ولما كان ذلك تشوفت النفس إلى علم ما يقع بينه وبين أولاده في ذلك، فدفع عنها هذا العناء بقوله: {قالوا ياأبانا} منادين بالأداة التي تدل على الاهتمام العظيم بما بعدها لما له من عظيم الوقع: {استغفر} أي اطلب من الله أن يغفر {لنا ذنوبنا} ورد كل ضمير من هذه الضمائر إلى صاحبه في غاية الوضوح، فلذلك لم يصرح بصاحبه.
Bu gerçekleşince nefis, bu hususta onunla oğulları arasında nelerin geçtiğini öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine [Allah Teâlâ] şu sözüyle bu meşakkati giderdi: {قَالُوا يَاأَبَانَا} “Dediler ki: Ey babamız!” büyük bir tesire sahip olmasından ötürü kendisinden sonraki söze verilen büyük önemi gösteren nida edatıyla seslendiler: {اسْتَغْفِرْ} “bağışlanma dile” yani Allah'tan bağışlamasını iste {لَنَا ذُنُوبَنَا} “bizim için günahlarımızı.” Bu zamirlerin her birinin ait olduğu merciye dönmesi son derece açık olduğundan kime ait olduğu açıkça zikredilmemiştir.
ولما سألوه الاستغفار لذنوبهم، عللوه بالاعتراف بالذنب، لأن الاعتراف شرط التوبة - كما قال ﷺ: «إن العبد إذا اعترف بذنبه ثم تاب تاب الله عليه» فقالوا مؤكدين تحقيقاً للإخلاص في التوبة: {إنا كنا خاطئين *} أي متعمدين للإثم بما ارتكبنا في أمر يوسف علية الصلاة والسلام؛ ثم حكى جوابه بقوله مستأنفاً: {قال} أي أبوهم ﵇ مؤكداً لكلامه: {سوف أستغفر} أي أطلب أن يغفر {لكم ربي} أي الذي لم يزل يحسن إليّ ويربيني أحسن تربية، فهو الجدير بأن يغفر لبني حتى لا يفرق بيني وبينهم في دار البقاء؛ والربوبية: ملك هو أتم الملك على الإطلاق، وهو ملك الله تعالى لإنشاء الأنفس باختراعها وتصريفها أتم التصريف من الإيجاد والإعدام والتقليب من حال إلى حال في جميع الأمور من غير تعب؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنه هو} أي وحده {الغفور الرحيم *} كل
Ondan günahları için bağışlanma dilediklerinde, bunu günahı itiraf ile gerekçelendirdiler; çünkü itiraf tövbenin şartıdır - nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kul günahını itiraf edip sonra tövbe ederse, Allah onun tövbesini kabul eder» buyurmuştur. Tövbede ihlası gerçekleştirmek için tekit ederek şöyle dediler: {إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ *} “Şüphesiz biz hata edenlerden idik.” Yani Yûsuf aleyhisselâm konusunda işlediğimiz şeylerle kasten günaha girmiştik. Sonra yeni bir söze başlayarak onun cevabını şöyle aktardı: {قَالَ} “Dedi [ki]” yani babaları aleyhisselâm sözünü tekit ederek: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ} “İleride bağışlanma dileyeceğim” yani bağışlamasını isteyeceğim {لَكُمْ رَبِّي} “sizin için Rabbimden” yani bana daima ihsanda bulunan ve beni en güzel şekilde terbiye eden [Rabbimden]; zira beka yurdunda benimle onların arasını ayırmasın diye oğullarımı bağışlamaya en layık olan O'dur. Rubûbiyyet, mutlak anlamda en tam mülkiyettir; o da Allah Teâlâ'nın nefisleri yoktan var ederek yaratması ve hiçbir yorgunluk olmaksızın var etme, yok etme ve bütün işlerde halden hale çevirme suretiyle onları en mükemmel şekilde sevk ve idare etmesidir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ هُوَ} “Şüphesiz O'dur” yani yalnız O'dur {الْغَفُورُ الرَّحِيمُ *} “çok bağışlayan, çok merhamet eden.” Bütün
ذلك تسكيناً لقلوبهم وتصحيحاً لرجائهم ليقوى أملهم، فيكون تعالى عند ظنهم بتحقيق الإجابة وتنجيزاً لطلبه؛ ولعله عبر ب «سوف» لتقديم هاتين الجملتين على المسألة لما ذكرته من الأغراض، وقيل: لأنه أخر الدعاء إلى صلاة الليل، وقيل: إلى ليلة الجمعة؛ وقيل: يؤخذ منها أن طلب الحوائج إلى الشباب أسهل منه إلى الشيوخ.
bunlar kalplerini yatıştırmak, umutlarını güçlendirip ümitlerini pekiştirmek içindir; böylece Allah Teâlâ duayı kabul edip talebini yerine getirme hususunda onların zannına göre muamele edecektir. 'Sevfe' (سوف) ile ifade etmesi, zikrettiğim gayelerden ötürü bu iki cümleyi talebin önüne geçirmek için olabilir. Duayı gece namazına ertelediği için olduğu da söylenmiştir; cuma gecesine ertelediği de söylenmiştir. Buradan, ihtiyaçların gençlerden istenmesinin yaşlılardan istenmesinden daha kolay olduğu manasının çıkarılacağı da söylenmiştir.
ولما وقع ما ذكر، وكان قد أرسل معهم من الدواب والمال والآلات ما يتجهزون به، أقبلوا على التجهيز كما أمرهم يوسف ﵊، ثم قدموا مصر وهم اثنان وسبعون نفساً من الذكور والإناث، وكأنهم أسرعوا في ذلك فلذلك قال: {فلما} بالفاء {دخلوا على يوسف} في المكان الذي تلقاهم إليه في وجوه أهل مصر وضرب به مضاربه {آوى إليه أبويه} إكراماً لهما بما يتميزان به، قيل: هو المعانقة، والظاهر أنها أمه حقيقة، وبه قال الحسن وابن إسحاق - كما نقله الرماني وأبو حيان، وعن ابن عباس ﵄ أنها خالته، وغلب الأب في هذه التثنية لذكورته كما غلب ما هو مفرد في أصله على المضاف في العمرين {وقال} مكرماً للكل {ادخلوا مصر}
Zikredilen hususlar vuku bulduğunda ve Yûsuf hazırlanmaları için yanlarında binekler, mallar ve techizat göndermiş olduğundan, Yûsuf aleyhisselâm'ın kendilerine emrettiği şekilde hazırlığa giriştiler; sonra erkek ve kadın olmak üzere yetmiş iki kişi halinde Mısır'a geldiler. Sanki bunda acele etmişlerdi; bu yüzden fâ (ف) ile: {فَلَمَّا} “... vakit” {دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ} “Yûsuf'un huzuruna girdikleri [vakit]” buyurdu. Bu da Yûsuf'un Mısır ileri gelenleri eşliğinde onları karşılamaya çıktığı ve çadırlarını kurduğu yerde idi. {آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “ana-babasını bağrına bastı” kendilerine has bir üstünlükle onlara ikram etmek için; bunun kucaklaşma olduğu söylenmiştir. Zahir olan, onun öz annesi olduğudur; nitekim Hasan [el-Basrî] ve İbn İshâk da böyle demiştir - Rummânî ve Ebû Hayyân'ın naklettiği üzere. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette ise teyzesi olduğu belirtilmiştir; babanın müzekkerliği sebebiyle bu ikil lafızda baskın kılınmıştır, nitekim 'el-Ömerân' (iki Ömer) tabirinde aslında müfred olan lafzın izafetle tamlanana galip gelmesi gibi. {وَقَالَ} “Ve dedi [ki]” hepsine ikram ederek: {ادْخُلُوا مِصْرَ} “Mısır'a girin”
أي البلد المعروف، وأتى بالشرط للأمن لا للدخول، فقال: {إن شاء الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله {آمنين *} من جميع ما ينوب حتى مما فرطتموه في حقي وحق أخي.
yani bilinen şehre [girin]. Şartı ise girmek için değil güven içinde olmak için getirip şöyle dedi: {إِنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah dilerse” yani bütün emir kendisine ait olan en yüce Hükümran [dilerse], {آمِنِينَ *} “güven içinde [olarak].” Başa gelebilecek her türlü sıkıntıdan, hatta benim ve kardeşimin hakkında işlediğiniz kusurlardan bile [güvende olarak].
ولما ذكر الأمن الذي هو ملاك العافية التي بها لذة العيش، أتبعه الرفعة التي بها كمال النعيم، فقال: {ورفع أبويه} أي بعدما استقرت بهم الدار بدخول مصر مستويين {على العرش} أي السرير الرفيع؛ قال الرماني: أصله الرفع. {وخروا} أي انحطوا {له سجداً} الأبوان والإخوة تحقيقاً لرؤياه ممن هو غالب على كل أمر، والسجود - وأصله: الخضوع والتذلل - كان مباحاً في تلك الأزمنة {وقال} أي يوسف ﵊ {ياأبت} ملذذاً له بالخطاب بالأبوة {هذا} أي الذي وقع من السجود {تأويل رؤياي} التي رأيتها، ودل على قصر الزمن الذي رآها فيه بالجار فقال: {من قبل} ثم استأنف قوله: {قد جعلها ربي} أي الذي رباني بما أوصلني إليها {حقاً} أي بمطابقة الواقع لتأويلها، وتأويل ما أخبرتني به أنت تحقق أيضاً من اجتبائي وتعليمي وإتمام النعمة عليّ؛ والتأويل: تفسير
Yaşantının lezzetini sağlayan afiyetin esası olan güveni zikredince, ardından nimetin kemalini sağlayan yüceliği zikredip şöyle buyurdu: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} “Ana-babasını yükseltti/çıkardı” yani Mısır'a girmekle yerleştikten sonra ikisini eşit tutarak {عَلَى الْعَرْشِ} “tahtın üzerine” yani yüksek sedire. Rummânî: 'Aslı yükseltmektir' demiştir. {وَخَرُّوا} “ve kapandılar” yani yere indiler {لَهُ سُجَّدًا} “onun için secdeye.” Her şeye galip olan [Allah] tarafından rüyasının gerçekleşmesi için ana-babası ve kardeşleri [secdeye kapandılar]. Aslı boyun eğmek ve tezellül olan secde o devirlerde mubah idi. {وَقَالَ} “Ve dedi [ki]” yani Yûsuf aleyhisselâm: {يَاأَبَتِ} “Ey babacığım!” babalık hitabıyla ona tatlılık vererek, {هَذَا} “İşte bu” yani vuku bulan bu secde {تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ} “rüyasının tevilidir/yorumudur” gördüğüm [rüyadır]. Harf-i cer ile onu gördüğü zamanın kısalığına işaret ederek şöyle dedi: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce [gördüğüm]”. Sonra sözüne şöyle devam etti: {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي} “Rabbim onu kıldı” yani beni buna ulaştırmakla terbiye eden [Rabbim kıldı], {حَقًّا} “gerçek.” Yani tevilinin vakıaya mutabık olmasıyla; senin bana haber verdiğin seçilmem, bana [ilim] öğretilmesi ve üzerimdeki nimetin tamamlanması da tahakkuk etti. Tevil (تأويل): Sözün manasının vardığı sonuca göre
بما يؤول إليه معنى الكلام؛ وعن سلمان ﵁ أن ما بين تأويلها ورؤياها أربعون سنة. {وقد أحسن} أي أوقع إحسانه {بي} تصديقاً لما بشرتني به من إتمام النعمة، وتعدية {أحسن} بالباء أدل على القرب من المحسن من التعدية ب «إلى» وعبر بقوله: {إذا أخرجني من السجن} معرضاً عن لفظ «الجب» حذراً من إيحاش إخوته مع أن اللفظ يحتمله احتمالاً خفياً {وجاء بكم} وقيل: إنهم كانوا أهل عمد وأصحاب مواش، يتنقلون في المياه والمناجع، فلذلك قال: {من البدو} من أطراف بادية فلسطين، وذلك من أكبر النعم كما ورد في الحديث «من يرد الله به خيراً ينقله من البادية إلى الحاضرة» والبدو: بسيط من الأرض يرى فيه الشخص من بعيد، وأصله من الظهور، وأنس إخوته أيضاً بقوله مثبتاً الجار لأن مجيئهم في بعض أزمان البعد: {من بعد أن نزغ} عبر بالماضي ليفهم أنه انقضى {الشيطان} أي أفسد البعيد المحترق بوسوسته التي هي كالنخس {بيني وبين إخوتي} حيث قسم النزع بينه وبينهم ولم يفضل أحداً من
yapılan tefsirdir. Selmân radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, tevili ile rüyası arasında kırk yıl geçmiştir. {وَقَدْ أَحْسَنَ} “Ve gerçekten iyilik etti” yani ihsanını lütfetti {بِي} “bana” üzerimdeki nimetin tamamlanmasıyla beni müjdelediğin şeyi doğrulamak üzere. 'Ahsene' (أحسن) fiilinin bâ (ب) harf-i ceri ile geçişli kılınması, ihsanda bulunana yakınlığı 'ilâ' (إلى) ile geçişli kılınmasından daha çok gösterir. Şöyle buyurdu: {إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ} “beni zindandan çıkardığı vakit”. Kardeşlerini incitmekten çekindiği için 'cubb' (kuyu) lafzından sarf-ı nazar etti; oysa lafız kapalı bir ihtimalle buna da uygundur. {وَجَاءَ بِكُمْ} “ve sizi getirdi”. Denildi ki: Onlar çadır halkı ve davar sahipleri idiler; su başlarına ve otlaklara göç ederlerdi. Bu yüzden şöyle dedi: {مِنَ الْبَدْوِ} “çölden/bedevilikten” Filistin çölünün uçlarından. Bu ise hadiste: «Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu çölden şehre nakleder» şeklinde varid olduğu üzere en büyük nimetlerdendir. 'Bedv' (بدو), şahsın uzaktan görülebildiği düz arazidir; aslı ise 'zuhur' (belirmek, görünmek) kökündendir. Ayrılık zamanlarının bazısında gelişleri vaki olduğu için harf-i cerri sabit tutarak kardeşlerine ünsiyet verdi ve şöyle dedi: {مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ} “bozduktan sonra”. Sona erdiğini anlatmak için mazi sığasıyla ifade etti: {الشَّيْطَانُ} “şeytan” yani dürtmeye benzeyen vesvesesiyle yakıp kavuran uzak varlık [bozduktan sonra], {بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي} “benimle kardeşlerimin arasını”. Zira fesadı kendisi ile onlar arasında paylaştırdı ve iki taraftan birini diğerine üstün tutmadı.
الفريقين فيه، ولم يثبت الجار إشارة إلى عموم الإفساد للبينين، كل ذلك إشارة إلى تحقق ما بشر به يعقوب ﵊ من إتمام النعمة وكمال العلم والحكمة؛ ثم علل الإحسان إليهم أجمعين بقوله: {إن ربي} أي المحسن إليّ على وجوه فيها خفاء {لطيف} - أي يعلم دقائق المصالح وغوامضها، ثم يسلك - في إيصالها إلى المستصلح - سبيل الرفق دون العنف، فإذا اجتمع الرفق في الفعل واللطف في الإدراك فهو اللطيف - قاله الرازي في اللوامع.
İki taraf arasındaki fesadın umumiliğine işaret etmek için harf-i cerri tekrar etmedi. Bütün bunlar, Yâkub aleyhisselâm'ın müjdelediği nimetin tamamlanması, ilim ve hikmetin kemalinin tahakkuk ettiğine işarettir. Sonra hepsine olan ihsanı şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّ رَبِّي} “Şüphesiz Rabbim” yani bana gizli yollardan ihsanda bulunan [Rabbim], {لَطِيفٌ} “lütufkârdır” - yani maslahatların inceliklerini ve gizliliklerini bilir, sonra bunları hayrına olan kimseye ulaştırmada şiddet değil rıfk yolunu tutar; fiilde rıfk ve idrakte lütuf bir araya geldiğinde O, Latîf'tir - bunu Râzî el-Levâmi'de söylemiştir.
وهو سبحانه فاعل اللطف في تدبيره ورحمته {لما يشاء} لا يعسرعليه أمر؛ ثم علل هذه العلة بقوله: {إنه هو} أي وحده {العليم} أي البليغ العلم للدقائق والجلائل {الحكيم *} أي البليغ الإتقان لما يصنعه طبق ما ختم به يعقوب ﵊ بشراه في أول السورة، أي هو منفرد بالاتصاف بذلك لا يدانيه أحد في علم ليتعرض إلى أبطال ما يقيمه من الأسباب، ولا في حكمة ليتوقع الخلل في شيء منها.
O Sübhân [olan Allah], tedbirinde ve rahmetinde lütuf sahibidir: {لِمَا يَشَاءُ} “dilediği şeye.” Hiçbir iş O'na güç gelmez. Sonra bu gerekçeyi şu sözüyle temellendirdi: {إِنَّهُ هُوَ} “Şüphesiz O'dur” yani yalnız O'dur {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilen” yani incelikleri ve büyüklükleri en üstün derecede bilen, {الْحَكِيمُ *} “hüküm ve hikmet sahibi.” Yani sûrenin başında Yâkub aleyhisselâm'ın müjdesini bitirdiği ifadeye uygun olarak, yaptıklarını en mükemmel şekilde sağlam kılan. Yani bu sıfatla vasıflanmada tektir; kurduğu sebepleri boşa çıkarmaya yeltenecek derecede hiç kimse ilimde O'na yaklaşamaz ve hiçbir şeyinde bir kusur beklenecek derecede hikmette de kimse O'na denk olamaz.
ولما ذكر هاتين الصفتين، تذكر ما وقع له بهما من الأسباب، فغلب عليه مقام الشهود وازدادت نفسه عن الدنيا عزوفاً، فقال مخاطباً:
Bu iki sıfatı zikredince, bu iki sıfat vesilesiyle kendisi için vuku bulan sebepleri hatırladı; böylece şuhûd makamı ona galip geldi ve nefsi dünyaya karşı büsbütün yüz çevirdi. Bunun üzerine şöyle hitap etti:
{رب قد آتيتني} وافتتح ب «قد» لأن الحال حال توقع السامع لشرح مآل الرؤيا {من الملك} أي بعضه بعد بعدي منه جداً، وهو معنى روحه تمام القدرة {وعلمتني} وقصر دعواه تواضعاً بالإتيان بالجار فقال: {من تأويل الأحاديث} طبق ما بشرني به أبي وأخبرت به أنت من التمكين والتعليم قبل قولك، والله غالب على أمره؛ ثم ناداه بوصف جامع للعلم والحكمة فقال: {فاطر السماوات والأرض} ثم أعلمه بما هو أعلم به منه من أنه لا يعول على غيره في شيء من الأشياء فقال: {أنت وليِّي} أي الأقرب إليّ باطناً وظاهراً {في الدنيا والآخرة} أي لا ولي لي غيرك، والولي يفعل لمولاه الأصلح والأحسن، فأحسن بي في الآخرة أعظم ما أحسنت بي في الدنيا.
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي} “Rabbim! Gerçekten Sen bana verdin”. 'Kad' (قد) ile başladı; çünkü durum, dinleyicinin rüyanın akıbetinin açıklanmasını beklediği bir durumdur: {مِنَ الْمُلْكِ} “mülkten [bir nasip]” yani ondan son derece uzak kaldıktan sonra onun bir kısmını [verdin]; bu da onun ruhuna tam bir kudret bahşedilmesi manasındadır. {وَعَلَّمْتَنِي} “ve bana öğrettin”. Tevazu göstererek harf-i cerri getirmek suretiyle iddiasını sınırladı ve şöyle dedi: {مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “olayların/rüyaların yorumundan”. Babamın beni müjdelediği ve senin de 'Allah emrinde galiptir' sözünden önce hâkimiyet kılma ve öğretme hususunda haber verdiğin şeye tam uygun olarak. Sonra ilim ve hikmeti toplayan bir vasıfla O'na nida edip şöyle dedi: {فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin yaratanı!” Sonra hiçbir şeyde O'ndan başkasına güvenmediğini, kendisinin bildiğinden daha iyi bilen [Rabbine] bildirerek şöyle dedi: {أَنْتَ وَلِيِّي} “Sen benim velimsin” yani batınen ve zahiren bana en yakın olansın {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “dünyada ve ahirette.” Yani benim Senden başka hiçbir velim yoktur. Veli ise dostu için en uygun ve en güzel olanı yapar; dünyada bana yaptığın iyilikten daha büyüğüyle ahirette bana iyilik eyle.
ولما كان توليه لله لا يتم إلا بتولي الله له، أتبعه بما يفيده فقال: {توفني} أي اقبض روحي وافياً تاماً في جميع أمري حساً ومعنى حال كوني {مسلماً} ولما كان المسلم حقيقة من كان عريقاً في الإخلاص، حققه بقوله: {وألحقني بالصالحين *} فتوفاه الله كما سأل؛ قالوا: وتخاصم أهل مصر فيه، كلهم يرجو أن يدفن في محلته يرجو بركته، ثم اصطلحوا على أن عملوا له صندوقاً من رخام ودفنوه في وسط النيل،
Onun Allah'ı veli edinmesi ancak Allah'ın onu veli edinmesiyle tamamlanacağı için, bunu ifade eden şu sözü ekledi: {تَوَفَّنِي} “Canımı al” yani hissen ve manen bütün işlerimde eksiksiz ve tastamam olarak ruhumu kabzet {مُسْلِمًا} “Müslüman olarak.” Gerçek Müslüman ihlasta kökleşmiş kimse olduğu için bunu şu sözüyle pekiştirdi: {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ *} “ve beni salihlere kat!” Allah da onun dilediği gibi canını aldı. Dediler ki: Mısır halkı onun hakkında çekişti; hepsi bereketini umarak kendi mahallesine defnedilmesini arzu ediyordu. Sonra mermerden bir sanduka yapıp onu Nil'in ortasına defnetmek üzere anlaştılar;
ليفترق الماء على جميع الأرض فتنالها بركته وتخصب كلها على حد سواء، ويكونوا كلهم في الماء سواء.
böylece su bütün toprağa dağılacak, onun bereketi toprağa ulaşacak, hepsi eşit derecede verimli olacak ve hepsi suda eşit paya sahip olacaktı.
ذكر ما بقي من القصة عن التوراة:
Tevrat'tan kıssanın geri kalan kısmının zikri:
قال بعدما مضى: فلم يقدر يوسف على الصبر - يعني على ترفق إخوته - فأمر بإخراج جميع من كان عنده، فلم يبق عنده أحد حيث ظهر يوسف لإخوته، فرفع صوته فبكى حتى سمع المصريون فأخبروا في آل فرعون، فقال يوسف لإخوته: أنا أخوكم يوسف، هل أبي باق؟ فلم يقدر إخوته على إجابته لأنهم رهبوه، فقال يوسف لإخوته: ادنوا مني فدنوا فقال لهم: أنا يوسف الذي بعتموني لمن ورد إلى مصر، والآن فلا تحزنوا، ولا يشقن عليكم ذلك، ولا يشتدن عليكم بيعكم إياي إلى ما هنا، لأن الله أرسلني أمامكم لأعد لكم القوت، لأن للجوع مذ أتى سنتين، وستأتي خمس سنين أخر لا يكون فيها زرع ولا حصاد، فأرسلني الرب أمامكم لأصير لكم بقاء في الأرض وأخلصكم
Önceki kısımdan sonra şöyle dedi: Yûsuf sabretmeye -yani kardeşlerinin nezaketine- güç yetiremedi; yanında bulunan herkesin dışarı çıkarılmasını emretti. Yûsuf kardeşlerine kendini gösterdiğinde yanında kimse kalmadı. Sesini yükselterek ağladı, öyle ki Mısırlılar işitti ve Firavun hanedanına haber verildi. Yûsuf kardeşlerine dedi ki: 'Ben kardeşiniz Yûsuf'um; babam hâlâ hayatta mı?' Kardeşleri ondan korktukları için ona cevap veremediler. Yûsuf kardeşlerine: 'Bana yaklaşın' dedi. Yaklaştılar. Onlara dedi ki: 'Ben Mısır'a gelenlere sattığınız Yûsuf'um. Şimdi üzülmeyin, bu size ağır gelmesin ve beni buraya satmış olmanız size zor gelmesin; çünkü Allah beni size rızık hazırlayayım diye önünüzden gönderdi. Zira kıtlık başlayalı iki yıl oldu; daha ekim ve hasadın olmayacağı beş yıl daha gelecek. Rab beni yeryüzünde sizin için bir beka kılayım, sizi kurtarayım
وأستنقذكم، لتحيوا وتستبشروا على الأرض، والآن فلستم أنتم الذين بعثتموني إلى هاهنا بل الله أرسلني وجعلني أباً لفرعون وسيداً لجميع أهل بيته، ومسلطاً على جميع أرض مصر، فاصعدوا الآن عجلين عليّ بأبي وقولوا له: هكذا يقول ابنك يوسف: إن الله جعلني سيداً لجميع أهل مصر، فاهبط إليّ ولا تتأخر، وانزل إلى أرض السدير - وفي نسخة: خشان - فكن قريباً مني أنت وبنوك وأهل بيتك وعمتك وبقرك وجميع مالك، فأموّنكم هناك، لأنه قد بقي خمس سنين جوعاً، لئلا تهلك أنت وأهل بيتك وكل مالك، وهذه أعينكم تبصر وعينا أخي بنيامين، إني أكلمكم مشافهة، وأخبروا أبي بجميع كرامتي ووقاري في أرض مصر، وبجميع ما رأيتم، وأسرعوا واهبطوا بأبي إلى ما هاهنا، فاعتنق أخاه بنيامين أيضاً وبكى، وقبل جميع إخوته وبكى، ومن بعد ذلك كلمه إخوته، فبلغ ذلك فرعون وقيل له: إن إخوة يوسف قد أتوه، فسر ذلك فرعون، عبده - وفي نسخة: وجميع قواده - فقال فرعون ليوسف: قل لإخوتك فليفعلوا هكذا، أوقروا دوابكم ميرة، وانطلقوا بها إلى أرض كنعان، وأقبلوا بأبيكم وأهل بيوتاتكم وائتوني فأنحلكم
ve esenliğe çıkarayım diye önünüzden gönderdi; ta ki yeryüzünde yaşayasınız ve sevinesiniz. Şimdi beni buraya gönderen siz değilsiniz, bilakis Allah gönderdi; beni Firavun'a bir baba, bütün ev halkına efendi ve bütün Mısır topraklarına hâkim kıldı. Şimdi aceleyle babamın yanına çıkın ve ona şöyle deyin: Oğlun Yûsuf şöyle diyor: Allah beni bütün Mısır halkına efendi kıldı. Hemen bana in ve gecikme; Sedîr topraklarına -bir nüshada: Haşân- in. Sen, oğulların, ev halkın, halan, sığırların ve bütün malınla bana yakın ol. Orada sizin geçiminizi sağlayayım; çünkü daha beş yıl kıtlık var; ta ki sen, ev halkın ve bütün malın helak olmayasınız. İşte sizin gözleriniz ve kardeşim Bünyâmin'in gözleri görüyor ki sizinle bizzat yüz yüze konuşuyorum. Babama Mısır topraklarındaki bütün itibarımı, vakarımı ve gördüğünüz her şeyi haber verin; acele edin ve babamı buraya indirin.' Sonra kardeşi Bünyâmin'in de boynuna sarılıp ağladı; bütün kardeşlerini öptü ve ağladı. Bundan sonra kardeşleri onunla konuştu. Bu haber Firavun'a ulaştı ve ona: 'Yûsuf'un kardeşleri yanına geldi' denildi. Firavun, kulu -bir nüshada: ve bütün komutanları- buna sevindi. Firavun Yûsuf'a dedi ki: 'Kardeşlerine söyle şöyle yapsınlar: Bineklerinize erzak yükleyin ve Kenan diyarına gidin; babanızı ve ev halkınızı alıp gelin, ben de size
خيرات أرض مصر وخصبها، وكلوا خصب الأرض، وهذا أنت المسلط، فأمر إخوتك أن يفعلوا هذا الفعل، احملوا من أرض مصر عجلاً لنسائكم وحشمكم، وأظعنوا بأبيكم فأقبلوا، ولا تشفقن على أمتعتكم، لأن جميع خيرات مصر وأرضها وخصبها هو لكم، ففعل بنو إسرائيل كما أمر فرعون، ودفع إليهم يوسف عجلاً عن أمر فرعون، وزودهم جميع أزودة الطريق، وخلع على كل أمرىء منهم خلعة، فأما بنيامين فأجازه بثلاثمائة درهم - وفي نسخة: مثقال فضة - وخلع عليه خمس خلع، وبعث إلى أبيه بمثل ذلك أيضاً وعشرة حمير موقرة من البر والطعام وأزودة لأبيه للطريق وأرسلهم، فانطلقوا، وتقدم إليهم وقال لهم: لا تقع المشاجرة فيما بينكم في الطريق، فظعنوا من مصر فأتوا أرض كنعان إلى يعقوب أبيهم، فأخبروه وقالوا له: إن يوسف بعد في الحياة، وهو المسلط على جميع أرض مصر، ورأى يعقوب العجل الذي بعث يوسف لحمله فاطمأنت نفسه وقال: إن هذا لعظيم عندي، إذ كان ابني يوسف بعد الحياة، أنطلق الآن
Mısır topraklarının hayırlarını ve bereketini bağışlayayım; siz de yeryüzünün veriminden yiyin. İşte sen hâkimsin; kardeşlerine emret bu işi yapsınlar: Kadınlarınız ve maiyetiniz için Mısır topraklarından arabalar alın, babanızı bindirip gelin. Eşyalarınıza acımayın; çünkü Mısır'ın bütün hayırları, toprakları ve bereketi sizindir.' İsrailoğulları Firavun'un emrettiği gibi yaptılar. Yûsuf Firavun'un emriyle onlara arabalar verdi, bütün yol erzaklarını sağladı ve her birine birer hil'at giydirdi. Bünyâmin'e gelince, ona üç yüz dirhem -bir nüshada: gümüş miskal- bağışta bulundu ve üzerine beş hil'at giydirdi. Babasına da aynısını ve buğday ve yiyecekle yüklü on eşek ile babasının yol azığını gönderdi ve onları uğurladı. Yola çıktılar. Onların önüne geçip: 'Yolda birbirinizle çekişmeyin' dedi. Mısır'dan yola çıkıp Kenan diyarında babaları Yâkub'un yanına geldiler. Ona haber verip: 'Yûsuf hâlâ hayatta ve bütün Mısır topraklarına hâkimdir' dediler. Yâkub, Yûsuf'un kendisini taşımak için gönderdiği arabaları görünce içi rahatladı ve: 'Oğlum Yûsuf hâlâ hayatta olduğuna göre bu benim için çok büyük bir şeydir; şimdi gideyim
فأنظر إليه قبل الموت.
de ölmeden önce onu göreyim' dedi.
فظعن إسرائيل وجميع ما له، فأتى بئر السبع، وقرب قرباناً لإله إسحاق أبيه، فكلم الله إسرائيل في الرؤيا وقال له: يا يعقوب! فقال: هاأنذا! فقال: إني أنا إيل إله أبيك، لا تخف من الحدور إلى مصر، لأني أجعلك هناك إلى شعب عظيم - وفي نسخة: لأني أصير منك أمة عظيمة - أنا أهبط معك، وأنا أصعدك، ويوسف يضع يده على عينيك، فنهض يعقوب من بئر السبع وظعن بنو إسرائيل بيعقوب أبيهم وبحشمهم ونسائهم على العجل الذي بعث فرعون لحمله، وساقوا دوابهم ومواشيهم التي استفادوها بأرض كنعان، فأتوا بها مصر يعقوب وجميع نسله وبنوه معه وبنو بنيه وبناته وبنات بناته، وأدخل إلى مصر كل نسله،
İsrâil ve bütün malı yola çıktı; Bi'rü's-Seb'a geldi ve babası İshâk'ın ilahına kurban sundu. Allah rüyada İsrâil ile konuştu ve ona: 'Ey Yâkub!' dedi. O da: 'İşte buradayım!' dedi. Şöyle buyurdu: 'Ben babanın ilahı olan Îl'im; Mısır'a inmekten korkma; zira ben seni orada büyük bir kavim kılacağım -bir nüshada: senden büyük bir ümmet var edeceğim-. Ben seninle ineceğim ve seni çıkaracağım; Yûsuf da elini gözlerinin üzerine koyacaktır.' Yâkub Bi'rü's-Seb'den kalktı. İsrailoğulları babaları Yâkub'u, maiyetlerini ve kadınlarını Firavun'un taşınması için gönderdiği arabalara bindirdiler; Kenan diyarında edindikleri bineklerini ve davarlarını sürdüler. Yâkub, bütün nesli, yanındaki oğulları, torunları, kızları ve kızlarının kızlarıyla birlikte Mısır'a geldiler. Bütün neslini Mısır'a soktu.
ثم سماهم واحداً واحداً، ثم قال: فجميع بني يعقوب الذين ادخلوا مصر سبعون إنساناً، ثم بعث يعقوب يهوذا بين يديه إلى يوسف ﵊ ليدله على السدير - وفي نسخة: خشان - فألجم يوسف مراكبه، وصعد للقاء أسرائيل أبيه إلى خشان - وفي نسخة: السدير - فتلقاه واعتنقه وبكى إذ اعتنقه، فقال إسرائيل ليوسف:
Sonra onları birer birer isimlendirdi; ardından şöyle dedi: Mısır'a giren Yâkub oğullarının tamamı yetmiş kişiydi. Sonra Yâkub, kendisini Sedîr'e -bir nüshada: Haşân'a- yönlendirsin diye önünden Yehûdâ'yı Yûsuf aleyhisselâm'a gönderdi. Yûsuf bineklerini hazırlattı ve babası İsrâil'i karşılamak üzere Haşân'a -bir nüshada: Sedîr'e- çıktı; onu karşıladı, boynuna sarıldı ve sarıldığında ağladı. İsrâil Yûsuf'a dedi ki:
أتوفى الآن بعد نظري إليك يا بني، فأنت في الحياة بعد، فقال يوسف لإخوته وآل أبيه: أصعد فأخبر فرعون وأقول: إن إخوتي وآل أبي الذين كانوا بأرض كنعان قد أتوني والقوم رعاء غنم، لأنهم أصحاب مواش وقد أتوا بغنمهم وبقرهم وبكل شيء لهم، فإذا دعاكم فقولوا له: إنا عبيدك أصحاب ماشية منذ صبانا، وحتى الآن نحن وآباؤنا من قبل أيضاً، لكي تنزلوا أرض خشان - وفي نسخة: السدير - لأن رعاة الغنم هم مرذولون عند المصريين.
'Sana baktıktan sonra artık öleyim ey oğlum; zira sen hâlâ hayattasın.' Yûsuf kardeşlerine ve babasının ailesine dedi ki: 'Ben çıkıp Firavun'a haber vereyim ve şöyle diyeyim: Kenan diyarında olan kardeşlerim ve babamın ailesi yanıma geldiler; bu topluluk koyun çobanıdır, çünkü davar sahibidirler; koyunlarını, sığırlarını ve kendilerine ait her şeyi getirdiler. O sizi çağırdığında ona deyin ki: Biz senin kulların, çocukluğumuzdan beri ve şu ana kadar -biz ve daha önce atalarımız da- davar sahibiyiz; ta ki Haşân -bir nüshada: Sedîr- topraklarına yerleşesiniz. Çünkü koyun çobanları Mısırlıların katında hor görülen kimselerdir.'
فأتى يوسف فأخبر فرعون وقال له: إن أبي وإخوتي أتوني وغنمهم وبقرهم وجميع ما لهم في أرض كنعان، وهو ذا هم حلول بأرض السدير، وحمل من إخوته خمسة رهط، فأدخلهم على فرعون فوقفوا بين يديه، فقال فرعون لإخوة يوسف: ما صنعتكم؟ فقالوا: إن عبيدك رعاء غنم نحن منذ صبانا، وآباؤنا أيضاً من قبل. وقالوا لفرعون: إنا أتينا لنسكن هذه الأرض لأنه فقد الحشيش والعشب والكلأ من مرابع غنم عبيدك، وذلك لأن الجوع اشتد في أرض كنعان، فأمر عبيدك أن ينزلوا بأرض السدير، فقال فرعون ليوسف: إن أباك وإخوتك قد أتوا، وهذه أرض مصر
Yûsuf gelip Firavun'a haber verdi ve ona: 'Babam ve kardeşlerim Kenan diyarındaki koyunları, sığırları ve bütün mallarıyla yanıma geldiler; işte onlar Sedîr topraklarına yerleştiler' dedi. Kardeşlerinden beş kişilik bir grubu alıp Firavun'un huzuruna çıkardı; onlar da huzurunda durdular. Firavun Yûsuf'un kardeşlerine: 'Mesleğiniz nedir?' dedi. Onlar: 'Kulların olan bizler, çocukluğumuzdan beri ve daha önce atalarımız da koyun çobanıdır' dediler. Firavun'a dediler ki: 'Biz bu topraklarda oturmak için geldik; zira kullarının koyunlarının otlaklarında ot, çimen ve yeşillik kalmadı; çünkü Kenan diyarında kıtlık şiddetlendi. Artık kullarına Sedîr topraklarına yerleşmelerini emret.' Firavun Yûsuf'a dedi ki: 'Baban ve kardeşlerin geldiler; işte Mısır toprakları
بين يديك، فأسكن أباك وإخوتك في أحسن الأرض وأخصبها لينزلوا أرض السدير، وإن كنت تعلم أن فيهم قوماً ذوي قوة وبطش ونفاذ فولهم جميع مالي، فأدخل يوسف ﵇ أباه يعقوب عليهم الصلاة والسلام على فرعون فأقامه بين يديه، فقال فرعون ليعقوب ﵊: كم عدد سني حياتك؟ فقال يعقوب ﵇ لفرعون: مبلغ حياتي مائة وثلاثون سنة، وإن أيام حياتي لناقصة، ولم أبلغ سني حياة آبائي في أيام حياتهم، فبارك يعقوب فرعون ودعا له، وخرج من بين يديه، فأسكن يوسف ﵇ أباه يعقوب ﵇ وإخوته وأعطاهم وراثة في أرض مصر في أخصب الأرض وأحسنها في أرض رعمسيس - وفي نسخة: أرض عين شمس - كما أمر فرعون، فقات يوسف أباه وإخوته وجميع أهل بيته بالميرة على قدر الحشم، ولم تكن ميرة في جميع الأرض كلها لأن الجوع اشتد جداً، فخرجت جميع أرض مصر وأرض كنعان، فصار إلى يوسف ﵊ كل ورق ألفي في
önündedir; babanı ve kardeşlerini toprakların en güzeline ve en verimlisine yerleştir, Sedîr topraklarına insinler. Eğer içlerinde kuvvet, güç ve ehliyet sahibi kimseler olduğunu biliyorsan, onları bütün mallarımın başına getir.' Yûsuf aleyhisselâm babası Yâkub'u -aleyhimessalâtü vesselâm- Firavun'un huzuruna çıkardı ve onu karşısına dikti. Firavun Yâkub aleyhisselâm'a: 'Ömrünün yılları ne kadardır?' dedi. Yâkub aleyhisselâm Firavun'a: 'Ömrümün miktarı yüz otuz yıldır; ömrümün günleri noksandır ve atalarımın yaşadıkları günlerdeki ömür yıllarına ulaşamadım' dedi. Yâkub Firavun'u bereketledi, ona dua etti ve huzurundan çıktı. Yûsuf aleyhisselâm babası Yâkub aleyhisselâm'ı ve kardeşlerini yerleştirdi; Firavun'un emrettiği gibi onlara Mısır topraklarında, en verimli ve en güzel arazide, Ra'mesîs topraklarında -bir nüshada: Aynüşşems topraklarında- mülk verdi. Yûsuf babasını, kardeşlerini ve bütün ev halkını maiyetlerine göre erzakla besledi. Bütün yeryüzünde hiç erzak yoktu; çünkü kıtlık çok şiddetlenmişti. Bütün Mısır toprakları ve Kenan toprakları darda kaldı. Mısır topraklarında ve
أرض مصر وأرض كنعان، وذلك ثمن البر الذي كانوا يبتاعونه، فأورد يوسف الورق بيت مال فرعون، ونفد الورق من أرض مصر وأرض كنعان، فأتى جميع المصريين إلى يوسف ﵊ فقالوا له: أعطنا من القمح حاجتنا فنحيى ولا نموت، لأن ورقنا قد نفذ، فقال لهم يوسف: ادفعوا إليَّ مواشيكم إن كانت الأوراق قد نفدت، فأقوتكم بمواشيكم، فأتوه بمواشيهم فأعطاهم يوسف من الميرة بخيلهم وبمواشي الغنم وماشية البقر والحمير، وقاتهم سنتهم تيك بجميع مواشيهم، فأتوه في السنة الأخرى وقالوا له: لسنا نكتم سيدنا أمرنا، لأنن أوراقنا وماشيتنا ودوابنا قد نفدت وصارت عند سيدنا، ولم يبق بين يدي سيدنا غير أنفسنا وأرضنا، فلم نهلك بين يديك؟ فابتعنا وأراضينا بإطعامك إيانا الخبز، فنصير نحن عبيداً لفرعون وأرضنا ملكاً له، وأعطنا البذر فنحيا ولا نموت، ولا تخلو الأرض وتخرب لفقد سكانها، فابتاع يوسف لفرعون جميع أرض مصر، فصارت الأرض لفرعون، فنقل الشعب من قرية إلى قرية وحولهم من أقاصي الأرض نحو مصر إلى أقطارها ما خلا أرض الأجناد - وفي نسخة: أئمتهم - فإنه لم يبتعها، لأنه كان يجري على الأجناد - وفي رواية:
Kenan topraklarında bulunan bütün gümüşler Yûsuf aleyhisselâm'ın eline geçti; bu da satın aldıkları buğdayın bedeli idi. Yûsuf gümüşleri Firavun'un hazinesine koydu. Mısır ve Kenan topraklarında gümüş tükendi. Bütün Mısırlılar Yûsuf aleyhisselâm'a gelip: 'Bize ihtiyacımız olan buğdayı ver ki yaşayalım ve ölmeyelim; çünkü gümüşümüz tükendi' dediler. Yûsuf onlara: 'Gümüşler tükendiyse davarlarınızı bana teslim edin, davarlarınız karşılığında sizi doyurayım' dedi. Davarlarını ona getirdiler; Yûsuf atları, koyun sürüleri, sığırları ve eşekleri karşılığında onlara erzak verdi ve o yıl onları bütün davarları karşılığında besledi. Ertesi yıl ona gelip: 'Durumumuzu efendimizden gizleyecek değiliz; çünkü gümüşlerimiz, davarlarımız ve bineklerimiz tükendi ve efendimizin eline geçti. Efendimizin önünde canlarımızdan ve topraklarımızdan başka bir şey kalmadı. Neden senin önünde helak olalım? Bize ekmek yedirmen karşılığında bizi ve topraklarımızı satın al; biz Firavun'un kulları olalım, topraklarımız da onun mülkü olsun. Bize tohum ver ki yaşayalım ve ölmeyelim; toprak da ahalisini kaybetmekle sahipsiz kalıp harap olmasın' dediler. Böylece Yûsuf Firavun için bütün Mısır topraklarını satın aldı; topraklar Firavun'un oldu. Halkı köyden köye nakletti ve onları askerlerin -bir nüshada: imamlarının- arazisi hariç, Mısır'ın bir ucundan diğer uçlarına aktardı; zira orayı satın almamıştı. Çünkü askerlere -bir rivayette:
أئمتهم - وظيفة ونزلا من عند فرعون، وكانوا يأكلون برهم الموظف لهم من قبل فرعون، ولذلك لم يبيعوا أرضهم، فقال يوسف للشعب: إني قد اشتريتكم اليوم وأرضكم لفرعون، وهاأنذا معطيكم البذر لتزرعوا في الأرض، فإذا دخلت الغلة فأعطوا فرعون الخمس منها، وتكون لكم لزراعة الحقل أربعة أخماس، ولمأكل أهل بيوتاتكم وإطعام حشمكم، فقالوا له: لقد أحييتنا، فلنظفر من سيدنا برحمة ورأفة، ونكون عبيداً لفرعون، فسن يوسف هذه السنة على أرض مصر إلى يوم الناس هذا، فصار الخمس لفرعون ما خلا أرض أئمتهم - وفي رواية: الأجناد - فإنها لم تكن لفرعون.
imamlarına- Firavun tarafından tahsisat ve rızık veriliyordu; onlar Firavun tarafından kendilerine tayin edilen buğdayı yiyorlardı, bu sebeple topraklarını satmadılar. Yûsuf halka dedi ki: 'Bugün sizi ve toprağınızı Firavun için satın aldım; işte toprağa ekesiniz diye size tohum veriyorum. Mahsul çıktığında beşte birini Firavun'a verin; beşte dördü tarlayı ekmeniz, ev halkınızın yemesi ve maiyetinizin beslenmesi için size kalsın.' Onlar da ona: 'Bizi dirilttin; efendimizden merhamet ve şefkat bulalım ve Firavun'un kulları olalım' dediler. Yûsuf Mısır topraklarında bugüne kadar süren bu kanunu koydu; böylece imamlarının -bir rivayette: askerlerin- arazisi hariç beşte bir Firavun'un oldu; zira o arazi Firavun'un değildi.
فسكن إسرائيل أرض مصر وأرض السدير، فعظموا واعتزوا فيها واستيسروا وتماجدوا، وعاش يعقوب في أرض مصر سبع عشرة سنة، وكانت جميع أيام حياة يعقوب مائة وسبعاً وأربعين سنة، ودنت أيام وفاة إسرائيل ﵇، فدعا يوسف
İsrâil Mısır topraklarında ve Sedîr topraklarında ikamet etti. Orada çoğalıp güçlendiler, zenginleşip şereflendiler. Yâkub Mısır topraklarında on yedi yıl yaşadı. Yâkub'un bütün ömrünün günleri yüz kırk yedi yıl oldu. İsrâil aleyhisselâm'ın vefat günleri yaklaşınca oğlu Yûsuf'u
ابنه ﵇ وقال له: إن ظفرت منك برحمة ورأفة، فضع يدك تحت ظهري حتى أستحلفك بالله وأقسم عليك به، وأنعم عليّ بالنعمة والقسط، لا تدفني بمصر، بل أضطجع مع آبائي، احملني من مصر فادفني في مقبرتهم، فقال يوسف: أنا فاعل ذلك كقولك وأمرك، فقال له: أقسم لي، فأقسم له فتوكأ إسرائيل على عصاه وسجد شكراً.
aleyhisselâm çağırdı ve ona dedi ki: 'Eğer katından bir merhamet ve şefkat bulduysam, elini sırtımın altına koy ki sana Allah adına yemin verdireyim ve O'nun adına sana ant içireyim; bana lütufla ve adaletle muamele et, beni Mısır'da defnetme; bilakis atalarımla birlikte yatayım; beni Mısır'dan taşı ve onların kabristanına defnet.' Yûsuf: 'Senin sözün ve emrin doğrultusunda bunu yapacağım' dedi. [Yâkub]: 'Bana yemin et' dedi; o da ona yemin etti. Bunun üzerine İsrâil asasına yaslandı ve şükür secdesine kapandı.
فلما كان بعد هذه الأقاويل بلغ يوسف ﵇ أن أباه قد مرض، فانطلق بابنيه معه: منشا وإفرايم، فبلغ يعقوب وقيل له: إن ابنك يوسف قد أتاك، فتقوى إسرائيل وجلس على أريكته، فقال إسرائيل ليوسف: إن إله المواعيد اعتلن لي بلوز في أرض كنعان، فباركني وقال لي: هاأنذا مباركك ومكثرك، وأجعلك أباً لجميع الشعوب، وأعطي نسلك من بعدك هذه الأرض ميراثاً إلى الأبد، وأنا
Bu sözlerden bir müddet sonra Yûsuf aleyhisselâm'a babasının hastalandığı haberi ulaştı. İki oğlu Menâşâ ve Efrâyim'i yanına alarak gitti. Yâkub'a haber verilip: 'Oğlun Yûsuf yanına geldi' denildi. İsrâil güç topladı ve sedirine oturdu. İsrâil Yûsuf'a dedi ki: 'Vaatlerin İlahı Kenan diyarında Lûz'da bana göründü, beni bereketledi ve bana şöyle dedi: İşte seni bereketli ve çok kılacağım; seni bütün kavimlerin babası yapacağım ve senden sonraki nesline bu toprağı ebediyen miras olarak vereceğim. Ben
إذ كنت مقبلاً من فدانة أرام توفيت عني راحيل أمك في أرض كنعان في الطريق، وكان بيني وبين الدخول إلى إفراث قدر مسيرة ميل - وفي نسخة: - فرسخ - فدفنتها هناك في طريق إفراث - وهي بيت لحم - ونظر إسرائيل إلى ابني يوسف فقال له: من هذان؟ فقال: ابناي اللذان رزقني الله هاهنا، فقال أدنهما مني، فقبلهما واعتنقهما وقال: ما كنت أرجو النظر إلى وجهك فقد أراني الله نسلك أيضاً، وقال إسرائيل ليوسف عليهما الصلاة والسلام: هاأنذا متوف، ويكون الله بنصره وعونه معكم، ويردكم إلى أرض آبائكم، وهأنذا قد فضلتك على إخوتك بسهم من الأرض التي غلبت عليها الأمورانيون بسيفي وقوسي، ثم إن يعقوب دعا بنيه وقال؛ اجتمعوا إليّ فأبين لكم ما هو كائن من أمركم في آخر الأيام، فذكر ذلك ثم قال: وهذا ما أخبرهم به يعقوب أبوهم، نبأهم بذلك وبارك عليهم كل امرىء منهم
Feddân-ı Arâm'dan gelirken, annen Râhil Kenan diyarında yolda vefat etti. Benimle Efrâs'a giriş arasında bir mil -bir nüshada: bir fersah- kadar mesafe vardı; onu orada Efrâs -ki Beytüllahm'dir- yolunda defnettim.' İsrâil Yûsuf'un iki oğluna baktı ve ona: 'Bu ikisi kimdir?' dedi. [Yûsuf]: 'Allah'ın bana burada ihsan ettiği iki oğlumdur' dedi. [Yâkub]: 'Onları bana yaklaştır' dedi; ikisini öptü, kucakladı ve: 'Senin yüzünü görmeyi ummazken Allah bana senin neslini de gösterdi' dedi. İsrâil Yûsuf'a -aleyhimessalâtü vesselâm- dedi ki: 'İşte ben ölüyorum; Allah yardımı ve inayetiyle sizinle beraber olacak ve sizi atalarınızın toprağına geri döndürecektir. İşte ben seni, kılıcım ve yayımla Amorîlere galip geldiğim topraktan bir pay ile kardeşlerinden üstün kıldım.' Sonra Yâkub oğullarını çağırdı ve: 'Yanımda toplanın da ahir zamanda başınıza gelecekleri size açıklayayım' dedi. Bunu zikretti, sonra şöyle dedi: İşte bu, babaları Yâkub'un onlara haber verdiği şeydir; bunu onlara bildirdi ve her birini
على قدره، ثم أوصاهم وقال لهم: إنني أنتقل إلى شعبي فادفنوني إلى جانب آبائي في المغارة التي في حقل عفرون الحيثاني، في المغارة التي في الروضة المضاعفة إلى جانب ممري بأرض كنعان التي ابتاعها إبراهيم: روضة من عفرون الحيثاني وراثة المقبرة، هنالك دفن إبراهيم وسارة حليلته، وفيها دفن إسحاق ورفقا حليلته، وهنالك دفنت ليا في الروضة المبتاعة والمغارة التي فيها من بني حاث.
kendi ölçüsünce bereketledi. Sonra onlara vasiyette bulunup şöyle dedi: 'Ben kavmime intikal ediyorum; beni Hititli Efron'un tarlasındaki mağarada atalarımın yanına defnedin; İbrâhim'in kabir mülkü olarak Hititli Efron'dan satın aldığı Kenan diyarındaki Memre'nin yanındaki çift katlı bahçede bulunan mağarada. İbrâhim ve zevcesi Sâre oraya defnedildi; İshâk ve zevcesi Rıfka oraya defnedildi; Liyâ da Hetoğullarından satın alınan bahçeye ve içindeki mağaraya orada defnedildi.'
فلما فرغ يعقوب من وصيته لبنيه بسط رجليه على أريكته فمات ونقل إلى شعبه.
Yâkub oğullarına vasiyetini bitirince ayaklarını sedirine uzattı, vefat etti ve kavmine naklolundu.
فوقع يوسف عليه فقبله وبكى عليه، فأمر عبيده الأطباء بتحنيطه، فحنط الأطباء إسرائيل وتمت له أربعون ليلة، لأنه هكذا تكمل أيام المحنطين، وناح المصريون عليه سبعين يوماً، فقال يوسف لآل فرعون: إن ظفرت منكم برحمة ورأفة فأخبروا فرعون أن أبي أحلفني وأقسم عليّ وقال لي: هاأنا متوف، فاقبرني في القبر الذي ابتعته في أرض كنعان، فيأذن لي فأصعد فأدفن أبي ثم أرجع، فقال له
Yûsuf onun üzerine kapandı, onu öptü ve ona ağladı. Hizmetkârları olan tabiplere onu mumyalamalarını emretti. Tabipler İsrâil'i mumyaladılar ve kırk gece tamamlandı; zira mumyalananların günleri bu şekilde tamamlanır. Mısırlılar onun için yetmiş gün yas tuttular. Yûsuf Firavun hanedanına dedi ki: 'Eğer katınızdan merhamet ve şefkat bulduysam Firavun'a haber verin ki babam bana yemin ettirip ant içirdi ve bana: İşte ben ölüyorum; beni Kenan diyarında satın aldığım kabre defnet, dedi. Bana izin versin de çıkayım, babamı defnedeyim, sonra döneyim.' Ona
فرعون: اصعد فادفن أباك كما أقسم عليك، فصعد يوسف ليدفن أباه، وصعد معه جميع عبيد فرعون وأشياخ بيته وجميع أشياخ مصر وجميع أهل بيت يوسف، وصعد معه إخوته وآل أبيه، وأما حشمهم وبقرهم وغنمهم فخلفوها بأرض خشان - وفي نسخة: السدير - وأصعد المراكب والفرسان أيضاً، فصار في عسكرعظيم منيع، فأتوا إلى بيادر أطرا - وفي نسخة: أندر العوسج - التي في مجاز الأردن، فرنوا هناك وناحوا نوحاً عظيماً مراً، فنظر سكان أرض كنعان إلى التأبل والنواح في أجران العوسج، فقالوا: إن هذا التأبل عظيم للمصريين، ولذلك دعي ذلك الموضع «تأبل مصر» ، الذي في مجاز الأردن، ففعل بنو إسرائيل كما أمرهم، وحملوه وانطلقوا به إلى أرض كنعان فدفنوه ثم في المغارة المضاعفة التي في الروضة التي ابتاعها إبراهيم وراثة المقبرة من عفرون الحيثاني وهي إمام ممري.
Firavun: 'Çık, sana yemin ettirdiği gibi babanı defnet' dedi. Yûsuf babasını defnetmek için çıktı; Firavun'un bütün adamları, evinin ileri gelenleri, Mısır'ın bütün ileri gelenleri ve Yûsuf'un bütün ev halkı da onunla birlikte çıktı. Kardeşleri ve babasının ailesi de onunla çıktı; maiyetlerini, sığırlarını ve koyunlarını ise Haşân -bir nüshada: Sedîr- topraklarında bıraktılar. Arabaları ve süvarileri de çıkardı; böylece büyük ve muazzam bir ordu haline geldi. Şeria geçidindeki Otrâ harmanlarına -bir nüshada: Karaçalı harmanına- geldiler; orada feryat edip çok büyük ve acı bir yas tuttular. Kenan diyarı ahalisi Karaçalı harmanlarındaki bu yasa ve feryada baktılar ve: 'Bu, Mısırlılar için büyük bir yastır' dediler. Bu yüzden Şeria geçidinde bulunan o yere 'Mısır Yası' adı verildi. İsrailoğulları babalarının kendilerine emrettiği gibi yaptılar; onu taşıyıp Kenan diyarına götürdüler ve İbrâhim'in Hititli Efron'dan kabir mülkü olarak satın aldığı bahçede, Memre'nin önündeki çift katlı mağaraya defnettiler.
ثم رجع يوسف إلى مصر هو وإخوته وجميع من صعد معه في دفن أبيه، ومن بعد ما دفن أباه نظر إخوة يوسف إلى أبيهم قد توفى، ففرقوا وقالوا: لعل يوسف أن يؤذينا وينكأنا ولعله أن يكافئنا على جميع الشر الذي ارتكبنا منه، فدنوا من يوسف وقالوا له: إن أباك أوصى قبل وفاته وقال: هكذا قولوا ليوسف: نطلب إليك أن تعفو عن جهل إخوتك وعن خطاياهم بارتكابهم الشر منك، فالآن نطلب إليك أن تعفو عن ذنب عبيد إله أبيك، فبكى يوسف لما قالوا ذلك، فدنا إخوته فخروا بين يديه سجداً وقالوا له: هوذا نحن لك عبيد، فقال لهم: لا تخافوني لأني أخاف الله، أما أنتم فهممتم بي شراً فصيره الله لي خيراً كما فعل بي يومنا هذا، فأحيي على يدي خلقاً عظيماً، والآن فلا خوف عليكم، أنا أقوتكم وحشمكم، فعزاهم وملأ قلوبهم خيراً.
Sonra Yûsuf, kardeşleri ve babasının defninde kendisiyle birlikte çıkanların tamamı Mısır'a döndüler. Babalarını defnettikten sonra Yûsuf'un kardeşleri babalarının vefat ettiğini görünce korktular ve: 'Belki Yûsuf bize eziyet eder, canımızı yakar ve ona yaptığımız bütün kötülüklerin karşılığını bize ödetir' dediler. Yûsuf'a yaklaşıp ona dediler ki: 'Baban vefatından önce vasiyet edip şöyle dedi: Yûsuf'a böyle deyin: Kardeşlerinin cehaletini ve sana kötülük etmekle işledikleri günahlarını bağışlamanı diliyoruz. Şimdi babanın ilahının kullarının günahını bağışlamanı diliyoruz.' Onlar bunu söyleyince Yûsuf ağladı. Kardeşleri yaklaşıp huzurunda secdeye kapandılar ve ona: 'İşte biz senin kullarınız' dediler. Onlara dedi ki: 'Benden korkmayın; zira ben Allah'tan korkarım. Siz bana kötülük tasarladınız; fakat bugün bana yaptığı gibi Allah onu benim için hayra çevirdi; böylece elimle büyük bir topluluğu yaşattı. Artık size korku yoktur; ben sizi ve maiyetinizi besleyeceğim.' Böylece onları teselli etti ve kalplerine ferahlık verdi.
ثم أقام يوسف بمصر هو وآل بيته، فعاش يوسف مائة وعشر سنين ورأى يوسف ولد ولده، فقال يوسف لإخوته: هاأنذا متوف، والله سيذكركم ويخرجكم من هذه الأرض إلى الأرض التي أقسم بها لإبراهيم وإسحاق ويعقوب، فأقسم يوسف على بني أسرائيل
Sonra Yûsuf kendisi ve ev halkı Mısır'da ikamet etti. Yûsuf yüz on yıl yaşadı ve torunlarının çocuklarını gördü. Yûsuf kardeşlerine dedi ki: 'İşte ben ölüyorum; Allah sizi anacak ve sizi bu topraktan İbrâhim'e, İshâk'a ve Yâkub'a yemin ettiği toprağa çıkaracaktır.' Yûsuf İsrailoğullarına yemin ettirip
وقال: إن الله سيذكركم، فأصعدوا عظامي معكم، فتوفي يوسف وهو ابن مائة وعشر سنين، فحنطوه ووضعوه في صندوق بأرض مصر - وسيأتي ما بعد ذلك من استعبادهم وما يتبعه في سورة القصص إن شاء الله تعالى.
şöyle dedi: 'Allah sizi mutlaka anacaktır; o vakit kemiklerimi de beraberinizde çıkarın.' Yûsuf yüz on yaşında iken vefat etti; onu mumyaladılar ve Mısır topraklarında bir sandukaya koydular. - Bundan sonraki köleleştirilmeleri ve ardından gelenler, Allah Teâlâ dilerse Kasas Sûresi'nde gelecektir.
وهذا الذي ذكر من القصة في التوراة مصدق لما في القرآن وشاهد بإعجازه، غير أنه لم يذكر شرح قوله تعالى: {فلما استيئسوا منه خلصوا نجياً} [يوسف: ٨٠] في أنه بعد أخذ الصواع من رحل أخيه تركهم من غير تعريف لهم بنفسه فمضوا إلى أبيهم فأخبروه بذلك، ثم عادوا مرة أخرى للميرة والطلب ليوسف وأخيه فعرفهم يوسف ﵇ بنفسه وجلا لهم الأمر في هذه القدمة الثالثة، فكأنهم أسقطوا ما في التوراة من ذلك تدليساً وتلبيساً، وهو لا يضر غيرهم، فإن ما صار في كتابهم لا يتمشى على قوانين العقل لمن تدبر، فلم يفدهم ذلك غير التحقق لخيانتهم وجهلهم - والله الهادي إلى الصواب.
Tevrat'tan aktarılan bu kıssa, Kur'an'dakini doğrulamakta ve onun mucizeliğine tanıklık etmektedir. Ancak Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا} [Yûsuf: 80] “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler” âyetinin tefsirinde, su kabının kardeşinin yükünden çıkarılmasından sonra kendisini onlara tanıtmadan onları bıraktığı, onların babalarına gidip durumu haber verdikleri, sonra tekrar erzak almak ve Yûsuf ile kardeşini aramak üzere geri döndüklerinde Yûsuf aleyhisselâm'ın bu üçüncü gelişte kendisini tanıttığı ve durumu onlara açıkladığı hususu zikredilmemiştir. Sanki onlar aldatma ve yanıltma kastıyla Tevrat'ta bulunan bu kısmı çıkarmışlardır; bu da kendilerinden başkasına zarar vermez. Zira onların kitabında yer alan şey, düşünen bir kimse için aklın kurallarına uygun yürümemektedir; bu durum onlara hıyanetlerinin ve cehaletlerinin açığa çıkmasından başka bir fayda sağlamamıştır. Doğruya ulaştıran Allah'tır.
ولما تم الذي كان من أمرهم على هذا الوجه الأحكم والصراط الأقوم من ابتدائه إلى انتهائه، قال مشيراً إلى أنه دليل كاف في تصحيح دعوى النبوة مخاطباً لمن لا يفهم هذا الحق فهمه غيره، مسلياً له مثبتاً لفؤاده وشارحاً لصدره، منبهاً على أنه مما ينبغي السؤال عنه: {ذلك} أي النبأ العالي الرتبة الذي قصصناه قصاً يعجز البلغاء من حملته ورواته فكيف بغيرهم {من أنباء الغيب} أي أخباره التي لها شأن عظيم {نوحيه إليك} وعبر بصيغة المضارع تصويراً لحال الإيحاء الشريف وإشارة إلى أنه لا يزال معه يكشف له ما يريد {و} الحال أنك {ما كنت لديهم} أي عند إخوة يوسف ﵊ في هذا النبأ الغريب جداً {إذ} أي حين {أجمعوا أمرهم} على رأي واحد في إلقاء يوسف ﵊ في الجب بعد أن كان مقسماً {وهم يمكرون *} أي يدبرون الأذى في خفية، من المكر وهو القتل - لتعرف ذلك بالمشاهدة، وانتفاء تعلمك لذلك من بشر مثل انتفاء كونك لديهم في ذلك الحين، ومن المحقق لدى كل ذي لب أنه لا علم إلا بتعليم، فثبت أنه لا معلم لك إلا الله كما علم إخوانك من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، فيا له من دليل جل عن مثيل، وهذا
Onların işi başından sonuna kadar bu en hikmetli tarzda ve en dosdoğru yol üzere tamamlanınca, bu hakkı başkasının anlamadığı şekilde anlayan zata hitap ederek, bunun nübüvvet davasını doğrulamada yeterli bir delil olduğuna işaret etmek, onu teselli etmek, kalbini pekiştirmek, göğsünü ferahlatmak ve bunun sorulması gereken şeylerden olduğuna dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani nakledicileri ve râvileri arasındaki beliğ kimseleri bile âciz bırakan bir tarzda anlattığımız o yüce mertebeli haber -başkaları nasıl âciz kalmasın!-, {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} “gayb haberlerindendir” yani büyük bir şana sahip olan haberlerindendir; {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “onu sana vahyediyoruz.” Şerefli vahiy halini tasvir etmek ve dilediği şeyi ona açmak üzere vahyin daima onunla beraber olduğuna işaret etmek için muzâri sığasıyla ifade etti. {وَ} “Ve” şu halde ki sen {مَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ} “onların yanında değildin” yani bu son derece garip haberin vuku bulduğu sırada Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerinin yanında değildin; {إِذْ} “o vakit [ki]” yani {أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ} “işlerinde görüş birliğine varmışlardı” aralarında ayrılık varken Yûsuf aleyhisselâm'ı kuyuya atma konusunda tek bir görüşte birleşmişlerdi, {وَهُمْ يَمْكُرُونَ *} “ve onlar tuzak kuruyorlardı.” Yani gizlice kötülük planlıyorlardı; mekr burada öldürme kastıdır. [Sen onların yanında değildin ki] bunu bizzat görerek bilesin. Senin bunu bir beşerden öğrenmediğin hususu, o vakitte onların yanında bulunmadığın gerçeği gibi kesindir. Her akıl sahibi nezdinde sabittir ki ilim ancak bir öğretme ile olur; böylece senin peygamber kardeşlerine -aleyhimessalâtü vesselâm- öğrettiği gibi sana da öğretenin ancak Allah olduğu sabit olmuştur. Emsali bulunmayan ne yüce bir delildir! Bu,
من المذهب الكلامي، وهو إيراد حجة تكون بعد تسليم المقدمات مستلزمة للمطلوب، وهو تهكم عظيم ممن كذب النبي ﷺ.
kelâmî metot kabilindendir; o da mukaddimelerin kabul edilmesinden sonra aranan neticeyi zorunlu kılan bir delil getirmektir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan kimselere karşı pek büyük bir ilzam ve kınamadır.
ولما سألت قريش واليهود رسول الله ﷺ كما نقله أبو حيان عن ابن الأنباري - عن قصة يوسف ﵊ فنزلت مشروحة هذا الشرح الشافي، مبينة هذا البيان الوافي، فأمل ﷺ أن يكون ذلك سبب إسلامهم فخالفوا تأميله، عزاه الله بقوله: {وما} أي نوحيه إليك على هذا الوجه المقتضي لإيمانهم والحال أنه ما {أكثر الناس} أي كلهم مع ذلك لأجل ما لهم من الاضطراب {ولو حرصت} أي على إيمانهم {بمؤمنين *} أي بمخلصين في إيمانهم واصفين الله بما يليق به من التنزه عن شوائب النقص، فلا تظن أنهم يؤمنون لإنزال ما يقترحون من الآيات، أو لترك ما يغيظهم من الإنذار؛ والكثير - قال الرماني: العدة الزائدة على مقدار غيرها، والأكثر: القسم الزائد على القسم الآخر من الجملة، ونقيضه الأقل؛ والناس: جماعة الإنسان، وهو من ناس ينوس - إذا تحرك يمنياً وشمالاً من نفسه لا بجر غيره.
Kureyş ve Yahudiler -Ebû Hayyân'ın İbnü'l-Enbârî'den naklettiği üzere- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yûsuf aleyhisselâm'ın kıssasını sorup da bu kıssa böylesine şifa veren bir açıklamayla inip böylesine kâfi bir beyanla açıklanınca, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bunun onların Müslüman olmasına vesile olacağını umdu; fakat onlar onun bu umudunu boşa çıkardılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu şu sözüyle teselli etti: {وَمَا} “Ve değildir” yani onların iman etmesini gerektiren bu tarzda sana vahyediyoruz; halbuki durum şu ki {أَكْثَرُ النَّاسِ} “insanların çoğu” yani içlerindeki çalkantı sebebiyle bunların tamamı, {وَلَوْ حَرَصْتَ} “sen ne kadar hırs göstersen de” yani onların iman etmelerine [ne kadar hırs göstersen de], {بِمُؤْمِنِينَ *} “iman edecek değillerdir.” Yani imanlarında ihlaslı olacak ve Allah'ı noksanlık şaibelerinden tenzih ederek O'na layık şekilde vasıflayacak değillerdir. Dolayısıyla teklif ettikleri âyetlerin indirilmesiyle yahut onları öfkelendiren uyarıların terk edilmesiyle onların iman edeceklerini sanma. 'Kesîr' (كثير) -Rummânî'nin dediği gibi- başkasının miktarından fazla olan sayıdır; 'ekser' (أكثر) ise bütünün diğer kısmından fazla olan kısmıdır, zıddı 'ekall'dir (en az). 'Nâs' (ناس) insan topluluğudur; bu da 'nâse-yenûsu' (başkasının çekmesiyle değil kendi kendine sağa sola hareket ettiğinde) kökünden gelir.
ولما ذكر تعالى ما هم عليه من الكفر، ذكر ما يعجب معه منه فقال: {وما} أي هم على ذلك والحال أن موجب إيمانهم موجود، وذلك أنك - مع دعائهم إلى الطريق الأقوم وإيتانك عليه بأوضح الدلائل ما {تسئلهم عليه} أي هذا الكتاب الذي أوحيناه إليك، وأعرق في النفي فقال: {من أجر} حتى يكون سؤالك سبباً لأن يتهموك أو يقولوا: لولا أنزل عليه كنز ليستغني به عن سؤالنا.
Allah Teâlâ onların içinde bulundukları küfrü zikredince, bununla birlikte şaşılacak olan durumu zikredip şöyle buyurdu: {وَمَا} “Ve [değildir]” yani iman etmelerini gerektiren sebep mevcut olduğu halde onlar bu durumdadırlar; o da şudur: Sen onları en dosdoğru yola çağırmakla ve buna dair en açık delilleri getirmekle beraber, {تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ} “sen onlardan buna karşılık istemiyorsun” yani sana vahyettiğimiz bu Kitap karşılığında [istemiyorsun]; nefyi kökleştirerek şöyle buyurdu: {مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret”. Ta ki senin istemen seni itham etmelerine yahut: 'Bizden istemekten müstağni olsun diye ona bir hazine indirilseydi ya!' demelerine sebep olmasın.
ولما نفى عنهم سؤالهم الأجر، نفى عن هذا الذكر كل غرض دنيوي فقال: {إن هو} أي هذا الكتاب {إلا ذكر} أي تذكير وشرف {للعالمين *} قال الرماني: والذكر: حضور المعنى للنفس، والعالم: جماعة الحيوان الكثيرة التي من شأنها أن تعلم، لأنه أخذ من العلم، وفيه معنى التكثير، وقد يقال: عالم الفلك وما حواه على طريق التبع للحيوان الذي ننتفع به وهو مجعول لأجله.
Onlardan bir ücret istemeyi nefyedince, bu Zikir'den her türlü dünyevî gayeyi nefyederek şöyle buyurdu: {إِنْ هُوَ} “O değildir” yani bu Kitap, {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir öğüttür/şereftir” {لِلْعَالَمِينَ *} “âlemler için.” Rummânî şöyle demiştir: Zikir (ذكر), mananın nefiste hazır bulunmasıdır. 'Âlem' (عالم) ise bilme vasfına sahip olan çok sayıdaki canlılar topluluğudur; çünkü 'ilim' kökünden alınmıştır ve içinde çokluk manası vardır. Bazen mecazen faydalandığımız ve kendisi için yaratıldığı canlıya tabi kılınarak 'felek âlemi ve kapsadıkları' da denilir.
ولما كان القرآن العظيم أعظم الآيات بما أنبأ فيه عن الإخبار الماضية والكوائن الآتية على ما هي عليه مضمنة من الحكم والأحكام، في أساليب البلاغة التي لا ترام، وغير ذلك ما لا يحصر بنظام، كما أشار إليه أول السورة، كان ربما قيل: إن هذا ربما لا يعلمه إلا الراسخون
Yüce Kur'an, sûrenin başında işaret edildiği gibi, geçmiş haberlerden ve gelecekteki hadiselerden hikmet ve hükümleri içerecek tarzda hakikati üzere haber vermesiyle, erişilmez belağat üsluplarıyla ve sayılamayacak derecedeki diğer meziyetleriyle en büyük mucize olunca, 'Bunu belki de ancak ilâhî ilimlerde
في العلوم الإلهية، عطف عليه الإشارة إلى أن له تعالى غيره من الآيات إلتي لا تحتاج لوضوحها إلى أكثر من العقل ما لا يحيط به الحصر، ومع ذلك فلم ينتفعوا به، فقال: {وكأين من آية} أي علامة كبيرة دالة على وحدانيته {في السماوات} أي كالنيرين وسائر الكواكب والسحاب وغير ذلك {والأرض} من الجبال والشجر والدواب وغير ذلك مما لا يحصيه العد - كما سيأتي بيانه في سورة الرعد مفصلاً {يمرون عليها} مشاهدة بالحس ظاهرة غير خفية {وهم عنها} أي خاصة لا عن ملاذهم وشهواتهم بها {معرضون *} أي عن دلالتها على السعادة من الوحدانية وما يتبعها.
rüsuh sahibi olanlar bilebilir' denilebilirdi. Bunun üzerine, apaçıklığı sebebiyle akıldan fazlasına ihtiyaç duymayan ve sayıya sığmayacak derecede Allah Teâlâ'ya ait başka âyetlerin/delillerin de bulunduğuna ve buna rağmen onlardan faydalanmadıklarına işaret eden şu sözü atfetti: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ} “Nice âyet/delil vardır ki” yani O'nun birliğine delalet eden nice büyük alamet vardır ki, {فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde” yani iki ışık kaynağı [güneş ve ay], diğer yıldızlar, bulutlar ve benzerleri gibi, {وَالْأَرْضِ} “ve yerde” dağlar, ağaçlar, canlılar ve sayılamayacak diğer şeylerden -nitekim Ra'd Sûresi'nde tafsilatıyla gelecektir-, {يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “onların yanından geçerler” duyularla açıkça müşahede ederek, kapalı olmaksızın, {وَهُمْ عَنْهَا} “onlar bundan” yani özellikle [bu delillerden], yoksa onlardaki lezzet ve şehvetlerinden değil, {مُعْرِضُونَ *} “yüz çeviricidirler.” Yani tevhid ve buna bağlı hususlardan ibaret olan saadete delalet etmesinden [yüz çevirirler].
ولما كان ربما قيل: كيف يوصفون بالإعراض وهم يعتقدون أن الله فاعل تلك الآيات، بين أن إشراكهم مسقط لذلك، فقال: {ما يؤمن أكثرهم} أي الناس {بالله} أي الذي لا شيء إلا وهو داع إلى الإيمان به، لأنه المختص بصفات الكمال {إلا وهم مشركون *} به مَن لا يقدر على شيء فضلاً عن أن يأتي بآية، كانوا يقرون بأن الله خالقهم ورازقهم ويعبدون غيره، وكذا المنافقون يظهرون الإيمان ويبطنون الكفران، وكذا أهل الكتابين يؤمنون بكتابهم ويقلدون علماءهم
'Onlar o âyetleri/delilleri yaratanın Allah olduğuna inandıkları halde nasıl yüz çevirmekle nitelenirler?' denilebileceğinden, şirk koşmalarının bu inancı hükümsüz kıldığını açıklayarak şöyle buyurdu: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ} “Onların çoğu inanmaz” yani insanların çoğu, {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani kendisine iman etmeye çağırmayan hiçbir şeyin bulunmadığı [Allah'a], çünkü O kemal sıfatlarına mahsustur; {إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ *} “ancak şirk koşarak [inanırlar].” Hiçbir şeye güç yetiremeyen, nerede kaldı ki bir âyet/mucize getirebilsin, bir varlığı O'na ortak koşarak. Onlar Allah'ın kendilerini yaratan ve rızıklandıran olduğunu kabul ediyor, fakat başkasına ibadet ediyorlardı. Münafıklar da böyledir; imanı izhar edip küfrü gizlerler. İki kitap ehli de böyledir; kendi kitaplarına iman ederler, fakat başkasını inkâr etme hususunda âlimlerini taklit ederler.
في الكفر بغيره، فعلم أن إذعانهم بهذا الإيمان غير تابع لدليل، وهو محض تقليد لمن زين له سوء علمه فرآه حسناً، لما سبق فيه من علم الله أنه لا صلاحية له فأفسده بما شابهه به من الشرك، والآية صالحة لإرادة الشرك الخفي الذي أشار إليه النبي ﷺ بقوله: «الشرك أخفى في أمتي من دبيب النمل» وهو شرك الأسباب التي قدر الله وصول ما يصل إلى العبد بواسطتها، فقل من يتخطى من الأسباب إلى مسببها! قال الرازي في اللوامع: وقال الإمام محمد بن علي الترمذي: إنما هو شك وشرك فالشك ضيق الصدر عند النوائب، ومنه ثوب مشكوك، والشرك بنور التوحيد، فعند هذا يتولاه الله تعالى، وقال الواسطي: إلا وهم مشركون: في ملاحظة الخواطر والحركات.
Böylece anlaşıldı ki onların bu imana boyun eğmeleri bir delile tabi değildir; kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimsenin sırf bir taklididir. Zira Allah'ın ilminde onun kurtuluşa ehil olmadığı önceden geçmiş, o da onu içine karıştırdığı şirkle ifsat etmiştir. Âyet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şirk ümmetimde karıncanın ayak sesinden daha gizlidir» sözüyle işaret ettiği gizli şirki kastedilmeye de elverişlidir; o da kulun eline geçen şeylerin vasıtası kıldığı sebeplere şirk koşulmasıdır. Sebepleri aşıp onları Var Edene (Müsebbib'e) ulaşan ne kadar da azdır! Râzî el-Levâmi'de şöyle der: İmam Muhammed b. Ali et-Tirmizî şöyle demiştir: 'O ancak şüphe ve şirktir; şüphe, musibetler anında göğsün daralmasıdır, nitekim dikilmiş elbiseye 'sevbün meşkûk' denir. Şirk ise tevhid nuruyladır; işte bu anda Allah Teâlâ ona sahip çıkar.' Vâsıtî ise şöyle demiştir: '{إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “ancak şirk koşarak [inanırlar]”: Yani hatıraları ve hareketleri gözetme hususunda.'
ولما أخبر الله تعالى عن ارتباكهم في أشراك إشراكهم، وأنهم يتعامون عن الأدلة في الدنيا، وكان الأكثر المبهم القطع بعدم إيمانهم من توجيه الأمر والنهي والحث والزجر إلى الجميع وهم
Allah Teâlâ onların şirk ağlarına dolandıklarını ve dünyadaki delillere karşı körleştiklerini haber verince; emir, nehiy, teşvik ve sakındırmanın herkese yöneltilmesinden iman etmeyecekleri kapalı olan çoğunluk
في غمارهم، وكان بعض الناس كالحمار لا ينقاد إلا بالعذاب، قال ﷾: {أفأمنوا} إنكاراً فيه معنى التوبيخ والتهديد {أن تأتيهم غاشية} أي شيء يغطيهم ويبرك عليهم ويحيط بهم {من عذاب الله} أي الذي له الأمر كله في الدنيا كما أتى من ذكرنا قصصهم من الأمم.
onların karanlıkları içinde kalınca ve insanların bazısı da ancak azapla yola gelen merkep gibi olunca, [Allah] azze ve celle azarlama ve tehdit manası taşıyan bir inkârla şöyle buyurdu: {أَفَأَمِنُوا} “Güvende mi oldular?” {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ} “onları bürüyecek, üzerlerine çökecek ve onları kuşatacak bir şeyin gelmesinden” {مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından” yani kıssalarını anlattığımız ümmetlere geldiği gibi dünyada bütün emir kendisine ait olan [Allah'ın azabından].
ولما كان العاقل ينبغي له الحذر من كل ممكن وإن كان لا يقربه، قال تعالى: {أو تأتيهم الساعة} وأشار إلى أشد ما يكون من ذلك على القلوب بقوله: {بغتة} أي وهم عنها في غاية الغفلة بعدم توقعها أصلاً؛ قال الرماني: قال يزيد بن مقسم الثقفي:
Akıllı kimsenin, kendisine yaklaşmasa bile mümkün olan her şeyden sakınması gerektiği için Allah Teâlâ: {أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ} “Yahut onlara kıyametin gelmesinden” buyurdu ve bunun kalplere en ağır gelecek olanına şu sözüyle işaret etti: {بَغْتَةً} “ansızın”, yani onu hiç beklemeyerek ondan tam bir gaflet içindeyken. Rummânî dedi ki: Yezîd b. Mıksem es-Sekafî şöyle demiştir:
ولكنهم بانوا ولم أدر بغتة ... وأفظع شيء حين يفجؤك البغت
“Fakat onlar ansızın ayrılıp gittiler de bilemedim... / En korkunç şey ise ansızın olanın seni gafil avlamasıdır.”
ولما كان هذا المعنى مهولاً، أكده الله بقوله: {وهم لا يشعرون *} أي نوعاً من الشعور ولو أنه كالشعرة، إعلاماً بشدة جهلهم في أن حالهم حال من هو في غاية الأمن مما أقل أحواله أنه ممكن، لأن الشعور إدراك الشيء بما يلطف كدقة الشعر، وإنما قلت: إنه تأكيد، لأنه
Bu mana çok korkutucu olduğu için Allah Teâlâ onu şu sözüyle tekit etti: {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ *} “ve onlar hiç farkında değillerken.” Yani bir saç teli kadar bile olsa hiçbir şekilde hissetmeksizin; bu da onların, en azından mümkün olan bir şeyden yana tam bir güvenlik içinde bulunan kimsenin durumunda olmalarındaki aşırı cehaletlerini bildirmek içindir. Çünkü şuur (hissediş), bir şeyi kıl inceliğindeki latif bir duyuşla idrak etmektir. Bunun bir tekit olduğunu söylememin sebebi şudur; çünkü o,
معنى البغتة؛ قال الإمام أبو بكر الزبيدي في مختصر العين: البغتة: المفاجأة، وقال الإمام أبو عبد الله القزاز في ديوانه: فاجأت الرجل مفاجأة - إذا جئته على غفلة مغافصة، ثم قال: وفاجأته مفاجأة - إذا لقيته ولم يشعر بك، وفي ترتيب المحكم: فجئه الأمر وفجأه وفاجأه مفاجأة: هجم عليه من غير أن يشعر به، ويلزم ذلك الإسراع وهو مدار هذه المادة، لأنه يلزم أيضاً التغب - بتقديم المثناة محركاً وهو الهلاك، لأنه أقرب شيء إلى الإنسان إذ هو الأصل في حال الحدث، والسلامة فيه هي العجب، والتغب أيضاً: الوسخ والدرن، وتغب - بكسر الغين: صار فيه عيب، ويقال للقحط: تغبة - بالتحريك، والتغب - ساكناً: القبيح والريبة، وكل ذلك أسرع إلى الإنسان من أضداده إلا من عصم الله، وما ذاك إلا لأن هذه الدار مبينة عليه.
bağte (بغتة) kelimesinin manasıdır. İmam Ebû Bekir ez-Zübeydî, Muhtasaru'l-Ayn'da şöyle der: el-Bağte, sürpriz/ansızın oluştur. İmam Ebû Abdillâh el-Kazzâz dîvânında şöyle der: 'Bir adama ansızın gelip gafil avladığında فاجأت الرجل مفاجأة denir.' Ardından şöyle der: 'O senin farkına varmadan onunla karşılaştığında وفاجأته مفاجأة denir.' Tertîbü'l-Muhkem'de ise şöyle geçer: Bir iş bir kimsenin üzerine o farkına varmadan hücum ettiğinde فجئه الأمر وفجأه وفاجأه مفاجأة denir. Bu durum acele etmeyi gerektirir ki bu maddenin ekseni de budur; zira bu aynı zamanda -te harfi başta ve harekeli olarak- helak anlamına gelen et-teğab (التغب) kelimesini de gerektirir; çünkü bu insana en yakın şeydir, zira sonradan var olma (hudûs) halinin aslı odur ve onda selamet kalmak şaşılacak şeydir. et-Teğab aynı zamanda kir ve pas demektir. Gayn harfinin kesresiyle teğıbe (تغب) ise 'onda kusur oluştu' manasındadır. Kıtlığa da harekeli olarak teğabetün (تغبة) denir. Sükûn ile et-tağb (التغب) ise çirkinlik ve şüphedir. Allah'ın korudukları müstesna, bütün bunlar zıtlarına nispetle insana daha hızlı ulaşır; bu da ancak bu dünyanın bunun üzerine bina edilmiş olmasındandır.
ولما وصف الله سبحانه له ﷺ أكثر الناس بما وصف من سوء الطريقة للتقليد الذي منشؤه الإعراض عن الأدلة الموجبة
Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların çoğunu, ilmi gerektiren delillerden yüz çevirmekten kaynaklanan taklit yüzünden düştükleri kötü yolla niteleyince,
للعلم، أمر أن يذكر طريق الخلّص فقال: {قل} أي يا أعلى الخلق وأصفاهم وأعظمهم نصحاً وإخلاصاً: {هذه} أي الدعوة إلى الله على ما دعا إليه كتاب الله وسننه ﷺ {سبيلي} القريبة المأخذ، الجلية الأمر، الجليلة الشأن، الواسعة الواضحة جداً، فكأنه قيل: ما هي؟ فقال: {أدعوا} كل من يصح دعاؤه {إلى الله} الحائز لجميع الكمال حال كوني {على بصيرة} أي حجة واضحة من أمري بنظري الأدلة القاطعة والبراهين الساطعة وترك التقليد الدال على الغباوة والجمود، لأن البصيرة المعرفة التي يتميز بها الحق من الباطل ديناً ودنيا بحيث يكون كأنه يبصر المعنى بالعين.
ihlaslı kimselerin yolunu zikretmesini emredip şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” ey yaratılmışların en yücesi, en safı, nasihat ve ihlas bakımından en büyüğü! {هَٰذِهِ} “İşte bu” yani Allah'ın Kitabı'nın ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinin çağırdığı şekilde Allah'a davet, {سَبِيلِي} “benim yolumdur.” Ulaşılması kolay, işi apaçık, şânı yüce, gayet geniş ve berrak olan yolumdur. Sanki 'O nedir?' denilmiş de O şöyle buyurmuştur: {أَدْعُو} “Ben davet ederim” davet edilmesi sahih olan herkesi, {إِلَى اللَّهِ} “Allah'a” bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'a], {عَلَىٰ بَصِيرَةٍ} “bir basiret üzere” yani ahmaklık ve donukluğa delalet eden taklidi bırakıp kesin delillere ve parlak burhanlara bakarak işimde apaçık bir hüccet üzere olduğum halde [davet ederim]. Çünkü basiret, din ve dünya hususunda hakkın batıldan kendisiyle ayırt edildiği öyle bir marifettir ki kişi manayı adeta gözüyle görüyor gibi olur.
ولما كان الموضع في غاية الشرف، أكد الضمير المستتر تعييناً وتنبيهاً على التأهل لظهور الإمامة، فقال: {أنا ومن} أي ويدعو كذلك من {اتبعني} لا كمن هو على عمى جائر عن القصد، حائر في ضلال التقليد، فهو لا يزال في غفلة هدفاً للحتوف؛ والاتباع: طلب الثاني اللحاق بالأول للموافقة في مكانه أو في أمره الذي دعا إليه، ومما دخل تحت {قل} عطفاً على {أدعوا} قوله: منبهاً على أن شرط كل دعوة إليه سبحانه اقترانها بتنزيهه عن كل شائبة نقص - {وسبحان الله}
Makam son derece şerefli olduğu için, önderliğin ortaya çıkmasına ehil olunduğunu belirlemek ve buna dikkat çekmek üzere gizli zamiri tekit ederek şöyle buyurdu: {أَنَا وَمَنِ} “Ben ve” yani aynı şekilde davet eder kimse {اتَّبَعَنِي} “bana uyanlar da.” Bir hedefe yönelmekten sapmış bir körlük içinde olan, taklit sapıklığında şaşkına dönüp sürekli gaflet içinde helaklerin hedefi olan kimse gibi değil. İttibâ (tabi olmak): İkincinin, mekânında veya davet ettiği hususta birincisine uymak için ona yetişmeyi talep etmesidir. {أَدْعُو} fiiline atfedilerek {قُلْ} emrinin altına giren sözlerden biri de -O Sübhân'a yapılan her davetin, O'nu her türlü noksanlık şaibesinden tenzih etmekle birlikte olmasının şart olduğuna dikkat çekerek- şudur: {وَسُبْحَانَ اللَّهِ} “Allah'ı tenzih ederim.”
أي وأسبح الذي اختص بصفات الكمال سبحاناً، أي أقدره حق قدره فأثبت له من صفات الكمال ما يليق بجلاله، وأنزهه عما هو متعال عنه تنزيهاً يعلم هم أنه يليق بجلالة ويرضى به، وفي تخصيص الله بذلك عقب ما أثبت له ولأتباعه تلويح بنسبة النقص إليهم تواضعاً، اعتذاراً عما يلحقهم من الوهن وطلباً للعفو عنه {وما أنا} وعدل عن «مشركاً» إلى أبلغ منه فقال: {من المشركين *} أي في عداد من يشرك به شيئاً بوجه من الوجوه، لأني علمت بما آتاني من البصيرة أنه منعوت بنعوت الكمال، منزه عن سمات النقص، متعال عنها، وأن ذلك أول واجب لأنه الواحد الذي جل عن المجانسة، القهار الذي كل شيء تحت مشيئته، وفسرت {سبحان} بما تقدم لأن مادة «سبح» بكل ترتيب تدور على القدر والشدة والاتساع؛ وتارة يقتصر فيه على الكفاية ومنه الحسب: مقدار الشيء. وتارة يقتصر فيه على الكفاية فيلزمه الحصر ومنه: أحسبني الشيء: كفاني، واحتساب الأجر: الاكتفاء به، والحساب: معرفة المقدار، والحسب بمعنى الظن راجع إلى ذلك أيضاً، والأحسب: الذي ابيضت جلدته من داء وفسدت
Yani kemal sıfatlarına münhasıran sahip olanı tesbih edip yüceltirim; O'nu hakkıyla takdir eder, O'na celaline layık olan kemal sıfatlarını ispat ederim ve O'nu yüce olduğu şeylerden, celaline layık olduğunu bildikleri ve O'nun da razı olacağı bir tenzihle tenzih ederim. Kendisi ve tabileri için [basiret] sabit kılındıktan hemen sonra Allah'ın bu tenzihle tahsis edilmesinde, tevazu göstererek kendilerine noksanlık nispet etmeye, kendilerine arız olan zaafiyetten ötürü özür dilemeye ve bunun affını talep etmeye bir işaret vardır. {وَمَا أَنَا} “Ve ben değilim”, 'müşrik' [kelimesinden] daha beliğ olanına yönelerek şöyle buyurdu: {مِنَ الْمُشْرِكِينَ *} “müşriklerden.” Yani hiçbir şekilde O'na bir şeyi ortak koşanların sayısından [değilim]. Çünkü bana verdiği basiret sayesinde O'nun kemal sıfatlarıyla muttasıf, noksanlık alametlerinden münezzeh ve bunlardan yüce olduğunu ve bunun ilk vacip olduğunu bildim; zira O, türdeşlikten yüce olan el-Vâhid'dir, her şeyin Kendi dilemesi altında olduğu el-Kahhâr'dır. {سُبْحَانَ} kelimesi yukarıda geçtiği şekilde tefsir edildi; çünkü 'se-be-ha' (سبح) maddesi hangi dizilişte olursa olsun miktar, şiddet ve genişlik ekseninde döner. Bazen onda yetme (kifayet) ile yetinilir; nitekim el-hasb (الحسب) bir şeyin miktarıdır. Bazen de onda yetme ile iktifa edilip hasr (sınırlama) gerekir; nitekim أحسبني الشيء 'şey bana yetti', sevabı ihtisap etmek 'onunla yetinmek', hisâb (hesap) 'miktarı bilmek' demektir. Zan manasındaki el-hasb da yine buna racidir. el-Ahseb (الأحسب) ise bir hastalıktan dolayı derisi beyazlaşıp
شعرته، بمعنى أن ذلك الداء كفاه في الفساد عن كل داء كأنه ما بقي يسع معه داء، والتحسيب: التكفين بما يسع الميت، وهو كفاية له لا يحتاج بعده إلى شيء، ومنه الحبس وهو المنع من مجاوزة الكفاية؛ وتتجاوز الكفاية فيسبح ويتسع مداه فلا ينحصر ومنه: الحسب - بالتحريك، وهو الشرف؛ ومنه السحب وبه سمي السحاب لانسياحه في الهواء؛ ومنه السبح في الماء، ومد الفرس يديه في الجري، والسبحة: صلاة التطوع - لأنه لا حد لها يحصرها، ولأنها تجاوزت الفرض، والسبح: الفراغ - للتمكن معه من الانبساط، والتسبيح: التنزيه - لأنه الإبعاد عن النقص، قال الرماني: وأصله البراءة من الشيء، وقال ابن مكتوم في الجمع بين العباب والمحكم: سبحان الله معناه تنزيهاً لله من الصحابة والولد، وتبرئة من السوء - هذا معناه في اللغة وبذلك جاء الأثر عن النبي ﷺ، قال سيبويه: زعم أبو الخطاب أن «سبحان الله» كقولك براءة الله من السوء، كأنه يقول: أبرىء براءة الله من السوء، وزعم أن مثل ذلك
kılı bozulan kimsedir; yani o hastalık, ifsat etme hususunda başka her hastalıktan onu müstağni kılmış (yetmiş), adeta yanında başka bir hastalığa yer kalmamış demektir. et-Tahsîb (التحسيب): Ölüye yetecek kadar kefenlemektir ki bu onun için bir kifayettir ve ondan sonra başka bir şeye ihtiyaç duymaz. el-Habs (الحبس) de bundandır ki kifayet miktarını aşmaktan alıkoymaktır. Bazen de kifayeti aşar, yüzer (sebeha) ve menzili genişleyip sınırlanamaz hale gelir; nitekim harekeli olarak el-haseb (الحَسَب) bundandır ki şereftir. es-Sehb (السحب) de bundandır ve buluta (sehâb) havadaki yayılıp akmasından ötürü bu isim verilmiştir. Suda yüzmek (sebh) ve atın koşarken ön ayaklarını uzatması da bundandır. es-Sübha (السبحة) nafile namazdır; çünkü onu sınırlayan bir hudut yoktur ve farzı aşmıştır. es-Sebh (السبح) ise boş vakittir; çünkü onunla genişleme ve yayılma imkânı bulunur. et-Tesbîh (التسبيح) ise tenzih etmektir; çünkü noksanlıktan uzaklaştırmaktır. Rummânî şöyle demiştir: 'Bunun aslı bir şeyden berî olmaktır.' İbn Mektûm, el-Cem' beyne'l-Ubâb ve'l-Muhkem'de şöyle demiştir: 'Sübhânallâh'ın manası; Allah'ı eş ve çocuktan tenzih etmek ve kötülükten berî kılmaktır; lügatteki manası budur ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet de böyledir.' Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Ebû'l-Hattâb, 'Sübhânallâh' sözünün, senin 'Allah'ın kötülükten berî oluşu' demen gibi olduğunu ileri sürmüştür; sanki o, 'Allah'ın kötülükten berî olduğunu ilan ederim' demektedir. Yine o, şunun da buna benzer olduğunu ileri sürmüştür:'
قول الأعشى:
A'şâ'nın şu sözü:
أقول لما جاءني فخره ... سبحان من علقمه الفاخر
“Bana onun övünmesi ulaştığında dedim ki: / Ne berîdir, böbürlenen Alkame'den!”
أي براءة منه، وبهذا استدل على أن سبحان معرفة إذ لو كان نكرة لانصرف، قال: وقد جاء في الشعر منوناً نكرة، قال أمية:
Yani ondan berî oluş [demektir]. Bununla 'Sübhân' kelimesinin marife olduğuna delil getirilmiştir; zira nekire olsaydı munsarif olurdu (tenvin alırdı). Dedi ki: Şiirde tenvinli olarak nekire de gelmiştir; Ümeyye şöyle demiştir:
سبحانه ثم سبحاناً يعود له ... وقبلنا سبح الجودي والجمد
“O'nu tesbih ederim, sonra O'na dönen bir tesbihle... / Bizden önce Cûdî ve Cemed [dağları da] O'nu tesbih etti.”
وقال ابن جني: سبحان اسم علم لمعنى البراءة والتنزيه بمنزلة عثمان وحمران، اجتمع في سبحان التعريف والألف والنون، وكلاهما علة تمنع من الصرف - انتهى. وقال الزجاج: جاء عن النبي ﷺ أن قوله «سبحان الله» تبرئة لله من السوء، وأهل اللغة كذلك يقولون من غير معرفة بما فيه من الرواية عن النبي ﷺ قال: ولكن تفسيره يجمعون عليه، وقد سبح الرجل: قال سبحان الله، وفي التنزيل {كل قد علم صلاته وتسبيحه} [النور: ٤١] وسبح لغة في سبّح، وحكى ثعلب: سبح تسبيحاً وسبحاناً، قال
İbn Cinnî şöyle demiştir: 'Sübhân, Osman ve Humrân mertebesinde berî olma ve tenzih manası için bir özel isimdir (özel ad); Sübhân kelimesinde belirlilik (marifelik) ile elif ve nûn bir araya gelmiştir ve her ikisi de gayrimunsarif kılan illetlerdendir.' -Son buldu-. Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, «Sübhânallâh» sözünün Allah'ı kötülükten berî kılmak olduğu rivayet edilmiştir. Dil ehli de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetten habersiz olarak aynı şeyi söylerler.' Dedi ki: 'Fakat onun tefsirinde icma halindedirler. سبح الرجل ifadesi 'Sübhânallâh dedi' manasındadır.' Kur'an-ı Kerim'de de: {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} “Her biri kendi namazını ve tesbihini bilmiştir” [en-Nûr: 41] buyrulmaktadır. سبح (sebeha), سبّح (sebbeha) kelimesinin bir lügatidir. Sa'leb: 'سبح تسبيحاً وسبحاناً (tesbih etti)' şeklinde nakletmiştir. Şöyle dedi
ابن سيده: وعندي أنا سبحاناً ليس مصدراً لسبّح، إنما هو مصدر سبح، وقال النصر: سبحان الله معناه السرعة إليه والخفة في طاعته، وسبوحة - بفتح السين: البلد الحرام، وسباح علم الأرض الملساء عند معدن بني سليم، وسبحات وجه الله: أنواره، والسبحة: الدعاء، وأيضاً صلاة التطوع - انتهى. وكله راجع إلى الإبعاد عن السوء، والسبحان: النفس، وكل أحد يبرىء نفسه ويرفعها عن السوء.
İbn Sîde: 'Bana göre sübhân kelimesi سبّح (sebbeha)'nın mastarı değil, sadece سبح (sebeha)'nın mastarıdır.' Nasr ise şöyle demiştir: 'Sübhânallâh'ın manası; O'na koşmak ve O'na itaatte çevik olmaktır. Sîn harfinin fethasıyla Sebûha (سَبوحة): Belde-i Haram'dır. Sebâh (سباح) ise Benî Süleym madeni yakınlarındaki düz arazinin özel adıdır. Allah'ın vechinin sübuhâtı: O'nun nurlarıdır. es-Sübha: Dua ve aynı zamanda nafile namazdır.' -Son buldu-. Bütün bunlar kötülükten uzaklaştırmaya racidir. es-Sübhân: Nefistir; herkes nefsini temize çıkarır (berî kılar) ve onu kötülükten yüceltir.
ولما أوضح أبطال ما تعنتوا به من قولهم «لو أنزل عليه كنز» أتبعه ما يوضح تعنتهم في قولهم {أو جاء معه ملك} بذكر المرسلين، وأهل السبيل المستقيم، الداعين إلى الله على بصيرة، فقال: {وما أرسلنا} أي بما من العظمة. ولما كان الإرسال لشرفه لا يتأتى على ما جرت به الحكمة في كل زمن كما أنه لا يصلح للرسالة كل أحد، وكان السياق لإنكار التأييد بملك في قوله {أو جاء معه ملك} كالذي في النحل، لا لإنكار رسالة البشر، أدخل الجار تنبيهاً على ذلك فقال: {من قبلك} أي إلى المكلفين {إلا رجالاً}
«Ona bir hazine indirilseydi ya» şeklindeki inatçı sözlerinin batıllığını açıklayınca, bunun ardından {أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ} “yahut onunla beraber bir melek gelseydi ya” sözlerindeki inatçılıklarını da elçileri, dosdoğru yolun ehlini ve basiret üzere Allah'a davet edenleri zikrederek açıklamak üzere şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَا} “Biz göndermedik”, yani sahip olduğumuz azametle. Elçilik görevi şerefinden ötürü her zamanda hikmetin gerektirdiği şekilde gerçekleşmediği gibi her kimse de elçiliğe elverişli olmadığından ve bağlam da Nahl suresinde olduğu gibi {أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ} sözündeki melek ile desteklenmeyi inkâr etmek olup beşerin elçiliğini inkâr etmek olmadığından, buna dikkat çekmek üzere cer harfini dahil ederek şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِكَ} “senden önce” yani mükelleflere, {إِلَّا رِجَالًا} “erkeklerden başkasını [göndermedik].”
أي مثل ما أنك رجل، لا ملائكة ولا إناثاً - كما قاله ابن عباس ﵄، والرجل مأخوذ من المشي على الرجل {نوحي إليهم} أي بواسطة الملائكة مثل ما يوحى إليك {من أهل القرى} مثل ما أنك من أهل القرى، أي الأماكن المبنية بالمدر والحجر ونحوه، لأنها متهيئة للإقامة والاجتماع وانتياب أهل الفضائل، وذلك أجدر بغزارة العقل وأصالة الرأي وحدة الذهن وتوليد المعارف من البوادي، ومكة أم القرى في ذلك لأنها مجمع لجميع الخلائق لما أمروا به من حج البيت، وكان العرب كلهم يأتونها؛ قال الرماني: وقال الحسن: لم يبعث الله نبياً من أهل البادية ولا من الجن ولا من النساء - انتهى.
Yani senin bir erkek olduğun gibi; melekler ve kadınlar değil -nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ böyle demiştir; racül (رجل / adam-erkek) kelimesi de ayak (ricl) üzerinde yürümekten alınmıştır-. {نُوحِي إِلَيْهِمْ} “Kendilerine vahyettiğimiz” yani sana vahyedildiği gibi melekler vasıtasıyla, {مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ} “şehir halkından” senin de şehir halkından olduğun gibi; yani kerpiç, taş ve benzeri şeylerle inşa edilmiş yerlerden; çünkü buralar ikamete, toplanmaya ve fazilet ehlinin uğramasına elverişlidir. Bu durum, çölde yaşayanlara nispetle aklın çokluğuna, görüşün sağlamlığına, zihnin keskinliğine ve marifetlerin üretilmesine daha uygundur. Mekke ise bu hususta Ümmü'l-Kurâ'dır (şehirlerin anasıdır); çünkü Beyt'i haccetmekle emrolundukları için bütün yaratılmışların toplanma yeridir ve Arapların tamamı oraya gelirdi. Rummânî dedi ki: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Allah ne çöl ehlinden ne cinlerden ne de kadınlardan hiçbir peygamber göndermemiştir.' -Son buldu-.
وذلك لأن المدن مواضع الحكمة، والبوادي مواطن لظهور الكلمة، ولما كانت مكة أو القرى مدينة، وهي مع ذلك في بلاد البادية، جمعت الأمرين وفازت بالأثرين، لأجل أن المرسل إليها جامع لكل ما تفرق في غيره من المرسلين، وخاتم لجميع النبيين ﷺ وعليهم أجمعين.
Bunun sebebi şudur: Şehirler hikmet yerleridir, çöller ise sözün [açıkça] ortaya çıkma mekânlarıdır. Mekke veya şehirler bir belde olup bununla birlikte çöl diyarlarında yer aldığından her iki özelliği kendisinde toplamış ve her iki semereye de nail olmuştur; zira oraya gönderilen elçi, diğer peygamberlerde dağınık halde bulunan her şeyi kendisinde toplayan ve bütün nebilerin sonuncusudur (sallallâhu aleyhi ve sellem ve aleyhim ecmaîn).
ومادة «قرى» - يائية وواوية مهموزة وغير مهموزة بتراكيبها الخمسة عشر - تدور على الجمع، ويلزمه الإمساك، وربما كان عنه
'Kaf-ra-ye/vav' (قرى) maddesi -yâ'lı ve vâv'lı, hemzeli ve hemzesiz on beş terkibiyle- toplama (cem) ekseninde döner ve bu tutmayı (imsâk) gerektirir; bazen de bundan
الانتشار، فالقرية - بالفتح ويكسر: المصر الجامع، وأقرى: لزم القرية، والقاري: ساكنها، والقارية: الحاضرة الجامعة، وطير أخضر، إما للزومها، وإما لجمع لونه للبصر، والقريتين - مثنى وأكثر ما يتلفظ به بالياء: مكة والطائف، وقرية النمل: مجتمع ترابها، وقريت الماء في الحوض: جمعته، والمقراة: شبه حوض، وكل ما اجتمع فيه ماء، والقريّ: ماء مستجمع، والمدة تقرى في الجرح - أي تجتمع، والقواري: الشهود - لجمعهم الأمور، والقواري: الناس الصالحون - كأنه مخفف من المهموز، وقريت الضيف قرى بالكسر والقصر، وبالفتح والمد: أضفته كاقتريته، والمقراة: الجفنة يقرى فيها الضيف، والمقاري: القدور، وقرى البعير وكل ما اجتر: جمع جرته في شدقه، وقرت الناقة: ورم شدقاها من وجع الأسنان كأنها لا تقدر مع ذلك على جمع الجرة، فيكون من السلب، وقرى البلاد: تتبعها يخرج من أرض إلى أرض كاقتراها واستقرها - لجمعه بينها، وقريّ الماء كغني: مسيله من
yayılma hâsıl olur. Fetha ve kesre ile karye (القرية): İnsanları toplayan şehirdir. Akrâ (أقرى): Şehre yerleşip ayrılmadı demektir. el-Kârî (القاري): Oranın sakinidir. el-Kâriye (القارية): Toplayıcı yerleşim yeri ve yeşil bir kuştur; ya oradan ayrılmadığı ya da rengi göze hitap edip toplandığı içindir. Tesniye olan ve çoğunlukla yâ ile telaffuz edilen el-Karyeteyn (القريتين): Mekke ve Tâif'tir. Karüyetü'n-neml: Karıncanın toprak yığıntısıdır. Kereytü'l-mâe fi'l-havz (قريت الماء في الحوض): Suyu havuzda topladım demektir. el-Mıkrât (المقراة): Havuz benzeri şey ve içinde su toplanan her yerdir. el-Kariyy (القريّ): Toplanmış sudur. İltihap yarada toplandığında 'el-müddetü tükrâ fi'l-cerh' denir. el-Kavârî (القواري): Şahitlerdir; işleri bir araya getirdikleri içindir. el-Kavârî: Salih insanlardır; sanki hemzeliden hafifletilmiştir. Kesre ve kasr ile kıran (قِرى), fetha ve med ile karâen (قَراء): 'Misafiri ağırladım' manasındadır, nitekim 'ikteraytühû' da böyledir. el-Mıkrât (المقراة): Misafirin ağırlandığı büyük çanaktır. el-Makârî (المقاري): Kazanlardır. Deve ve geviş getiren her hayvan gevişini avurduna topladığında 'karâ' denir. Diş ağrısından devenin avurdu şiştiğinde 'karetin-nâka' denir; sanki bununla birlikte gevişi toplamaya güç yetiremez ve bu da zıddından (selb) olur. Şehirleri birbiri ardınca gezip bir araziden diğerine çıktığında 'karâ'l-bilâd' denir, nitekim 'ikterâhâ' ve 'istakrahâ' da aralarını birleştirdiği için böyledir. 'Ğaniyy' vezninde suyun kariyyi (قريّ الماء):
التلاع، أو موقعه من الربو إلى الروضة - لأنه مكان اجتماعه، وقرى الخيل: واد - كأنها اجتمعت فيه، والقرية - كغنية: العصا لأن الراعي يجمع بها ما يرعاه. وبها يجمع كل ما يراد جمعه، وأعواد فيها فرض يجعل فيها رأس عمود البيت، لأنه بها يقام فيجمع من يراد، وعود الشراع الذي في عرضه من أعلاه، لأنه يجمع الشراع ملفوفاً ومنشوراً، وقريت الصحيفة لغة في قرأتها - إذا تلوتها فجمعت علمها وكلامها، والقارية: أسفل الرمح، لأنه يجمع زجه، أو أعلاه، لأنه يجمع عاليته، وحد الرمح، لأنه يجمع مراد صاحبه، وكذا حد السيف، والقارية - بالتشديد: طائر أخضر إذا رأوه استبشروا بالمطر - كأنه رسول الغيث أو مقدمة السحاب، جمعه قواري، كأنه سمي بذلك لأنه سبب جمع الهم للمطر؛ والقير والقار: شيء أسود تطلى به السفن، والإبل، والحباب، والزقاق، أو هما الزفت، وعلى كل تقدير هو ساد للشقوق والمسام فكان الجامع بين أجزاء السفينة وغيرها، وهذا أقير من هذا أشد مرارة - تشبيه بالقير الطعم، والمر أيضاً
Yüksek yerlerden aktığı mecradır veya tümsekten bahçeye düştüğü yerdir; çünkü orası onun toplanma yeridir. Karâ'l-hayl (قرى الخيل): Bir vadidir; sanki atlar onda toplanmıştır. 'Ganiyyetün' vezninde el-Karye (القرية): Âsâdır; çünkü çoban otlattığı şeyleri onunla toplar ve toplanmak istenen her şey onunla toplanır. Yine çadır direğinin başının yerleştirildiği çentikli ağaçlardır; çünkü çadır onunla kurulur ve istenen kimseleri toplar. Yelkenin üst enindeki ağaçtır; çünkü yelkeni dürülü ve açık halde toplar. Kereytü's-sahîfe (قريت الصحيفة): Karatü's-sahîfe (قرأتها) yerine bir lügattir; onu okuyup ilmini ve kelamını topladığında söylenir. el-Kâriye (القارية): Mızrağın alt ucudur; çünkü demirini toplar, yahut üst ucudur; çünkü üst kısmını toplar. Mızrağın ve kılıcın keskin ucudur; çünkü sahibinin maksadını toplar. Şeddeli olarak el-Kârriye (القاريّة): Gördüklerinde yağmurla müjdelendikleri yeşil bir kuştur; sanki yağmurun elçisi veya bulutun öncüsüdür, çoğulu 'kavârî' gelir; yağmura duyulan arzunun toplanmasına sebep olduğu için böyle isimlendirilmiş gibidir. el-Kîr (القير) ve el-Kâr (القار): Gemilerin, develerin, küplerin ve tulumların sürüldüğü siyah bir maddedir yahut her ikisi de zifttir. Her halükarda o çatlakları ve gözenekleri kapatır, böylece geminin ve diğerlerinin parçalarını bir araya toplayıcı olur. 'Bu bundan daha ekşi/acıdır' anlamında 'hazâ akyeru min hazâ' denir ki bu katranın tadına benzetmedir; zira acı da
يجمع الفم نحوه بالقبض، والقيّور - كتنور: الخامل النسب، شبه به أيضاً لأن القير لما قل احتياج أكثر الناس إليه في كثير من الأوقات صار قليل الذكر - وهذا معنى الخمول، والقيار كشداد: صاحب القير، وبئر لبني عجل قرب واسط، وكأنها سميت لجمعها إياهم، وقيار اسم فرس، كأنه لجودته يجمع لصاحبه ما يريد، والقارة: الدّبة كذلك، والقارة: حي من العرب سموا لأن ابن الشداخ أراد أن يفرقهم في كنانة فقال شاعرهم:
büzerek ağzı kendi tarafına doğru toplar. 'Tannûr' vezninde el-Kayyûr (القيّور): Soyu sönük/bilinmeyen kimsedir; o da buna benzetilmiştir, çünkü katrana çoğu zaman insanların çoğunun ihtiyacı azaldığı için anılması da azalmıştır ki sönüklüğün manası da budur. 'Şeddâd' vezninde el-Kayyâr (القيّار): Katran sahibidir ve Vâsıt yakınlarında Benî İcl'e ait bir kuyudur; sanki onları topladığı için böyle isimlendirilmiştir. Kayyâr bir at ismidir; sanki kalitesinden ötürü sahibine dilediğini toplar. el-Kâre (القارة): Küçük tepe de böyledir. el-Kâre: Araplardan bir kabile olup İbnü'ş-Şeddâh onları Kinâne içinde dağıtmak istediğinde şairleri şöyle dediği için bu ismi almışlardır:
دعونا قارة لا تجفلونا ... فنجفل مثل إجفال الظليم
“Bizi Kâre (toplu) olarak bırakın, bizi dağıtıp ürkütmeyin... / Yoksa devekuşunun ürküp kaçtığı gibi kaçarız.”
ذكره مختصر العين هنا وغيره في الواو، واقتار الحديث اقتياراً: بحث عنه - لأن ذلك سبب لجمعه، والقيِّر - كهيّن: الأسوار من الرماة الحاذق، لأنه يجمع بذلك ما يريد؛ ورقيت الرجل بالفتح رقية: عوذته، ونفثت في عوذته - لأن الراقي يجمع ريقه وينفث، ورقيت في الشيء رقياً - إذا صعدت عليه - كأنك جمعت بين درجه، والمرقاة بالفتح ويكسر: الدرجة، لأن العلو من آثار الجمع، ورقى عليه كلاماً ترقية: رفع، لأنه جمعه عليه، ومرقيا الأنف: حرفاه لأنهما الجامعان له؛
Muhtasaru'l-Ayn bunu burada, başkaları ise vâv harfinde zikretmiştir. 'Ikteyâran' mastarıyla iktâra'l-hadîs (اقتار الحديث): Haberi araştırdı demektir; çünkü bu onu toplamaya sebeptir. 'Heyyin' vezninde el-Kayyir (القيِّر): Mahir okçulardan olan süvaridir; çünkü bununla dilediğini bir araya getirir. Fetha ile rakaytü'r-racüle rakyeten (رقيت الرجل): Ona rukye yaptım ve rukyesinde üfledim demektir; çünkü rukye yapan tükürüğünü toplayıp üfler. Rukyiyen (رقياً) mastarıyla rakaytü fi'ş-şey' (رقيت في الشيء): Üzerine yükseldim demektir; sanki basamaklarını birleştirdin. Fetha ve kesre ile el-Mirkât (المرقاة): Basamaktır; çünkü yücelik toplamanın eserlerindendir. 'Terkiyeten' mastarıyla rakka aleyhi kelâmen (رقى عليه كلاماً): Laf taşıyıp yükseltti demektir; çünkü sözü onun aleyhine toplamıştır. Burnun mirkayâsı (مرقيا الأنف): İki kenarıdır; çünkü burnu toplayan onlardır.
والرائق من الماء: الخالص، لأنه إذا خلص اشتد تلاصق أجزائه لزوال ما كان يتخللها من الغبر، وراق الماء يريق - إذا انصب، إما لأنه اجتمع إلى المحل الذي انصب إليه، أو يكون من السلب كأراقه بمعنى صبه، وراق السراب يريق وتريق يتريق - إذا تضحضح فوق الأرض أي تردد، إما من السلب، وإما تشبيه بالمجتمع، والريق: تردد الماء على وجه الأرض من الضحضاح أي ليسير ونحوه، لأنه لا يتردد إلا وهو مجتمع، والريق: أول كل شيء وأفضله من الرائق بمعنى الخالص، ولأن الأول يجتمع إليه غيره، والأفضل يجمع ما يراد، والريق أيضاً: الباطل، كالريوق كتنور - تشبيهاً بالسراب، وريق الفم معروف، لاجتماعه، والريق: القوة، لجمعها المراد، والريق الرائق: الخالص وكل ما أكل أو شرب على الريق، ومن ليس في يده شيء، كأنه خلص عن العلائق فاجتمع همه، ومن هو على الريق كريقي ككيس، وهو يريق بنفسه: يجود بها عند الموت، من راق الماء: انصب، والمريق - كمعظم: من لا يزال يعجبه شيء، ولعله من راقه يروقه - إذا أعجبه،
Suyun râik olanı (الرائق): Saf olanıdır; çünkü saflaştığında, arasına karışan tozların gitmesiyle parçalarının birbirine yapışması kuvvetlenir. Râka'l-mâu yerîku (راق الماء يريق): Su döküldüğünde söylenir; ya döküldüğü yerde toplandığı içindir yahut dökmek manasındaki 'erâkahû' gibi zıddındandır (selb). Râka's-serâbu yerîku ve tereyyeka yetereyyeku (راق السراب يريق وتريق يتريق): Serap yerin üzerinde dalgalandığında yani gidip geldiğinde söylenir; ya selb babındandır ya da toplanmış olana benzetmedir. er-Rayk (الريق): Az suyun yer yüzünde dalgalanıp gidip gelmesidir; çünkü ancak toplu haldeyken dalgalanır. er-Rîk: Saf manasındaki râikten gelerek her şeyin ilki ve en faziletlisidir; zira ilkinin yanına başkaları toplanır ve en faziletli olan murat edileni toplar. er-Rîk aynı zamanda 'tannûr' veznindeki er-reyûk (الريوق) gibi batıldır; seraba benzetildiği içindir. Ağız tükürüğü (rîk) toplanmasından ötürü bilinendir. er-Rîk: Kuvvettir; isteneni topladığı içindir. er-Rayku'r-râik: Saf olandır ve aç karnına (alâ'r-rîk) yenen veya içilen her şeydir. Elinde hiçbir şey bulunmayan kimse de böyledir; sanki alakalardan arınmış da gayreti toplanmıştır. Aç karnına olan kimseye 'keyyis' vezninde rîkî (ريقي) denir. Can çekişirken 've hüve yürîku bi-nefsihî' denir ki suyun dökülmesi manasındaki 'râka'l-mâ' kökünden gelir. 'Muazzam' vezninde el-müreyyek (المريّق): Sürekli bir şeyi beğenen kimsedir; belki de hoşuna gittiğinde söylenen 'râkahû yerûkuhû'dan gelir;
فجمع همه إليه؛ واليارق: ضرب من الأسورة، لأنه يجمع المعصم، واليرقان - ويسكن: الاستقامة والطريقة وآفة للزرع. ومرض معروف، وسيذكر في «أرق» في أول سورة الحجر إن شاء الله تعالى.
böylece himmetini ona toplamıştır. el-Yârık (اليارق): Bilezik türüdür; çünkü bileği toplar. Harekeli ve sakin olarak el-yerakân / el-yarkan (اليرقان): Doğruluk, yol, ekin afeti ve bilinen bir hastalıktır (sarılık); inşâallâhu teâlâ Hicr suresinin başında 'e-ra-ka' (أرق) maddesinde zikredilecektir.
ولما كان الاعتبار بأحوال من سلف للنجاة مما حل بهم أهم المهم، اعترض بالحث عليه بين الغاية ومتعلقها، فقال: {أفلم يسيروا} أي يوقع السير هؤلاء المكذبون {في الأرض} أي في هذا الجنس الصادق بالقليل والكثير. ولما كان المراد سير الاعتبار سبب عنه قوله {فينظروا} أي عقب سيرهم وبسببه، ونبه على أن ذلك أمر عظيم ينبغي الاهتمام بالسؤال عنه بذكر أداة الاستفهام فقال {كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {الذين} ولما كان الذين يعتبر بحالهم - لما حل بهم من الأمور العظام - في بعض الأزمنة الماضية، وكان المخاطبون بهذا القرآن لا يمكنهم الإحاطة بأهل الأرض وإن كان في حال كل منهم عظه، أتى بالجار فقال: {من قبلهم} في الرضى بأهوائهم في تقليد آبائهم، وهذا كما تقدم في سورة يونس من أن الآيات لا تغني عمن ختم على قلبه، والتذكير بأحوال الماضين من هلاك العاصين ونجاة الطائعين، والاعتراض بين ذلك بقوله {قل انتظروا إني معكم من المنتظرين} وهو يدل على أنه تعالى يغضب ممن أعرض عن تدبر آياته؛ والسير: المرور الممتد في جهة، ومنه أخذ السير، وأخذ السيور من الجلد؛ والنظر: طلب إدراك المعنى بالعين أو القلب، وأصله مقابلة الشيء بالبصر لإدراكه.
Geçmiştekilerin başlarına gelen felaketlerden kurtulmak için onların durumlarından ibret almak en mühim mesele olunca, gaye ile ona bağlı öge arasına buna teşvik eden bir ara cümle ekleyerek şöyle buyurdu: {أفلم يسيروا} “[Hiç mi] gezip dolaşmadılar”, yani bu yalanlayıcılar yürüyüş yapmadılar mı {في الأرض} “yeryüzünde”, yani azı ve çoğu için geçerli olan bu yerde. Kastedilen ibret alma yürüyüşü olunca, buna sebep kılarak şöyle buyurdu: {فينظروا} “ki baksınlar”, yani yürüyüşlerinin akabinde ve onun vesilesiyle; soru edatını zikrederek bunun, hakkında soru sorulmasına özen gösterilmesi gereken büyük bir mesele olduğuna dikkat çekip şöyle buyurdu: {كيف كان عاقبة} “nasıl oldu sonu”, yani akıbeti {الذين} “o kimselerin”. Başlarına gelen büyük felaketler sebebiyle durumlarından ibret alınacak kimseler geçmişteki bazı dönemlerde olduğundan ve bu Kur’an’ın muhataplarının, her birinin durumunda bir öğüt bulunsa bile yeryüzü ahalisini bütünüyle kuşatmaları mümkün olmadığından harf-i cerli ifadeyi getirip şöyle buyurdu: {من قبلهم} “kendilerinden öncekilerin”, atalarını taklit etme hususunda kendi hevalarına uymak bakımından [onların akıbeti nasıl oldu]. Bu da tıpkı Yunus Suresi’nde geçtiği gibi, kalbi mühürlenmiş kimseye ayetlerin fayda vermemesi, isyankarların helaki ve itaat edenlerin kurtuluşu üzerinden geçmiştekilerin durumlarının hatırlatılması ve bunların arasına {قل انتظروا إني معكم من المنتظرين} “De ki: Bekleyin! Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” buyruğunun bir ara cümle olarak girmesi gibidir. Bu da O Yüce Zat'ın, ayetlerini derinlemesine düşünmekten yüz çevirenlere gazaplandığına delalet eder. es-Seyr (السير), bir yönde uzayıp giden geçiştir; seyir (yürüyüş) ve deriden şerit (kayış) çıkarma [kelimeleri] bundan türetilmiştir. en-Nazar (النظر) ise bir manayı gözle veya kalple kavramayı talep etmektir; aslı ise idrak etmek maksadıyla nesneye gözü çevirip bakmaktır.
ولما كان من الممكن أن يدعي مطموس البصيرة أنه كان لهم نوع خير، قال على طريقة إرخاء العنان: {ولدار} أي الساعة أو الحالة {الآخرة} أي التي وقع التنبيه عليها بأمور تفوت الحصر منها دار الدنيا فإنه لا تكون دنيا إلا بقصيا {خير للذين اتقوا} أي حملهم الخوف على جعل الائتمار والانزجار وقاية من حياة أهون مآلها الموت، وإن فرض فيها من المحال أنها امتدت ألف عام، وكان عيشها كله رغداً من غير آلام.
Basireti silinmiş kimsenin onlar için bir nevi hayır bulunduğunu iddia etmesi mümkün olduğundan, müsamaha yoluyla (irhâ-i inân tarikiyle) şöyle buyurdu: {وَلَدَارُ} “Elbette yurdu” yani vakti veya durumu {الْآخِرَةِ} “ahiret [yurdu]” yani sayıya gelmeyecek şeylerle dikkat çekilen, dünyadan sonraki [yurt] -zira en yakını (dünya) olmadan en uzağı (kusyâ) olmaz- {خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} “sakınanlar için daha hayırlıdır.” Yani korkunun, emirleri tutup yasaklardan kaçınmayı, en basit akıbeti ölüm olan bir hayata karşı kalkan yapmaya sevk ettiği kimseler için [daha hayırlıdır]; imkânsız olan bir şey farz edilip o hayat bin yıl sürse ve bütün geçimi elemsiz ve bol olsa bile.
ولما كان تسليم هذا لا يحتاج فيه إلى أكثر من العقل، قال مسبباً عنه منكراً عليهم مبكتاً لهم: {أفلا تعقلون *} أي فيتبعوا الداعي إلى هذا السبيل الأقوم.
Bunu kabul etmek akıldan fazlasına ihtiyaç duymadığından, bunu netice kılarak, onları kınayıp susturmak üzere şöyle buyurdu: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ *} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” ki bu en dosdoğru yola çağıran davetçiye tabi olsunlar.
ولما كان المعنى معلوماً من هذا السياق تقديره: فدعا الرجال المرسلون إلى الله واجتهدوا في إنذار قومهم لخلاصهم من الشقاء،
Bu bağlamdan bilinen mana: 'Gönderilen elçi erkekler Allah'a davet ettiler ve kavimlerini bedbahtlıktan kurtarmak için onları uyarmaya gayret gösterdiler' takdirinde olunca,
وتوعدهم عن الله بأنواع العقوبات إن لم يتبعوهم، وطال عليهم الأمر وتراخى النصر وهم يكذبونهم في تلك الإيعادات ويبكتونهم ويستهزئون بهم، واستمر ذلك من حالهم وحالهم، قال مشيراً إلى ذلك: {حتى إذا استيئس الرسل} أي يئسوا من النصر يأساً عظيماً كأنهم أوجدوه أو طلبوه واستجلبوه من أنفسهم {وظنوا أنهم قد كذبوا} أي فعلوا فعل اليأس العظيم اليأس الذي ظن أنه قد أخلف وعده من الإقبال على التحذير والتبشير والجواب - لمن استهزأ بهم وقال: ما يحبس ما وعدتمونا به - بإن ذلك أمره إلى الله، إن شاء أنجزه، وإن شاء أخره، ليس علينا من أمره شيء؛ ويجوز أن يراد أنهم لمن استبطؤوا النصر وضجروا مما يقاسون من أذى الأعداء، واستبطاء الأولياء {حتى يقول الرسول والذين آمنوا معه} كما يقول الآئس {متى نصر الله} مع علمهم بأن الله تعالى له أن يفعل ما يشاء، عبر عن حالهم ذلك بما هنا - نقل الزمخشري في الكشاف والرازي في اللوامع معناه عن ابن عباس ﵄، هذا على قراءة التخفيف، وأما على قراءة التشديد فالتقدير: وظنوا أنهم قد كذبهم أتباعهم حتى لقد أنكرت عائشة ﵂ قراءة التخفيف، روى البخاري في التفسير
kendilerine tabi olmadıkları takdirde Allah tarafından çeşitli cezalarla onları tehdit ettiler; iş üzerlerinde uzayıp yardım geciktiğinde ise kavimleri onları bu tehditlerde yalanlıyor, susturmaya çalışıyor ve onlarla alay ediyorlardı; onların durumu ile kavimlerinin durumu bu minval üzere devam edip gittiğinde, buna işaret ederek şöyle buyurdu: {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet elçiler ümitlerini kestikleri” yani yardımdan adeta onu kendileri var etmiş veya kendi nefislerinden talep edip çekmiş gibi büyük bir ümitsizliğe düştükleri, {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerine yalan söylendiğini / yalanlandıklarını zannettikleri zaman.” Yani kendilerine verilen sözün tutulmadığını zanneden, son derece ümitsiz bir kimsenin davranışını sergilediler; bu da uyarmaya ve müjdelemeye yönelmek ve kendileriyle alay edip 'Bize vaat ettiğiniz şeyi tutan nedir?' diyen kimseye, bu işin Allah'a ait olduğunu, dilerse gerçekleştireceğini dilerse erteleyeceğini ve bu işten kendilerine hiçbir şey düşmediğini söyleyerek cevap vermekti. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Onlar yardımı gecikmiş bulup düşmanların eziyetinden çektikleri ve dostların [yardımı] gecikmiş saymasından bunaldıklarında, Allah Teâlâ'nın dilediğini yapmaya hakkı olduğunu bildikleri halde ümitsiz bir kimsenin {مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ} dediği gibi {حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Hatta peygamber ve beraberindeki iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek kadar...” oldu da onların bu hali buradaki ifadeyle dile getirildi. Zemahşerî el-Keşşâf'ta ve Râzî el-Levâmi'de bunun manasını İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmişlerdir. Bu, tahfif (şeddesiz küzibû) kıraatine göredir. Teşdidli (küzzibû) kıraate göre ise takdir şöyledir: 'Tabilerinin kendilerini yalanladığını zannettiler.' Hatta Âişe radıyallâhu anhâ tahfif kıraatini inkâr etmiştir; Buhârî Tefsîr'de
وغيره عن عروة بن الزبير أنه سألها عن القراءة: أهي بالتشديد أم بالتخفيف؟ فقالت: إنها بالتشديد، قال قلت: فقد استيقنوا أن قومهم كذبوهم فما هو بالظن، قالت: أجل، لعمري لقد استيقنوا بذلك! فقلت لها: وظنوا أنهم قد كذبوا أي بالتخفيف - قالت: معاذ الله! لم تكن الرسل تظن ذلك بربها، قلت: فما هذه الآية؟ قالت: هم أتباع الرسل الذين آمنوا بربهم وصدقوهم، فطال عليهم البلاء، واستأخر عنهم النصر، حتى إذا استيأس الرسل ممن كذبهم من قومهم وظنوا أنهم أتباعهم قد كذبوهم جاءهم نصر الله عند ذلك. {جاءهم نصرنا} لهم بخذلان أعدائهم {فنجي من نشاء} منهم ومن أعدائهم {ولا يرد بأسنا} أي عذابنا لما له من العظمة {عن القوم} أي وإن كانوا في غاية القوة {المجرمين *} الذين حتمنا دوامهم على القطيعة كما قلنا {ألا يوم يأتيهم ليس مصروفاً عنهم} وحققنا بمن ذكرنا مصارعهم من الأمم، وكل ذلك إعلام بأن سنته جرت بأنه يطيل الامتحان، ويمد زمان الابتلاء والاعتبار، حثاً للأتباع على الصبر وزجراً للمكذبين عن التمادي في الاستهزاء.
ve diğer kaynaklarda Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etmiştir ki o, [Âişe'ye] bu kıraati sormuş: 'Şeddeli midir yoksa şeddesiz midir?' O da: 'Şeddelidir' demiştir. [Urve] dedi ki: 'Kavimlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak bilmişlerdi, bu zan değildir' dedim. O: 'Evet, ömrüme andolsun ki bunu kesin olarak biliyorlardı!' dedi. Ona: '{وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} yani tahfif ile [okunursa ne olur]?' dedim. O: 'Hâşâ! Elçiler Rableri hakkında böyle bir zanda bulunmazlardı' dedi. 'O halde bu ayet nedir?' dedim. Dedi ki: 'Onlar Rablerine iman edip elçileri doğrulayan tabileridir; üzerlerinde bela uzadı ve yardım onlardan gecikti, nihayet elçiler kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan ümitlerini kestiklerinde ve tabilerinin kendilerini yalanladığını zannettiklerinde, işte o anda Allah'ın yardımı onlara geldi.' {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”, düşmanlarını hezimete uğratarak onlara [geldi]; {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} “dilediğimiz kimse kurtarıldı”, onlardan ve düşmanlarından [dilediğimiz kimse]. {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا} “Bizim azabımız geri çevrilmez” yani büyüklüğünden ötürü azabımız [geri çevrilmez], {عَنِ الْقَوْمِ} “topluluktan” ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar, {الْمُجْرِمِينَ *} “günahkârlar [topluluğundan].” Tıpkı {أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ} “Haberiniz olsun ki [azap] onlara geldiği gün, kendilerinden çevrilecek değildir” buyurduğumuz ve helaklerini zikrettiğimiz ümmetlerle bunu gerçekleştirdiğimiz gibi, haklarında kopukluk üzerinde devam etmelerini kesinleştirdiğimiz [suçlulardan]. Bütün bunlar; tabileri sabra teşvik etmek ve yalanlayıcıları da alayda ileri gitmekten caydırmak için, O'nun sünnetinin imtihanı uzatmak, ibtila ve ibret zamanını yaymak şeklinde cereyan ettiğini bildirmektedir.
ومادة «كذب» تدور على ما لا حقيقة له، وأكثر تصاريفها واضح في ذلك، ويستعمل في غير الإنسان، قالوا: كذب البرق والحلم والرجاء والطمع والظن، وكذبت العين: خانها حسها، وكذب الرأي: تبين الأمر بخلاف ما هو به، وكذبته نفسه: منته غير الحق، والكذوب: النفس، لذلك، وأكذبت الناقة وكذبت - إذا ضربها الفحل فتشول أي ترفع ذنبها ثم ترجع حائلاً، لأنها أخلفت ظن حملها، وكذا إذا ظن بها لبن وليس بها، ويقال لمن يصاح به وهو ساكن يرى أنه نائم: قد أكذب، أي عد ذلك الصياح عدماً، والمكذوبة من النساء: الضعيفة، لأنه لما اجتمع فيها ضعف النساء وضعفها عدت عدماً، والمكذوبة على القلب: المرأة الصالحة - كأنها لعزة الصلاح في النساء جعلت عدماً، وكذب الوحشي - إذا جرى ثم وقف ينظر ما وراءه، كأنه لم يصدق بالذي أنفره، ومنه كذب عن كذا - إذا أحجم عنه بعد أن أراده، أو لأنه كذب
'Kef-ze-be' (كذب) maddesi aslı/hakikati olmayan şey ekseninde döner ve çekimlerinin çoğu bu hususta açıktır. İnsandan başkası için de kullanılır; nitekim şimşek, rüya, umut, tamah ve zan için 'kezebe' (boşa çıktı/yalan çıktı) demişlerdir. Gözün hissi yanıldığında 'kezebeti'l-ayn' denir. Mesele olduğunun aksine ortaya çıktığında 'kezebe'r-re'y' denir. Nefsi kişiye batıl şeyler vadettiğinde 'kezebethü nefsühû' denir; bundan dolayı nefse 'el-kezûb' (çok aldatan) denmiştir. Erkek deve aştıktan sonra dişi deve kuyruğunu kaldırıp (şevvelen) sonra gebe kalmadığı anlaşıldığında 'ekzebeti'n-nâka ve kezebet' denir; çünkü gebe olduğu zannını boşa çıkarmıştır. Memesinde süt olduğu zannedilip de süt bulunmadığında da böyledir. Kendisine seslenildiği halde uyuyor görünerek sessiz duran kimse için 'kad ekzebe' denir; yani bu seslenişi yok saydı. Kadınlardan 'el-mekzûbe' (المكذوبة): Zayıf olandır; çünkü kendisinde kadınlık zayıflığı ile şahsi zayıflık bir araya geldiğinde yok hükmünde sayılmıştır. Ters mana ile (kalb yoluyla) el-mekzûbe: Salih kadındır; sanki kadınlar arasında salahın azlığından ötürü yok sayılmıştır. Yabani hayvan koşup sonra arkasına bakmak için durduğunda 'kezebe'l-vahşiyyü' denir; sanki kendisini ürküten şeyi doğrulamamıştır. Bir şeyi istedikten sonra ondan geri durduğunda söylenen 'kezebe an kezâ' da bundandır; yahut
ما ظنه عند الحملة من قتل الأقران، وكذبك الحج أي أمكنك وكذبك الصيد مثله، وهو يؤول إلى الحث لأن المعنى أن الحج لعظم مشقته وطول شقته تنفر النفس عنه، فيكاد أن لا يوجد، وكذا الصيد لشدة فراره وسرعة نفاره وعزة استقراره يكاد أن لا يتمكن منه فيكون صيده كالكذب لا حقيقة له، فقد تبين حينئذ وجه كون «كذب» بمعنى الإغراء ولاح أن قوله «ثلاثة أسفار كذبن عليكم: الحج والعمرة والجهاد» معناه أنها لشدة الصعوبة لا تكاد تمكن من أرادها منها، مع أنه - لقوة داعيته لكثرة ما يرى فيها من الترغيب بالأجر - يكون كالظافر بها، ويؤيده ما قال ابن الأثير في النهاية عن الأخفش: الحج مرفوع ومعناه نصب، لأنه يريد أن يأمره بالحج كما يقال: أمكنك الصيد، يريد: ارمه، وقال أبو علي
hamle anında akranlarını öldürme zannını boşa çıkardığı içindir. 'Kezebeke'l-haccü' sözü 'hac sana imkân verdi' demektir; 'kezebeke's-saydü' da böyledir ve bu teşvike varır. Zira mana şudur: Hac, meşakkatının büyüklüğü ve mesafesinin uzaklığı sebebiyle nefsin kendisinden kaçtığı ve adeta bulunamayacak gibi olduğu bir şeydir; av da şiddetli kaçışı, süratli ürküşü ve durmasının nadirliği sebebiyle neredeyse ele geçirilemez gibidir, dolayısıyla onun avlanması aslı olmayan yalan gibidir. O halde 'kezebe' fiilinin teşvik (iğrâ) manasında oluşunun ve «Üç yolculuk vardır ki size imkân vermiştir / fırsat doğurmuştur: Hac, umre ve cihad» sözünün, zorluğunun şiddetinden ötürü onu dileyen kimseye neredeyse imkân tanımayacağı -bununla birlikte, onda gördüğü ecir teşviklerinin çokluğundan ötürü kuvvetli arzusu sebebiyle ona nail olmuş gibi olacağı- manasına geldiği açıklık kazanmıştır. İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'de Ahfeş'ten naklettiği şu söz de bunu desteklemektedir: 'Hac lafzı merfudur, fakat manası mansuptur; çünkü tıpkı av sana imkân verdi denilip 'onu vur' kastolunduğu gibi, ona haccı emretmek istemektedir.' Ebû Ali
الفارسي في الحجة في قول عنترة:
el-Fârisî, el-Hucce'de Antere'nin şu sözü hakkında şöyle demiştir:
كذب العتيق وماء شن بارد ... إن كنت سائلتي غبوقاً فاذهبي
“Eski şarap ve tulumun soğuk suyu sana hazır... / Benden akşam içkisi isteyeceksen hemen git!”
وإن شئت قلت: إن الكلمة لما كثر استعمالها في الإغراء بالشيء والبعث على طلبه وإيجاده صار كأنه قال بقوله لها: عليك العتيق، أي الزميه، ولا يريد نفيه ولكن إضرابها عما عداه، فيكون العتيق في المعنى مفعولاً به إن كان لفظه مرفوعاً، مثل «سلام عليكم» ونحوه مما يراد به الدعاء واللفظ على الرفع، وحكى محمد بن السري ﵀ عن بعض أهل اللغة في «كذب العتيق» أن مضر تنصب به وأن اليمن ترفع به، وقد تقدم وجه ذلك - انتهى. وأقرب من ذلك جداً وأسهل تناولاً وأخذاً أن الإنسان لا يزال منيع الجناب مصون الحجاب ما كان لازماً للصدق فإذا كذب فقد أمكن من نفسه وهان أمره، فمعنى «ثلاثة أسفار كذبن عليكم أمكنتكم من أنفسها، الحج كل سنة بزوال مانع الكفار عنه،
Dilersen şöyle dersin: Bu kelime bir şeye teşvik etmede, onu talep etmeye ve var etmeye sevk etmede çokça kullanılınca, şairin ona söylediği bu söz adeta 'Eski şaraba sarıl (aleyki'l-atîk)' yani 'ondan ayrılma' demiş gibi olmuştur; onu nefyetmeyi değil, onun dışındakilerden yüz çevirmesini istemektedir. Dolayısıyla 'el-atîk' lafızda merfu olsa bile manada mef'ûlün bih olur; tıpkı dua kastedilip lafzı merfu olan «Selâmün aleyküm» ve benzerleri gibi. Muhammed b. es-Serî rahimehullâh, bazı dil ehlinden 'kezebe'l-atîku' hakkında Muzar kabilesinin bunu mansup, Yemenlilerin ise merfu okuduğunu nakletmiştir; bunun izahı ise yukarıda geçmişti. -Son buldu-. Bundan çok daha yakın ve anlaşılması daha kolay olan şudur: İnsan doğru söze sarıldığı müddetçe saygınlığı korunan ve perdesi muhafaza edilen biri olmaya devam eder; yalan söylediğinde ise kendisine fırsat vermiş ve durumu basitleşmiş olur. O halde «Üç yolculuk vardır ki size imkân vermiştir» ifadesinin manası; 'kendilerini size teslim etmiştir' demektir: Kâfirlerin engeli kalktığı için her sene hac,
والعمرة كل السنة بزوال المفسدين بالقتل وغيره في أشهر الحل، والجهاد كل السنة أيضاً لإباحته في الأشهر الحرم وغيرها، وتخريج مثل: كذبتك الظهائر، وغيره على هذا بين الظهور ولا وقفة فيه ولكون الكاذب يبادر إلى المعاذير ويحاول التخلص كان التعبير بهذا من باب الإغراء، أي انتهز الفرصة وبادر تعسر هذا الإمكان.
helal aylarda öldürme ve benzeri fesat çıkaranların ortadan kalkmasıyla bütün sene boyunca umre ve haram aylarda ve diğerlerinde mubah kılınması sebebiyle yine bütün sene boyunca cihattır. 'Kezebetke'z-zahâir' ve benzerlerinin buna göre tevili gayet açıktır ve onda duraksama yoktur. Yalancının mazeretlere koşup kurtulmaya çalışmasından ötürü bununla ifade edilmesi teşvik (iğrâ) babından olmuştur; yani 'Fırsatı ganimet bil ve bu imkânın zorlaşmasından önce acele et!' demektir.
ولما ذكر سبحانه هذه القصص كما كانت، وحث على الاعتبار بها بقوله: {أفلم يسيروا} وأشار إلى أنه بذلك أجرى سنته وإن طال المدى، أتبعه الجزم بأن في أحاديثهم أعظم عبرة، فقال حثاً على تأملها والاستبصار بها: {لقد كان} أي كوناً هو في غاية المكنة {في قصصهم} أي الخبر العظيم الذي تلي عليك تتبعاً لأخبار الرسل الذين طال بهم البلاء حتى استيأسوا من نوح إلى يوسف ومن بعده - على جميعهم أفضل الصلاة والسلام والتحية والإكرام {عبرة} أي عظة عظيمة وذكرى شريفة {لأولي الألباب} أي
[Allah] Sübhânehu bu kıssaları olduğu gibi zikredip {أَفَلَمْ يَسِيرُوا} “Hiç gezmediler mi?” buyurarak onlardan ibret almaya teşvik edince ve zaman uzasa bile sünnetini böyle cereyan ettirdiğine işaret edince, bunun ardından onların haberlerinde en büyük ibretin bulunduğunu kesin bir dille bildirdi ve onların üzerinde düşünmeye ve onlardan basiret edinmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: {لَقَدْ كَانَ} “Andolsun ki vardı”, yani tam manasıyla sabit bir var oluşla, {فِي قَصَصِهِمْ} “onların kıssalarında”, yani Nûh'tan Yûsuf'a ve ondan sonrakilere kadar -hepsine en üstün salât, selâm, tehiyyet ve ikram olsun- üzerlerindeki bela uzayıp ümitsizliğe düşen elçilerin haberlerini takip ederek sana okunan o büyük haberde, {عِبْرَةٌ} “bir ibret”, yani büyük bir öğüt ve şerefli bir hatırlatma [vardı] {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için.” Yani
لأهل العقول الخالصة من شوائب الكدر يعبرون بها إلى ما يسعدهم بعلم أن من قدر على ما قص من أمر يوسف ﵇ وغيره قادر على أن يعز محمداً صلى الله عليه وعلى آله وسلم ويعلي كلمته وينصره على من عاداه كائناً من كان كما فعل بيوسف وغيره - إلى غير مما ترشد إليه قصصهم من الحكم وتعود إليه من نفائس العبر؛ والقصص: الخبر بما يتلو بعضه بعضاً، من قص الأثر، والألباب: العقول، لأن العقل أنفس ما في الإنسان وأشرف.
bulanıklık şaibelerinden arınmış akıl sahipleri için; Yûsuf aleyhisselâm ve diğerlerinin kıssasında anlatılanlara güç yetirenin, tıpkı Yûsuf'a ve başkalarına yaptığı gibi -kim olursa olsun- Muhammed sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'i aziz kılmaya, onun kelimesini yüceltmeye ve ona düşmanlık edenlere karşı ona yardım etmeye de kadir olduğunu bilerek kendilerini mutlu kılacak şeylere onunla geçerler. Kıssalarının irşat ettiği diğer hikmetler ve döndüğü nefis ibretler de böyledir. el-Kasas (القصص): İz sürmekten (kassü'l-eser) türeyerek birbiri ardınca gelen haberdir. el-Elbâb (الألباب): Akıllardır; çünkü akıl, insandaki en değerli ve en şerefli şeydir.
ولما كان من أجل العبرة في ذلك القطع بحقية القرآن لما بينه من حقائق أحوالهم وخفايا أمورهم ودقائق أخبارهم على هذه الأساليب الباهرة والتفاصيل الظاهرة والمناهيج المعجزة القاهرة، نبه على ذلك بتقدير سؤال فقال: {ما كان} أي هذا القرآن العربي المشتمل على قصصهم وغيره {حديثاً يفترى} كما قال المعاندون - على ما أشير إليه بقوله: {أم يقولون افتراه} ، والافتراء: القطع بالمعنى على خلاف ما هو به في الإخبار عنه، من: فريت الأديم {ولكن} كان {تصديق الذي} كان من الكتب وغيرها {بين يديه} أي قبله الذي هو كاف في الشهادة بصدقه وحقيته في نفسه {و} زاد على
Bu husustaki ibretlerin en büyüğü; onların durumlarının hakikatlerini, gizli işlerini ve haberlerinin inceliklerini bu göz kamaştırıcı üsluplar, açık detaylar ve mucizevi üstün yöntemlerle beyan ettiği için Kur'an'ın hak olduğuna kesin olarak inanmak olduğundan, takdirî bir soruyla buna dikkat çekip şöyle buyurdu: {مَا كَانَ} “O olmadı”, yani onların kıssalarını ve diğer şeyleri içeren bu Arapça Kur'an, {حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ} “uydurulan bir söz”, inatçıların {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” sözünde işaret edildiği üzere söyledikleri gibi [olmadı]. İftirâ: Deriyi kesmekten (feryetü'l-edîm) gelerek, haber vermede manayı olduğunun aksine kesip uydurmaktır. {وَلَٰكِنْ} “Fakat” o, {تَصْدِيقَ الَّذِي} “kendisinden öncekini doğrulayıcıdır”, kitaplardan ve diğerlerinden {بَيْنَ يَدَيْهِ} “önünde olanı” yani kendisinden öncekini; ki bu da bizzat kendisinde onun doğruluğuna ve hakkaniyetine şahitlik etmede yeterlidir. Ve
ذلك بكونه {تفصيل كل شيء} أي يحتاج إليه من أمور الدين والدنيا والآخرة؛ والتفصيل: تفريق الجملة بإعطاء كل قسم حقه {وهدى ورحمة} وبياناً وإكراماً. ولما كان الذي لا ينتفع بالشيء لا يتعلق بشيء منه، قال: {لقوم يؤمنون} أي يقع الإيمان منهم وإن كان بمعنى: يمكن إيمانهم، فهو عام، وما جمع هذه الخلال فهو أبين البيان، فقد انطبق هذا الآخر على أول السورة في أنه الكتاب المبين، وانطبق ما تبع هذه القصص - من الشهادة بحقية القرآن، وأن الرسل ليسوا ملائكة ولا معهم ملائكة للتصديق يظهرون للناس، وأنهم لم يسألوا على الإبلاغ أجراً - على سبب ما تبعته هذه القصص، وهو مضمون قوله تعالى: {فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك} [هود: ١٢] الآية من قولهم {لولا ألقي عليه كنز أو جاء معه ملك} [هود: ١٢] وقولهم: إنه افتراه، على ترتيب ذلك، مع اعتناق هذا الآخر لأول التي تليه، فسبحان من أنزله معجزاً باهراً، وقاضياً بالحق لا يزال ظاهراً، وكيف لا وهو العليم الحكيم - والله ﷾ أعلم.
bunun üzerine {تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin açıklamasıdır”, yani din, dünya ve ahiret işlerinden ihtiyaç duyulan her şeyin [açıklamasıdır]. Tafsîl: Her kısma hakkını vererek bütünü kısımlara ayırmaktır. {وَهُدًى وَرَحْمَةً} “ve bir hidayet ve bir rahmettir”, bir açıklama ve ikramdır. Bir şeyden faydalanmayan kimse onun hiçbir parçasına bağlanamayacağı için şöyle buyurdu: {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için.” Yani kendilerinden iman sadır olan veya 'iman etmeleri mümkün olan' manasında olup umumidir. Bu hasletleri toplayan şey ise beyanın en açığıdır. Böylece bu son kısım, sûrenin başındaki 'el-Kitâbü'l-Mübîn' oluşuna mutabık olmuş; bu kıssaların ardından gelen hususlar da -Kur'an'ın hak olduğuna, elçilerin melek olmadığına, insanlara görünerek tasdik edecek meleklerin onların yanında bulunmadığına ve tebliğe karşılık bir ücret istemediklerine dair şahitlik- bu kıssaların ardından geldiği sebebe, yani onların: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ} “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” [Hûd: 12] ve onu uydurduğu yönündeki sözlerinden ötürü Allah Teâlâ'nın: {فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَىٰ إِلَيْكَ} “Belki de sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin” [Hûd: 12] ayetinin mazmununa aynı tertip üzere tam uygun düşmüştür; üstelik bu son kısım bir sonraki surenin başıyla da kucaklaşmaktadır. O'nu göz kamaştırıcı bir mucize ve daima üstün gelen bir hak hâkimi olarak indirene hamd ve tenzih olsun; nasıl olmasın ki O el-Alîm ve el-Hakîm'dir - Allah azze ve celle en doğrusunu bilir.