته بيوسف ﵊ وزوال وحشتهم منه بإقامته عنده - كما سيأتي مع مزيد بيان - هذا مع تحقق البراءة عن قرب، فهو من باب ارتكاب أخف الضررين، ثم أمهلهم حتى انطلقوا، ثم أرسل إليهم فحبسوا {ثم} أي بعد انطلاقهم وإمعانهم في السير {أذن} أي أعلم فيهم بالنداء {مؤذن} قائلاً برفيع صوته وإن كانوا في غاية القرب منه - بما يدل عليه إسقاط الأداة: {أيتها العير} أي أهلها، وأكد لما لهم من الإنكار {إنكم لسارقون *} أي ثابت لكم ذلك لا محالة حقيقة بما فعلتم في حق يوسف ﵊، أو مجازاً بأنكم فاعلون فعل السارق - كما سيأتي بيانه آنفاً، مع أن هذا النداء ليس من قول يوسف ﵊، ويحتمل أن لا يكون بأمره حتى يحتاج إلى تصحيحه، بل يكون قائله فهم ذلك من قوله ﵇: صواعي مع الركب، أو كأنهم أخذوا صواعي فاذهب فآتني به أو بهم - ونحو ذلك مما هو حق في نفسه؛ والعير: القافلة التي فيها الأحمال، والأصل فيها الحمير، ثم كثر حتى أطلق على كل قافلة تشبيهاً بها، وقد تضمنت الآية البيان عما يوجبه التلطف في بلوغ المراد من إيقاع الأسباب التي تؤدي إليه وتبعث عليه بظاهر جميل وباطن حق مما يخفى على كثير من الناس موقعه، ويشكل عليه وجهه، لأنه أنفذ له وأنجح للمطلوب منه،

faydaya nispetle —ki kardeşlerinin Yûsuf aleyhisselâm ile kaynaşması ve onun yanında kalmasıyla ona duydukları yabancılığın zail olmasıdır, nitekim daha ayrıntılı açıklaması gelecektir— pek azdır; üstelik suçsuzluğun çok geçmeden ortaya çıkacağı da kesindir. Dolayısıyla bu, iki zarardan daha hafif olanını irtikâp kabilindendir. Sonra yola çıkıncaya kadar onlara mühlet verdi, ardından arkalarından [adam] gönderip onları durdurdu. {ثم} “Sonra” yani yola çıkıp epeyce yol aldıktan sonra {أذن} “seslendi” yani aralarında nida ederek bildirdi {مؤذن} “bir çağırıcı” her ne kadar onlara son derece yakın olsalar da —nida edatının hazfedilmesinin delalet ettiği üzere— sesini yükselterek şöyle dedi: {أيتها العير} “Ey kafile!” yani ey kafile ehli! İnkâr edecekleri için tekit ederek şöyle dedi: {إنكم لسارقون} “Şüphesiz siz hırsızlarsınız!” yani Yûsuf aleyhisselâm hakkında yaptıklarınız sebebiyle hakikaten yahut —az sonra açıklanacağı üzere— hırsızın fiilini işleyenler olmanız hasebiyle mecazen bu durum sizin için kaçınılmaz olarak sabittir. Bununla birlikte bu nida Yûsuf aleyhisselâm'ın sözü değildir; tashih edilmeye ihtiyaç duyulacak şekilde onun emriyle olmaması da muhtemeldir; bilakis bunu söyleyen kişi, onun aleyhisselâm: 'Su tasım kafilededir' veya 'Sanki su tasımı almışlar, git onu veya onları bana getir' ve benzeri kendi içinde doğru olan sözlerinden böyle anlamış olabilir. 'El-Îr' (العير); üzerinde yük bulunan kervandır; aslında merkepler için kullanılır, sonra benzerlik sebebiyle her kervana ıtlak edilerek yaygınlaşmıştır. Ayet; hedefe ulaşmak için onu netice verecek ve ona sevk edecek sebepleri, pek çok insanın hikmetini kavrayamadığı ve yönünü müşkül bulduğu güzel bir zahir ve hak olan bir batın ile ortaya koymadaki letafetin gerektirdiği beyanı içermektedir; zira bu, sonuca ulaşmada daha etkili ve matlup olan için daha başarılıdır.

فكأنه قيل: إن هذه لتهمة عظيمة، فما قالوا في جوابها؟ فقيل: {قالوا} في جواب الذين لحقوهم {و} الحال أن آل إسرائيل {أقبلوا} ودل - على أن الذين لحقوهم كانوا جماعة المؤذن أحدهم، كما كما هو شأن ذوي الرئاسة إذا أرسلوا في مهم - بالجمع في قوله: {عليهم} أي على جماعة الملك: المنادي وغيره {ماذا تفقدون *} مما يمكننا أخذه {قالوا نفقد} وكأن السقاية كان لها اسمان، فعبروا هنا بقولهم: {صواع الملك} والصواع: الجام يشرب فيه {ولمن جاء به} أي أظهره ورده من غير تفتيش ولا عناء {حمل بعير} وهو بالكسر: قدر من المتاع مهيأ لأن يحمل على الظهر، وأما الحمل في البطن فبالفتح {وأنا به زعيم *} أي ضامن وكفيل أوديه إليه، وإفراد الضمير تارة وجمعه أخرى دليل على أن القاتل واحد، وأنه نسب إلى الكل لرضاهم به، وفي الآية البيان عما يوجبه حال بهت الإنسان للتثبت في الأمر وترك الإسراع إلى ما لا يجوز من القول، فكأنه قيل: فما قال إخوة يوسف؟ قيل: {قالوا} قول البريء {تالله} أي الملك اوعظم فأقسموا قسماً مقروناً بالتاء، لأنها يكون فيها التعجب غالباً، قال الرماني: لأنها لما كانت نادرة في أدوات القسم جعلت للنادر من المعاني، والنادر من المعاني يتعجب منه، وقال: إنها بدل من الواو،

Sanki şöyle denildi: Bu gerçekten büyük bir ithamdır, peki buna cevap olarak ne dediler? Şöyle denildi: {قالوا} kendilerine yetişenlere cevap olarak “Dediler” {و} hâl şu ki İsrâiloğulları {أقبلوا} “döndüler” —önemli bir iş için gönderildiklerinde yöneticilerin adamlarının âdeti olduğu üzere kendilerine yetişenlerin müezzinin de aralarında bulunduğu bir topluluk olduğuna {عليهم} “onlara doğru” yani hükümdarın topluluğuna, münadiye ve diğerlerine yönelerek çoğul zamiriyle delalet edilmiştir—: {ماذا تفقدون} “Neyi kaybettiniz?” alabileceğimiz neyi [kaybettiniz]? {قالوا نفقد} “Dediler ki: Kaybettiğimiz şey” sanki su kabının iki ismi vardı, burada şöyle ifade ettiler: {صواع الملك} “hükümdarın su tasıdır.” 'Es-Suvâ'' (الصواع); içinden su içilen kadehtir. {ولمن جاء به} “Onu getirene” yani arama ve zahmete mahal bırakmadan onu ortaya çıkarıp getirene {حمل بعير} “bir deve yükü [zahire] vardır” 'hıml' (حمل) kesre ile sırtta taşınmaya hazır meta miktarıdır; karındaki yük ise fetha ile 'haml'dır. {وأنا به زعيم} “Ben de buna kefilim” yani onu ona teslim edeceğime garanti verip kefil oluyorum. Zamirin bir yerde tekil, bir yerde çoğul getirilmesi, söyleyenin tek kişi olduğuna ve onun bu sözüne razı oldukları için sözün hepsine nispet edildiğine delildir. Ayette, bir iftiraya maruz kalan insanın meseleyi iyice araştırması ve söylenmesi caiz olmayan söze aceleyle başvurmaması gerektiğine dair beyan vardır. Sanki şöyle denildi: Yûsuf'un kardeşleri ne dedi? Şöyle denildi: {قالوا} suçsuz olan kimsenin sözüyle “Dediler ki:” {تالله} “Allah'a yemin olsun ki” yani en büyük Hükümran'a; 'tâ' harfiyle yemin ettiler, çünkü 'tâ' çoğunlukla şaşkınlık ve taaccüp ifade eden yerlerde gelir. Rummânî şöyle demiştir: 'Yemin edatları içinde nadir olduğu için nadir manalar için tahsis edilmiştir, nadir manalardan ise taaccüp edilir.' Yine demiştir ki: 'O 'vâv'dan bedeldir,

والواو بدل من الباء، فهي بدل من بدل، فلذلك ضعفت عن التصريف في سائر الأسماء، ثم أكدوا براءتهم بقولهم: {لقد علمتم} أي بما جربتم من أمانتنا قبل هذا في كرتي مجيئنا {ما جئنا} وأكدوا النفي باللام فقالوا: {لنفسد} أي نوقع الفساد {في الأرض و} لقد علمتم {ما كنا} أي بوجه من الوجوه {سارقين *} أي موصوفين بهذا الوصف قط، بما رأيتم من أحوالنا: من ردنا بضاعتنا التي وجدناها في رحالنا وغير ذلك مما عاينتم من شرف فعالنا مع علمنا بأنها خَلق لنا لا تصنّع يظهر لبعض الأذكياء بأدنى تأمل، فكأنه قيل: فما قال الذين من جهة العزيز؟ قيل: {قالوا} قول واثق بأنه في رحالهم: {فما جزاؤه} أي الصواع {إن كنتم كاذبين *} في تبرئكم من السرقة؛ والجزاء: مقابلة العمل بما يستحق عليه من خير أو شر {قالوا} وثوقاً منهم بالبراءة وإخباراً بالحكم عندهم {جزاؤه} أي الصواع {من} .

'vâv' ise 'bâ'dan bedeldir; dolayısıyla bedelin bedelidir. Bu yüzden diğer isimlerde tasarruf edilmekten zayıf kalmıştır.' Sonra suçsuzluklarını şu sözleriyle pekiştirdiler: {لقد علمتم} “Andolsun biliyorsunuz ki” yani bundan önce iki gelişimizde emanetimizi tecrübe etmeniz sebebiyle, {ما جئنا} “biz gelmedik” ve nefyi lâm ile tekit ederek şöyle dediler: {لنفسد} “bozgunculuk çıkarmak için” yani fesat çıkarmak için {في الأرض و} “yeryüzünde; ve” andolsun biliyorsunuz ki {ما كنا} “biz olmadık” hiçbir surette {سارقين} “hırsızlar [olmadık]” yani durumlarımızdan gördükleriniz sebebiyle asla bu vasıfla nitelenmedik: yüklerimizde bulduğumuz sermayemizi geri vermemizden ve fiillerimizin şerefinden bizzat müşahede ettiğiniz diğer şeylerden ötürü; üstelik bunun bizim yaratılışımız olduğunu, en ufak bir düşünmeyle bazı zekilerin fark edebileceği yapmacık bir davranış olmadığını bildiğimiz halde. Sanki şöyle denildi: Peki Azîz'in adamları ne dedi? Şöyle denildi: {قالوا} onun yüklerinde bulunduğundan emin birinin edasıyla “Dediler ki:” {فما جزاؤه} “Onun cezası nedir?” yani tası [çalmanın cezası] {إن كنتم كاذبين} “eğer yalancı iseniz?” hırsızlıktan beri olduğunuz iddianızda. 'El-Cezâ' (الجزاء); yapılan amelin hayır veya şer olarak hak ettiği karşılığı ile mukabele görmesidir. {قالوا} suçsuz olduklarına olan güvenleriyle ve kendi şeriatlarındaki hükmü bildirerek “Dediler ki:” {جزاؤه} “Onun cezası” yani tası [çalmanın cezası], {من} “kimin...”

ولما كان العبرة بنفس الوجدان، بنوا للمفعول قولهم: {وجد في رحله} ولتحققهم البراءة علقوا الحكم على مجرد الوجدان لا السرقة؛ ثم أكدوا ذلك بقولهم: {فهو جزاءه} أي ليس غير،

Asıl itibar bizzat bulunmaya yönelik olduğu için, {وجد في رحله} “yükünde bulunursa” sözlerini meçhul fiil olarak kurdular; suçsuzluklarından emin oldukları için de hükmü hırsızlığa değil, sırf bulunma durumuna bağladılar. Sonra bunu şu sözleriyle pekiştirdiler: {فهو جزاؤه} “onun cezası bizzat kendisidir” yani başkası değil,

فكأنه قيل: هل هذا أمر أحدثتموه الآن أو هو مشروع لكم؟ فقالوا: {كذلك} أي بل هو سنة لنا، مثل ذلك الجزاء الشديد {نجزي الظالمين *} أي بالظلم دائماً، نرقّه في سرقته؛ فحينئذ فتش أوعيتهم {فبدأ} أي فتسبب عن ذلك أنه بدأ المؤذن أو غيره ممن أمر بذلك {بأوعيتهم} .

Sanki şöyle denildi: Bu şimdi ihdas ettiğiniz bir şey midir, yoksa sizin şeriatınızda meşru olan mıdır? Şöyle dediler: {كذلك} “İşte böyle” bilakis bu bizim sünnetimizdir, böyle şiddetli bir ceza ile {نجزي الظالمين} “biz zalimleri cezalandırırız” yani daima zulmedenleri; hırsızlığı sebebiyle onu köle ediniriz. İşte o anda yüklerini aradı: {فبدأ} “Bunun üzerine başladı” yani bunun neticesinde müezzin veya bununla emrolunan kimse başladı {بأوعيتهم} “onların yüklerinden”.

ولما لم يكن - بين فتح أوعيتهم وفتح وعاء أخيه - فاصل يعد فاصلاً، فكانت بداءته بأوعيتهم مستغرقة لما بينهما من الزمان، لم يأت بجار، فقال {قبل وعاء أخيه} أي أخي يوسف ﵊ شقيقه، إبعاداً عن التهمة {ثم} أي بعد تفتيش أوعيتهم والتأني في ذلك {استخرجها} أي أوجد إخراج السقاية التي تقدم أنه جعلها في وعاء أخيه {من وعاء أخيه} .

Onların yüklerinin açılması ile kardeşinin yükünün açılması arasında fasıla sayılacak bir zaman olmadığından ve onların yüklerinden başlaması aradaki bütün zamanı kapsadığından cer harfi getirmeyerek şöyle buyurdu: {قبل وعاء أخيه} “kardeşinin yükünden önce” yani töhmetten uzak tutmak için Yûsuf aleyhisselâm'ın öz kardeşinin [yükünden önce]. {ثم} “Sonra” yani onların yüklerini arayıp bu hususta teenniyle hareket ettikten sonra {استخرجها} “onu çıkardı” yani daha önce kardeşinin yüküne koyduğu belirtilen su kabını çıkarıverdi {من وعاء أخيه} “kardeşinin yükünden”.

ولما كان هذا كيداً عظيماً في أخذ أخيه بحكمهم، مع ما توثق منهم أبوهم، عظمه تعالى بالإشارة إليه بأداة البعد والإسناد إليه قال: {كذلك} أي مثل هذا الكيد العظيم {كدنا ليوسف} خاصة بأن علمناه إياه جزاء لهم على كيدهم بيوسف ﵊، ولذلك صنعنا جميع الصنائع التي أعلت يوسف ﵊ وألجأت

Babaları onlardan sağlam söz almış olmasına rağmen kardeşini kendi verdikleri hükümle alıkoymak muazzam bir plan olduğundan, Yüce Allah uzaklık edatıyla ona işaret ederek ve onu zâtına isnat ederek şöyle yüceltti: {كذلك} “İşte böylece” yani böylesine muazzam bir plan ile {كدنا ليوسف} “Yûsuf için bir plan kurduk” Yûsuf'a aleyhisselâm tuzak kurmalarının bir cezası olarak bunu bizzat ona öğretmek suretiyle yalnızca ona has kıldık. Bu yüzden Yûsuf'u aleyhisselâm yücelten ve ona tuzak kuran kardeşlerini

إخوته الذين كادوه بما ظنوا أنه أبطل أمره إلى المجيء إليه إلى أن كان آخرها حكمهم على أنفسهم بما حكموا، ثم علل ذلك بقوله: {ما كان} أو هو استئناف تفسير للكيد، وأكد النفي باللام فقال: {ليأخذ أخاه} .

onun işini bitirdiklerini sandıkları şey sebebiyle onun ayağına gelmeye mecbur bırakan bütün düzenlemeleri yaptık; ta ki bunun sonuncusu kendi aleyhlerine hüküm vermeleri oldu. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {ما كان} veya bu, planın istinaf yoluyla tefsiridir; nefyi lâm ile tekit ederek şöyle buyurdu: {ليأخذ أخاه} “kardeşini alıkoyamazdı”.

ولما كان الأخذ على جهات مختلفة، قيده بقوله: {في دين الملك} يعني ملك مصر، على حالة من الحالات، لأن جزاء السارق عندهم غير هذا {إلا أن يشاء الله} أي الذي له الأمر كله، ذلك بسبب يقيمه كهذا السبب الذي هو حكم السارق وأهله على أنفسهم، فلا يكون حينئذ من الملك إلا تخليتهم وما حكموا به على نفوسهم.

Alıkoymak muhtelif şekillerde olabileceğinden, onu şu sözüyle kayıtladı: {في دين الملك} “hükümdarın kanununa göre” yani Mısır hükümdarının [kanununa göre], hiçbir durumda [alıkoyamazdı]; çünkü onların nezdinde hırsızın cezası bundan başkaydı. {إلا أن يشاء الله} “meğer ki Allah dilemiş olsun” yani bütün emirlerin sahibi olan Allah, hırsızın ve ehlinin kendi aleyhlerine hüküm vermesi gibi O'nun var ettiği böyle bir sebeple bunu dilemiş olsun. Bu durumda hükümdara düşen sadece onları serbest bırakıp kendi aleyhlerine verdikleri hükmü uygulamaktan ibaret olur.

ومادة «سرق» بتراكيبها الأربعة: سرق، وسقر، وقسر، وقرس - تدور على الغلبة المحرقة والموجعة، وتارة تكون بحر، وتارة ببرد، وتارة بغير ذلك، وتلازمها القوة والضعف والكثرة والقلة والمخادعة، فيأتي الخفاء والليل، فمن مطلق الغلبة: القسر، وهو الغلبة والقهر، وقال ابن دريد: القسر: الأخذ بالغلبة والاضطهاد، والقسورة: الأسد، والعزيز كالقسور، والرماة من الصيادين، واحده قسور،

'S-r-k' (سرق) maddesi dört dizilişiyle: s-r-k (سرق), s-k-r (سقر), k-s-r (قسر) ve k-r-s (قرس); yakıcı ve acı verici üstünlük etrafında döner. Bazen sıcakla, bazen soğukla, bazen de başka şeyle olur; ona güç, zayıflık, çokluk, azlık ve hilekârlık eşlik eder; böylece gizlilik ve gece manaları da gelir. Mutlak galebeden biri: 'El-Kasr'dır (القسر) ki galebe ve kahretmektir. İbn Düreyd şöyle demiştir: 'El-Kasr': zorla ve baskıyla almaktır. 'El-Kasvere' (القسورة): arslan demektir. Güçlü ve izzetli kimseye de 'el-kasver' denir. Avcılardan ok atanlara da bu ad verilir, tekili 'kasver'dir.

ونبات سهلي - كأنه يكثر فيه الصيد، فتنتابه القساورة، وقسور النبت: كثر، وركز الناس، أي صوتهم الخفي وحسهم - لأن الصيادين يتخافتون؛ والسقر لغة في الصقر - لطير يصيد؛ وقسر: جبل السراة - كأنه موضع الصيد والقسر والغلبة، والقيسري: الكثير - لأنه ملزوم للغلبة، وضرب من الجعلان - كأنه سمي لمطلق الكثرة ولأذاه بما يعانيه من النجاسات، والقيسري - أيضاً من الإبل: العظيم أو الصلب أو الضخم الشديد: وجمل قراسية - بالضم وتخفيف الياء: ضخم، والقرس - بالكسر: صغار البعوض؛ والقسورة أيضاً من الغلمان: الشاب القوي، والرامي - لأنه أهل لأن يغلب، ولقسور أيضاً: الصياد مطلقاً؛ ويلزمه المخادعة والاستخفاء، ومنه القسورة: نصف الليل أو أوله أو معظمه - لأنه محل الاستخفاء والمقاهرة؛ ومنه السرق، وهو الأخذ في خفية، وعبارة القزاز: في ختل وغفلة، وسرق - كفرح: خفي، والسوارق: الزوائد في فراش القفل - لغرابتها وخفاء

Yine o, düzlük arazide yetişen bir bitkidir; sanki orada av çok olur da avcılar oraya sıkça uğrar. 'Kasvere'n-nebtü' (قسور النبت): bitki çoğaldı demektir. 'Rikzü'n-nâs' (ركز الناس): insanların gizli sesi ve fısıltısıdır; çünkü avcılar kısık sesle konuşurlar. 'Es-Sekar' (السقر), avlanan bir kuş olan 'es-sakr'ın (الصقر - doğan) bir lehçesidir. 'Kasr' (قسر): Serât dağıdır; sanki av, zorlama ve galebe yeridir. 'El-Kayserî' (القيسري): çok demektir; çünkü galebenin ayrılmaz bir parçasıdır. Bir tür kınkanatlı böcektir; sanki mutlak çokluktan ve uğraştığı pisliklerle verdiği eziyetten dolayı böyle isimlendirilmiştir. 'El-Kayserî' develerden de iri, sert veya cüsseli ve güçlü olana denir. 'Cemelün kurâsiyetün' (جمل قراسية) —zamme ve 'yâ'nın tahfifiyle— iri deve demektir. 'El-Kırs' (القرس) —kesre ile— küçük sivrisineklerdir. Gençlerden 'el-kasvere': güçlü genç ve okçudur; çünkü galebe çalmaya lâyıktır. 'El-Kasver' mutlak olarak avcı için de kullanılır. Ona hilekârlık ve gizlenme eşlik eder; gecenin yarısı, başı veya ekseriyeti manasına gelen 'el-kasvere' bundandır; çünkü gizlenme ve baskın yapma vaktidir. Gizlice almak manasına gelen 'es-serak' (السرق - hırsızlık) da bundandır; Kazzâz'ın ifadesiyle: 'gaflet ve hile ile [almaktır]'. 'Serika' (سرق) —ferihe gibi— gizlendi demektir. 'Es-Sevârik' (السوارق): kilidin iç mekanizmasındaki fazla pimlerdir; garipliği ve durumunun

أمرها، أو لسلبها السرقة بمنعها السارق من فتح القفل، والمسترق: المستمع مختفياً، وانسرق عنهم: خنس ليذهب، ويلزم المخادعة والاختفاء نوع ضعف، ومنه: سرقت مفاصله - كفرح: ضعفت، والمسترق: الناقص الضعيف الخلق؛ وانسرق: فتر وضعف - إما منه وإما من السلب، لأن من فتر أو ضعف يكف عن السرقة والأذى؛ وقسور الرجل: أسن، وكان منه القارس والقريس أي القديم، ومسترق العنق: قصيرها - كأنه سرق منها شيء، وهو يسارق النظر إليه، أي يطلب غفلته لينظر إليه، وتسرق: سرق شيئاً فشيئاً، وسُرَّق - كسكر - كان اسمه الحباب فابتاع من بدوي راحلتين، ثم أجلسه على باب دار ليخرج إليه بثمنهما فخرج من الباب الآخر فهرب بهما، فسماه النبي ﷺ سرقاً، وكان لا يحب أن يسمى بغيره، والسرق - محركاً: أجود الحرير أو الحرير الأبيض، أو الحرير عامة، فارسي معرب أصله سره، قال القزاز: ومعناه: جيد، لأنه

gizliliği sebebiyle veya hırsızın kilidi açmasını engelleyerek hırsızlığı bertaraf etmesi (selb etmesi) sebebiyle böyle adlandırılmıştır. 'El-Müstereka' (المسترق): gizlice dinleyendir. 'İnseraka anhüm' (انسرق عنهم): gitmek için gizlice sıvıştı demektir. Hile ve gizlenmeye bir tür zayıflık da eşlik eder; 'serikat mefâsıluhû' (سرقت مفاصله) —ferihe gibi— eklemleri zayıfladı demektir; 'el-müsterak': noksan ve yaratılışı zayıf olandır. 'İnseraka': gevşedi ve zayıfladı demektir; ya bu köktendir ya da selb (giderme) manasındandır; çünkü gevşeyen veya zayıflayan kimse hırsızlık ve eziyetten el çeker. 'Kasvera'r-racülü' (قسور الرجل): adam yaşlandı demektir; ondan türeyen 'el-kâris' ve 'el-karîs' ise kadim/eski manasınadır. 'Müsteraku'l-unuk' (مسترق العنق): kısa boyunludur; sanki ondan bir şey çalınmıştır. 'Yusâriku'n-nazara ileyhi' (يسارق النظر إليه): ona bakmak için onun gafletini kollar demektir. 'Teserraka' (تسرق): azar azar çaldı demektir. 'Sürrak' (سُرَّق) —sükker gibi—: Adı Hubâb olan bir adamdı; bir bedeviden iki binek devesi satın aldı, sonra bedelini getirmek üzere adamı bir evin kapısında oturttu, kendisi diğer kapıdan çıkıp develerle kaçtı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona 'Sürrak' adını verdi ve o da başka bir isimle çağrılmayı sevmezdi. 'Es-Serak' (السرق) —harekeli olarak—: ipeğin en kalitelisi veya beyaz ipek yahut genel olarak ipektir; Farsçadan muarrep olup aslı 'serreh'dir; Kazzâz şöyle demiştir: 'Manası 'iyidir'; çünkü

أهل لأن يقصد بالسرقة لخفة محمله وكثرة تمنه، والسرقين معرب سركين يمكن أن يكون من الضعف، ولعل المعرب يكون خارجاً عن أصل المادة، لأنه لا أصل له في العربية؛ ومن الأذى بالحر السفر: حر الشمس وأذاه، يقال: سقرته الشمس - بالسين والصاد - إذا آلمت دماغه، ومنه اشتقاق سقر، وهو اسم إحدى طبقات النار، والسقر: القيادة على الحرم، والسقر: ما يسيل من الرطب - من التسمية باسم السبب، لأن الحر سببه، والقوسرة: القوصرة - ويخففان - لأنه يوضع فيه التمر الذي قد يكون منه السقر، والساقر: الكافر واللعان لغير المستحقين - لكثرة الأذى، أو لاستحقاق الكون في سقر، والساقور: الحر والحديدة يكوى بها الحمار؛ ومن الأذى بالبرد: القرس - وهو البرد الشديد والبارد، والقرس - ويحرك: أبرد الصقيع وأكثفه، والقرس - بالتحريك: الجامد، وأقرس العود جمد ماءه، ومنه القريس - لسمك طبخ وترك حتى جمد، وقرس الماء: جمد، والبرد: اشتد كقرس كفرح، وآل قرايس ويقال: نبات قراس -

taşınması hafif, değeri çok olduğu için çalınmaya lâyıktır.' 'Serkîn'den muarrep olan 'es-sirkîn' (gübre) kelimesinin zayıflıktan gelmesi muhtemeldir; belki de muarrep kelime kök mananın dışına çıkar, çünkü onun Arapçada bir aslı yoktur. Sıcakla yapılan eziyetten olan 'es-sekar' (السقر): güneşin sıcağı ve eziyetidir; beynini yaktığı zaman 'sekarathü'ş-şemsü' (سقرته الشمس) —sîn ve sâd ile— denir. Cehennem tabakalarından birinin adı olan 'Sekar'ın iştikakı da bundandır. 'Es-Sekar': mahremler üzerinde kavatlık yapmaktır. 'Es-Sekar': taze hurmadan sızan şıradır; sebebin adıyla isimlendirme kabilindendir, zira sıcaklık onun sebebidir. 'El-Kavsara' ve 'el-kavsara' —tahfif ile— hurma sepetidir; içine bazen sekar oluşan hurma konduğu için bu adı almıştır. 'Es-Sâkır' (الساقر): kâfir ve hak etmeyenlere çok lanet edendir; eziyetin çokluğundan veya Sekar'da bulunmayı hak etmesinden ötürüdür. 'Es-Sâkûr' (الساقور): şiddetli sıcak ve eşeğin dağlandığı demirdir. Soğukla yapılan eziyetten olan 'el-kars' (القرس): şiddetli soğuk ve soğuk şeydir. Harekeli olarak 'el-karas' (القرس): kırağının en soğuğu ve en yoğundur. Yine harekeli olarak donmuş demektir. 'Akrasa'l-ûdü' (أقرس العود): ağacın suyu dondu demektir; pişirilip donmaya bırakılan balık için 'el-karîs' (القريس) denmesi bundandır. 'Karasa'l-mâu' (قرس الماء): su dondu; 'karise'l-berdü' (قرس البرد) —ferihe gibi— soğuk şiddetlendi demektir. 'Âlü Karâyis' (آل قرايس) veya 'nebâtün kurâsün' (نبات قراس) —

كسحاب: أجبل باردة أو هضاب بناحية السراة، وقرسنا الماء: بردناه.

sehâb gibi—: soğuk dağlar veya Serât tarafındaki tepelerdir. 'Karresne'l-mâe' (قرسنا الماء): suyu soğuttuk demektir.

إذا تقرر ذلك فتصحيح قول المؤذن «إنكم لسارقون» إن نظر إلى الغلبة في خفاء فلا شك أنهم متصفون بذلك لأخذهم يوسف من أبيه ﵉ على هذه الحالة، وإن نظر إلى مطلق الأخذ في خفاء فيكون إطلاق ذلك عليهم مجازاً، لأن معهم - في حال ندائه لهم وهم سائرون - شيئاً ليس هو لهم هم ذاهبون به في خفاء، أي أنتم في هذه الحالة فاعلون فعل السارق، ويقوي إرادة الأول قوله تعالى {لتنبئنهم بأمرهم هذا وهم لا يشعرون} وقوله تعالى: {من وجدنا متاعنا عنده} كما سيأتي.

Bu sabit olunca, münadinin 'Şüphesiz siz hırsızlarsınız' sözünün doğruluğu; şayet gizlice galebe çalma manasına bakılırsa, şüphe yok ki Yûsuf'u babasından aleyhimesselâm bu şekilde alıp götürdükleri için bu vasfa sahiptirler. Şayet mutlak manada gizlice alma manasına bakılırsa, onlara bu ifadenin ıtlak edilmesi mecaz olur; çünkü kendilerine seslenildiği sırada yolda giderlerken yanlarında kendilerine ait olmayan ve gizlice götürdükleri bir şey bulunmaktadır; yani siz bu durumda hırsızın fiilini işlemektesiniz. Birinci mananın murad edildiğini Yüce Allah'ın {لتنبئنهم بأمرهم هذا وهم لا يشعرون} “Andolsun sen onlara bu işlerini hiç farkında olmadıkları bir sırada haber vereceksin” ayeti ile geleceği üzere Yüce Allah'ın {من وجدنا متاعنا عنده} “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkası” ayeti kuvvetlendirmektedir.

ولما كان يوسف ﵊ إنما تمكن من ذلك بعلو درجته وتمكنه ورفعته، بعد ما كان فيه عندهم من الصغار، كان ذلك محل عجب، فقال تعالى - التفاتاً إلى مقام التكلم تقوية للكلام بمقام الغيبة والتكلم، وزاده إشعاراً بعظمة، هذا الفعل بصوغه في مظهر العظمة منبهاً لمن قد يغفل: {نرفع} أي لنا من العظمة، وكان الأصل: درجاته، ولكنه عمم لأنه أدل على العظمة، فكان أليق بمظهرها،

Yûsuf aleyhisselâm ancak onların nezdindeki o düşkünlükten sonraki yüksek derecesi, kudreti ve yüceliği sayesinde buna güç yetirebildiğinden, bu durum hayret verici bir şeydi. Bu yüzden Yüce Allah —gaip makamından mütekellim makamına iltifat ederek sözü kuvvetlendirmek ve gaflet edebilecek kimseleri uyararak azamet kalıbında ifade etmek suretiyle bu fiilin büyüklüğünü daha da hissettirmek üzere— şöyle buyurdu: {نرفع} “Yükseltiriz” yani azametimizle yükseltiriz. Aslı 'onun derecelerini yükseltiriz' idi; fakat azamete daha çok delalet ettiği için genelleştirildi; böylece O'nun azametinin tecellisine daha lâyık oldu.

فقال منبهاً على أنه كان حصل ليوسف ﵊ من الهضم ما ظن كما ظن أنه لا يرتفع بعده: {درجات من نشاء} أي بالعلم.

Yûsuf'a aleyhisselâm bundan sonra bir daha yükselemeyeceği zannedilecek derecede bir ezilme isabet etmiş olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {درجات من نشاء} “dilediğimiz kimselerin derecelerini” yani ilim ile.

ولما كان سبب الرفعة هو الأعلمية بالأسباب، وذلك أن الخلق لو اجتهدوا في خفض أحد فنصبوا له كل سبب علموه وقدروا عليه، وأراد الله ضد ذلك، لقيّض بعلمه سبباً واحداً إن شاء فأبطل جميع تلك الأسباب وقضى برفعته، نبه تعالى على ذلك بقوله: {وفوق كل ذي علم} أي من الخلق {عليم} عظيم العلم، لا تكتنه عظمة علمه العقول، ولا تتخيلها الفهوم، فهو يسبب من الأسباب ما تطيح له أسباب العلماء وتحير له ألباب العقلاء البصراء، وهو الله تعالى - كما نقله الرماني عن ابن عباس ﵄ والحسن وسعيد بن جبير، فالتنوين للتعظيم.

Yükselmenin sebebi sebepleri en iyi bilmek olduğundan —ki mahlûkat birini alçaltmak için bütün gayretini sarf edip bildikleri ve güç yetirdikleri her sebebi ortaya koysalar, Allah da bunun aksini dilese, ilmiyle dilediği takdirde tek bir sebep takdir eder de bütün o sebepleri hükümsüz kılar ve onun yükselmesine hükmeder— Yüce Allah buna şu sözüyle dikkat çekti: {وفوق كل ذي علم} “Her ilim sahibinin üstünde” yani mahlûkattan [her ilim sahibinin üstünde], {عليم} “daha iyi bilen (Alîm) vardır” ilmi muazzam olan, ilminin azametini akılların ihata edemeyeceği ve anlayışların tahayyül edemeyeceği bir Alîm vardır; O öyle sebepler var eder ki âlimlerin sebepleri onun karşısında çöker, basiretli akıl sahiplerinin akılları hayrete düşer; O da Yüce Allah'tır —nitekim Rummânî bunu İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Hasan[-ı Basrî] ve Saîd b. Cübeyr'den nakletmiştir; buradaki tenvin tazim içindir—.

ولما تم ذلك، كان كأنه قيل: إن انتزاع أخيهم منهم - بعد تلك المواثيق التي أكدوها لأبيهم - لداهية تطيش لها الحلوم، فماذا كان فعلهم عندها؟ فقيل: {قالوا} تسلية لأنفسهم ودفعاً للعار عن خاصتهم {إن يسرق} فلم يجزموا بسرقته، لعلمهم بأمانته، وظنهم هذا الصواع دس في رحله وهو لا يشعر، كما دست بضاعتهم في رحالهم

Bu iş tamamlanınca sanki şöyle denildi: Kardeşlerinin —babalarına verdikleri o kesin teminatlardan sonra— ellerinden alınması akılları baştan alacak büyük bir felakettir; peki bu durum karşısında ne yaptılar? Şöyle denildi: {قالوا} teselli bulmak ve utancı kendilerinden savmak için “Dediler ki:” {إن يسرق} “Eğer o çalmışsa” onun emanet ehli olduğunu bildikleri ve bu tasın tıpkı ilk seferinde kendi yüklerine sermayelerinin konduğu gibi onun da haberi olmadan yüküne gizlendiğini zannettikleri için onun çaldığını kesin bir dille söylemediler.

وإنما أوهى ظنهم هذا سكوت أخيهم عن الاعتذار به، على أنه قد ورد أنهم لاموه فقال لهم: وضعه في رحلي الذي وضع البضاعة في رحالهم {فقد سرق أخ} أي شقيق {له} ولما كان ما ظنوه كذلك في زمن يسير، أدخلوا الجار فقالوا: {من قبل} يعنون يوسف ﵊، وذلك أنه قيل: إن عمته كانت لا تصبر عنه، وكان أبوه لا يسمح بمكثه عندها، لأنه لا يصبرعنه، فحزمته من تحت ثيابه بمنطقة أبيها إسحاق ﵇ وكانت عندها، ثم قالت: فقدت منطقة أبي، فاكشفوا أهل البيت، فوجدوها مع يوسف ﵊، فسمح يعقوب ﵊ حينئذ لها ببقائه عندها {فأسرها} أي إجابتهم عن هذه القولة القبيحة {يوسف في نفسه} على تمكنه مما يريد بهم من الانتقام.

Bu zannı ancak kardeşlerinin bunu ileri sürerek mazeret beyan etmekten susması zayıflatmıştır; bununla beraber rivayet edildiğine göre onlar kardeşlerini kınamış, o da onlara: 'Sermayeyi sizin yüklerinize koyan kimse, bunu da benim yüküme koymuştur' demiştir. {فقد سرق أخ} “onun bir kardeşi de çalmıştı” yani öz kardeşi de [çalmıştı], {له} “onun”. Zannettikleri şey geçmiş bir zamanda olduğu için cer harfini dahil ederek şöyle dediler: {من قبل} “daha önce” Yûsuf'u aleyhisselâm kastediyorlardı. Zira anlatıldığına göre halası onsuz duramazdı, babası da onsuz yapamadığı için onun yanında kalmasına razı olmuyordu. Bunun üzerine halası, yanında bulunan babası İshak'ın aleyhisselâm kuşağını Yûsuf'un elbiselerinin altından beline bağladı; sonra da: 'Babamın kuşağını kaybettim, ev halkını arayın' dedi. Kuşağı Yûsuf'un aleyhisselâm üzerinde buldular; bunun üzerine Yâkub aleyhisselâm onun halasının yanında kalmasına izin verdi. {فأسرها} “Bunu içine attı” yani bu çirkin söze vereceği cevabı {يوسف في نفسه} “Yûsuf kendi içine [attı]” onlardan dilediği gibi intikam almaya gücü yettiği halde.

ولما كان ربما ظن ظان أنه بكتهم بها بعد ذلك، نفى هذا الظن بقوله تعالى: {ولم يبدها} أي أصلاً {لهم} فكأنه قيل: فما قولته التي أسرها في نفسه؟ فقيل: {قال أنتم شر مكاناً} أي من يوسف وأخيه، لأن ما نسب إليهما من الشر إنما هو ظاهراً لأمر خير اقتضاه، وأما أنتم ففعلتكم بيوسف شر مقصود منكم ظاهراً وباطناً، ونسبة الشر إلى

Bir kimsenin bundan sonra onları bu sözle azarladığını zannedebileceği ihtimaline binaen, Yüce Allah bu zannı şu sözüyle nefyetti: {ولم يبدها} “ve onu açığa vurmadı” yani asla [açığa vurmadı] {لهم} “onlara”. Sanki şöyle denildi: Peki içinde gizlediği sözü neydi? Şöyle denildi: {قال أنتم شر مكاناً} “[İçinden] dedi ki: Sizin durumunuz daha kötüdür” yani Yûsuf ve kardeşinden daha kötüdür; çünkü o ikisine nispet edilen kötülük zahiren hayırlı bir işin gerektirdiği bir durumdur; sizinkine gelince, Yûsuf'a yaptığınız fiil zahiren ve batınen kasten işlenmiş bir kötülüktür. Kötülüğün

مكانهم أعظم من نسبته إليهم، وإنما قدم الإخبار بالإسرار مع اقترانه بالإضمار قبل الذكر، لئلا يظن بادىء بدء أنهم سمعوا ما وصفهم به من الشر {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {أعلم بما تصفون *} منكم، وأنه ليس كما قلتم؛ والوصف: كلمة مشتقة من أصل من الأصول لتجري على مذكور فتفرق بينه وبين غيره بطريق النقيض كالفرق بين العالم والجاهل ونحوهما، فكأنه قيل: إن ذلك القول على فحشه ليس مغنياً عنهم ولا عن أبيهم شيئاً، فهل اقتصروا عليه؟ فقيل: لا، بل {قالوا} التماساً لما يغنيهم: {ياأيها العزيز} فخاطبوه بما يليق بالأكابر ليرق لهم {إن له} أي هذا الذي وجد الصواع في رحله {أباً شيخاً كبيراً} أي في سنه وقدره وهو مغرم به، لا يقدر على فراقه ولا يصبر عنه {فخذ أحدنا مكانه} وأحسن إلى أبيه بإرساله إليه {إنا نراك} أي نعلمك علماً هو كالرؤية أو بحسب ما رأيناه {من المحسنين *} أي العريقين في صفة الإحسان، فأجر في أمرنا على عادة إحسانك، فكأنه قيل: فما أجابهم؟ قيل: {قال معاذ الله} أي نعوذ بالذي لا مثل معاذاً عظيماً {أن نأخذ} أي لأجل هذا الأمر {إلا من} أي الشخص الذي {وجدنا متاعنا عنده} ولم يقل: سرق متاعنا، لأنه - كما أنه لم يفعل في الصواع فعل السارق - لم يقع منه قبل ذلك ما يصحح إطلاق الوصف عليه؛ علل ذلك بقوله: {إنا إذاً} أي إذا أخذنا أحداً مكانه {لظالمون *} أي عريقون في الظلم في دينكم،

onların mekânına nispet edilmesi, bizzat kendilerine nispet edilmesinden daha büyüktür. İçte gizlendiği haberinin, açıkça zikredilmeden önce zamirle birlikte öne alınması; ilk anda onları vasfettiği bu kötülüğü onların işittiklerinin zannedilmemesi içindir. {والله} “Ve Allah” yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan Allah {أعلم بما تصفون} “anlattığınız şeyi en iyi bilendir” sizden daha iyi bilir ve durum sizin dediğiniz gibi değildir. 'El-Vasf' (الوصف); âlim ile câhil ve benzerleri arasındaki fark gibi zıtlık yoluyla bir şeyle başkası arasını ayırmak üzere zikredilen şeye uygulanmak için köklerden birinden türetilen kelimedir. Sanki şöyle denildi: Bu söz çirkinliğiyle beraber ne kendilerine ne de babalarına hiçbir fayda sağlamamaktadır; peki sadece bununla mı yetindiler? Şöyle denildi: Hayır, bilakis kendilerini kurtaracak bir şey talep ederek {قالوا} “Dediler ki:” {ياأيها العزيز} “Ey Azîz!” kendilerine merhamet etsin diye büyüklere lâyık bir hitapla seslendiler: {إن له} “Şüphesiz onun” yani yükünde tas bulunan bu kimsenin {أباً شيخاً كبيراً} “yaşlı ve büyük bir babası vardır” yani yaşında ve kadrinde büyüktür ve ona son derece düşkündür; onun ayrılığına dayanamaz ve onsuz sabredemez. {فخذ أحدنا مكانه} “Onun yerine birimizi al” ve kardeşini ona göndermekle babasına iyilik et. {إنا نراك} “Doğrusu biz seni görüyoruz” yani seni görmüş gibi biliyoruz yahut gördüklerimize göre biliyoruz {من المحسنين} “iyilik edenlerden [biri olarak]” yani ihsan sıfatında kökleşmiş kimselerden; dolayısıyla bizim işimizde de alışılmış ihsanına göre muamele et. Sanki şöyle denildi: Peki onlara ne cevap verdi? Şöyle denildi: {قال معاذ الله} “Dedi ki: Allah'a sığınırız!” yani benzeri olmayan Allah'a muazzam bir sığınışla sığınırız {أن نأخذ} “almaktan” yani bu iş sebebiyle [almaktan] {إلا من} “başkası[nı]” yani şu kimseden başkasını {وجدنا متاعنا عنده} “eşyamızı yanında bulduğumuz [kimseden]”. 'Eşyamızı çalan' demedi; çünkü o, tas hususunda hırsızın fiilini işlemediği gibi bundan önce de kendisine bu vasfın ıtlak edilmesini meşru kılacak bir şey vuku bulmamıştı. Bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنا إذاً} “Şüphesiz biz o takdirde” yani onun yerine bir başkasını alırsak {لظالمون} “kesinlikle zalimlerden oluruz” yani sizin şeriatınızda zulümde kökleşmiş kimselerden oluruz;

فلم تطلبون ما هو ظلم عندكم.

öyleyse neden kendi nezdinizde zulüm olan bir şeyi talep ediyorsunuz?

ذكر ما بعد ما سلف من هذه القصة من التوراة

Bu kıssanın geçen kısmından sonrasının Tevrat'tan zikri:

قال: وكان القهم - وفي نسخة: الجوع - والإرجاف على جميع وجه الأرض، ففتح يوسف الأهراء، وأقبل يبيع المصريين، واشتد الجوع بأرض مصر، وأقبل جميع أهل الأرض يأتون للامتيار من يوسف.

Dedi ki: Kıtlık —bir nüshada: açlık— ve sarsıntı bütün yeryüzünü kapladı. Yûsuf ambarları açtı ve Mısırlılara satmaya başladı. Mısır diyarında açlık şiddetlendi ve bütün yeryüzü halkı Yûsuf'tan zahire almak için akın etti.

فبلغ يعقوب ﵊ أن بمصر طعام ميرة، فقال يعقوب ﵇ لبنيه: لا خوف عليكم، لأنه قد بلغني أن بمصر ميرة فاهبطوا إلى هناك، فامتاروا لنا فنحيى ولا نموت. فهبط بنو يعقوب ﵊ العشرة ليمتاروا ميرة من مصر، فأما بنيامين أخو يوسف فلم يرسله يعقوب مع إخوته، لأنه قال: لعله أن يعرض له عارض، فأتى بنو إسرائيل ليمتاروا مع الذين كانوا ينطلقون، لأن الجوع اشتد في أرض كنعان، وكان يوسف هو المسلط على الأرض، وكان يميز جميع شعب الأرض، فأتى إخوة يوسف عليه الصلاة والسلام

Yâkub'a aleyhisselâm Mısır'da zahire yiyeceği olduğu haberi ulaştı. Yâkub aleyhisselâm oğullarına: 'Size korku yoktur; zira Mısır'da zahire olduğunu öğrendim, oraya inin ve bize zahire getirin ki yaşayalım ve ölmeyelim' dedi. Yâkub'un aleyhisselâm on oğlu Mısır'dan zahire almak için indi. Yûsuf'un kardeşi Bünyâmin'e gelince; Yâkub: 'Belki başına bir felaket gelir' diyerek onu kardeşleriyle göndermedi. İsrâiloğulları gidenlerle birlikte zahire almaya geldiler; çünkü Kenan diyarında açlık şiddetlenmişti. Memlekette mutlak hâkim Yûsuf idi; memleketin bütün halkına [zahireyi] o tartıp ayırıyordu. Yûsuf'un kardeşleri aleyhisselâtü vesselâm geldiler,

فخروا له سجداً على الأرض، فرأى يوسف إخوته فأثبتهم وتناكر عليهم وكلمهم بفظاظة وقساوة، وقال لهم: من أين أنتم؟ فقالوا: أتينا من أرض كنعان لنمتار ميرة، فذكر يوسف ﵊ الرؤيا التي قصها عليهم وقال لهم: إنكم جواسيس، وإنما أتيتم لتفحصوا وتطلعوا الأرض. فقالوا: كلا يا سيدنا! إن عبيدك إنما أتوا ليمتاروا، نحن أجمعون بنو رجل واحد، ونحن أبرياء، وليس عبيدك بطلائع، فقال لهم يوسف: ليس الأمر كما تقولون، بل إنما أتيتم لتجسسوا أرضنا. فقالوا له: نحن اثنا عشر رجلاً إخوة عبيدك بنو رجل واحد بأرض كنعان، والآخر هو عند أبينا يومنا هذا، والآخر فقدناه، فقال لهم يوسف: إني إنما قلت لكم: إنكم جواسيس، من أجل هذا بهذه تمتحنون، وحق فرعون! لا أخرجنكم من هاهنا حتى يأتي أخوكم الأصغر إلى

yerde ona secdeye kapandılar. Yûsuf kardeşlerini gördü, onları tanıdı fakat kendini onlara tanıtmadı; onlarla sert ve kaba konuştu ve onlara: 'Nereden geliyorsunuz?' dedi. Onlar da: 'Kenan diyarından zahire almaya geldik' dediler. Yûsuf aleyhisselâm onlara anlattığı rüyayı hatırladı ve onlara: 'Siz casuslarsınız; memleketi incelemek ve durumunu gözetlemek için geldiniz' dedi. Onlar: 'Hayır ey efendimiz! Kulların sadece zahire almaya geldiler. Hepimiz bir adamın oğullarıyız, biz suçsuzuz; kulların öncü keşif kolları değildir' dediler. Yûsuf onlara: 'İş sizin dediğiniz gibi değil, bilakis memleketimize casusluk etmek için geldiniz' dedi. Onlar da ona: 'Biz Kenan diyarındaki bir adamın oğulları olan on iki kardeş kulunuzuz; diğeri bugün babamızın yanındadır, bir diğerini ise kaybettik' dediler. Yûsuf onlara: 'Ben size: Siz casussunuz demiştim; işte bu sebeple bununla imtihan edileceksiniz. Firavun'un hakkı için! En küçük kardeşiniz buraya gelmedikçe

هاهنا. فنفحص عن أقاويلكم إن كنتم نطقتم بالحق والقسط، وإلا وحق فرعون! إنكم طلائع، فقذفهم في الحبس ثلاثة أيام، ودعا بهم يوسف ﵊ في اليوم الثالث، وقال لهم: افعلوا ما آمركم به فتحيوا، فإني أراقب الله فيكم، إن كنتم أبرياء فليحبس أحدكم في محبسكم وانطلقوا أنتم بالميرة للجوع الذي في بيوتكم، فأتوني بأخيكم الأصغر فأصدق قولكم ولا تموتوا، ففعلوا كما أمرهم، فقال كل امرىء منهم لصاحبه: حقاً إنا قد استوجبنا السجن على أخينا إذ رأينا كرب نفسه إذا كان يتضرع إلينا فلم نرحمه ولم نتراءف عليه، فمن أجل ذلك نزلت بنا هذه البلية والشر، فأجاب روبيل وقال لهم: ألم أقل لكم: لا تأثموا بالغلام، فلم تقبلوا، وهو ذا الآن نحن مطالبون بدمه.

buradan çıkamayacaksınız! Sözlerinizi araştıracağız; doğru ve adil mi konuştunuz, yoksa Firavun'un hakkı için siz öncü casuslarsınız!' dedi. Onları üç gün zindana attı. Üçüncü gün Yûsuf aleyhisselâm onları çağırttı ve onlara: 'Size emrettiğimi yapın ki yaşayasınız; zira ben sizin hakkınızda Allah'tan korkarım. Eğer suçsuz iseniz, biriniz zindanınızda hapsedilsin, siz de evlerinizdeki açlık için zahire ile gidin; küçük kardeşinizi bana getirin ki sözünüzü doğrulayayım ve ölmeyesiniz' dedi. Onlar da onun emrettiği gibi yaptılar. Birbirlerine şöyle dediler: 'Gerçekten biz kardeşimiz hakkında zindanı hak ettik; zira o bize yalvarıp yakarırken içinin yandığını gördüğümüz halde ona merhamet etmedik ve acımadık; işte bu yüzden bu bela ve şer başımıza geldi.' Rûbîl cevap verip onlara şöyle dedi: 'Ben size: Çocuğa karşı günah işlemeyin demedim mi? Kabul etmediniz; işte şimdi onun kanının hesabı bizden soruluyor.'

ولم يعلموا أن يوسف يفهم كلامهم، لأنه أوقف ترجماناً بينه وبينهم، فتنحى عنهم فبكى، ثم رجع إليهم يكلمهم، ثم أخذ منهم شمعون فأوثقه تجاههم.

Onlar Yûsuf'un kendi konuşmalarını anladığını bilmiyorlardı; zira kendisiyle onlar arasında bir tercüman koymuştu. Onların yanından ayrılıp ağladı, sonra onlarla konuşmak üzere yanlarına döndü; ardından içlerinden Şem'ûn'u alıp gözlerinin önünde bağlattı.

وأمر يوسف بملء أوعيتهم ميرة، وأمر برد ورق كل امرىء منهم في وعائه، وأن يزودوا زاداً للطريق، ففعل ذلك بهم كما أمر يوسف ﵇، فحملوا ميرتهم على حميرهم وانطلقوا، ففتح بعضهم وعاءه

Yûsuf kaplarının zahire ile doldurulmasını, her birinin parasının kabının içine geri konulmasını ve kendilerine yol azığı verilmesini emretti. Yûsuf'un aleyhisselâm emrettiği gibi onlara böyle yapıldı; zahirelerini eşeklerine yükleyip yola çıktılar. İçlerinden biri konakladıkları yerde

ليلقي قضيماً لحماره في مبيتهم. فرأى ورقه موضوعاً على طرف حمولته. فقال لإخوته: ورقي رد إليّ وهو ذا على طرف حمولتي، فارتجفت قلوبهم وفزعت نفوسهم، وتعجب كل امرىء منهم، فقالوا: يا ليت شعري ما هذا الذي صنعه الله بنا! فأتوا يعقوب أباهم إلى أرض كنعان، فأخبروه بجميع ما عرض لهم وقالوا: إن الرجل سيد الأرض كلمنا بفظاظة وقساوة. وحسبنا بمنزلة الجواسيس أتينا لنطالع الأرض، فقلنا: إنا أبرياء عدول، فلسنا بطلائع، فنحن اثنا عشر أخاً بنو أب واحد، فقد واحد منا والآخر عند أبينا يومنا هذا بأرض كنعان، فقال لنا الرجل سيد الأرض ورئيسها: بهذا أعلم بأنكم أبرار عدول، خلفوا عندي أحد إخوتكم، واحملوا ميرة للجوع الذي في بيوتكم. وانصرفوا فأتوني بأخيكم الأصغر معكم، فأعلم حينئذ أنكم لستم بطلائع، بل أنتم أبرياء عدول، وآمر بدفع أخيكم إليكم، وتتجرون في الأرض، فبينما هم يفرغون أوعيتهم فإذا هم بصرة كل امرىء منهم على طرف وعائه فرأوا ورقهم مصروراً ففزعوا هم وأبوهم. فقال لهم أبوهم: إنكم قد أثكلتموني ولدي وأفقدتموني إياهما، لأن يوسف فقدته. وشمعان محبوس،

eşeğine yem vermek için kabını açtı; parasının yükünün ucuna konmuş olduğunu gördü. Kardeşlerine: 'Param bana geri verilmiş, işte yükümün ucunda duruyor!' dedi. Kalpleri titredi, canları korkuya kapıldı ve her biri hayretler içinde kalarak: 'Ah keşke bilseydim, Allah'ın bize yaptığı bu iş nedir!' dediler. Kenan diyarına, babaları Yâkub'un yanına geldiler; başlarına gelen her şeyi ona haber verip şöyle dediler: 'O adam, memleketin efendisi, bizimle kaba ve sert konuştu; bizi memleketi gözetlemeye gelen casuslar konumunda saydı. Biz de: Suçsuz ve adil kimseleriz, casus değiliz; bir babanın oğlu olan on iki kardeşiz; birimiz kayboldu, diğeri ise bugün Kenan diyarında babamızın yanındadır dedik. Memleketin efendisi ve reisi olan adam bize: Sizin doğru ve dürüst kimseler olduğunuzu şununla anlarım: Kardeşlerinizden birini yanımda bırakın, evlerinizdeki açlık için zahireyi yüklenip gidin ve küçük kardeşinizi yanınızda bana getirin; işte o zaman sizin casus olmayıp suçsuz ve dürüst kimseler olduğunuzu bilirim, kardeşinizi size teslim etmeyi emrederim ve memlekette ticaret yaparsınız dedi.' Onlar kaplarını boşaltırken bir de baktılar ki her birinin para çıkını kabının ağzındadır; paralarını bağlanmış olarak görünce hem kendileri hem de babaları dehşete kapıldı. Babaları onlara: 'Beni evlatlarımdan mahrum ettiniz, o ikisini bana kaybettirdiniz; zira Yûsuf'u kaybettim, Şem'ân hapsedildi,

وتنطلقون ببنيامين أيضاً وقد كملت علي المصائب كلها، فقال روبيل لأبيه: ثكلتُ ابني جميعاً إن لم آتك به! ادفعه إليّ وأنا أرده إليك، فقال: لا يهبط ابني معكم، لأن أخاه يوسف توفي وهو وحده الباقي لأمه، فتعرض له آفة في الطريق الذي تسلكونه فتنزلون شيبتي إلى الجدث بالشقاء والشحب.

şimdi de Bünyâmin'i alıp götürüyorsunuz; bütün musibetler üzerimde tamamlandı' dedi. Rûbîl babasına: 'Eğer onu sana geri getirmezsem iki oğlumu da öldür! Onu bana teslim et, ben onu sana geri getireceğim' dedi. Babası: 'Oğlum sizinle inmeyecek; çünkü kardeşi Yûsuf vefat etti, annesinden geriye yalnız o kaldı; tutacağınız yolda başına bir felaket gelir de benim ak saçlarımı keder ve yıpranmışlıkla kabre indirirsiniz' dedi.

فاشتد الجوع على الأرض، فلما أكلوا الذي أتوا به من مصر وأفنوه قال لهم يعقوب أبوهم ﵇: اهبطوا فامتاروا لنا شيئاً من قمح، فقال له يهوذا: إن الرجل أنذرنا وتقدم إلينا وقال: لا تعاينوا وجهي إلا وأخوكم معكم، فإن أنت أرسلت أخانا معنا فإنا نهبط فنمتار، وإن لم تبعثه لم ننطلق، فقال لهم أبوهم: ولم أسأتم إلي فأخبرتم الرجل أن لكم أخاً؟ فقالوا: الرجل سأل عنا وعن رهطنا وقال: إن أباكم في الحياة بعد؟ وهل لكم أخ؟ فأخبرناه من أجل هذا الكلام، أكنا نعلم أنه يقول: اهبطوا معكم بأخيكم؟ وقال يهوذا لإسرائيل أبيه: سرح الغلام فننطلق فنحيى ولا نموت نحن وأنت أيضاً وحشمنا، أنا أكفل به.

Yeryüzünde açlık şiddetlendi; Mısır'dan getirdiklerini yiyip bitirince babaları Yâkub aleyhisselâm onlara: 'İnin de bize biraz buğday zahiresi getirin' dedi. Yehûdâ ona: 'O adam bizi uyardı, kesin dille tenbih etti ve: Kardeşiniz sizinle beraber olmadıkça yüzümü görmeyin dedi. Eğer kardeşimizi bizimle gönderirsen iner zahire getiririz; şayet onu göndermezsen gitmeyiz' dedi. Babaları onlara: 'Neden bir kardeşiniz olduğunu o adama haber verip bana kötülük ettiniz?' dedi. Onlar da: 'Adam bizi ve ailemizi sorup: Babanız hâlâ hayatta mı? Başka kardeşiniz var mı? dedi; biz de bu söz sebebiyle haber verdik. Kardeşinizi de beraberinizde getirin diyeceğini nereden bilebilirdik?' dediler. Yehûdâ babası İsrâil'e: 'Çocuğu gönder de gidelim; böylece biz de, sen de, çoluk çocuğumuz da yaşayalım ve ölmeyelim. Ben ona kefilim;

فإن لم آتك به فأقيمه بين يديك فأنا مخطىء

eğer onu sana getirip huzuruna dikmezsem ben günahkâr olayım' dedi.

بين يدي أبي جميع الأيام.

bütün günler boyunca babamın katında [sorumlu ve günahkâr olayım]."

فقال أبوهم إسرائيل: إذا كان الأمر هكذا فافعلوا ما آمركم به: احملوا في أوعيتكم من ثمار هذه الأرض شيئاً من صنوبر وعسل وعلك البطم وخروب وحب السرو وبطم ولوز، وخذوا من الورق ضعف الذي في أوعيتكم، لعل ذلك أن يكون وهماً منهم، وانطلقوا بأخيكم إلى الرجل، وارجعوا إليّ كلكم، وإله المواعيد يظفركم من الرجل برحمة ورأفة، فيرسل بأخيكم الآخر معكم وبنيامين أيضاً، فأخذ القوم هذه الهدية وضعفاً من الفضة، وانطلقوا معهم ببنيامين وأتوا يوسف فوقفوا بين يديه. فرأى يوسف بنيامين معهم فقال لحاجبه: أدخل القوم إلى المنزل، واذبح ذبيحاً، وهيىء الغداء، لأن القوم يتغدون معي ظهراً، ففعل العبد كما أمره يوسف ﵇، وأدخل القوم إلى منزل يوسف ﵇ وقالوا: إنهم إنما يدخلوننا لسبب الورق الذي وجدنا في أعدالنا من قبل، فيريدون أن يتطاولوا علينا ويمكروا بنا، فيجعلونا عبيداً ودوابنا ملكاً، فدنوا من الرجل حاجب - وفي نسخة: خازن - يوسف ﵇. فكلموه على باب المنزل، وقالوا له: إنا نطلب إليك يا سيدنا أنا هبطنا أولاً إلى هاهنا فامترنا قمحاً، فلما

Babaları İsrâil dedi ki: "Eğer durum böyleyse, size emrettiğim şeyi yapın: Kaplarınıza bu memleketin meyvelerinden biraz çam fıstığı, bal, çitlembik sakızı, keçiboynuzu, servi tohumu, çitlembik ve badem yükleyin. Kaplarınızdaki paranın iki katını yanınıza alın; belki de bu onlar tarafından bir yanılgı olmuştur. Kardeşinizi de alıp o adama gidin ve hepiniz bana geri dönün. Vaatlerin ilahı olan [Allah], o adamın katında size rahmet ve şefkat ihsan eylesin de diğer kardeşinizi de Bünyâmin ile birlikte sizinle geri göndersin." Bunun üzerine topluluk bu hediyeyi ve iki katı gümüşü aldı, yanlarına Bünyâmin'i de alarak yola koyuldular, Yûsuf'un yanına gelip huzurunda durdular. Yûsuf, Bünyâmin'i onların yanında görünce mabeyincisine şöyle dedi: "Bu adamları eve al, bir kurbanlık kes ve öğle yemeğini hazırla; zira bu adamlar öğleyin benimle birlikte yemek yiyecekler." Köle, Yûsuf aleyhisselâm'ın emrettiği gibi yaptı ve adamları Yûsuf aleyhisselâm'ın evine aldı. Onlar ise: "Bizi ancak daha önce yüklerimizde bulduğumuz para sebebiyle içeri alıyorlar; bize baskın yapıp hile kurmak, bizi köle, bineklerimizi de mülk edinmek istiyorlar" dediler. Yûsuf aleyhisselâm'ın mabeyincisi olan -bir nüshada: hazinedarı olan- adama yaklaştılar. Evin kapısında onunla konuşup dediler ki: "Efendimiz, senden istirham ediyoruz; biz ilk önce buraya gelip buğday zahiresi almıştık. Geri

طلعنا وصرنا في البيت إذا نحن بورق كل واحد منا في عدله، فقد رددنا أوراقنا بوزنها معنا وأتينا معها بأوراق أخر لنمتار بها، ولا نعلم من الذي صيّر أوراقنا في أوعيتنا؟ فقال لهم: السلام لكم، لا تخافوا ولا تستوفضوا، إلهكم إله المواعيد إله أبيكم ذخر لكم هذه الذخيرة في أوعيتكم، لأن ورقكم قد صار في قبضتي، وأخرج إليهم شمعون، فأدخل العبد القوم إلى منزل يوسف ﵇، وأتاهم بماء فغسلوا أيديهم وأقدامهم، وألقى قضمياً لدوابهم، فأعد القوم هديتهم قبل دخول يوسف ﵇ وقت القائلة لأنه بلغهم أن غداءهم يكون هناك، فدخل يوسف إلى منزله، فأدخلوا هديتهم فوضعوها بين يديه في منزله، وخروا له سجداً على الأرض، فسألهم عن سلامتهم وقال: أسالم هو؟ أبوكم الذي أخبرتموني عنه أنه الحياة هو بعد؟ فقالوا: إن أبانا عبدك سالم، ثم جثوا فسجدوا فرفع بصره فأبصر بنيامين أخاه ابن أمه فقال لهم: هذا أخوكم الذي أخبرتموني عنه؟ فقالوا: نعم؟ فقال له: الله يترأف عليكم يا بني، فاستعجل يوسف عليه

dönüp eve vardığımızda, bir de baktık ki her birimizin parası kendi yükündedir. Biz de paralarımızı tam tartısıyla yanımızda geri getirdik ve zahire almak için yanlarında başka paralar da getirdik. Paralarımızı kaplarımıza kimin koyduğunu bilmiyoruz." Mabeyinci onlara: "Size selam olsun, korkmayın ve telaşlanmayın! Sizin ilahınız, vaatlerin ilahı, babanızın ilahı kaplarınıza bu defineyi sizin için koymuştur; zira paralarınız benim elime geçmişti" dedi ve Şem'ûn'u onların yanına çıkardı. Köle topluluğu Yûsuf aleyhisselâm'ın evine aldı, onlara su getirdi, onlar da ellerini ve ayaklarını yıkadılar; bineklerine de yem verdi. Topluluk, Yûsuf aleyhisselâm kaylûle vaktinde girmeden önce hediyelerini hazırladı; zira yemeklerinin orada olacağını öğrenmişlerdi. Yûsuf evine girdi, onlar da hediyelerini içeri alıp evinde onun önüne koydular ve onun için yere kapanarak secde ettiler. [Yûsuf] onların esenliğini sordu ve: "O iyi midir? Bana bahsettiğiniz babanız hâlâ hayatta mıdır?" dedi. "Kulun olan babamız sağlıktadır" dediler. Sonra diz çöküp secde ettiler. [Yûsuf] gözünü kaldırıp ana bir kardeşi Bünyâmin'i gördü ve onlara: "Bana bahsettiğiniz kardeşiniz bu mudur?" dedi. Onlar: "Evet" dediler. Yûsuf ona: "Allah sana merhamet etsin ey oğulcuğum!" dedi. Yûsuf aleyhis-

السلام لأنه رق له وتحنن عليه فأراد البكاء، فدخل إلى مكانه فبكى هناك، ثم غسل وجهه وخرج فصبر نفسه، فأمر أن يأتوهم بالغداء، فوضعوا بين يديه وحده، وقربوا إليهم وحدهم، لأنه لا يستطيع أهل مصر أن يأكلوا مع العبرانيين، لأن هذه نجاسة عند المصريين، فأمر فاتكأ الأكبر على قدر سنه والأصغر على قدر سنه، فتعجب القوم ومكثوا محيرين مشدوهين، فأعطى كل واحد منهم من بين يديه جزءاً، وأعطى بنيامين أكثر منهم: خمسة أنصبة، فشربوا.

selâm, ona karşı içi sızladığı ve şefkati kabardığı için aceleyle ayrıldı; çünkü ağlamak istedi. Odasına girip orada ağladı. Sonra yüzünü yıkadı, dışarı çıktı ve kendini tuttu. Onlara öğle yemeğini getirmelerini emretti. [Yemek] yalnız başına onun önüne konuldu, onlara da ayrı olarak yaklaştırıldı; zira Mısır halkı İbranilerle birlikte yemek yiyemezdi, çünkü bu Mısırlıların katında bir murdarlık sayılırdı. [Yûsuf] emretti; en büyükleri yaşına göre, en küçükleri de yaşına göre oturdu. Topluluk buna hayret etti ve şaşkınlık içinde donakalmış halde bekledi. [Yûsuf] kendi önünden her birine birer pay verdi; Bünyâmin'e ise onlarınkinden daha fazla, beş pay verdi ve içtiler.

فأمر خازنه وقال له: أوقر أوعية القوم من البر ما أمكنهم حمله، وصير ورق كل امرىء منهم على طرف وعائه، وخذ طاسي طاس الفضة وصيره في وعاء الأصغر مع ورق ميرته، ففعل العبد كما أمر يوسف ﵇، فلما كان من الغد سرح القوم لينطلقوا هم وحميرهم، فخرجوا من القرية، وقبل أن يخرجوا منها قال يوسف لخازنه: قم فامض في طلب القوم وألحقهم وقل لهم: لم كافيتم الشر بدل الخير، فأخذتم الطاس الذي يشرب فيه سيدي ويعتاف فيه اعتيافاً، فأسأتم فيما جاء منكم، فلحقهم وقال لهم هذه الأقاويل، فقالوا له:

Sonra hazinedarına emredip şöyle dedi: "Topluluğun kaplarını taşıyabilecekleri kadar buğdayla doldur, her birinin parasını kabının ağzına koy; benim kadehimi, o gümüş kadehi de zahire parasıyla birlikte en küçüğünün kabına koy." Köle, Yûsuf aleyhisselâm'ın emrettiği gibi yaptı. Sabah olunca, topluluğu eşekleriyle birlikte yola çıkmaları için salıverdi. Şehirden çıktılar; şehirden tamamen çıkmadan önce Yûsuf hazinedarına dedi ki: "Kalk, adamların peşine düş, onlara yetiş ve şöyle de: İyiliğe karşı neden kötülükle karşılık verdiniz de efendimin kendisinden içtiği ve onunla kehanette bulunduğu kadehi aldınız? Bu yaptığınızla kötülük ettiniz." [Hazinedar] onlara yetişti ve bu sözleri söyledi. Onlar da ona dediler ki:

لا تقولن يا سيدنا هذه الأقاويل، معاذ الله أن يفعل عبيدك هذه الفعال! نحن رددنا أوراقنا التي وجدنا في أوعيتنا من أرض كنعان، فكيف نسرق من بيت سيدك ذهباً أو فضة، من وجد عنده من عبيدك فليمت ونكن نحن عبيداً لسيدنا! قال لهم: هو على ما تقولون، من وجد عنده فهو يكون لي عبداً، وأنتم تكونون فلحين طاهين، فاستعجل كل منهم وعاءه، ففتشوا ابتداء بالأكبر وانتهاء إلى الأصغر، فوجدوا الطاس في وعاء بنيامين، فمزقوا ثيابهم وخرقوها. وحمل كل امرىء منهم وعاءه على حماره، ورجعوا إلى القرية، فدخل يهوذا وإخوته على يوسف وكان في منزله بعد، فخرجوا بين يديه على الأرض، فقال لهم يوسف: ما هذا الفعل الذي جاء منكم؟ أما تعلمون أن رجلاً مثلي يعتاف - وفي نسخة: يمتحن - بكأس اعتيافاً؟ لم تتعدون عليه وتأخذونه؟ فقال يهوذا: بماذا نكلم سيدنا! وبماذا ننطق! وبماذا نفلح - وفي نسخة: نحتج - من عند الله نزلت هذه الخطيئة بعبيدك، هوذا نحن عبيد لسيدنا نحن ومن أصيب الكأس عنده، فقال: معاذ الله

"Ey efendimiz, sakın böyle sözler söyleme! Kullarının bu tür işler yapmasından Allah'a sığınırız! Biz kaplarımızda bulduğumuz paralarımızı Kenan diyarından geri getirdik; efendinin evinden nasıl altın veya gümüş çalabiliriz? Kullarından kimin yanında bulunursa o öldürülsün, biz de efendimize köle olalım!" [Hazinedar] onlara dedi ki: "Dediğiniz gibi olsun; kimin yanında bulunursa o benim kölem olur, siz ise suçsuz ve temiz kalırsınız." Hemen her biri kabını indirdi; en büyükten başlayıp en küçüğe kadar aradılar ve kadehi Bünyâmin'in kabında buldular. Bunun üzerine elbiselerini yırttılar, parçaladılar. Her biri kabını eşeğine yükledi ve şehre geri döndüler. Yehûdâ ve kardeşleri Yûsuf'un huzuruna girdiler; o henüz evindeydi. Önünde yere kapandılar. Yûsuf onlara dedi ki: "Bu yaptığınız iş nedir? Benim gibi bir adamın kadehle kehanette bulunduğunu -bir nüshada: imtihan ettiğini- bilmiyor musunuz? Niçin ona tecavüz edip aldınız?" Yehûdâ dedi ki: "Efendimize ne söyleyelim! Ne konuşalım! Kendimizi nasıl temize çıkaralım -bir nüshada: nasıl delil getirelim-? Bu günah kullarına Allah katından indi. İşte biz ve yanında kadeh bulunan kimse efendimizin köleleriyiz." [Yûsuf] dedi ki: "Bunu

أن أفعل هذا! بل الرجل الذي وجد الكأس عنده يكون لي عبداً، وأنتم فاصعدوا بسلام إلى أبيكم.

yapmaktan Allah'a sığınırım! Bilakis kadeh yanında bulunan kimse benim kölem olacaktır; siz ise esenlikle babanıza dönüp gidin."

فدنا منه يهوذا فقال: أنا أطلب إليك يا سيدي أن تأذن لعبدك بالكلام بين يديك، يا سيد! ولا تشعل غضبك على عبيدك، لأنك مثل فرعون، سأل سيدي عبيده فقال لهم: هل لكم أب أو أخ؟ فقلنا لسيدنا: إن لنا أباً شيخاً وابناً له صغيراً ولد على كبر سنه، وإن أخاه مات، وهو الباقي وحده لأمه، وأبوه يحبه، وأمرت عبيدك وقلت: اهبطوا به إليّ حتى أعرفه وأعاينه، فقلنا لسيدنا: لا يقدر الغلام على مفارقة أبيه، لأنه إن فارقه أبوه توفي، فقلت لعبيدك: إنه لم يهبط أخوكم الأصغر معكم فلا تعودوا أن تعاينوا وجهي، فلما صعدنا إلى عبدك أبينا أخبرناه بقول سيدنا فقال لنا عبدك أبونا: ارجعوا فامتاروا شيئاً من بر، فقلنا لأبينا: لا نقدر على الهبوط إلى أن نهبط بأخينا الأصغر معنا، لأنا لا نقدر على معاينة وجه الرجل إن لم يكن أخونا معنا، فقال لنا عبدك أبونا: أنتم تعلمون أن امرأتي ولدت لي ابنين، فخرج واحد من عندي فقلتم: إنه قتل قتلاً، فلم أعاينه إلى يوم الناس هذا، فتحملون أيضاً هذا من عندي فيعرض له صيد

Bunun üzerine Yehûdâ ona yaklaşıp dedi ki: "Ey efendim, kulunun senin huzurunda söz söylemesine izin vermeni istirham ediyorum, ey efendi! Kullarına karşı öfkeni alevlendirme; zira sen Firavun gibisin. Efendim kullarına sormuş ve onlara: 'Babanız veya bir kardeşiniz var mı?' demişti. Biz de efendimize: 'Bizim yaşlı bir babamız ve onun yaşlılığında doğmuş küçük bir oğlu var; kardeşi vefat etti, annesinden geriye yalnız o kaldı, babası da onu çok seviyor' demiştik. Sen ise kullarına emredip: 'Onu bana indirin de onu tanıyayım ve göreyim' dedin. Biz de efendimize: 'Çocuk babasından ayrılamaz; çünkü babasından ayrılırsa o ölür' dedik. Sen ise kullarına: 'Eğer küçük kardeşiniz sizinle birlikte inmezse bir daha yüzümü göremezsiniz' dedin. Kulun olan babamızın yanına çıktığımızda efendimizin sözünü ona haber verdik. Kulun olan babamız bize: 'Dönün de bize biraz buğday zahiresi getirin' dedi. Biz de babamıza: 'Küçük kardeşimiz bizimle birlikte inmedikçe inemeyiz; zira kardeşimiz bizimle olmadıkça o adamın yüzünü görmeye güç yetiremeyiz' dedik. Kulun olan babamız bize dedi ki: 'Biliyorsunuz ki eşim bana iki oğul doğurdu; biri yanımdan çıkıp gitti ve siz: Kesinlikle parçalanıp öldürüldü dediniz, bu güne kadar da onu görmedim. Şimdi bunu da yanımdan alıp götürüyorsunuz; başına bir av [felaketi] gelir de

فتهبطون بشيخوختي بحزن وشر القبر، والآن إذا نحن انطلقنا إلى عبدك أبينا وليس الغلام معنا ونفسه حبيبة إليه، فإذا علم أن الغلام ليس هو معنا يموت فيهبط عبدك شيبة أبينا بالشقاء والتشحيب، لأن عبدك ضمن الغلام لأبينا، وقلت: إني إذا لم آتك به أخطىء باقي جميع الأيام، والآن فليبق عبدك بدل الغلام عبداً لسيدي، وليصعد الغلام مع إخوته، لأني أفكر كيف أصعد إلى أبي وليس الغلام معي كيلا أعاين الشر الذي ينزل بأبي.

yaşlılığımı hüzünle ve kabrin kötülüğüyle [oraya] indirirsiniz.' Şimdi biz kulun olan babamıza varırsak ve çocuk bizimle olmazsa, -onun canı ise babasına çok sevgilidir- çocuğun bizimle olmadığını anlayınca babamız ölür; böylece kulun, babamızın ak saçlarını keder ve yıpranmışlıkla [kabre] indirmiş olur. Çünkü kulun, babamıza çocuğa dair kefil oldu ve: 'Eğer onu sana getirmezsem, bütün günler boyunca günahkâr olayım' dedim. Şimdi kulun, çocuğun yerine efendime köle olarak kalsın, çocuk da kardeşleriyle birlikte çıksın; çünkü babamın başına gelecek kötülüğü görmeyeyim diye, çocuk yanımda olmadan babamın yanına nasıl çıkacağımı düşünüyorum."

ولما أياسهم بما قال عن إطلاق بنيامين، حكى الله تعالى ما أثمر لهم ذلك من الرأي فقال: {فلما} دالاً بالفاء على قرب زمن تلك المراجعات {استيئسوا منه} أي تحول رجاءهم لتخلية سبيله لما رأوا من إحسانه ولطفه ورحمته يأساً شديداً بما رأوا من ثباته على أخذه بعينه وعدم استبداله {خلصوا} أي انفردوا من غيرهم حال كونهم {نجياً} أي ذوي نجوى يناجي بعضهم بعضاً، من المناجاة وهي رفع المعنى من كل واحد إلى صاحبه في خفاء، من النجو وهو الارتفاع عن الأرض - قاله الرماني، أو تمحضوا تناجياً لإفاضتهم فيه

[Yûsuf], Bünyâmin'in serbest bırakılması hususunda söyledikleriyle onları ümitsizliğe düşürünce, Allah Teâlâ bunun onlar için doğurduğu görüşü hikâye ederek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا} Fâ harfiyle bu müzakerelerin vaktinin yakınlığına delalet ederek {اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ} “Ondan ümitlerini kesince”, yani onun ihsanını, lütfunu ve merhametini gördüklerinde onun yolunu serbest bırakacağına dair besledikleri ümit; bizzat onu almadaki sebatını ve yerine başkasını kabul etmeyişini görmeleri sebebiyle şiddetli bir yeise dönüşünce; {خَلَصُوا} “ayrıldılar”, yani başkalarından ayrılıp yalnız kaldılar, şu halde oldukları halde: {نَجِيًّا} “fısıldaşarak”, yani birbirleriyle gizlice konuşan kimseler olarak. Münaacat; yerden yükselmek anlamına gelen 'necv' kökünden olup, her birinin sözü gizlice arkadaşına iletmesidir -bunu Rummânî söylemiştir-. Yahut ona ciddiyetle dalıp gitmelerinden ötürü fısıldaşmanın ta kendisi haline geldiler,

بجد كأنهم صورة التناجي، فكأنه قيل: فما قالوا؟ فقيل: {قال كبيرهم} في السن وهو روبيل: {ألم تعلموا} مقرراً لهم بما يعرفونه مع قرب الزمان ليشتد توجههم في بذل الجهد في الخلاص من غضب أبيهم {أن أباكم} أي الشيخ الكبير الذي فجعتموه في أحب ولده إليه.

sanki bizzat fısıltı sureti oldular. Sanki: "Peki ne dediler?" denildi de şöyle buyruldu: {قَالَ كَبِيرُهُمْ} “Büyükleri dedi ki” yaşça büyükleri olan Rûbîl: {أَلَمْ تَعْلَمُوا} “Bilmiyor musunuz?” babalarının öfkesinden kurtulmak için var güçleriyle çaba sarf etmeye yönelişleri artsın diye zamanın yakınlığıyla birlikte bildikleri şeyi onlara ikrar ettirerek, {أَنَّ أَبَاكُمْ} “babanızın” yani kendisine en sevimli olan evladı hususunda acıya boğduğunuz o yaşlı adamın,

ولما كان المقام بالتقرير ومعرفة صورة الحال لتوقع ما يأتي من الكلام، قال: {قد أخذ عليكم} أي قبل أن يعطيكم هذا الولد الآخر {موثقاً} ولما كان الله تعالى هو الذي شرعه - كما مضى - كان كأنه منه، فقال: {من الله} أي أيمان الملك الأعظم: لتأتنه به إلا أن يحاط بكم {ومن قبل} أي قبل هذا {ما فرطتم} أي قصرتم بترك التقدم بما يحق لكم في ظن أبيكم أو فيما ادعيتم لأبيكم تفريطاً عظيماً، فإن زيادة «ما» تدل على إرادته لذلك {في} ضياع {يوسف} فلا يصدقكم أبوكم أصلاً، بل يضم هذه إلى تلك فيعلم بها خيانتكم قطعاً، وأصل معنى التفريط،: التقدم، من قوله ﷺ: «أنا فرطكم على الحوض» .

Makam, gelecek sözün beklenmesi sebebiyle ikrar ettirme ve durumun suretini kavratma makamı olunca şöyle buyurdu: {قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم} “sizden aldığını” yani bu diğer çocuğu size vermeden önce, {مَّوْثِقًا} “kesin bir söz”. Bunu meşru kılan Allah Teâlâ olduğu için -geçtiği üzere- sanki O'ndan alınmış gibi oldu ve şöyle buyurdu: {مِّنَ اللَّهِ} “Allah'tan” yani o en yüce Hükümran'ın yeminleriyle: çepeçevre kuşatılmadıkça onu kesinlikle getireceğinize dair; {وَمِن قَبْلُ} “ve daha önce de” yani bundan önce {مَا فَرَّطتُمْ} “kusur ettiğinizi” yani babanızın zannında size vacip olan şeyi yahut babanıza iddia ettiğiniz hususta öne geçmeyi terk ederek büyük bir kusur işlediğinizi; nitekim 'mâ'nın ziyadeliği bunun kastedildiğine delalet eder, {فِي} “hususunda” zayi edilmesi hususunda {يُوسُفَ} “Yûsuf”. Dolayısıyla babanız size asla inanmaz, bilakis bu olayı diğerine katar da bununla hıyanetinizi kesin olarak anlar. Tefrit kelimesinin asıl anlamı ise öne geçmektir; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «أنا فرطكم على الحوض» (Ben havuz başında sizin öncünüzüm) hadisinde bu anlamdadır.

ولما كان الموضع موضع التأسف والتفجع والتلهف، أكده ب «ما» النافية لنقيض المثبت كما سلف غير مرة، أي أن فعلكم في يوسف ما كان إلا تفريطاً لا شك فيه {فلن أبرح} أي أفارق هذه

Makam teessüf, acı çekme ve hayıflanma makamı olunca, daha önce defalarca geçtiği üzere olumlunun zıddını nefyeden olumsuzluk 'mâ'sı ile tekit etti; yani Yûsuf hakkındaki fiiliniz şüphesiz sadece bir kusur ve ihmalden ibaretti. {فَلَنْ أَبْرَحَ} “Ben artık asla ayrılmam” yani terk etmem bu

{الأرض} بسبب هذا، وإيصاله الفعل بدون حرف دليل على أنه صار شديد الالتصاق بها {حتى يأذن لي أبي} في الذهاب منها {أو يحكم الله} أي الذي له الكمال كله ووثقنا به {لي} بخلاص أخي أو بالذهاب منها بوجه من الوجوه التي يعلمها ويقدر على التسبب لها {وهو} أي ظاهراً وباطناً {خير الحاكمين *} إذا أراد أمراً بلغه بإحاطة علمه وشمول قدرته، وجعله على أحسن الوجود وأتقنها، فكأنه قيل: هذا ما رأى أن يفعل في نفسه، فماذا رأى لإخوته؟ فقيل: أمرهم بالرجوع ليعلموا أباهم لإمكان أن يريد القدوم إلى مصر ليرى ابنه أو يكون عنده رأي فيه فرج، فقال: {ارجعوا إلى أبيكم} أي دوني {فقولوا} أي له متلطفين في خطابكم {ياأبانا} وأكدوا مقالتكم فإنه ينكرها لكم فقولوا: {إن ابنك} أي شقيق يوسف ﵊ الذي هو أكملنا في البنوة عندك {سرق} .

{الأرْضَ} “diyardan” bu sebeple; fiilin harf-i cer olmaksızın mef'ûle ulaşması, oraya son derece bağlandığının delilidir; {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي} “babam bana izin verinceye” oradan gitmem için {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ} “yahut Allah hükmedinceye kadar” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve kendisine güvendiğimiz [Allah], {لِي} “benim lehime” kardeşimin kurtulmasıyla veya bildiği ve sebebini yaratmaya kadir olduğu yollardan birisiyle oradan ayrılmam hususunda. {وَهُوَ} “Ve O” yani zahiren ve bâtınen {خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “hükmedenlerin en hayırlısıdır.” Bir şeyi dilediğinde onu ilminin ihatası ve kudretinin şümulüyle ulaştırır, onu var oluşların en güzeli ve en sağlamı kılar. Sanki: "Kendi nefsi için yapmayı uygun gördüğü şey budur; peki kardeşleri için neyi uygun gördü?" denildi de şöyle cevap verildi: Babalarının oğlunu görmek için Mısır'a gelmek istemesi yahut yanında bir kurtuluş çaresi bulunması ihtimaline binaen, babalarına haber vermeleri için dönmelerini emretti ve şöyle dedi: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ} “Babanıza dönün” yani bensiz olarak, {فَقُولُوا} “ve deyin ki” yani hitabınızda ona nezaket göstererek: {يَاأَبَانَا} “Ey babamız!” Sözünüzü tekit edin; zira o bunu kabul etmeyecektir, bu yüzden şöyle deyin: {إِنَّ ابْنَكَ} “Şüphesiz senin oğlun” yani Yûsuf aleyhisselâm'ın ana bir kardeşi, senin katında evlatlıkta en kâmilimiz olan [oğlun] {سَرَقَ} “hırsızlık etti.”

ولما كانوا في غاية الثقة من أن أحداً منهم لا يلم بمثل ذلك، أشاروا إليه بقولهم: {وما شهدنا} أي في ذلك {إلا بما علمنا} ظاهراً من رؤيتنا الصواع يخرج من وعائه؛ والشهادة: الخبر عن إحساس قول أو فعل، وتجوز الشهادة بما أدى إليه الدليل القطعي {وما كنا للغيب} أي الأمر الذي غاب عنا {حافظين *} فلعل حيلة دبرت في ذلك غاب

Kendilerinden hiçbirinin böyle bir şeye yaklaşmayacağından son derece emin oldukları için şu sözleriyle buna işaret ettiler: {وَمَا شَهِدْنَا} “Biz şahitlik etmedik” yani bu hususta {إِلاَّ بِمَا عَلِمْنَا} “bildiğimizden başkasına” kadehin onun kabından çıktığını görmemizden ötürü zahiren; şahitlik, bir söz veya fiilin hissedilerek haber verilmesidir; kesin delilin gerektirdiği şeye şahitlik etmek de caizdir. {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ} “Biz gaybı” yani bizden gizli kalan işi {حَافِظِينَ} “biliciler de değildik.” Belki de bu hususta, bilgisi bizden gizli kalan

عنا علمها كما صنع في رد بضاعتنا {واسأل القرية} أي أهلها وجدرانها إن كانت تنطق {التي كنا فيها} وهي مصر، عما أخبرناك به يخبروك بصدقنا، فإن الأمر قد اشتهر عندهم {و} اسأل {العير} أي أصحابها وهم قوم من كنعان جيران يعقوب ﵊ {التي أقبلنا فيها} والسؤال: طلب الإخبار بأداته من الهمزة وهل ونحوهما، والقرية: الأرض الجامعة لحدود فاصلة، وأصلها من قريت الماء، أي جمعته، وسيأتي شرح لفظها آخر السورة، والعير: قافلة الحمير، من العير - بالفتح، وهو الحمار، هذا الأصل - كما تقدم ثم كثر حتى استعمل في غير الحمير.

bir hile kurulmuştur; tıpkı sermayemizin geri konulmasında yapıldığı gibi. {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “O şehre sor” yani halkına ve eğer konuşacaklarsa duvarlarına {الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “içinde bulunduğumuz” ki orası Mısır'dır; sana haber verdiğimiz şeyleri onlara sor, sana doğru söylediğimizi haber versinler; zira bu mesele onların arasında meşhur olmuştur; {وَ} “ve” sor {الْعِيرَ} “kervana” yani kervan ehline ki onlar Kenan halkından Yâkub aleyhisselâm'ın komşularıdır, {الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} “içinde geldiğimiz”. Soru: hemze, 'hel' ve benzeri edatlarla haber vermeyi talep etmektir. Karye: ayırt edici sınırları toplayan arazidir; aslı 'suyu topladım' anlamına gelen 'kareytü'l-mâ' (قريت الماء) ifadesindendir; lafzının açıklaması surenin sonunda gelecektir. Îr ise eşek kervanıdır; fetha ile 'ayr' (العَيْر) kelimesinden gelir ki o da eşektir; aslı böyledir -daha önce geçtiği üzere-, sonra yaygınlaşarak eşek dışındakiler için de kullanılmıştır.

ولما كان ذلك جديراً بالإنكار لما يتحقق من كرم أخيهم، أكدوه بقولهم: {وإنا} أي والله {لصادقون *} فكأنه قيل: فرجعوا إلى أبيهم وقالوا ما قال لهم كبيرهم، فكأنه قيل: فما قال لهم؟ فقيل: {قال بل} أي ليس الأمر كذلك، لم تصح نسبة ابني إلى السرقة ظاهراً ولا باطناً، أي لم يأخذ شيئاً من صاحبه في خفاء بل {سولت} أي زينت تزييناً فيه غي {لكم أنفسكم أمراً} أي حدثتكم بأمر ترتب عليه ذلك، والأمر: الشيء الذي من شأنه أن تأمر

Kardeşlerinin asaletini bildikleri için bu durum inkâr edilmeye pek layık olduğundan, şu sözleriyle onu tekit ettiler: {وَإِنَّا} “Ve şüphesiz biz” yani vallahi {لَصَادِقُونَ} “kesinlikle doğru söyleyenleriz.” Sanki: "Babalarına döndüler ve büyüklerinin kendilerine söylediği şeyleri söylediler; peki o onlara ne dedi?" denildi de şöyle buyruldu: {قَالَ بَلْ} “Dedi ki: Hayır!” yani durum öyle değil; oğlumun hırsızlığa nispet edilmesi ne zahiren ne de bâtınen doğrudur, yani gizlice sahibinden bir şey almış değildir, bilakis {سَوَّلَتْ} “süslü gösterdi” yani içinde bir azgınlık bulunan bir süslemeyle süsledi {لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا} “nefisleriniz size bir işi” yani size, neticesinde bunun meydana geldiği bir iş fısıldadı. 'Emr' (iş); nefsin emretmesi şanından olan

النفس به، وكلا الأمرين صحيح، أما النفي فواضح، لأن بنيامين لم يسرق الصواع ولا همّ بذلك، ولذلك لم ينسبه يوسف ﵊ ولا مناديه إلى ذلك بمفرده، وأما الإثبات فأوضح، لأنه لولا فعلهم بيوسف ﵊ لما سولت لهم فيه أنفسهم لم يقع هذا الأمر لبنيامين ﵇ {فصبر جميل} مني، لأن ظني في الله جميل، وفي قوله: {عسى الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {أن يأتيني بهم} أي بيوسف وشقيقه بنيامين وروبيل {جميعاً} ما يدل الفطن على أنه تفرس أن هذه الأفعال نشأت عن يوسف ﵊، وأن الأمر إلى سلامة واجتماع؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنه هو} أي وحده {العليم} أي البليغ العلم بما خفي علينا من ذلك، فيعلم أسبابه الموصلة إلى المقاصد {الحكيم *} أي البليغ في إحكام الأمور في ترتيب الأسباب بحيث لا يقدر أحد على نقض ما أبرمه منها، وترتيب الوصفين على غاية الإحكام - كما ترى - لأن الحال داع إلى العلم بما غاب من الأسباب أكثر من دعائه إلى معرفة حكمتها؛ قال هذه المقالة {وتولى} أي انصرف بوجهه {عنهم} لما تفاقم عليه من الحزن، وبلغ به من الجهد، وهاج به

şeydir. Her iki durum da doğrudur: Nefy kısmı açıktır; çünkü Bünyâmin kadehi çalmamış ve buna yeltenmemiştir de. Bu sebeple ne Yûsuf aleyhisselâm ne de onun münadisi onu tek başına buna nispet etmemiştir. İspat kısmı ise daha açıktır; zira nefislerinin Yûsuf aleyhisselâm hakkında kendilerine süslü gösterdiği o fiilleri olmasaydı, Bünyâmin aleyhisselâm'ın başına bu iş gelmezdi. {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık bana düşen güzel bir sabırdır”; çünkü Allah hakkındaki zannım güzeldir. {عَسَى اللَّهُ} “Umulur ki Allah” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan [Allah], {أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ} “bana onları getirir” yani Yûsuf'u, ana bir kardeşi Bünyâmin'i ve Rûbîl'i, {جَمِيعًا} “hepsini birlikte”. Bu sözde, basiretli bir kimseye bu fiillerin Yûsuf aleyhisselâm'dan kaynaklandığını ve işin selamet ve kavuşmaya varacağını sezinlediğine delalet eden bir işaret vardır. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ هُوَ} “Şüphesiz O'dur” yani yalnızca O'dur {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilen” yani bundan bize gizli kalan şeyleri pek iyi bilen, dolayısıyla maksatlara ulaştıran sebepleri bilen, {الْحَكِيمُ} “hüküm ve hikmet sahibi olan.” Yani sebeplerin tertibinde işleri sağlamlaştırmada pek yetkin olan; öyle ki O'nun sağlamlaştırdığı hiçbir şeyi kimse bozamaz. İki sıfatın tertibi -gördüğün üzere- son derece muhkemdir; çünkü durum, sebeplerin hikmetini bilmeye davet etmekten ziyade, gayb olan sebepleri bilmeye davet etmektedir. Bu sözü söyledi {وَتَوَلَّى} “ve yüz çevirdi” yani yüzünü döndürdü {عَنْهُمْ} “onlardan”; üzerine yığılan hüznün büyüklüğünden, takatinin son noktasına ulaşmasından, getirdikleri şeyden hoşlanmayarak ve işin sahibi olana yönelerek

باجتماع حزن إلى حزن من الحرق كراهية لما جاؤوا به وإقبالاً على من إليه الأمر {وقال} مشتكياً إلى الله لا غيره، فهو تعريض بأشد التصريح والدعاء: {ياأسفي} أي يا أشد حزني، والألف بدل عن ياء الإضافة لتدل على بلوغ الأسف إلى ما لا حد له، وجناس «الأسف» مع «يوسف» مما لم يتعمد، فيكون مطبوعاً، فيصل إلى نهاية الإبداع، وأمثاله في القرآن كثير {على يوسف} هذا أوانك الذي ملأني بك فنادمني كما أنادمك، وخصه لأنه قاعدة إخوانه، انبنى عليها وتفرع منها ما بعدها {وابيضت عينه} أي انقلب سوادهما إلى حال البياض كثرة الاستعبار، فعمى البصر {من الحزن} الذي هو سبب البكاء الدائم الذي هو سبب البياض، فذكر السبب الأول، يقال: بلغ حزنه ﵇ حزن سبعين ثكلى وما ساء ظنه قط.

hüzün üstüne hüznün toplanmasıyla içinde alevlenen yangından ötürü. {وَقَالَ} “Ve dedi ki” başkasına değil, yalnızca Allah'a şikâyette bulunarak -ki bu, en açık bir beyan ve dua ile yapılan bir tarizdir-: {يَاأَسَفَى} “Vah tasan bana!” yani ey en şiddetli hüznüm! Buradaki elif harfi, esefin sınırsız bir dereceye ulaştığına delalet etmesi için izafet yâ'sından bedeldir. 'Esef' (الأسف) ile 'Yûsuf' (يُوسُف) arasındaki cinas ise kastedilmeden vaki olan, fıtri ve dolayısıyla edebî inceliğin zirvesine ulaşan bir sanattır; Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur. {عَلَى يُوسُفَ} “Yûsuf'a!” Bu, beni seninle doldurduğun andır; ben seninle dertleştiğim gibi sen de benimle dertleş! Onu tahsis etti; çünkü o kardeşlerinin esasıdır, sonrakiler onun üzerine bina edilmiş ve ondan dallanıp budaklanmıştır. {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ} “Ve iki gözü ağardı” yani gözyaşının çokluğundan ötürü ikisinin siyahlığı beyazlık haline dönüştü ve gözleri görmez oldu {مِنَ الْحُزْنِ} “kederden” ki bu, beyazlığa sebep olan sürekli ağlamanın sebebidir; böylece ilk sebebi zikretmiştir. Denilir ki: Yâkub aleyhisselâm'ın hüznü yetmiş evladını kaybetmiş ananın hüznüne ulaşmıştı da [Allah hakkındaki] zannını asla bozmamıştı.

ثم علل ذلك بقوله: {فهو} أي بسبب الحزن {كظيم *} أي شديد الكظم لامتلائه من الكرب، مانع نفسه من عمل ما يقتضيه ذلك من الرعونات بما آتاه الله من العلم والحكمة، وذلك أشد ما يكون على النفس وأقوى ما يكون للحزن، فهو فعيل بمعنى مفعول، وهو

Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {فَهُوَ} “Artık o” yani hüzün sebebiyle {كَظِيمٌ} “yutkundukça yutkunmaktadır.” Yani sıkıntıyla dolup taştığı için öfkesini/hüznünü son derece yutan, Allah'ın kendisine verdiği ilim ve hikmet sebebiyle nefsinin bunun gerektirdiği taşkınlıkları yapmasına engel olan kimsedir. Bu ise nefse en ağır gelen ve hüznü en çok artıran durumdur. 'Kazîm' (كظيم), mef'ûl anlamında fâîl kalıbıdır ve

أبلغ منه، من كظم السقاء - إذا شده على ملئه.

ondan daha beliğdir; 'su tulumunu doluyken bağladı' anlamındaki 'kazame's-sikâ' (كظم السقاء) ifadesindendir.

ومادة «كظم» تدور على المنع من الإظهار، يلزمه الكرب - لأنه من شأن الممنوع مما قد امتلأ منه، ويلزمه الامتلاء، لأن ما دونه ليس فيه قوة الظهور، كظم غيظه -إذا سكت بعد امتلائه منه، وكظمت السقاء - إذا ملأته وسددته، وكظم البعير جرته - إذا ردها وكف، والكظم: مخرج النفس، لأنه به يمنع من الجري في هواه؛ والكظامة: حبل يشد به خرطوم البعير، لمنعه مما يريد، وأيضاً يوصل بوتر القوس العربية ثم يدار بطرف السية العليا، منعاً له من الانحلال وأيضاً قناة في باطن الأرض يجري فيهما الماء، لأنه يمنع الماء من أن يأخذ في هواه فيرتفع في موضع النبع فيظهر على وجه الأرض، وخرق يجري فيه الماء من بئر إلى بئر، لأنه لا يصنع إلا عند ضعف إحدى البئرين، فلولاه لفاضت القوية، فهو تصريف لمائها في غير وجهه، وكظامة الميزان: المسمار الذي يدور فيه اللسان، لأنه يربطه فيمنعه

'K-z-m' (كظم) maddesi açığa vurmayı engellemek etrafında döner; buna sıkıntı ve keder eşlik eder -çünkü dolup taştığı şeyden engellenenin şanı budur- ve doluluk da buna eşlik eder; zira doluluktan aşağısında açığa çıkma kuvveti yoktur. 'Öfkesiyle dolduktan sonra susunca öfkesini yuttu' anlamında 'kazame gayzahû' (كظم غيظه), 'tulumu doldurup ağzını bağladım' anlamında 'kazamtü's-sikâ' (كظمت السقاء), 'deve gevişini geri çevirip tuttuğunda' 'kazame'l-beîru cerrahû' (كظم البعير جرته) denir. 'Kazm' (الكظم), nefes borusudur; çünkü onunla nefesin hevası doğrultusunda akıp gitmesi engellenir. 'Kizâme' (الكظامة): İstediği şeyi yapmasına engel olmak için devenin burnuna bağlanan iptir; ayrıca çözülmesini engellemek için Arap yayının kirişine bağlanıp yayın üst ucunun kıvrımına dolanan iptir; ayrıca suyun hevasına uyup kaynak yerinde yükselerek yer yüzüne çıkmasını engellediği için yerin altında içinden suyun aktığı kanaldır; ve iki kuyudan biri zayıfladığında ancak yapıldığı -eğer o olmasaydı güçlü kuyu taşardı, bu yüzden suyunu başka yöne çevirmektir- bir kuyudan diğerine suyun aktığı yarıktır. 'Kizâmetü'l-mîzân' (كظامة الميزان): Terazinin dilinin içinde döndüğü çividir; çünkü onu bağlayıp

من الانفكاك، ويقال: ما زلت كاظماً يومي كله، أي ممسكاً عن الأكل وقد امتلأت جوعاً، وقد يطلق على مطلق النبع، ومنه كاظمة - لقرية على شاطىء البحر، لأن البحر قد كظمها عن الانفساح وكذا هي منعته عن الانسياح.

ayrılmaktan meneder. 'Bütün günüm boyunca açlıkla dolup taştığım halde yemekten kendimi alıkoydum' anlamında 'mâ ziltü kâzimen yevmî külleh' (ما زلت كاظماً يومي كله) denir. Bazen mutlak kaynak anlamında da kullanılır; deniz onun genişlemesini ve yayılmasını engellediği gibi o da denizin taşmasını engellediği için deniz sahilindeki bir köyün adı olan 'Kâzime' (كاظمة) bundandır.

فلما رأوا أنه قد فاتهم ما ظنوا أنه يكون بعد ذهاب يوسف من صلاح الحال مع أبيهم بقصر الإقبال عليهم، ووقع لأبيهم هذا الفادح العظيم، تشوف السامع إلى قولهم له، فاستأنف الإخبار عنه بقوله: {قالوا} أي حنقاً من ذلك {تالله} أي الملك الأعظم، يميناً فيها تعجب {تفتئوا} أي ما تزال {تذكر يوسف} حريصاً على ذكره قوياً عليه حرص الفتى الشاب الجلد الصبور على مراده {حتى} أي إلى أن {تكون حرضاً} أي حاضر الهلاك مشرفاً عليه متهيئاً له بدنف الجسم وخبل العقل - كما مضى بيانه في الأنفال عند {حرض المؤمنين على القتال} {أو تكون} أي كوناً لازماً هو كالجبلة {من الهالكين *} .

Yûsuf'un gidişinden sonra babalarının ilgisinin sadece kendilerine yönelmesiyle durumun düzeleceğine dair zannettikleri şeyin ellerinden çıktığını ve babalarının başına bu büyük felaketin geldiğini görünce, dinleyen kimse onların babalarına ne diyeceğini merak etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların durumunu haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki” yani bu durumdan ötürü öfkeyle: {تَاللَّهِ} “Allah'a yemin olsun ki” yani o en yüce Hükümran'a, içinde hayret bulunan bir yeminle: {تَفْتَؤُا} “hâlâ durmadan” {تَذْكُرُ يُوسُفَ} “Yûsuf'u anıp duruyorsun” muradına ermede güçlü, sabırlı ve metin genç bir delikanlının hırsı gibi onu anmaya hırslı ve düşkün olarak; {حَتَّى} “nihayet” ta ki {تَكُونَ حَرَضًا} “eriyip tükeneceksin” yani Enfâl suresinde {حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} [el-Enfâl: 65] ayetinde beyanı geçtiği üzere, bedenin zayıflaması ve aklın karışmasıyla helake yaklaşmış, helakın eşiğine gelmiş ve ona hazır hale gelmiş oluncaya {أَوْ تَكُونَ} “yahut olacaksın” yani fıtri bir hal gibi ayrılmaz bir oluşla {مِنَ الْهَالِكِينَ} “helak olanlardan.”

ولما تشوفت النفس إلى ما كان عنه بعد ما رأى من غلطة بنيه، شفى عيّها بقوله: {قال إنما} أي نعم لا أزال كذلك لأنه من صفات الكمال للإنسان، لدلالته على الرقة والوفاء، وإنما يكون مذموماً إذا كان على وجه الشكاية إلى الخلق وأنا لا أشكو إلى مخلوق، إنما {أشكوا بثي} والبث أشد الحزن، سمي بذلك لأنه من صعوبته لا يطاق حمله فيباح به وينشر {وحزني} مطلقاً وإن كان سببه خفيفاً يقدر الخلق على إزالته {إلى الله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرة تعرضاً لنفحات كرمه، لا إلى أحد غيره، وهذا - الذي سمعتوه مني فقلقتم له - قليل من كثير.

Nefis, oğullarının kabalığını gördükten sonra onun ne diyeceğini merak edince, şu sözüyle bu merakı giderdi: {قَالَ إِنَّمَا} “Dedi ki: Ben sadece” yani evet, böyle olmaya devam edeceğim; zira bu, inceliğe ve vefaya delalet ettiği için insana ait kemal sıfatlarındandır. Bu ancak yaratılmışlara şikâyet suretinde olursa yerilir; ben ise hiçbir yaratılmışa şikâyette bulunmuyorum, ben sadece: {أَشْكُوا بَثِّي} “kederimi arz ediyorum”. 'Bes' (البث), hüznün en şiddetlisidir; ağırlığından ötürü taşınmaya güç yetirilemeyip açığa vurulduğu ve yayıldığı için bu ad verilmiştir. {وَحُزْنِي} “ve hüznümü” sebebi hafif olup yaratılmışlar onu gidermeye kadir olsa bile mutlak anlamda, {إِلَى اللَّهِ} “Allah'a” yani cömertliğinin esintilerine nail olmak için ilim ve kudretle her şeyi kuşatana, başkasına değil! Benim ağzımdan duyup telaşlandığınız bu şey ise çoktan az bir kısımdır.

ولما كان يجوز أن يكونوا صادقين في أنهم لم يجدوا إلا قميص يوسف ملطخاً دماً، وأن يكون قطعهم بأكل الذئب له مستنداً إلى ذلك، وكان يعقوب ﵇ يغلب على ظنه أن يوسف ﵇ حي ويظن في الله أن يجمع شمله به، قال: {وأعلم من الله} أي الملك الأعلى من اللطف بنا أهل هذا البيت ومن التفريج عن المكروبين والتفريح للمغمومين {ما لا تعلمون *}

Yûsuf'un sadece kana bulanmış gömleğini buldukları hususunda doğru söylemiş olmaları ve kurdun onu yediğine dair kesin kanaatlerinin buna dayanması muhtemel olduğundan; Yâkub aleyhisselâm'ın zannında da Yûsuf aleyhisselâm'ın hayatta olduğu ağır bastığından ve Allah'ın kendisini onunla bir araya getireceğini zannettiğinden şöyle dedi: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ} “Ve ben Allah'tan biliyorum” yani o en yüce Hükümran'dan, bu ev halkı olan bizlere lütfundan, darda kalanları ferahlatmasından ve kederlileri sevindirmesinden {مَا لا تَعْلَمُونَ} “sizin bilmediğiniz şeyleri.”

ومادة «فتا» يائية وواوية مهموزة وغير ومهموزة بكل ترتيب وهي فتأ، وفأت وتفأ وأفت، وفتى وفوت وتوف وتفو تدور على الشباب، وتلزمه القوة وشدة العزيمة وسلامة الانقياد: ما فتأ يفعل كذا - مثلثة العين: ما زال كما أفتا، أي إنه ما زال فاعلاً في ذلك فعل الشاب الجلد الماضي العزم، وما فتىء أن فعل، ما برح أي أنه بادر إلى ذلك بسهولة انقياد وشدة عزيمة، وحقيقته: ما فتىء عن فعل كذا، أي ما تجاوزه إلى غيره وما نسيه بل قصر فتاءه وهمته وجلده عليه، وعن ابن مالك في جمع اللغات المشكلة وعزاه للفراء - وصححه في القاموس: فتأ - كمنع: كسر وأطفأ، وهو واضح في القوة، وفتىء عنه - كسمع: نسيه وانقذع عنه، أي انكف أو خاص بالجحد، أي بأن يكون قبله حرف نفي، ومعناه أن قوته تجاوزته فلم تخالطه؛ ومن يائيه: الفتاء - كسماء: الشباب، وكأنه

'F-t-e/v' (فتا) maddesi; yâ'lı, vâv'lı, hemzeli ve hemzesiz olarak her tertibiyle -yani 'fete'e' (فتأ), 'fe'ete' (فأت), 'tefe'e' (تفأ), 'efete' (أفت), 'fetâ' (فتى), 'fevete' (فوت), 'tevefe' (توف) ve 'tefeve' (تفو)- gençlik etrafında döner; buna güç, azim kuvveti ve kolayca boyun eğme eşlik eder. 'Ayn harfinin üç harekesiyle 'mâ fete'e yef'alü kezâ' (ما فتأ يفعل كذا): 'Genç ve azmi keskin bir delikanlının yaptığı gibi o işte durmadan yapmaya devam etti' demektir. 'Mâ feti'e en fe'ale' (ما فتىء أن فعل): 'Durmadı/ayrılmadı' demektir; yani kolayca boyun eğerek ve şiddetli bir azimle o işe yöneldi. Hakikati şudur: 'Mâ feti'e an fi'li kezâ' (ما فتىء عن فعل كذا), yani onu bırakıp başkasına geçmedi, onu unutmadı, bilakis gençliğini, gayretini ve sebatını ona hasretti. İbn Mâlik'ten 'Cem'u'l-Lugâti'l-Müşkile'de nakledilip Ferrâ'ya nispet edilen ve Kâmûs'ta tashih edilen bilgiye göre: 'Men'a' babından 'fete'e' (فتأ): Kırdı ve söndürdü demektir ki bu kuvvette açıktır. 'Semi'a' babından 'feti'e anhü' (فتىء عنه): Onu unuttu ve ondan vazgeçti, yani geri durdu demektir; yahut olumsuzluğa mahsustur, yani başında bir nefy harfi bulunur; manası da gücünün onu aşıp ona karışmamasıdır. Yâ'lı olanından: Semâ vezninde 'el-fetâ' (الفتاء): Gençliktir; sanki

أصل المادة، والفتي - بالقصر؛ السخي والكريم، أي الجواد الشريف النفس، والفتى: السيد الشجاع - لأن ذلك يلزم الشباب، والفتى: المملوك وإن كان بخيلاً أو شيخاً - لأنه غالباً لا يشتري إلا الشباب، والفتى: التلميذ، والتابع كذلك، والفتى - كغنى: الشاب أيضاً، والفتوة: الكرم، وقد تفتى وتفاتى، وفتوتهم: غلبتهم فيها، وأفتاه في الأمر: أبانه له، والفتيا - بالضم والفتوى - ويفتح: ما أفتى به الفقيه، وهو يرجع إلى الجود وحسن الخلق، والفتيان: الليل والنهار، ولذلك يسميان الجديدين، وفتيت البنت تفتية: منعت اللعب مع الصبيان، فهو من سلب الشباب، أي فعله ومن مقلوبه مهموزاً: افتأت عليّ الباطل: اختلقه، وبرأيه: استبد، وكلاهما يدل على جرأة وطيش، وهو بالشاب الذي لم يحنكه الدهر أجدر، وافتئت - على البناء للمفعول: مات فجأة - كأن ذلك أشد الموت؛ ومن واوية: فات الشيء فوتاً وفواتاً: ذهب فسبق فلم يدرك، وفاته وافتاته: ذهب عنه فسبقه،

maddenin aslı budur. Kasr ile 'el-fetiyy' (الفتي): Cömert ve kerim, yani eli açık ve şerefli nefisli kimsedir. 'El-Fetâ' (الفتى): Yiğit efendidir; zira bu gençliğin gereğidir. 'El-Fetâ': Cimri veya yaşlı olsa bile köledir; çünkü çoğunlukla sadece gençler satın alınır. 'El-Fetâ': Talebe ve aynı şekilde tabidir. Gınâ vezninde 'el-fetâ' (الفتى): Genç delikanlıdır. 'El-Fütüvve' (الفتوة): Cömertlik ve mertliktir; 'tefettâ' (تفتى) ve 'tefâtâ' (تفاتى) denir; 'fetevtühüm' (فتوتهم): Mertlikte onlara üstün geldim demektir. 'Eftâhü fi'l-emr' (أفتاه في الأمر): Meseleyi ona açıkladı demektir. Zammeyle 'el-fütyâ' (الفتيا) ve fetha da okunabilen 'el-fetvâ' (الفتوى): Fakihin verdiği hükümdür; bu da cömertliğe ve güzel ahlaka dayanır. 'El-Fiteyân' (الفتيان): Gece ile gündüzdür; bu yüzden onlara 'iki yeni' (el-cedîdân) denir. 'Feteytü'l-binte teftiyeten' (فتيت البنت تفتية): Kız çocuğunun erkek çocuklarla oynamasını engelledim demektir; bu da gençliğin [çocukça] fiilini gidermektir. Hemzeli maklubundan: 'İfte'ete aleyye'l-bâtıl' (افتأت عليّ البطل): Bana yalan uydurdu; 've bi-re'yihî': Kendi görüşüyle istibdat etti/başına buyruk davrandı demektir; her ikisi de cürete ve hafifmeşrepliğe delalet eder ki bu, zamanın olgunlaştırmadığı gence daha layıktır. Meçhul kalıpta 'üftüite' (افتئت): Ansızın öldü demektir; sanki bu, ölümün en şiddetlisidir. Vâv'lı olanından: 'Fâte'ş-şey'ü fevten ve fevâten' (فات الشيء فوتاً وفواتاً): Şey öne geçip gitti ve yetişilemedi; 'fâtehû ve'fteyetehû' (فاته وافتاته): Ondan uzaklaşıp öne geçti demektir;

وذلك يدل على قوة السابق، وبينهما فوت، أي بون - كأن كلاً منهما سابق للآخر، وتفاوت الشيئان وتفوتا: تباعد ما بينهما، ويلزم ذلك الاختلاف والاضطراب، ويلزمه العيب {فما ترى في خلق الرحمن من تفوت} : من عيب، يقول الناظر: لو كان كذا كان أحسن، وموت الفوات: الفجأة، وهو فوت رمحه ويده، أي حيث يراه ولا يصل إليه، والفوت: الفرجة بين إصبعين، وافتأت عليه برأيه: سبقه به، وفاته به وعليه: غلبه، ولا يفتات عليه أي لا يعمل دون أمره، أي لا أحد أشد منه فيسبقه، وافتات الكلام: ابتدعه - كما تقدم في المهموز، وافتات عليه: حكم - لقوته، والفويت - كزبير: المنفرد برأيه - للمذكر والمؤنث، وذلك لعدة نفسه شديداً، وتفوت عليه في ماله: فاته به؛ ومن مقلوبه مهموزاً: تفىء كفرح: احتد وغضب - وذلك لشدته، وتفيئة الشيء: حينه وزمانه، وذلك أحسن أحواله، ودخل على تفيئته أي أثره أي لم يسبقه بكثير، وذلك أشد له؛

bu da öne geçenin kuvvetine delalet eder. 'Aralarında fevt vardır' yani mesafe/fark vardır; sanki her ikisi de diğerini geçmektedir. 'Tefâvete'ş-şey'âni ve tefevvütâ' (تفاوت الشيئان وتفوتا): İki şeyin arası birbirinden uzaklaştı demektir; bunun gereği ihtilaf ve çalkantıdır, bunun gereği de kusurdur. {فَمَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ} [el-Mülk: 3]: Hiçbir kusur göremezsin; bakan kimse: 'Şöyle olsaydı daha güzel olurdu' demez. 'Mevtü'l-fevât' (موت الفوات): Ani ölümdür. 'O onun mızrağının ve elinin fevtindedir' yani onu gördüğü fakat ulaşamadığı yerdedir. 'El-Fevt' (الفوت): İki parmak arasındaki açıklıktır. 'İfte'ete aleyhi bi-re'yihî' (افتأت عليه برأيه): Görüşüyle onun önüne geçti; 'fâtehû bihî ve aleyhi' (فاته به وعليه): Ona üstün geldi demektir. 'Lâ yüfte'etü aleyh' (لا يفتات عليه): Onun emri olmaksızın iş yapılmaz, yani ondan daha güçlü kimse yoktur ki önüne geçsin demektir. 'İfte'ete'l-kelâm' (افتات الكلام): Sözü uydurdu -hemzelide geçtiği gibi-; 'ifte'ete aleyh' (افتات عليه): Gücünden ötürü ona hükmetti demektir. Zübeyr vezninde 'el-füveyt' (الفويت): Müzekker ve müennes için kendi görüşünde tek başına hareket eden kimsedir; bu da kendini güçlü saymasındandır. 'Tefevvete aleyhi fî mâlih' (تفوت عليه في ماله): Malında onun önüne geçti/hakkını kaçırdı demektir. Hemzeli maklubundan: Ferihâ babından 'tefeie' (تفىء): Şiddetinden ötürü hiddetlendi ve öfkelendi demektir. 'Tefîetü'ş-şey'' (تفيئة الشيء): Bir şeyin vakti ve zamanıdır; bu da onun en güzel hallerindendir. 'Dehale alâ tefîetihî' (دخل على تفيئته): Onun hemen peşinden girdi, yani onun pek önüne geçmedi demektir; bu da onun için daha çetindir.

ومن واوية: التفة كقفة: عناق الأرض وهي تصيد، وفيها خلاف يبين إن شاء الله تعالى في قوله: {جزاء موفوراً} من سورة سبحان؛ ومن مقلوبه واوياً: تاف بصره يتوف: تاه - كأنه لسلب الشدة أو المعنى أنه وقع في توقة، أي شدة، وما فيه توفة - بالضم - ولا تافة: عيب أو مزيد أو حاجة وأبطأ وكل ذلك يدل على شدته، وطلب علي توفة بالفتح،: عثرة وذنباً - من ذلك لأن العثرة والذنب لا يصيبان شيئاً إلا عن شدتهما وضعفه؛ ومن مقلوبه مهموزاً: الأفت - بالفتح: النافة التي عندها من الصبر والبقاء ما ليس عند غيرها، والسريع الذي يغلب الإبل على السير، والكريم من الإبل - ويكسر - والداهية والعجب، وكل ذلك واضح في القوة، والإفت - بالكسر: الأول - لأنه أصل كل معدود، وأفته عن كذا: صرفه.

Vâv'lı olanından: Kuffe vezninde 'et-tuffe' (التفة): Karakulaktır (yabani kedi) ve avlanır; bunda ihtilaf vardır, inşallah Teâlâ Sübhân suresindeki {جَزَاءً مَّوْفُورًا} [el-İsrâ: 63] ayetinde açıklanacaktır. Vâv'lı maklubundan: 'Tâfe basaruhû yetûfü' (تاف بصره يتوف): Gözü şaştı/şaşırdı demektir; sanki bu şiddetin yok olmasındandır yahut manası bir 'tavka'ya yani şiddete düştüğüdür. Zammeyle 'mâ fîhi tûfetün' (ما فيه توفة) ve 'lâ tâfetün' (ولا تافة): Onda hiçbir ayıp, fazlalık veya ihtiyaç yoktur ve gecikti demektir; bütün bunlar onun şiddetine delalet eder. Fetha ile 'talebe aleyye tûfeten' (طلب علي توفة): Benden bir kusur ve günah aradı demektir; bundan gelir, çünkü kusur ve günah bir şeye ancak şiddetinden ve onun zayıflığından isabet eder. Hemzeli maklubundan: Fetha ile 'el-effetü' (الأفت): Başkasında olmayan sabır ve dayanıklılığa sahip dişi deve; develere yürüyüşte üstün gelen hızlı binek; develerin şereflisi -kesre de okunur-; büyük bela ve hayret verici şeydir; bütün bunlar kuvvette açıktır. Kesre ile 'el-iffetü' (الإفت): Birincidir; çünkü her sayılanın aslıdır. 'Efetehû an kezâ' (أفته عن كذا): Onu bundan çevirdi demektir.

ولما أخبرهم ﵇ أن علمه فوق علمهم، أتبعه استئنافاً ما يدل عليه فقال: {يابني اذهبوا} ثم سبب عن هذا الذهاب

Yâkub aleyhisselâm bilgisinin onların bilgisinden üstün olduğunu kendilerine haber verince, buna delalet eden sözü müstakil bir cümle olarak peşinden getirip şöyle dedi: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا} “Ey oğullarım! Gidin”. Sonra bu gidişi sebep kılarak

وعقب به قوله: {فتحسسوا} أي بجميع جهدكم {من يوسف وأخيه} أي اطلبوا من أخبارهما بحواسكم لعلكم تظفرون بهما، وهذا يؤكد ما تقدم من احتمال ظنه أن فاعل ذلك يوسف - عليهم الصلاة والسلام.

hemen peşinden şöyle buyurdu: {فَتَحَسَّسُوا} “ve iyice araştırın” yani bütün gücünüzle {مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ} “Yûsuf ve kardeşinden” yani duyularınızla onların haberlerini arayın, umulur ki onlara ulaşırsınız. Bu da bunu yapanın Yûsuf olduğuna dair zannı ihtimalini pekiştirir -aleyhimesselâm-.

ولما لم يكن عندهم من العلم ما عنده، قال: {ولا تيأسوا} أي تقنطوا {من روح الله} أي الذي له الكمال كله؛ والروح - قال الرماني - يقع بريح تلذ، وكأن هذا أصله فالمراد: من رحمته وفرجه وتيسيره ولطفه في جمع الشتات وتيسير المراد؛ ثم علل هذا النهي بقوله: {إنه لا يبأس} أي لا يقنط {من روح الله} أي الذي له جميع صفات الجلال والإكرام {إلا القوم} أي الذين لهم قوة المحاولة {الكافرون *} أي العريقون في الكفر، فأجابوه إلى ما أراد، قتوجهوا إلى مصر لذلك ولقصد الميرة لما كان اشتد بهم من القحط، وقصدوا العزيز؛ وقوله: {فلما دخلوا عليه} بالفاء يدل على أنهم أسرعوا الكرة في هذه المرة {قالوا} منادين بالأداة التي تنبه على أن ما بعدها له وقع عظيم {يا أيها العزيز} .

Onların yanında kendisindeki ilim bulunmadığı için şöyle dedi: {وَلا تَيْئَسُوا} “ve ümit kesmeyin” yani yeise düşmeyin {مِن رَّوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan]. 'Ravh' (الرَّوْح) -Rummânî'nin dediğine göre- lezzet veren rüzgâr için kullanılır; sanki aslı budur, dolayısıyla murat: O'nun rahmetinden, ferahlığından, kolaylaştırmasından ve dağınıklığı toplayıp muradı kolaylaştırmadaki lütfundandır. Sonra bu yasağı şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ لا يَيْئَسُ} “Çünkü ümit kesmez” yani yeise düşmez {مِن رَّوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden” yani bütün celal ve ikram sıfatlarına sahip olan [Allah'tan], {إِلاَّ الْقَوْمُ} “başkası” yani çaba gösterme gücüne sahip olan {الْكَافِرُونَ} “o kâfirler topluluğundan.” Yani küfürde kökleşmiş olanlardan. Bunun üzerine onun istediğine icabet ettiler; bu sebeple ve kıtlığın kendilerini şiddetle sıkıştırmasından ötürü zahire temin etmek amacıyla Mısır'a yöneldiler ve Azîz'in huzuruna vardılar. {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ} “Onun huzuruna girdiklerinde” ayetindeki fâ harfi, bu sefer gelişlerini çabuklaştırdıklarına delalet eder; {قَالُوا} “dediler ki” sonrasının pek büyük bir öneme sahip olduğuna dikkat çeken bir nida edatıyla seslenerek: {يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ} “Ey Azîz!”

ولما تلطفوا بتعظيمه، ترققوا بقولهم: {مسنا} أي أيتها العصابة التي تراها {وأهلنا} أي الذين تركناهم في بلادنا {الضر} أي لابسنا

Ona saygı göstermekle söze nezaketle başlayınca, şu sözleriyle acındırma yolunu tuttular: {مَسَّنَا} “Bize dokundu” yani gördüğün şu topluluğumuza {وَأَهْلَنَا} “ve ailemize” yani memleketimizde bıraktığımız kimselere {الضُّرُّ} “darlık/kıtlık” yani bize temas etti,

ملابسة نحسها {وجئنا ببضاعة مزجاة} أي تافهة غير مرغوب فيها بوجه، ثم سببوا عن هذا الاعتراف - لأنه أقرب إلى رحمة أهل الكرم - قولهم: {فأوف لنا} أي شفقة علينا بسبب ضعفنا {الكيل وتصدق} أي تفضيل {علينا} زيادة على الوفاء كما عودتنا بفضل ترجو ثوابه.

hissedebileceğimiz bir temasla; {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ} “ve değersiz bir sermaye ile geldik” yani hiçbir şekilde rağbet edilmeyen, kıymetsiz bir sermaye ile. Sonra cömert kimselerin merhametine daha yakın olduğu için bu itiraflarını şu sözlerine sebep kıldılar: {فَأَوْفِ لَنَا} “bize tam ver” yani acziyetimiz sebebiyle bize şefkat göstererek {الْكَيْلَ} “ölçeği” {وَتَصَدَّقْ} “ve sadaka ver” yani bir lütufta bulun {عَلَيْنَا} “bize” sevabını umduğun bir fazilet olarak bizi alıştırdığın üzere tam vermenin de üstünde.

ولما رأوا أفعاله تدل على تمسكه بدين الله، عللوا ذلك بقولهم: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {يجزي المتصدقين *} أي مطلقاً وإن أظهرت - بما أفاد الإظهار - وإن كانت على غني قوي، فكيف إذا كانت على أهل الحاجة والضعف.

Onun davranışlarının Allah'ın dinine bağlılığına delalet ettiğini görünce, bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “sadaka verenleri mükâfatlandırır.” Yani açık isimle zikredilmesinin ifade ettiği üzere mutlak olarak; zengin ve güçlü birine olsa bile mükâfatlandırır, nerede kaldı ki ihtiyaç ve zaaf ehline yapılmış olsun!

فلما رأى أن الأمر بلغ الغاية ولم يبق شيء يتخوفه، عرفهم بنفسه فاستأنف تعالى الإخبار عن ذلك بقوله حكاية: {قال هل علمتم} مقرراً لهم بعد أن اجترؤوا عليه واستأنسوا به، والظاهر أن هذا كان بغير ترجمان {ما} أي قبح الذي {فعلتم بيوسف} أي أخيكم الذي حلتم بينه وبين أبيه {وأخيه} في جعلكم إياه فريداً منه ذليلاً بينكم، ثم في قولكم له لما وجدوا الصواع في رحله: لا يزال يأتينا البلاء

Meselenin son noktaya ulaştığını ve korkulacak hiçbir şeyin kalmadığını görünce, kendini onlara tanıttı. Allah Teâlâ bunu hikâye ederek haber vermeye başlayıp şöyle buyurdu: {قَالَ هَلْ عَلِمْتُم} “Dedi ki: Bildiniz mi?” onlar kendisine karşı cesaret bulup alıştıktan sonra onlara ikrar ettirerek -görünen o ki bu konuşma tercümansız olmuştur-: {مَّا} “ne yaptığınızı” yani yaptığınız o çirkin şeyi {فَعَلْتُم بِيُوسُفَ} “Yûsuf'a” yani babasıyla arasını ayırdığınız kardeşinize {وَأَخِيهِ} “ve kardeşine?” Onu Yûsuf'tan ayırıp aranızda zelil kılmanızla, sonra kadehi yükünde bulduklarında ona: 'Bize bela hep

من قبلكم يا بني راحيل! وأعلمهم بأن ظنه فيهم الآن جميل تسكيناً لهم فقال: {إذ} أي حين {أنتم جاهلون *} أي فاعلون فعلهم - تلويحاً لهم إلى معرفته وتذكيراً بالذنب ليتوبوا، وتلطفاً معهم في ذلك المقام الذي يتنفس فيه المكروب، وينفث فيه المصدور، ويشتفي فيه المغيظ المحنق، ويدرك ثأره الموتور، بتخصيص جهلهم - بمقتضى «إذا» - بذلك الزمان إفهاماً لهم أنهم الآن على خلاف ذلك، فكأنه قيل: إنه قد قرب لهم الكشف عن أمره، لأنه لا يستفهم ملك مثله - لم ينشأ بينهم ولا تتبع أحوالهم وليس منهم - هذا الاستفهام ولا سيما وقد روى أنه لما قال هذا تبسم، وكان في تبسمه أمر من الحسن لا يجهله معه من رآه ولو مرة واحدة، فهل عرفوه؟ فقيل: ظنوه ظناً غالباً، ولذلك {قالوا} مستفهمين {أإنك} وأكدوا بقولهم: {لأنت يوسف} .

sizin tarafınızdan gelir ey Râhil'in oğulları!' demenizle. Onları teskin etmek için kendileri hakkındaki zannının artık güzel olduğunu bildirerek şöyle dedi: {إِذْ} “Hani o vakit” yani o zaman {أَنتُمْ جَاهِلُونَ} “siz cahiller idiniz?” Yani onların fiilini işleyen kimselerdiniz. Kendini tanıdığına işaret ederek, tövbe etmeleri için günahı hatırlatarak; darda kalanın nefes aldığı, göğsü daralanın içini döktüğü, öfkelenenin şifa bulduğu ve intikam sahibi olanın hakkını aldığı o makamda onlara nezaket göstererek; artık durumun böyle olmadığını kendilerine anlatmak için 'iz' (إذ) kelimesinin gereği olarak cehaletlerini o zamana tahsis etti. Sanki: "Onun durumunun ortaya çıkması onlara yaklaşmıştı; çünkü onun gibi aralarında yetişmemiş, hallerini araştırmamış ve kendilerinden olmayan bir hükümdar böyle bir soru sormazdı; hele ki rivayet edildiğine göre bunu söylediğinde tebessüm etmişti ve tebessümünde onu bir kez bile görenin asla bilemeyeceği bir güzellik vardı; peki onu tanıdılar mı?" denildi de şöyle cevap verildi: Kuvvetle tahmin ettiler, bundan dolayı soru sorarak: {قَالُوا} “Dediler ki:” {أَإِنَّكَ} “Yoksa sen,” ve şu sözleriyle tekit ettiler: {لأَنتَ يُوسُفُ} “gerçekten sen Yûsuf musun?”

ولما كان المتوقع من مثله فيما هو فيه من العظمة أن يجازيهم على سوء صنيعهم إليه، استأنف بيان كرمه فقال: {قال أنا يوسف} وزادهم قوله: {وهذا أخي} أي بنيامين شقيقي لذكره لهم في قوله {وأخيه} وليزيدهم ذلك معرفة له، وثبتها في أمره بتصديقه له مع

İçinde bulunduğu bu azamet halindeyken onun gibisinden beklenen, kendisine yaptıkları kötülüğe karşılık vermesi olduğu halde, cömertliğini beyan etmeye başlayıp şöyle dedi: {قَالَ أَنَا يُوسُفُ} “Dedi ki: Ben Yûsuf'um,” ve şu sözünü de ekledi: {وَهَذَا أَخِي} “bu da kardeşimdir.” Yani {وَأَخِيهِ} sözünde kendilerine zikrettiği öz kardeşim Bünyâmin'dir; bu da onu daha iyi tanımalarını sağlasın ve

مكثه عنده مدة ذهابهم وإيابهم، وليبني عليه قوله: {قد منَّ الله} أي الذي له الجلال والإكرام {علينا} بأن جمع بيننا على خير حال تكون؛ ثم تعليله بقوله: {إنه من يتق} وهو مجزوم لأنه فعل الشرط، وأثبت قنبل - بخلافه عنه - ياءه في الحالين معاملاً له معاملة الصحيح إشارة إلى وصف التقوى بالصحة الكاملة والمكنة الزائدة والملازمة لها في كل حال {ويصبر} أي يوفه الله أجره لإحسانه {فإن الله} أي الذي له الإحاطة بأوصاف الكمال {لا يضيع} أي أدنى إضاعة - أجره، هكذا كان الأصل، ولكنه عبر بما يعرف أن التقوى والصبر من الإحسان، فقال: {أجر المحسنين *} والتقوى: دفع البلاء بسلوك طريق الهدى؛ والصبر: حبس النفس بتجرع مرارة المنع عما يشتهي، ولعله إنما ستر أمره عنهم إلى هذا الحد لأنه لو أرسل إلى أبيه يخبره قبل الملك لم يأمن كيد إخوته، ولو تعرف إليهم بعده أو أول

onların gidip gelmeleri müddetince kendi yanında kalmasıyla birlikte onu doğrulamasıyla meseleyi zihinlerinde perçinlesin diye. Ayrıca şu sözünü bunun üzerine bina etmek için: {قَدْ مَنَّ اللَّهُ} “Doğrusu Allah lütufta bulundu” yani celal ve ikram sahibi olan [Allah], {عَلَيْنَا} “bize” bizi olabilecek en güzel halde bir araya getirmek suretiyle; sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ مَن يَتَّقِ} “Şüphesiz kim sakınır” şart fiili olduğu için meczumdur; Kunbul ise -kendisinden gelen bir rivayetle- her iki halde de sahih fiil muamelesi yaparak yâ harfini sabit tutmuştur ki bu, takva vasfının tam bir sıhhate, ziyade bir güce sahip olduğuna ve her durumda onunla beraber bulunulduğuna işarettir, {وَيَصْبِرْ} “ve sabrederse” yani ihsanından ötürü Allah onun ecrini tastamam verir; {فَإِنَّ اللَّهَ} “muhakkak ki Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], {لا يُضِيعُ} “asla zayi etmez” yani en ufak bir şekilde zayi etmez -onun ecrini; asıl olan böyleydi, fakat takva ve sabrın ihsandan olduğunu bildiren bir ifade kullanarak şöyle buyurdu-: {أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlerin mükâfatını.” Takva: hidayet yoluna girerek belayı savmaktır; sabır ise nefsin arzuladığı şeylerden engellenmenin acısını yutkunarak nefsi tutmaktır. Belki de durumunu bu noktaya kadar onlardan gizlemesi şundandır: Eğer hükümdar olmadan önce babasına haber gönderseydi kardeşlerinin tuzağından emin olamazdı; hükümdarlıktan sonra yahut

ما رآهم لم يأمن من أن تقطع أفئدتهم عند مفاجأتهم بانكشاف الأمر وهو فيما هو فيه من العز، فإنهم فعلوا به فعل القاتل من غير ذنب قدمه إليهم، فهم لا يشكون في أنه إذا قدر عليهم يهلكهم لما تقدم لهم إليه من سوء الصنيعة، وعلى تقدير سلامتهم لا يأمنونه وإن بالغ في إكرامهم، فإن الأمور العظام - إن لم تكن بالتدريج - عظم خطرها، وتعدى ضررها، فإن أرسلهم ليأتوا بأبيهم خيف أن يختلوا أباهما من ملك مصر ويحسنوا له الإبعاد عن بلاده، فيذهبوا إلى حيث لا يعلمه، وإن أرسل معهم ثقات من عنده لم يؤمن أن يكون بينهم شر، وإن سجنهم وأرسل إلى أبيه من يأتي به لم يحسن موقع ذلك من أبيه، ويحصل له وحشة بحبس أولاده، وتعظم القاله بين الناس من أهل مصر وغيرهم في ذلك، ففعل معهم ما تقدم ليظهر لهم إحسانه وعدله ودينه وخيره، وكفه عنهم وعفوه عن فعلهم بالتدريج، ويقفوا على ذلك منه قولاً وفعلاً من أخيه الذي ربى معهم وهم به آنسون وله ألفون، فتسكن روعتهم، وتهون زلتهم، ومما يدل على ذلك أنه لما انتفى عن أخيه بنيامين ما اتصفوا به مما ذكر، تعرف إليه حين قدم عليه ونهاه أن يخبرهم بحقيقة الأمر، وشرع يمد في ذلك لتستحكم الأسباب التي

onları ilk gördüğünde kendini tanıtsaydı, kendisi bu denli bir izzet içindeyken meselenin aniden açığa çıkmasıyla onların kalplerinin parçalanmayacağından emin olamazdı; zira onlar kendisine karşı hiçbir suçu yokken katil gibi davranmışlardı, bu yüzden geçmişteki kötü muameleleri sebebiyle kendilerine güç yetirdiğinde onları helak edeceğinden şüphe duymazlardı. Kurtuldukları varsayılsa bile, onlara ne kadar ikramda bulunursa bulunsun ondan emin olamazlardı; zira büyük işler kademe kademe olmadıkça tehlikesi büyür ve zararı yayılır. Eğer babalarını getirmeleri için onları gönderseydi, babalarını Mısır melikinden kaçırmalarından, onun memleketinden uzaklaşmayı ona güzel göstermelerinden ve Yûsuf'un bilmediği bir yere gitmelerinden korkulurdu. Eğer yanlarında kendi güvenilir adamlarını gönderseydi, aralarında bir kötülük çıkmayacağından emin olunamazdı. Eğer onları hapsedip babasına onu getirecek birini gönderseydi, bu durum babasının nezdinde hoş karşılanmazdı, evlatlarının hapsedilmesiyle ona bir yalnızlık ve keder gelirdi ve Mısır halkı ile başkaları arasında bu hususta dedikodular büyürdü. İşte bu yüzden, ihsanını, adaletini, dindarlığını ve hayrını, onlara karşı elini çekip yaptıklarını affedişini kademe kademe göstermek; beraber büyüdükleri, kendisiyle kaynaşıp ünsiyet kurdukları kardeşlerinden sözlü ve fiili olarak bunu müşahede etmeleri, böylece korkularının yatışması ve hatalarının hafiflemesi için onlara yukarıda geçen muameleyi yaptı. Buna delalet eden hususlardan biri de şudur: Kardeşi Bünyâmin zikredilen o vasıflardan uzak olunca, huzuruna geldiğinde kendini ona tanıttı ve meselenin hakikatini onlara haber vermesini yasakladı; dilediği sebepler sağlamlaşsın diye

أرادها، فلما ظن أن الأمر قد بلغ مداه، لوح لهم فعرفوه وقد أنسهم حسن عقله وبديع جماله وشكله ورائع قوله وفعله، فكان موضع الوجل والخجل، وموضع اليأس الرجاء، فحصل المراد على وفق السداد - والله الموفق؛ وذلك تنبيه لمن قيل لهم أول السورة

bunu uzatmaya başladı. Meselenin nihai noktasına ulaştığını düşündüğünde, onlara işaret etti ve güzel aklı, eşsiz güzelliği, sureti, harika söz ve fiilleri kendilerini teskin etmişken onu tanıdılar. Böylece korku ve utanç yerini ümide bıraktı; murat tam bir isabetle hâsıl oldu -başarıya ulaştıran Allah'tır-. Bu durum, surenin başında kendilerine

{لعلكم تعقلون} [يوسف: ٢] على الاقتداء بأفعال الهداة المهديين في التأني والاتئاد وتفويض الأمور إلى الحكيم، وأن لا يستعجلوه في أمر، وأن يعلموا أن سنته الإلهية جرت بأن الأمور الصعاب لا تنفذ إلا بالمطاولة لترتب الأسباب شيئاً فشيئاً على وجه الإحكام، وفي ذلك فوائد من أجلها امتحان أولى الطاعة والعصيان - كما ستأتي الإشارة إليه آخر السورة بقوله؛ {حتى إذا استيئس الرسل} [يوسف: ١١٠] الآية والله أعلم.

{لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} [Yûsuf: 2] “akıl erdiresiniz diye” hitabı yapılan kimseler için; teenni, temkin ve işleri o Hakîm'e havale etme hususunda hidayet rehberlerine uyulması, hiçbir işte O'na karşı acele edilmemesi ve sebeplerin hikmetli bir şekilde azar azar tertip edilmesi sebebiyle çetin işlerin ancak uzun bir süreçle çözüleceğine dair ilahi kanunun geçerli olduğunun bilinmesi için bir uyarıdır. Bunda, itaat ve isyan sahiplerinin imtihan edilmesi gibi pek çok faydalar vardır -nitekim surenin sonunda {حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ} [Yûsuf: 110] “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri... zaman” ayetiyle buna işaret gelecektir-. Doğrusunu Allah bilir.

ولما كان ما ذكر، كان كأنه قيل: لقد أتاهم ما لم يكونوا يحتسبون فما قالوا؟ فقيل: {قالوا} متعجبين غاية التعجب. ولذلك أقسموا بما يدل على ذلك: {تالله} أي الملك الأعظم {لقد آثرك الله} أي الذي له الأمر كله {علينا} أي جعل لك أثراً يغطي آثارنا بعلوه فالمعنى: فضلك علينا أي بالعلم والعقل والحكم والحسن والملك والتقوى

Zikredilen şeyler meydana gelince, sanki: "Hiç hesaba katmadıkları şey başlarına geldi, peki ne dediler?" denildi de şöyle buyruldu: {قَالُوا} “Dediler ki” son derece hayret ederek; bu yüzden buna delalet eden bir yeminle ant içtiler: {تَاللَّهِ} “Allah'a yemin olsun ki” yani o en yüce Hükümran'a, {لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ} “muhakkak ki Allah seni üstün kıldı” yani bütün emir elinde olan [Allah], {عَلَيْنَا} “bize”. Yani yüceliğiyle bizim izlerimizi örten bir fazilet sana verdi; manası: İlim, akıl, hikmet, güzellik, mülk, takva

وغير ذلك {وإن} خففوها من الثقيلة تأكيداً بالإيجاز للدلالة على الاهتمام بالإبلاغ في الاعتذار في أسرع وقت {كنا} أي كوناً هو جبلة لنا {لخاطئين *} أي عريقين في الخطأ، وهو تعمد الإثم، فكأنه قيل: ما قال لهم على قدرته وتمكنه مع ما سلف من إساءتهم؟ فقيل: {قال} قول الكرام اقتداء بإخوانه من الأنبياء والرسل عليهم الصلاة والسلام {لا تثريب} أي لا لوم ولا تعنيف ولا هلاك {عليكم اليوم} وإن كان هذا الوقت مظنة اللوم والتأنيب، فإذا انتفى ذلك فيه فما الظن بما بعده!

ve başka hususlarda seni bize üstün kıldı. {وَإِن} Özür dilemede en hızlı vakitte en beliğ ifadeye ulaşma gayretini göstermek için muhaffefe olarak tekit amacıyla kullandılar: {كُنَّا} “biz idik” yani fıtratımızda olan bir oluşla {لَخَاطِئِينَ} “gerçekten büyük hata işleyenler.” Yani kasten günah işleme hususunda kökleşmiş kimselerdik. Sanki: "Geçmişteki kötülüklerine rağmen gücü ve kudreti yerindeyken onlara ne dedi?" denildi de şöyle buyruldu: {قَالَ} “Dedi ki” peygamber ve resul kardeşlerine uyarak kerem sahiplerinin sözüyle: {لا تَثْرِيبَ} “Hiçbir kınama yoktur” yani hiçbir ayıplama, azarlama ve helak {عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “bugün size.” Bu vakit kınama ve azarlama zannının en güçlü olduğu vakit olmasına rağmen onda bile bu nefyedilmişse, bundan sonrasını artık sen düşün!

ومادة «ثرب» تدور على البرث - بتقديم الموحدة، وهو أسهل الأرض وأحسنها؛ ولثبرة - بتقديم المثلثة: أرض ذات حجارة بيض، فإنه يلزمه الإخلاد، والدعة، ومنه: ثابر على الأمر: دوام، والمثبر - كمنزل: لمسقط الولد أي موضع ولادته، والمقطع والمفصل، فيأتي الكسل واللين فيأتي الفساد، ومنه الثبور للهلاك، والبثر بتقديم الموحدة: خراج معروف: والماء البثر: الذي بقى منه على الأرض شيء قليل؛ والربث - بتقديم الموحدة أيضاً: حبس الإنسان،

'S-r-b' (ثرب) maddesi; bâ harfinin takdimiyle yeryüzünün en yumuşak ve en güzel yeri olan 'el-bers' (البرث) etrafında döner. Sâ harfinin takdimiyle 'el-lesbere' (اللثبرة): Beyaz taşlı arazidir; zira buna yerleşmek ve rahatlık eşlik eder; bundan olarak: 'Sâbera ale'l-emr' (ثابر على الأمر): İşe devam etti demektir. Menzil vezninde 'el-mesbir' (المثبر): Çocuğun düştüğü yer yani doğum yeri, kesilme yeri ve eklem yeridir; böylece tembellik ve yumuşaklık gelir, ardından da fesat gelir; helak için kullanılan 'es-subûr' (الثبور) bundandır. Bâ harfinin takdimiyle 'el-besr' (البثر): Bilinen çıbandır. 'El-Mâü'l-besir' (الماء البثر): Yeryüzünde pek az bir şeyi kalan sudur. Yine bâ harfinin takdimiyle 'er-rabes' (الربث): İnsanı hapsetmektir;

وهو يرجع إلى الإقامة والدوام أيضاً؛ والتثريب: التقرير بالذنب، فهو إزالة ما على الإنسان من ساتر العفو، من الثرب وهو شحم يغشى الكرش والأمعاء ويسترهما، وهو من لوازم الأرض السهلة لما يلزم من خصبها، فالتثريب إزالته، وذلك للقحط الناشىء عنه الهلاك، فأغلب مدار المادة الهلاك.

bu da ikamete ve devamlılığa döner. 'Et-Tesrîb' (التثريب): Günahı ikrar ettirmektir; dolayısıyla insanın üzerindeki affetme örtüsünü kaldırmaktır; işkembeyi ve bağırsakları kaplayıp örten yağ tabakası olan 'es-serb' (الثرب) kelimesindendir; bu da verimliliğinin gereği olarak yumuşak arazinin gereklerindendir. Tesrîb ise onu gidermektir; bu da helakin doğduğu kıtlık sebebiyle olur. Dolayısıyla maddenin çoğu helak etrafında döner.

ولما أعفاهم من الترثيب، كانوا في مظنة السؤال عن كمال العفو المزيل للعقاب من الله، فأتبعه الجواب عن ذلك بالدعاء لهم بقوله: {يغفر الله} أي الذي له صفات الكمال {لكم} أي ما فرط منكم وما لعله يكون بعد هذا؛ ولعله عبر في هذا الدعاء بالمضارع إرشاداً لهم إلى إخلاص التوبه، ورغبهم في ذلك ورجاهم بالصفة التي هي سبب الغفران، فقال: {وهو} أي وحده {أرحم الراحمين *} أي لجميع العباد ولا سيما التائب، فهو جدير بإدرار النعم بعد الإعاذة من النقم، وروى أنهم أرسلوا إليه أنك لتدعونا إلى طعامك وكرامتك بكرة وعشياً ونحن نستحي لما فرط منا، فقال: إن أهل مصر ينظرونني - وإن ملكت فيهم - بعين العبودية فيقولون: سبحان من بلغ عبداً بيع بعشرين درهماً ما بلغ، ولقد شرفت الآن

Onları kınamaktan muaf tutunca, Allah katından cezayı kaldıran tam bir affın gelip gelmeyeceğini sorma beklentisi içine girdiler; o da şu sözüyle onlara dua ederek bunun cevabını peşinden getirdi: {يَغْفِرُ اللَّهُ} “Allah bağışlasın” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {لَكُمْ} “sizi” yani sizden sadır olan kusurları ve bundan sonra olabilecekleri. Bu duada tövbeyi ihlasla yapmalarına rehberlik etmek için muzari kipiyle ifade etmiş; onları buna teşvik edip mağfiret sebebi olan sıfatla ümitlendirerek şöyle demiştir: {وَهُوَ} “Ve O” yani yalnız O, {أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “merhametlilerin en merhametlisidir.” Yani bütün kullara, bilhassa tövbe edene en çok merhamet edendir; dolayısıyla azaptan koruduktan sonra nimetleri bolca vermeye en layık olandır. Rivayet edildiğine göre kardeşleri ona: 'Sen bizi sabah akşam yemeğine ve ikramına çağırıyorsun; biz ise işlediğimiz kusurdan ötürü utanıyoruz' diye haber gönderdiler. O da şöyle dedi: 'Mısır halkı -aralarında hükümdar olsam bile- bana kölelik gözüyle bakıyor ve: Yirmi dirheme satılan bir köleyi bu mertebeye ulaştıran [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir diyorlar. Ben ise şimdi

بكم وعظمت في العيون حيث علم الناس أنكم إخوتي، وأني من ذرية إبراهيم ﵊.

sizinle şereflendim; insanlar sizin benim kardeşlerim olduğumu ve benim İbrâhim aleyhisselâm'ın zürriyetinden geldiğimi öğrenince gözlerde büyüdüm.'

ولما أقر أعينهم بعد اجتماع شملهم بإزالة ما يخشونه دنيا وأخرى، بقي ما يخص أباهم من ذلك، فكأنه وقع السؤال عنه فأجيب بقوله: {اذهبوا بقميصي} ولما كان قوله هذا ربما أوقع في أفهامهم قميصه الذي سلبوه إياه، احترز عن ذلك بقوله: {هذا فألقوه} أي عقب وصولكم {على وجه أبي يأت} أي يرجع إلى ما كان {بصيراً} أو يأت إلى حالة كونه بصيراً، فإنه إذا رد إليه بصره وعلم مكاني لم يصبر عن القصد إليّ لما عنده من وفور المحبة وعظيم الشوق، وكونه قميصاً من ملابس يوسف المعتادة أدخل في الغرابة وأدل على الكرامة؛ والقميص ألصق الثياب بالجسم، فإظهار الكرامة به أدل على كمال دين صاحبه وعراقته في أمور الإيمان، وهو يؤول في المنام بالدين، وذلك أدخل في كمال السرور ليعقوب ﵊ {وأتوني} أي بأبي وأنتم {بأهلكم} أي مصاحبين لهم {أجمعين *} لا يتخلف منهم أحد، فرجعوا بالقميص لهذا القصد، قيل: كان يهوذا هو الذي حمل قميصه لما لطخوه بالدم، فقال: لا يحمل هذا غيري

Dünya ve ahirete dair korktukları şeyleri gidererek kavuşmalarının ardından onların gözlerini aydın kılınca, bundan babalarına ait olan kısım geriye kaldı. Sanki ona dair soru soruldu da şu sözüyle cevap verildi: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي} “Şu gömleğimi götürün”. Bu sözü onların zihnine kendisinden soyup aldıkları o gömleği getirebileceğinden, şu sözüyle bundan sakındırdı: {هَذَا فَأَلْقُوهُ} “bunu ve onu koyun” yani varır varmaz {عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ} “babamın yüzüne ki gelsin/dönsün” yani eski haline dönsün {بَصِيرًا} “görür olarak” yahut görür bir halde [bana] gelsin; zira gözü kendisine iade edilip benim yerimi öğrenince, içindeki engin sevgi ve büyük iştiyaktan ötürü bana doğru gelmeye sabredemeyecektir. Bunun Yûsuf'un mutad elbiselerinden bir gömlek olması olağanüstülüğe daha dâhil ve keramete daha çok delildir. Gömlek elbiselerin bedene en yapışık olanıdır; dolayısıyla kerametin onunla izhar edilmesi, sahibinin dininin kemaline ve iman meselelerindeki köklülüğüne daha çok delalet eder; rüyada da din ile tabir edilir. Bu da Yâkub aleyhisselâm için sevincin kemaline daha çok dâhildir. {وَأْتُونِي} “Ve bana getirin” yani babamı ve siz {بِأَهْلِكُمْ} “ailenizi de” yani onlarla birlikte olarak {أَجْمَعِينَ} “hepiniz birden.” Onlardan hiç kimse geride kalmasın. Bunun üzerine bu maksatla gömlekle geri döndüler. Denildi ki: Gömleği kana buladıklarında taşıyan Yehûdâ idi; bu yüzden: 'Bunu benden başkası taşımasın' dedi.

لأفرحه كما أحزنته، فحمله وهو حافٍ حاسر من مصر إلى كنعان وبينهما ثمانون فرسخاً {ولما فصلت العير} من العريش آخر بلاد مصر إلى بلاد الشام {قال أبوهم} لولد ولده ومن حوله من أهله، مؤكداً لعلمه أنهم ينكرون قوله: {إني لأجد} أي لأقول: إني لأجد {ريح يوسف} وصدهم عن مواجهته بالإنكار بقوله: {لولا أن تفندون *} أي لقلت غير مستح ولا متوقف، لأن التفنيد لا يمنع الوجدان، وهو كما تقول لصاحبك: لولا أن تنسبني إلى الخفة لقلت كذا، أي إني قائل به مع علمي بأنك لا توافقني عليه، «وفصل» هنا لازم يقال: فصل من البلد يفصل فصولاً، والفصل: القطع بين الشيئين بحاجز، والوجدان: ظهور من جهة إدراك يستحيل معه انتفاء الشيء، والريح: عرض يدرك بحاسة الأنف أي الشم، والتفنيد: تضعيف الرأي بالنسبة إلى الفند، وهو الخوف وإنكار العقل من هرم، يقال: شيخ مفند، ولا يقال: عجوز مفندة، لأنها لم تكن في شبيبتها ذات رأي فيفندها كبرها؛ ثم استأنف حكاية جوابهم فقال: {قالوا} أي السامعون له ما ظنه بهم، مقسمين بما دل على تعجبهم، وهو {تالله} أي الملك الأعظم، وأكدوا لمعرفتهم أنه ينكر كلامهم وكذا كل من يعرف كماله {إنك لفي ضلالك} أي بحيث صار ظرفاً لك

[Yehûdâ:] 'Onu üzdüğüm gibi sevindireyim' [dedi]. Böylece Mısır'dan Kenan'a kadar -ki ikisinin arası seksen fersahtır- yalınayak ve başı açık bir halde onu taşıdı. {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kafile ayrılınca” Mısır topraklarının sonu olan Arîş'ten Şam topraklarına doğru [yola çıkınca], {قَالَ أَبُوهُمْ} “babaları dedi [ki]” torunlarına ve çevresindeki aile fertlerine, onların sözünü inkâr edeceklerini bildiği için tekit ederek: {إِنِّي لَأَجِدُ} “Şüphesiz ben alıyorum” yani: 'Şüphesiz ben duyuyorum/alıyorum' derim, {رِيحَ يُوسُفَ} “Yûsuf'un kokusunu”. {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ *} “Eğer bana bunak demezseniz!” sözüyle de inkâr ederek karşısına çıkmalarını engelledi. Yani utanıp çekinmeden ve tereddüt etmeden söylerdim; zira bunaklıkla itham etmek varlığı hissetmeye engel değildir. Bu, arkadaşına: 'Bana hafifmeşrep demeyecek olsan şöyle derdim' demen gibidir; yani senin bana katılmayacağını bilmekle beraber bunu söylemekteyim, [demektir]. Buradaki 'fasale' (فصل) fiili lazım olup 'fasale mine'l-beled yafsılu fusûlen' (şehirden ayrıldı) denilir. 'Fasl', iki şeyin arasını bir engelle ayırmaktır. 'Vicdân' (وجدان), bir şeyin yok olmasının imkânsız hale geldiği bir idrak yönüyle belirmesidir. 'Rîh' (ريح), burun duyusuyla yani koklama ile idrak edilen bir arazdır. 'Tefnîd' (تفنيد), 'fened'e (فند) nispetle görüşü zayıf saymaktır. Fened ise yaşlılıktan kaynaklanan korku ve aklın inkârıdır/bunamadır; nitekim 'şeyhun müfenned' (bunak ihtiyar) denir, 'acûzün müfennedetün' denmez; çünkü kadın gençliğinde zaten isabetli bir görüş sahibi değildi ki yaşlılığı onu bunatsın. Sonra onların cevabını hikâye etmeye başlayarak şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler [ki]” yani onu işitenler, onun kendileri hakkındaki zannını [gerçekleştirerek] ve şaşkınlıklarını gösteren şu sözle yemin ederek: {تَاللَّهِ} “Allah'a yemin olsun ki” yani o en yüce Hükümran'a. Hem onun kendi sözlerini inkâr edeceğini hem de onun kemalini bilen herkesin [bunu reddedeceğini] bildikleri için tekit ettiler: {إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ} “Şüphesiz sen [o] yanılgının/sapıklığının içindesin” yani öyle ki o senin için bir zarf haline gelmiştir,

{القديم *} أي خطئك في ظن حياة يوسف؛ قال الرماني: والضلال: الذهاب عن جهة الصواب. فصحح الله قوله وحقق وجدانه، وعجلوا إليه بشيراً فأسرع بعد الفصول، ولذلك عبر بالفاء في {فلما} وزيدت {أن} لتأكيد مجيئه على تلك الحال وزيادتها قياس مطرد {جاء البشير} وهو يهوذا بذلك، معه القميص {ألقاه} أي القميص حين وصل إلى يعقوب ﵊ من غير فاصل ما بين أول المجيء وبينه كما أفادته زيادة «أن» لتأكيد ما تفيده «لما» من وقوع الفصل الثاني وهو هنا الإلقاء عقب الأول وترتبه عليه وهو هنا المجيء {على وجهه} أي يعقوب ﵊ {فارتد} من حينه {بصيراً} والارتداد: انقلاب الشيء إلى حال كان عليها، فالتفت الخاطر إلى حاله مع فنده، فأخبر تعالى عن ذلك بقوله مستأنفاً: {قال} أي يعقوب ﵊ {ألم أقل لكم} : إني أجد ريحه؛ ثم علل هذا التقرير بقوله مؤكداً لأن قولهم قول من ينكر: {إني أعلم من الله} أي المختص بصفات الكمال {ما لا تعلمون *} لما خصني به تعالى من أنواع المواهب، وهو عام لأخبار يوسف ﵊ وغيرها، وهو من التحديث بنعمة الله.

{الْقَدِيمِ *} “eski [yanılgının].” Yani Yûsuf'un yaşadığına dair zannındaki hatandasın. Rummânî şöyle demiştir: Dalâl (ضلال), doğru yönden sapmaktır. Allah onun sözünü doğruladı ve hissettiğini hakikat kıldı. Kafile ayrıldıktan sonra aceleyle ona bir müjdeci gönderdiler ve o süratle geldi. Bu sebeple {فَلَمَّا} kelimesinde fâ (ف) ile ifade edildi ve [müjdecinin] o hal üzere gelişini tekit etmek için {أَنْ} ziyade edildi; onun bu şekilde ziyadesi kurallı bir kıyastır: {جَاءَ الْبَشِيرُ} “müjdeci geldiğinde” -ki o yanında gömlekle gelen Yehûdâ idi-, {أَلْقَاهُ} “[gömleği] koydu” yani Yâkub aleyhisselâm'a ulaştığı anda, ilk geliş ile gömleği koyma arasında hiçbir fasıla olmaksızın koydu; nitekim 'en' (أن) edatının ziyadeliği, 'lemmâ'nın (لما) ifade ettiği ikinci durumun -ki burada ilk durum olan gelişin ardından gömleği koymaktır- gerçekleşmesini ve ona bağlanmasını tekit etmektedir: {عَلَى وَجْهِهِ} “yüzüne” yani Yâkub aleyhisselâm'ın yüzüne [koydu], {فَارْتَدَّ} “hemen dönüverdi” o anda {بَصِيرًا} “görür hale.” İrtidâd (ارتداد), bir şeyin daha önce bulunduğu bir hale dönmesidir. Böylece zihin, onun [kendisine yapılan] bunaklık ithamı karşısındaki durumuna yöneldi. Allah Teâlâ yeni bir söze başlayarak bundan şöyle haber verdi: {قَالَ} “[Yâkub] dedi [ki]” yani Yâkub aleyhisselâm: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} “Ben size demedim mi?” : Ben onun kokusunu alıyorum [diye]; sonra onların sözü inkâr eden kimsenin sözü olduğu için tekit ederek bu kesin beyanını şu gerekçeye bağladı: {إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ} “Şüphesiz ben Allah'tan biliyorum” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan], {مَا لَا تَعْلَمُونَ *} “sizin bilmediklerinizi.” Çünkü Allah Teâlâ bana çeşitli lütuflar ihsan etmiştir. Bu ifade Yûsuf aleyhisselâm'ın haberlerine ve diğer hususlara şamildir ve Allah'ın nimetini anlatma (tahaddüs-i bi'n-nimet) kabilindendir.