ومنه الزبد - بضم وسكون - لخالص اللبن فإنه أخفه، يقال منه: زبدت فلاناً أزبده - إذا أطعمته الزبد، ثم اتسع فيه حتى قيل لمطلق العطية، ومنه: «نهى النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم عن زبد المشركين» ؛ ومنه الزدب - بكسر ثم سكون، وهو النصيب، ويمكن أن يكون من زبد اللبن الزبادُ للنبت، فإنه مرعى ناجع، كأنه شبه به أو لأنه سببه، وكذا شاة مزبدة أي سمينة ويلزم الخفة الإسراع، يقال: تزبد اليمين - إذا أسرع إليها، أو إنها شبهت بالزبد في سهولة التقامه.
Sütün en saf ve en hafifi olduğu için tereyağına da zübd (زُبْد) -ötre ve sükun ile- denmesi bundandır. Bundan türetilerek: Birine tereyağı yedirdiğinde "Zebedtü fülânen ezbüdühû" (زبدت فلاناً أزبده) denir. Sonra bu kelime genişletilerek mutlak ihsan için kullanılmıştır; Nitekim: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve âlihî ve sellem müşriklerin bağışından (zebed) nehyetti» hadisinde de bu manadadır. Kesre ve sükun ile olan zıdb (زِدْب) da pay, nasip demektir. Bitki için kullanılan zübbâd kelimesinin de süt yağından (zübd) gelmiş olması muhtemeldir; zira o besleyici bir otlaktır, sanki ona benzetilmiş veya onun sebebi kılınmıştır. Aynı şekilde semiz koyuna "şâtün müzbide" denmesi de böyledir. Hafiflik acele etmeyi gerektirir; yemine acele ettiğinde "Tezebbede'l-yemîn" (تزبد اليمين) denir veya kolayca yutulması bakımından tereyağına benzetilmiştir.
ولما الزبد أحسن مثل لمعبوداتهم، وكان لا يختص بالماء الذي هو مائع بطبعه بجمع الأوضار والأقذار بجريه، ذكر معه ما يشبهه في النفع من الجوامد الصلبة التي تزبد عند الإذابة مع كونها في حال الجمود في غاية الصفاء والخلوص عن الشوائب على ما يظهر، فقال: {ومما يوقدون} أي إيقاداً مستعلياً {عليه} أي للإذابة {في النار} من المعادن {ابتغاء حلية} تتحلون بها من الأساور والحلق ونحوها {أو} ابتغاء {متاع} تتمتعون به من الدراهم والدنانير والسيوف
Köpük, onların taptığı putlar için en güzel misal olduğunda ve akışıyla kirleri ve pislikleri toplayan tabiatı gereği akışkan suya da mahsus olmadığında; erime esnasında köpüren, bununla birlikte katı haldeyken görünüşte son derece saf ve yabancı maddelerden arınmış olan sert katı maddelerden fayda bakımından ona benzeyeni de onunla birlikte zikrederek şöyle buyurdu: {ومما يوقدون} “üzerinde yaktıkları şeylerden de”, yani eritmek için madenlerin {عليه} “üzerinde” {في النار} “ateşte” alevlendirerek yaktıkları şeylerden; {ابتغاء حلية} “bir süs eşyası elde etmek için”, bilezik, küpe ve benzeri takındığınız süsleri; {أو} “veya” {متاع} “bir eşya” elde etmek için; dirhemler, dinarlar, kılıçlar,
والأواني ونحوها، وأصل المتاع: التمتع الحاضر، فهذا تقسيم حاصر لأنواع الفلز المنوه إليها مع إظهار التهاون به وإن تنافس الناس فيه كما هو شأن الملوك يظهرون المجد والفخار بالاستهانة بما يتنافس الناس فيه {زبد مثله} أي مثل زبد الماء يكشط عن وجهه أو يعلق بأطراف الإناء فيذهب ويبقى ذلك الجوهر خالصاً كالحق إذا زالت عنه الشكوك وانزاحت الشبه.
kaplar ve benzeri faydalandığınız eşyaları elde etmek için [ateşte erittikleri şeylerden de]. Metâ'ın aslı: Elde bulunan faydadır. Bu, insanların uğruna yarışmasına rağmen ona karşı bir ehemmiyetsizlik göstererek sözü edilen maden çeşitlerini içine alan kapsayıcı bir taksimdir; nitekim kralların şanı da insanların uğruna yarıştığı şeyleri küçümseyerek büyüklük ve övünç sergilemektir. {زبد مثله} “bunun gibi bir köpük [çıkar]”, yani suyun köpüğü gibi üzerinden sıyrılıp atılan veya kabın kenarlarına yapışarak yok olup giden bir köpük çıkar; geriye ise şüpheler zail olup tereddütler ortadan kalktığında hak gibi saf ve berrak olan o cevher kalır.
ولما كان هذا في غاية الحسن والانطباق على المقصود، كان سامعه جديراً بأن يهتز فيقول: هذا مما لا يقدر على سوقه هكذا إلا الله تعالى، فيا له من مثل! فأجيب قوله: {كذلك} أي مثل هذا الضرب، العلي الرتب، الغريب العجب، المتين السبب {يضرب الله} أي الذي له الأمر كله {الحق والباطل} أي مثلهما؛ وضرب المثل: تسييره في البلاد يتمثل به الناس.
Bu [misal] son derece güzel ve maksada tam uygun olunca, onu işiten kimsenin heyecanlanıp: "Bunu bu şekilde sevk etmeye ancak Yüce Allah'ın gücü yeter, bu ne muazzam bir misaldir!" demesi uygun düşerdi. Bunun üzerine şu buyrukla cevap verildi: {كذلك} “İşte böylece”, yani bu türden, mertebesi yüce, şaşırtıcı derecede eşsiz ve sebebi sağlam bir misal verme ile; {يضرب الله} “Allah açıklar”, yani bütün emir ve yetki Kendisine ait olan [Allah]; {الحق والباطل} “hak ile batılı”, yani onların misalini [açıklar]. Mesel darbetmek (darb-ı mesel): İnsanların onunla örnek vermesi için onu memleketlerde yaymaktır.
ولما نبه بهذا الفصل على علو رتبه هذا المثل، شرع في شرحه، فقال مبتدئاً بما هو الأهم في هذا المقام، وهو إبطال الباطل الذي أضلهم،
Bu ara cümle ile mezkûr misalin mertebesinin yüceliğine dikkat çekince, onu açıklamaya başladı ve bu makamda en mühim olan hususla, yani onları saptıran batılı iptal etmekle başlayarak şöyle buyurdu:
وهو في تقسيمه على طريق النشر المشوش، فقال: {فأما الزبد} أي الذي هو مثل للباطل المطلق {فيذهب} متعلقاً بالاشجار وجوانب الأودية لأنه يطفو بخفته ويعلق بالأشياء الكثيفة بكثافته {جفاء} قال أبو حيان: أي مضمحلاً متلاشياً لا منفعة فيه ولا بقاء له؛ وقال ابن الأنباري: متفرقاً، من جفأت الريح الغيم - إذا قطعته، وجفأت الرجل: صرعته - انتهى. فهذا مثل الباطل من الشكوك والشبه وما أثاره أهل العناد، لا بقاء له وإن جال جولة - يمتحن الله بها عباده ليظهر الثابت من المزلزل - ثم ينمحق سريعاً؛ وقال الرماني: والجفاء: بنوّ مكان الشيء به حتى يهلك {وأما ما ينفع الناس} من الماء والفلز الذي هو مثل الحق {فيمكث في الأرض} ينتفع الناس بالماء الذي به حياة كل شيء، والفلز الذي به التمام، فالماء والمعدن مثل القرآن لما فيه من حياة القلوب وبقاء الشرع كما أن الماء يحيى الأراضي الميتة، والمعادن تحيي موات العيش وتنظم المعاملات المقتضية لاختلاط
Bu taksiminde neşr-i müşevveş (karışık sıralama) yöntemiyle şöyle buyurdu: {فأما الزبد} “Köpüğe gelince”, yani mutlak batılın misali olan köpük; {فيذهب} “o gider”, hafifliği sebebiyle suyun üstünde yüzdüğü ve yoğunluğu sebebiyle de yoğun nesnelere tutunduğu için ağaçlara ve vadilerin kenarlarına takılarak [yok olur]; {جفاء} “atılıp giden [bir çerçöp olarak]”. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Yani hiçbir faydası ve bekası olmaksızın yok olup heder olarak; İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Dağılarak; bu da "Cefeeti'r-rîhu'l-gayme" (جفأت الريح الغيم) rüzgâr bulutu parçalayıp dağıttığında ve "Cefeetü'r-racüle" (جفأت الرجل) adamı yere serdiğimde kullanılır. -İktibas sonu-. İşte şüphelerden, tereddütlerden ve inat ehlinin ortaya attığı şeylerden ibaret olan batılın misali böyledir; Allah'ın, sarsılan ile sebat edeni açığa çıkarmak üzere kullarını kendisiyle imtihan ettiği bir hamle yapsa bile onun bekası yoktur, sonra çabucak yok olur gider. Rummânî şöyle demiştir: Cüfâ' (جفاء): Bir şeyin helak oluncaya kadar yerinden sökülüp gitmesidir. {وأما ما ينفع الناس} “İnsanlara fayda veren şeye gelince”, su ve madenlerden ibaret olup hakkın misali olan şeye gelince; {فيمكث في الأرض} “o ise yerde kalır”. İnsanlar, her şeyin hayat bulduğu sudan ve kemale ermeyi sağlayan madenden faydalanırlar. Dolayısıyla su ve maden, kalplerin dirilmesi ve şeriatın bekası yönüyle Kur'an'ın misalidir; nitekim su ölü toprakları diriltir, madenler de geçim darlığını canlandırıp
بعض الناس ببعض وائتلافهم بالحاجة، والأودية والأواني مثل القلوب يثبت منه فيها ما تحتمله على قدر سعة القلب وضيقه بحسب الطهارة وقوة الفاهمة.
insanların birbirine karışmasını ve ihtiyaç sebebiyle kaynaşmasını gerektiren muameleleri düzene sokar. Vadiler ve kaplar ise kalplerin misalidir; kalbin genişliği ve darlığına, temizliğine ve anlayış kabiliyetinin gücüne göre taşıyabildiği kadarı onda yerleşip kalır.
ولما انقضى هذا المثل على هذا البيان الذي يعجز دونه الثقلان، لأنه أحسن شيء معنى بأوجر عبارة وأوضح دلالة، كان كأنه قيل: هل يبين كل شيء هذا البيان؟ فقيل: نعم، {كذلك} أي مثل ذلك الضرب {يضرب الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة علماً وقدرة {الأمثال} فيجعلها في غاية الوضوح وإن كانت في غاية الغموض.
Bu misal, insanların ve cinlerin benzerini getirmekten aciz kaldığı böylesi bir açıklama ile tamamlandığında -çünkü o, en veciz ifade ve en açık delaletle manası en güzel olan şeydir- sanki şöyle denilmiş gibi oldu: "Her şey bu açıklıkla beyan edilir mi?" Buna cevaben şöyle buyruldu: Evet, {كذلك} “İşte böylece”, yani o türden misal verme ile; {يضرب الله} “Allah açıklar”, yani ilim ve kudret bakımından tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah]; {الأمثال} “misalleri”; böylece onları, son derece kapalı olsalar bile son derece açık ve anlaşılır kılar.
ومادة «جفا» - واوية ويائية مهموزة وغير مهموزة بكل ترتيب، وهي جفأ جأف فجأ، جفي جيف فيج، جفو جوف فوج، فجو وجف - تدور على الطرح: جفأ الوادي والقدر: رميا بالجفاء أي الزبد وجفأ القدر والوادي: مسح غثاءه أي فطرحه - وجفأه: صرعه، والبرمة في القصعة: كفاها - أي طرح ما فيها - والباب: أغلقه وفتحه - ضد، لأنه في كليهما كالمرمي به، والبقل: قلعه من أصله،
"C-F-E" (جفا) maddesi -vavlı, yâlı, hemzeli ve hemzesiz tüm dizilişleriyle; yani cefe'e (جفأ), ce'efe (جأف), fece'e (فجأ), cefiye (جفي), ceyefe (جيف), feyeca (فيج), cefeve (جفو), cevvefe (جوف), fevvece (فوج), feceve (فجو), vecefe (وجف)- fırlatıp atmak ekseninde döner: Vadi ve tencere köpüğünü dışarı attığında "Cefe'e'l-vâdî ve'l-kıdr" (جفأ الوادي والقدر) denir. Tencere ve vadinin köpüğü sıyrılıp atıldığında "Cefe'e'l-kıdre ve'l-vâdiye" (جفأ القدر والوادي) denir. "Cefe'ehû" (جفأه): Onu yere serdi; "el-Bürmete fi'l-kas'ati" (والبرمة في القصعة): Tenceredekini çanağa boşalttı -yani içindekini döktü-; "el-Bâbe" (والباب): Kapıyı kapattı ve açtı -zıt anlamlıdır, çünkü her iki durumda da fırlatılıp atılmış gibidir-; "el-Bakle" (والبقل): Bitkiyi kökünden söküp attı demektir.
والجفاء - كعزاب: الباطل، لأنه أهل للقذف به والطرح، والسفينة الخالية، لأنا بمعرض قذف الماء لها.
Cüfâ' (الجفاء) -uzzâb vezninde-: Batıl demektir; çünkü o fırlatılıp atılmaya layıktır. Boş gemiye de bu ad verilir; zira suyun onu fırlatıp atmasına maruzdur.
وأجفا ماشيته: أتعبها بالسير ولم يعلفها أي سيرها سيراً كأنها يقذف بها، وجفأ به: طرحه، وجفات البلادُ: ذهب خيرها، فكانت طرحته أو صارت هي أهلاً لأن تطرح وتبعد، والعام جفأةُ إبلنا، وهو أن ينتج أكثرُها، لأنها طرحت أجنّتها.
"Ecfe mâşiyetehû" (وأجفا ماشيته): Hayvanını yürüterek yordu ve ona yem vermedi, yani sanki fırlatıp atarcasına yürüttü demektir. "Cefe'e bihî" (وجفأ به): Onu fırlatıp attı; "Cefeti'l-bilâdü" (وجفات البلادُ): Memleketin bereketi gitti, böylece sanki onu fırlatıp attı ya da kendisi terk edilip uzaklaşılmaya layık hale geldi demektir. "El-Âmu cefe'etü ibilinâ" (والعام جفأة إبلنا): Bu yıl develerimizin çoğunun doğurmasıdır; zira ceninlerini dışarı atmışlardır.
ومن يائيه: جفيته أجفيه: صرعته، والجفاية - بالضم: السفينة الفارغة، والمجفي: المجفو.
Yâlı türevlerinden: "Cefeytühû ecfîhi" (جفيته أجفيه): Onu yere serdim. Cüfâye (الجفاية) -ötre ile-: Boş gemi demektir. Mücfâ (المجفي): Terk edilmiş, yüz çevrilmiş (mücfev) kimsedir.
ومن واويه: جفا الشيء يجفو - إذا لم يلزم مكانه، كأنه فصل من مكانه فطرح به، والجفاء والجفوة: ترك الصلة، واجتفيته: أزلته عن مكانه، وجفا عليه كذا: ثقل، فصار أهلاً لطرحه والانفصال منه، ورجل جافي الخلقة والخلق: كز غليظ، لأن الشيء إذا غلظ لم يلتصق التصاق اللطيف، وأجفى الماشية: أتبعها ولم يدعها تأكل،
Vavlı türevlerinden: "Cefâ'ş-şey'ü yecfû" (جفا الشيء يجفو): Bir şey yerinde durmadığında kullanılır; sanki yerinden koparılıp atılmış gibidir. Cefâ (الجفاء) ve Cefve (الجفوة): İlgiyi ve irtibatı kesmektir. "İctefeytühû" (واجتفيته): Onu yerinden giderdim. "Cefâ aleyhi kezâ" (وجفا عليه كذا): Falanca şey ona ağır geldi, böylece onu atmaya ve ondan ayrılmaya layık hale geldi demektir. "Racülün câfi'l-hılketi ve'l-huluk" (رجل جافي الخلقة والخلق): Yaratılışı ve ahlakı kaba, sert adam demektir; çünkü bir şey kabalaştığında latif olanın yapışması gibi yapışmaz. "Ecfâ'l-mâşiyete" (وأجفى الماشية): Hayvanı yordu ve otlamasına izin vermedi demektir.
وفيه جفوة أي هو جاف، فإن كان مجفواً قيل: به جفوة.
"Fîhi cefvetün" (وفيه جفوة): Onda kabalık ve vefasızlık vardır, yani o vefasız ve katıdır; şayet kendisine vefasızlık edilmiş ise "Bihî cefvetün" (به جفوة) denir.
ومن مقلوبه مهموزاً: جافة: صرعه وذعره أي قذف في قلبه رعباً: والشجرة: قلعها من أصلها، والجآف - كشداد: الصيّاح، كأنه يقذف بصوته، ورجل مجأف: لا ثبات له - كأنه يقذف به من مكانه، والمجؤوف: الجائع والمذعور، كأنه من الجوف، وإنما همزت واوه الأولى لانضمامها مع أنه يمكن تنزيله على أنه قذف فيه ذلك.
Hemzeli ters dizilişlerinden: "Ce'efe" (جأف): Onu yere serdi ve korkuttu, yani kalbine korku attı; ağacı ise kökünden söktü demektir. Ce'âf (الجآف) -şeddâd vezninde-: Çok bağıran kimse demektir, sanki sesini fırlatıp atmaktadır. "Racülün müc'ef" (رجل مجأف): Sebatı olmayan adam demektir, sanki yerinden fırlatılıp atılmıştır. Müc'ûf (المجؤوف): Aç ve korkmuş kimsedir; sanki cevf (iç/karın) kelimesindendir; ilk vav harfi ötreli olduğu için hemzeye dönüşmüştür, bununla birlikte içine bu durumun atılmış olması şeklinde tevil edilmesi de mümkündür.
ومن يائيه: الجيفة: جثة الميت وقد أراح، والجيّاف - كشداد: النباش، وجافت تجيف: أنتنت فصارت متهيئة للطرح والتغييب، وجيّفه: ضربه، لما رآه أهلاً للبعد، وجيّف فلان في كذا وجُيّف أي فَزَّع وأفزع أي طرح في قلبه رعب، فصار لا تسعه أرض، بل يقذف بنفسه من مكان إلى آخر.
Yâlı türevlerinden: Cîfe (الجيفة): Kokmuş ölü cesedidir. Ceyyâf (الجيّاف) -şeddâd vezninde-: Mezar soyguncusudur. "Câfet tecîfü" (جافت تجيف): Koktu, böylece atılmaya ve gömülmeye hazır hale geldi demektir. "Ceyyefehû" (جيّفه): Onu uzaklaştırılmaya layık gördüğü için vurdu demektir. "Ceyyefe fülânün fî kezâ ve cüyyife" (جيّف فلان في كذا وجُيّف): Dehşete kapıldı ve korkutuldu, yani kalbine bir dehşet atıldı; öyle ki hiçbir yer ona dar gelmeye başladı, bilakis kendini bir yerden başka bir yere atar oldu demektir.
ومن واويه: الجوف: المطمئن من الأرض، لأنه يسع
Vavlı türevlerinden: Cevf (الجوف): Yerin çukur ve alçak kısmıdır; zira orası
ما يطرح فيه ويمسكه، ومهما طرح من الجبال من شيء استقر به، والجوف منك: بطنك، لافتقاره إلى طرح الغذاء فيه، وأهل الأغوار يسمون فساطيط عمالهم الأجواف - لطرح أنفسهم وأمتعتهم فيها - وجوف الليل: وسطه - تشبيه بالجوف، والأجوفان: البطن والفرج، والجوف - محركة السعة، والجوفاء من الدلاء: الواسعة، ومن القنا والشجر: الفارغة، والجائفة: جراحة تبلغ الجوف، وتلعه جائفة: قعيرة - لأنها لقعرها بالجوف أشبه منها بالجبل، وجوائف النفس: ما تقعر من الجوف في مقارّ الروح، والمجوف - كمعظم: من لا قلب له - كأن قلبه طرح من جوفه فصار خالياً. والجُوفان - بالضم: أير الحمار - لسعة جوفه، وأجفت الباب: رددته - كأنه من السلب، لأنك سددت جوف البيت، أو أنه شبه الإغلاق بطرح الباب.
içine atılan şeyi alıp tutar ve dağlardan her ne atılırsa orada karar kılar. İnsanın cevfi (جوف): Karnıdır; çünkü içine gıda atılmasına muhtaçtır. Çukur bölge halkı, memurlarının çadırlarına -kendilerini ve eşyalarını içine attıkları için- ecvâf (الأجواف) adını verirler. Cevfü'l-leyl (جوف الليل): Gecenin ortasıdır; cevf (iç) kelimesine benzetilmiştir. Ecvafân (الأجوفان): Karın ve cinsel organdır. Cevf (الجَوَف) -harekeli olarak-: Genişliktir. Delvün cevfâ' (دلو جوفاء): Geniş kova; içi boş mızrak ve ağaç için de bu kullanılır. Câife (الجائفة): Karın boşluğuna kadar ulaşan yaradır. Tel'atün câife (تلعة جائفة): Derin su yarığıdır; zira derinliği sebebiyle dağdan ziyade cevfe (çukura) benzer. Cevâifü'n-nefs (جوائف النفس): Ruhun karargâhında göğüs boşluğunun derinleştiği kısımdır. Mücevvef (المجوف) -muazzam vezninde-: Yüreksiz/korkak kimsedir; sanki kalbi göğsünden sökülüp atılmış ve orası boş kalmıştır. Cûfân (الجُوفان) -ötre ile-: İçinin genişliğinden ötürü eşeğin cinsel organıdır. "Eceftü'l-bâbe" (أجفت الباب): Kapıyı kapattım demektir; sanki yoksun bırakma (selb) anlamındandır, çünkü evin içini kapattın; yahut kapıyı kapatmayı onun fırlatılıp atılmasına benzetmiştir.
ومن مقلوبه مهموزاً: فجئه الأمر - كسمعه ومنعه: هجم عليه من غير أن يشعر، كأنه قذف به إليه، وفجئت الناقة - كفرح: عظم
Hemzeli ters dizilişlerinden: "Fece'ehü'l-emru" (فجئه الأمر) -semia ve menaa vezninde-: Farkında olmadan iş birden başına geldi, sanki ona fırlatılıp atıldı demektir. "Feci'ati'n-nâkatu" (فجئت الناقة) -ferihe vezninde-: Devenin karnı büyüdü,
بطنها، كأنه قذف فيه بشيء، وفجأ - كمنع: جامع، لأنه طرحها وطرح نفسه عليها، والمفاجىء: الأسد، لأنه يخرج بغتة فيثب من غير توقف.
sanki içine bir şey atılmış gibi [şişti]. "Fece'e" (فجأ) -menaa vezninde-: Cinsel ilişkide bulundu demektir; zira kadını yatırmış ve kendini onun üzerine atmıştır. Müfâci' (المفاجىء): Aslandır; çünkü ansızın çıkıp hiç duraksamadan hücum eder.
ومن مقلوبه واوياً: الفجوة: المتسع من الأرض والفرجة - لتهيئها لما يطرح فيها، والفجوة - أيضاً: ساحة الدار وما بين حوافي الحوافر، أي ميامنها ومياسرها، وفجا قوسه: رفع وترها عن كبدها فهي فجواء، وفجا بابه: فتحه، فصار كالجوف، والفجا: تباعد ما بين الركبتين أو الفخذين أو الساقين أو عرقوبي البعير؛ فجي - كرضي فهو أفجى، وعظم بطن الناقة، والفعل كالفعل، والتفجية: الكشف، لأنك طرحت الغطاء، والتفجية - أيضاً: التنحية، وهي واضحة في الطرح، وأفجى: وسّع النفقة على عياله - كأنه يقذف بها قذفاً.
Vavlı ters dizilişlerinden: Fecve (الفجوة): Yerin geniş yeri ve aralık demektir; içine atılacak şeyler için hazır bulunmasından ötürüdür. Fecve (الفجوة) aynı zamanda: Evin avlusu ve toynakların kenarları arası, yani sağları ve solları arasıdır. "Fecâ kavsehû" (فجا قوسه): Yayının kirişini kabzasından ayırıp yükseltti, böylesi yay "fecvâ"dır. "Fecâ bâbehû" (فجا بابه): Kapısını açtı, böylece cevf (iç) gibi oldu. Fecâ (الفجا): İki diz, iki uyluk, iki bacak veya devenin iki incik kemiği arasının açık olmasıdır; "feciye" (فجي) -radiye vezninde- olursa faili "efcâ" gelir. Devenin karnının büyümesi için de aynı fiil kullanılır. Tefciye (التفجية): Örtüyü açmaktır, zira örtüyü atıp kaldırmışsındır. Tefciye aynı zamanda: Uzaklaştırmaktır; bu da fırlatıp atma anlamında açıktır. "Efcâ" (أفجى): Ailesine yaptığı harcamayı genişletti demektir; sanki [parayı] bolca saçıp atmaktadır.
ومن مقلوبه يائياً: أفاج الرجل - إذا أسرع، ومنه الفيج - لرسول السلطان على رجليه - كأنه لسرعته يطرح به في الأرض - هذا
Yâlı ters dizilişlerinden: "Efâce'r-racülü" (أفاج الرجل): Adam acele ettiğinde kullanılır. Hükümdarın yaya ulağına feyc (الفيج) denmesi de bundandır; süratinden ötürü sanki yere fırlatılıp atılmaktadır. Bu,
هو الصحيح الذي صححه صاحب العباب، لأنه معرب بيك، وقيل: إنه واوي، أصله: فيوج، ثم قيل: فيج - ككيس، ثم خفف، وجمعه الفيوج، وقيل: الفيوج: الذين يدخلون السجن ويخرجون ويحرسون، وأفاج في الأرض: ذهب، والقوم: ذهبوا وانتشروا - كأنه قذف بهم، والفيج: الوهد المطمئن من الأرض، لأنه موضع لطرح ما في الأعالي.
el-Ubâb sahibinin de sahih kabul ettiği doğru görüştür; zira o 'peyk' kelimesinin Arapçalaşmış halidir. Denildi ki: O vavlı olup aslı "füyûc"dur; sonra "keyyis" gibi "feyyc" denilmiş, ardından hafifletilmiştir; çoğulu füyûc (الفيوج) gelir. Denildi ki füyûc: Hapishaneye girip çıkan ve bekçilik yapan kimselerdir. "Efâce fi'l-ardı" (أفاج في الأرض): Gitti; "Efâce'l-kavmü" (وأفاج القوم): Topluluk gitti ve yayıldı demektir; sanki fırlatılıp atılmışlardır. Feyc (الفيج): Yerin alçak ve çukur yeridir; zira yüksek yerlerde olan şeylerin atıldığı bir mekândır.
ومن مقلوبه واوياً: الفوج: الجماعة، كأنهم اقتطعوا من الجمهور فقذف بهم، وفاج المسك: فاح وسطع، أي انتشرت رائحته، والنهار: برد، إما بمعنى طرح برده على ما فيه، وإما لإحواجه الحيوان إلى أن يطرح عليه ما يدفئه، وأفاج: أسرع وعدا وأرسل الإبل على الحوض قطعة قطعة، والفاتج: البساط الواسع من الأرض، لتهيئه لما يطرح فيه، من تسمية المحل باسم الحال، وأفاج في عدوه: أبطأ. فهو للسلب، وفاجت الناقة برجيلها: نفحت بهما من خلفها، والفائجة: متسع ما بين كل مرتفعين، كأنه محل طرح ما ينزل منهما.
Vavlı ters dizilişlerinden: Fevc (الفوج): Cemaattir; sanki ana kitleden koparılıp bir kenara atılmışlardır. "Fâce'l-miskü" (فاج المسك): Misk yayıldı ve buram buram koktu, yani kokusu dağıldı demektir. "Fâce'n-nehâru" (وفاج النهار): Gündüz serinledi; ya serinliğini içindekilerin üzerine bırakması anlamında veya canlıları üzerine kendilerini ısıtacak bir şey örtmeye muhtaç bırakması anlamındadır. "Efâce" (أفاج): Hızlandı, koştu ve develeri havuzun başına grup grup saldı demektir. Fâtic (الفاتج): Yerin geniş düzlüğüdür; içine atılan şeyler için elverişli olmasından dolayı halin ismi mahalle verilmiştir. "Efâce fî advihî" (وأفاج في عدوه): Koşusunda yavaşladı; bu yoksunluk (selb) manasındadır. "Fâceti'n-nâkatu bi-ricleyhâ" (وفاجت الناقة برجيلها): Deve iki ayağıyla arkaya doğru çifte attı demektir. Fâice (الفائجة): Her iki yüksek yer arasındaki geniş alandır; sanki o iki yerden inen şeylerin atılma yeridir.
ومن مقلوبه: وجف يجف وجيفاً: اضطرب، والوجف ضرب من سير الإبل والخيل، وجف يجف وأوجفته واستوجف الحب فؤاده: ذهب به، كأنه طرحه منه.
Ters dizilişlerinden: "Vecefe yecifü vecîfen" (وجف يجف وجيفاً): Sarsıldı, titredi; vecf: Deve ve atların hızlı yürüyüşlerinden bir türdür. "Vecefe yecifü ve evceftühû" (وجف يجف وأوجفته) [kullanılır]. "İstevecefe'l-hubbu fu'âdehû" (واستوجف الحب فؤاده): Aşk onun kalbini alıp götürdü, sanki onu yerinden söküp attı demektir.
ولما تم ما للحق والباطل في أنفسهم من الثبات والاضطراب، ذكر ما لأهلهما من الثواب والعقاب جواباً لمن كأنه قال: ما لمن تدبر هذه الأمثال، وأبعد عما أشارت إليه من الضلال، أو حاد عما دعت إليه ومال؟ فأجيب بقوله: {للذين استجابوا} أي طلبوا من أنفسهم الإجابة وأوجدوها {لربهم} أي المحسن إليهم شكراً له، الحالة {الحسنى} أي العظيمة في الحسن، وهي القرار في الجنة فهو جزاءهم؛ قال أبو حيان: وذلك هو النصر في الدنيا وما اختصوا به من نعمه تعالى ودخول الجنة في الآخرة - انتهى. وقد تقدم في سورة يونس ﵊ أنهم يزادون ما لا يعلم قدره إلا الذي فعلوا ذلك خوف عقابه ورجاء ثوابه.
Hak ile batılın kendi mahiyetlerindeki sebat ve sarsıntı tamamlanınca; sanki: "Bu misalleri tefekkür eden, onların işaret ettiği sapıklıktan uzak duran veya onların çağırdığı şeyden sapıp meyleden kimseye ne vardır?" diyen birine cevap olarak hak ve batıl ehlinin göreceği sevap ve cezayı zikrederek şöyle buyurdu: {للذين استجابوا} “İcabet edenler için”, yani kendilerinden icabet etmeyi isteyip bunu yerine getirenlere; {لربهم} “Rablerine”, yani şükür olarak kendilerine ihsanda bulunana [icabet edenlere], {الحسنى} “en güzel olan [durum/mükâfat] vardır”; yani güzellikte pek yüce olan durum ki o da cennetteki karardır, bu onların mükâfatıdır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu, dünyadaki zafer ile Yüce Allah'ın nimetlerinden kendilerine has kıldığı şeyler ve ahirette cennete girmektir. -İktibas sonu-. Yûnus aleyhisselâm suresinde, azabından korkarak ve sevabını umarak bunu yapan kimsenin miktarını ancak Kendisinin bileceği fazlalıklarla mükâfatlandırılacakları daha önce geçmişti.
ولما ذكر ما للطائعين، أتبعه جزاء العاصين، فقال مبتدئاً: {والذين لم يستجيبوا} أي يرغبوا في إيجاد الإجابة {له} وأخبر عن هذا الابتداء قوله معلماً بأن استعجالهم بالعذاب باستعجالهم بالسيئة قبل الحسنة جراءة منهم ناشئة عن جهل صرف تزول عند رؤيتهم عذابه سبحانه، فيبلغون حينئذ بالافتداء غاية الذل فلا يقبل منهم -: {لو أن لهم}
İtaatkâr olanların mükâfatını zikredince, hemen peşinden asilerin cezasını getirerek söze şöyle başladı: {والذين لم يستجيبوا} “İcabet etmeyenler ise”, yani icabeti ortaya koymaya rağbet göstermeyenler, {له} “O'na” [icabet etmeyenler]. Onların iyilikten önce kötülüğü acele istemek suretiyle azabı acele istemelerinin, sırf cehaletten kaynaklanan bir cüret olduğunu; bu cüretin Sübhân olan Allah'ın azabını gördüklerinde yok olup gideceğini ve o vakit fidye verme konusunda zilletin en son noktasına ulaşacaklarını fakat bunun kendilerinden kabul edilmeyeceğini bildirerek bu başlangıcın haberini şöyle verdi: {لو أن لهم} “Eğer onların olsaydı”,
أي في ملكهم وتحت قدرتهم {ما في الأرض} وأكد بقوله: {جميعاً ومثله} وأوضح بقوله: {معه لافتدوا به} أي جعلوا فكاك أنفسهم بغاية جهدهم، وأكده لادعاء الكفرة أنهم لا يذلون لشيء ولا يوهن قواهم شيء، والافتداء: جعل أحد الشيئين بدلاً من الآخر على جهة الاتقاء به، فكأنه قيل: ما الذي دهاهم حتى كان هذا حالهم؟ فقيل - دلالة على أنه لا يقبل منهم الفداء ولو عظم -: {أولئك} أي البعداء البغضاء {لهم سوء الحساب *} والحساب: إحصاء ما على العبد وله، وسوء المؤاخذة، وعدم العفو عن شيء {ومأواهم} أي مستقرهم {جهنم} أي الطبقة التي تلقى داخلها بالتجهم والعبوسة. ولما كان المأوى إنما يأوى إليه صاحبه للراحة فيه بالاتكاء على فرش ونحوه، قال معبراً بمجمع المذام: {وبئس المهاد *} .
yani mülkiyetlerinde ve güçleri altında bulunsaydı; {ما في الأرض} “yeryüzünde bulunanların”; ve şu kavliyle pekiştirdi: {جميعاً ومثله} “tamamı ve bir katı da”; şu kavliyle de açıkladı: {معه لافتدوا به} “onunla birlikte, onu mutlaka fidye verirlerdi”, yani bütün güçleriyle kendilerini kurtarmaya feda ederlerdi. Kâfirlerin hiçbir şeye boyun eğmeyeceklerini ve hiçbir şeyin onların gücünü kıramayacağını iddia etmelerinden ötürü bunu tekit etti. İftidâ: Korunma maksadıyla iki şeyden birini diğerinin yerine bedel kılmaktır. Sanki: "Onların başına ne geldi de bu hale düştüler?" denildi. Bunun üzerine -ne kadar büyük olursa olsun fidyenin onlardan kabul edilmeyeceğine delalet etmek üzere- şöyle buyruldu: {أولئك} “İşte onlar”, yani o uzak ve buğzedilmiş kimseler; {لهم سوء الحساب *} “hesabın kötüsü onlaradır”. Hesap: Kulun aleyhinde ve lehinde olanların sayılmasıdır; [hesabın kötüsü ise] en çetin şekilde hesaba çekilmek ve hiçbir şeyin bağışlanmamasıdır. {ومأواهم} “ve onların barınağı”, yani kalacakları yer {جهنم} “cehennemdir”; yani içine gireni asık surat ve sertlikle karşılayan tabakadır. Barınak, ancak sahibi bir döşek ve benzerine yaslanıp içinde rahatlamak için sığındığı bir yer olduğundan, bütün yerilen hususların toplandığı bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وبئس المهاد *} “O ne kötü bir döşektir!”
ولما افترق حال ما أجاب ومن أعرض في الجزاء، وكان ما مضى مستوفياً طرق البيان بإيضاح الأمر بالجزيئات والأمثلة مع الترغيب والترهيب. فكان جديراً بترتيب الأثر عليه، تسبب عنه الإنكار على
İcabet eden ile yüz çevirenin karşılık bakımından halleri birbirinden ayrılınca ve geçmiş kısımlar da teşvik ve sakındırma ile birlikte tikel meseleler ve misallerle hakikati açıklayarak beyan yollarını eksiksiz ortaya koyunca, bu durum üzerine bir netice bina edilmesine layık hale geldi ve bundan dolayı,
من سوى بين العالم العامل وغيره التفاتاً إلى قوله {هل يستوي الأعمى والبصير} وسوى بين الحق والباطل التفاتاً إلى قوله {كذلك يضرب الله الحق والباطل} فحسن قوله: {أفمن} بفاء السبب {يعلم} علماً نافعاً هو عامل به {إنما} أي الذي {أنزل} أي وجد إنزاله وفرغ منه {إليك من ربك} أي المحسن إليك بأحسن التدبير {الحق} أي الكامل في الحقية، فهو نير العين للبصر والقلب للاستبصار والاعتبار، يهتدي بما يعلم إلى طريق الرشد فيسلكها، وإلى طريق الغي فيتركها، ويفهم الأشارات، وينتفع بالأمثال السائرات، كما يبصر بالبصر طريق النجاة من طريق الهلاك {كمن هو أعمى} لا بصر له ولا بصيرة، لأنه لا يعمل وإن كان عالماً، فهو لا ينتفع بالأمثال، فكأنه قيل: لا يستويان مثلاً أصلاً، ثم علل هذا الإنكار بقوله: {إنما} أي لأنه إنما يعلم ذلك بالتذكر، وإنما {يتذكر} أي يطلب الذكر طلباً عظيماً فيعمل {أولوا} أي أصحاب {الألباب *} أي العقول الصافية الخالصة القابلة للتذكر بالتفكر في أن ما أنزل من عند الله ثابت الأركان راسي القواعد، لا قدر لأحد على إزالة معنى من معانيه ولا هدم شيء من مبانيه
{هل يستوي الأعمى والبصير} “Kör ile gören bir olur mu?” kavline binaen ilmiyle amel eden âlim ile başkasını bir tutan ve {كذلك يضرب الله الحق والباطل} “İşte Allah hak ile batılı böyle açıklar” kavline binaen hak ile batılı bir tutan kimseyi kınamak yerinde oldu. Böylece sebep bildiren 'fâ' ile şöyle buyurması pek güzel düştü: {أفمن} “O halde kimse”, {يعلم} “bilen [kimse]”, kendisiyle amel ettiği faydalı bir ilimle; {إنما} “sadece”, yani o şeyi ki; {أنزل} “indirilen”, yani indirilmesi gerçekleşip tamamlanmış olan şeyi; {إليك من ربك} “Rabbinden sana”, yani en güzel tedbirle sana ihsanda bulunandan; {الحق} “hakkın ta kendisidir”, yani hak oluşunda eksiksizdir; o, göz için görme nuru, kalp için ise basiret ve ibret alma nurudur; bildiği şeyle doğru yola ulaşıp o yolda yürür, azgınlık yoluna karşı da uyanık olup onu terk eder; işaretleri anlar ve yaygın misallerden faydalanır; tıpkı gözün kurtuluş yolunu helak yolundan ayırt edip gördüğü gibi; [böyle bir kimse] {كمن هو أعمى} “kör olan kimse gibi midir?” Ne gözü ne de basireti vardır; çünkü bilse bile amel etmez, dolayısıyla misallerden yararlanmaz. Sanki: "Misal bakımından asla bir olmazlar" denilmiştir. Sonra bu kınamayı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنما} “Ancak”, yani çünkü bu durum ancak düşünüp öğüt almakla bilinir; ve ancak {يتذكر} “öğüt alır”, yani öğüdü büyük bir gayretle arayıp amel eder; {أولوا} “sahipleri”, {الألباب *} “akıl”, yani Allah katından indirilen şeyin rükünlerinin sabit, temellerinin muhkem olduğunu, hiç kimsenin onun manalarından bir manayı gidermeye veya binalarından bir şeyi yıkmaya gücünün yetmeyeceğini tefekkür ederek öğüt almaya elverişli, arı duru ve saf akıl sahipleri.
وأن ما عداه هلهل النسج رث القوى، مخلخل الأركان، دارس الرسم، منطمس الأعلام، مجهول المسالك، مظلم الأرجاء، جم المهالك، وأما القلب الذي لا يرجع عن غيه لمثل هذا البيان فكأنه غير قابل للذكرى، فاستحق أن يعد عدماً، وأن يخص التذكر بالقلب، ومن المعلوم أنه لا يستوي من له لب ومن لا لب له؛ واللب والقلب: أجل ما في الشيء وأخلصه وأجوده.
O'ndan başkasının ise dokusu gevşek, kuvveti çürük, rükünleri sarsık, izleri silinmiş, işaretleri kaybolmuş, yolları meçhul, etrafı karanlık ve helak yerleri pek çoktur. Böylesi bir beyan karşısında sapıklığından dönmeyen kalbe gelince, o sanki öğüt kabul etmez bir haldedir; bu yüzden yok sayılmayı ve öğüt almanın sadece [selim] kalbe has kılınmasını hak etmiştir. Malumdur ki aklı olan ile aklı olmayan asla bir olmaz; lübb ve kalb: Bir şeyin en yüce, en saf ve en kaliteli kısmıdır.
ولما منح سبحانه من فيهم أهلية التذكر بالعقول الدالة على توحيده والانقياد لأوامره، كان كأنه عهد في ذلك، فقال يصف المتذكرين بما يدل قطعاً على أنه لا لب لسواهم: {الذين يوفون} أي يوجدون الوفاء لكل شيء {بعهد الله} أي بسبب العقد المؤكد من الملك الأعلى بأوامره ونواهيه، فيفعلون كلاًّ منهما كما رسمه لهم ولا يوقعون شيئاً منهما مكان الآخر؛ والعهد: العقد المتقدم على الأمر بما يفعل أو يجتنب، والإيفاء: جعل الشيء على مقدار غيره من غير زيادة ولا نقصان.
Sübhân [olan Allah], tevhidine ve emirlerine boyun eğmeye delalet eden akıllar vasıtasıyla kendilerinde öğüt alma kabiliyeti bulunan kimselere bu nimeti bahşedince, sanki bu hususta bir söz almış gibi oldu; böylece öğüt alanları, kendilerinden başkasının aklı olmadığını kesin olarak gösteren niteliklerle tavsif ederek şöyle buyurdu: {الذين يوفون} “Onlar ki tam yerine getirirler”, yani her hususta vefayı ortaya koyarlar; {بعهد الله} “Allah'ın ahdini”, yani en yüce Hükümran'ın emirleri ve yasaklarıyla tekit ettiği ahit sebebiyle; her ikisini de kendilerine çizdiği şekilde yerine getirirler ve hiçbirini diğerinin yerine koymazlar. Ahid: Yapılması veya kaçınılması gereken bir emirden önce gelen akittir. Îfâ (vefa göstermek): Bir şeyi fazlalık ve noksanlık olmaksızın diğerinin ölçüsüne denk kılmaktır.
ولما كان الدليل العقلي محتماً للثبات عليه كما أن الميثاق اللفظي موجب للوفاء به، قال تعالى: {ولا ينقضون الميثاق *} أي الإيثاق ولا الوثاق ولا مكانه ولا زمانه؛ والنقض: حل العقد بفعل ما ينافيه ولا يمكن أن يصح معه، والميثاق: العقد المحكم وهو الأوامر والنواهي المؤكدة بحكم العقل.
Sözlü antlaşma ona vefa göstermeyi gerektirdiği gibi aklî delil de üzerinde sebat etmeyi zorunlu kıldığından Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولا ينقضون الميثاق *} “ve antlaşmayı bozmazlar”; yani ne pekiştirmeyi ne bağı ne de onun mekân ve zamanını [bozarlar]. Nakz: Bir bağı, ona aykırı olan ve kendisiyle birlikte geçerli olması mümkün bulunmayan bir fiille çözmektir. Mîsâk: Akıl yoluyla da tekit edilmiş emir ve yasaklardan ibaret olan sağlam akittir.
ولما كان أمر الله جارياً على منهاج العقل وإن كان قاصراً عنه لا يمكن نيله له من غير مرشد، قال: {والذين يصلون} أي من كل شيء على سبيل الاستمرار {ما أمر الله} أي الذي له الأمر كله؛ وقال: {به أن يوصل} دون «يوصله» ليكون مأموراً بوصله مرتين، ويفيد تجديد الوصل كلما قطعه قاطع على الاستمرار لما تظافر على ذلك من دليلي العقل والنقل؛ والوصل: ضم الثاني إلى الأول من غير فرج.
Allah'ın emri, akıl tek başına ona ulaşmaktan aciz olup bir yol gösterici olmadan onu elde edemese de aklın çizgisine uygun olarak cereyan ettiğinden şöyle buyurdu: {والذين يصلون} “Ve onlar ki bitiştirirler”, yani sürekli bir şekilde her şeyden [bağ kurarlar]; {ما أمر الله} “Allah'ın emrettiği şeyi”, yani bütün emir ve yetki Kendisine ait olan [Allah'ın emrettiğini]; hem aklî hem naklî delillerin bu hususta birleşmesi sebebiyle, iki defa ulaştırılması emredilmiş olsun ve bir kesici kestiğinde sürekli olarak ulaştırmanın yenilenmesini ifade etsin diye "yûsıluhû" yerine {به أن يوصل} “ulaştırılmasını [emrettiği şeyi bitiştirirler]” buyurdu. Vasl: İkincisini birincisine aralarında hiçbir boşluk kalmayacak şekilde eklemektir.
ولما كان الدليل يرشد إلى أن الله تعالى مرجو مرهوب قال: {ويخشون ربهم} أي المحسن إليهم، من أن ينتقم منهم إن خالفوا بقطع الإحسان. ولما كان العقل دالاً بعد تنبيه الرسل على القدرة على المعاد بالقدرة على المبدأ، وكان الخوف منه أعظم الخوف، قال تعالى: {ويخافون} أي يوجدون الخوف إيجاداً مستمراً
Delil, Yüce Allah'ın hem umulan hem de korkulan olduğuna işaret ettiği için şöyle buyurdu: {ويخشون ربهم} “ve Rablerinden çekinirler”, yani ihsanda bulunan Rablerinden, muhalefet ettikleri takdirde ihsanını keserek kendilerinden intikam almasından korkarlar. Akıl, elçilerin uyarmasından sonra ilk yaratılıştaki kudretle ahiretteki dirilişe de güç yetirileceğine delalet ettiğinden ve O'ndan korkmak korkuların en büyüğü olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {ويخافون} “ve korkarlar”, yani sürekli bir korku duyarlar;
{سوء الحساب *} وهو المناقشة فيه من غير عفو، ومن أول السورة إلى هنا تفصيل لقوله تعالى أول البقرة {ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين الذين يؤمنون بالغيب} [البقرة: ١] مع نظره إلى قوله آخر يوسف {ما كان حديثاً يفترى} [يوسف: ١١١] .
{سوء الحساب *} “kötü hesaptan”; o da hiçbir bağışlama olmaksızın inceden inceye hesaba çekilmektir. Surenin başından buraya kadar olan kısım, Yûsuf suresinin sonundaki {ما كان حديثاً يفترى} “Uydurulan bir söz değildir” [Yûsuf: 111] kavline bakışıyla birlikte, Bakara suresinin başındaki Yüce Allah'ın {ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين الذين يؤمنون بالغيب} “İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur. Gayba inanan takva sahipleri için bir hidayettir” [Bakara: 1-2] buyruğunun bir açıklamasıdır.
ولما كان الوفاء بالعهد في غاية الشدة على النفس، قال مشيراً إلى ذلك مع شموله لغيره: {والذين صبروا} أي على طاعات الله وعن معاصيه وفي كل ما ينبغي الصبر فيه، والصبر: الحبس، وهو تجرع مرارة المنع للنفس عما تحب مما لا يجوز فعله {ابتغاء} أي طلب {وجه ربهم} أي المحسن إليهم، وكأنه ذكر الوجه إثارة للحياء وحثاً عليه لا ليقال: ما أجلده! ولا لأنه يعاب بالجزع، ولا لأنه لا طائل تحت الهلع ولا خوف الشماتة.
Ahde vefa göstermek nefse son derece zor geldiğinden, diğerlerini de kapsamakla birlikte buna işaret ederek şöyle buyurdu: {والذين صبروا} “Ve sabredenler”, yani Allah'ın taatlerine, günahlardan kaçınmaya ve sabredilmesi gereken her hususta [sabredenler]. Sabır: Kendini tutmaktır; yapılması caiz olmayan ve nefsin arzuladığı şeylerden nefsi menetmenin acısını yudumlamaktır; {ابتغاء} “isteyerek”, yani arzulayarak; {وجه ربهم} “Rablerinin rızasını”, yani kendilerine ihsanda bulunanın [rızasını]. Sanki "Ne kadar dayanıklı!" denilsin diye değil, sızlanmasıyla ayıplanacağı için değil, telaşlanmanın bir faydası olmadığı için değil ve düşmanların sevinmesinden korktuğu için de değil; sadece hayâyı harekete geçirmek ve ona teşvik etmek için vech (yüz/rıza) kelimesi zikredilmiştir.
ولما كانت أفراد الشيء قد تتفاوت في الشرف، خص بالذكر أشياء مما دخل في العهد والميثاق تشريفاً لها فقال: {وأقاموا الصلاة} لأنها في الوصلة بالله كالميثاق في الوصلة بالموثق له، وقال -: {وأنفقوا} وخفف عنهم بالبعض فقال: {مما رزقناهم} - لأن الإنفاق من أعظم سبب يوصل إلى المقاصد، فهذا إنفاق من المال، وتلك إنفاق من القوى، وقال: {سراً وعلانية} إشارة إلى الحث على استواء الحالتين تنبيهاً على الإخلاص، ويجوز أن يكون المراد بالسر ما ينبغي فيه الإسرار
Bir şeyin fertleri şeref bakımından birbirinden farklı olabileceğinden, ahit ve mîsak kapsamına giren bazı şeyleri şerefine binaen özellikle zikrederek şöyle buyurdu: {وأقاموا الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılarlar”; çünkü o, Allah ile bağ kurmada, güven veren kimseyle bağ kurmadaki mîsak gibidir; ve şöyle buyurdu: {وأنفقوا} “ve infak ederler”; bir kısmını belirterek onların yükünü hafifletti ve şöyle dedi: {مما رزقناهم} “onlara rızık olarak verdiklerimizden”; zira infak etmek maksatlara ulaştıran en büyük sebeplerdendir; nitekim bu maldan infaktır, namaz ise bedeni güçlerden infaktır; ve {سراً وعلانية} “gizli ve açık olarak” buyurdu; bu da ihlasa dikkat çekmek üzere her iki halin eşit olmasına teşviktir. Gizliden kastın nâfileler gibi gizlenmesi gereken ameller,
كالنوافل، وبالعلانية ما يندب إلى إظهاره كالواجب إلا أن يمنع مانع، وهذا تفصيل قوله تعالى
açıktan kastın ise bir engel bulunmadıkça farzlar gibi açığa vurulması müstehap olan ameller olması da caizdir. Bu,
{ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] {واستعينوا بالصبر والصلاة} [البقرة: ٤٥] وقال: {ويدرؤون} أي يدفعون بقوة وفطنة {بالحسنة} أي من القول أو الفعل {السيئة} إشارة إلى ترك المجازاة أو يتبعونها إياها فتمحوها، خوفاً ورجاء وحثاً على جميع الأفعال الصالحة، فهي نتيجة أعمال البر ودرجة المقربين.
Yüce Allah'ın {ويقيمون الصلاة ومما رزقناهم ينفقون} “Namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [Bakara: 3] ve {واستعينوا بالصبر والصلاة} “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara: 45] ayetlerinin tafsilatıdır. Şöyle buyurdu: {ويدرؤون} “ve savarlar”, yani güç ve basiretle defederler; {بالحسنة} “iyilikle”, yani söz veya fiilden olan [iyilikle]; {السيئة} “kötülüğü”; bu da kötülüğe misliyle karşılık vermeyi terk etmeye veya korku, ümit ve tüm salih amellere teşvik amacıyla kötülüğün peşinden onu silecek bir iyilik getirmeye işarettir; bu durum iyilik amellerinin bir neticesi ve mukarreblerin (Allah'a yaklaştırılmışların) derecesidir.
ولما ختم تلك بما يدل على ما بعد الموت ترهيباً، ختم هذه بمثل ذلك ترغيباً فقال: {أولئك} أي العالو الرتبة {لهم عقبى الدار *} وبينها بقوله: {جنات عدن} أي إقامة طويلة - ومنه المعدن وهي أعلى الجنان؛ ثم استأنف بيان تمكنهم فيها فقال: {يدخلونها} .
Önceki kısmı korkutmak amacıyla ölümden sonrasına delalet eden bir hususla bitirince, bu kısmı da teşvik amacıyla benzer bir hususla bitirerek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, yani mertebesi yüce olanlar; {لهم عقبى الدار *} “yurdun sonu onlaradır”. Bunu şu buyruğuyla açıkladı: {جنات عدن} “Adn cennetleri”, yani uzun süreli ikamet yurdu -maden kelimesi de bundandır- ki orası cennetlerin en yücesidir; sonra onların oraya yerleşmelerini yeni bir cümleyle açıklayarak şöyle buyurdu: {يدخلونها} “oraya girerler”.
ولما كانت الدار لا تطيب بدون الحبيب، قال عاطفاً على الضمير المرفوع إشارة إلى أن النسب الخالي غير نافع: {ومن صلح} والصلاح: استقامة الحال على ما يدعو إليه العقل والشرع {من آبائهم} أي الذين كانوا سبباً في إيجادهم {وأزواجهم وذرياتهم} أي الذين تسببوا عنهم؛ ثم زاد في الترغيب بقوله ﷾: {والملائكة يدخلون عليهم} لأن الإكثار من ترداد رسل الملك أعظم في الفخر وأكثر في السرور والعز.
Yurt sevdikler olmadan tat vermeyeceğinden, amelsiz soyun fayda vermeyeceğine işaret etmek üzere merfû zamire atfederek şöyle buyurdu: {ومن صلح} “ve salih olanlar”; salâh: Halin aklın ve şeriatın davet ettiği üzere dosdoğru olmasıdır; {من آبائهم} “babalarından”, yani onların varlıklarına sebep olanlardan; {وأزواجهم وذرياتهم} “eşlerinden ve zürriyetlerinden”, yani kendilerinden türeyenlerden [salih olanlar da oraya girerler]. Sonra Azîz ve Celîl olan [Allah] şu buyruğuyla teşviki artırdı: {والملائكة يدخلون عليهم} “Melekler de onların yanına girerler”; çünkü Hükümran'ın elçilerinin geliş gidişlerinin çok olması övünç bakımından daha büyük, sevinç ve izzet bakımından daha fazladır.
ولما كان إتيانهم من الأماكن المعتادة مع القدرة على غيرها أدل على الأدب والإكرام، قال: {من كل باب *} يقولون لهم: {سلام عليكم} والسلام: التحية بالكرامة على انتفاء كل شائب من مضرة، وبين أن سبب هذا السلام الصبر فقال: {بما صبرتم} أي بصبركم، والذي صبرتم له، والذي صبرتم عليه، إشارة إلى أن الصبر عماد الدين كله. ولما تم ذلك. تسبب عنه قوله: {فنعم عقبى الدار *} وهي المسكن في قرار، المهيأ بالأبنية التي يحتاج إليها والمرافق التي ينتفع بها؛ والعقبى: الانتهاء الذي يؤدي إليه الابتداء من خير أو شر.
Onların başka yerlerden gelmeye güçleri yettiği halde alışılagelmiş yerlerden gelmeleri edep ve ikrama daha çok delalet ettiği için şöyle buyurdu: {من كل باب *} “her kapıdan”. Onlara şöyle derler: {سلام عليكم} “Size selam olsun”. Selam: Her türlü zarar şaibesinin yokluğu üzere ikram ile esenlemektir. Bu selamın sebebinin sabır olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {بما صبرتم} “sabretmenize karşılık”, yani sabrınız sebebiyle, uğruna sabrettiğiniz şey ve üzerine sabrettiğiniz şey karşılığında; bu da sabrın bütün dinin direği olduğuna bir işarettir. Bu tamamlanınca, bundan dolayı şu buyruğu geldi: {فنعم عقبى الدار *} “[Bu] yurdun sonu ne güzeldir!” O da ihtiyaç duyulan binalarla ve faydalanılan imkânlarla hazırlanmış, karar kılınan bir meskendir. Ukbâ: Başlangıcın hayır veya şerden ulaştırdığı nihai sondur.
ولما ذكر ما للناجين، ذكر مآل الهالكين فقال: {والذين ينقضون عهد الله} أي الملك الأعلى فيعملون بخلاف موجبه؛ والنقض: التفريق الذي ينفي تأليف البناء. ولما كان النقض ضاراً ولو كان في أيسر جزء، أدخل الجار فقال: {من بعد ميثاقه} أي الذي أوثقه عليهم بما أعطاهم من العقول وأودعها من القوة على ترتيب المقدمات المنتجة للمقاصد الصالحة الدالة على صحة جميع ما أخبرت به رسله عليهم الصلاة والسلام والتحية والإكرام؛ والميثاق: إحكام العقد بأبلغ ما يكون في مثله {ويقطعون ما} أي الشيء الذي {أمر الله} أي غير ناظرين إلى ما له من العظمة والجلال، وعدل عن أن
Kurtulanların akıbetini zikredince, helak olanların varacağı yeri de zikrederek şöyle buyurdu: {والذين ينقضون عهد الله} “Allah'ın ahdini bozanlar ise”, yani en yüce Hükümran'ın [ahdini], O'nun gereğinin aksine amel ederler; nakz: Binanın uyumunu ortadan kaldıran ayırmadır. Bozmak en küçük bir parçada dahi olsa zararlı olduğundan harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ميثاقه} “onu kesin olarak bağladıktan sonra”, yani peygamberlerinin -onlara salât, selam, tahiyyet ve ikram olsun- haber verdiği her şeyin doğruluğuna delalet eden salih gayelere ulaştıran öncülleri düzenleme gücünü kendilerine bahşettiği ve kalplerine yerleştirdiği akıllarla pekiştirdiği ahdin ardından; mîsâk: Kendi benzerinde olabilecek en beliğ şekilde akdi sağlamlaştırmaktır; {ويقطعون ما} “ve keserler o şeyi ki”, {أمر الله} “Allah'ın emrettiği”, yani O'nun azamet ve celaline bakmaksızın [keserler]; az önce geçtiği üzere "yûsıluhû" demekten vazgeçip
يوصله لما تقدم قريباً فقال: {به أن يوصل} أي لما له من المحاسن الجلية والخفية التي هي عين الصلاح {ويفسدون} أي يوقعون الإفساد {في الأرض} أي في أيِّ جزء كان منهم بوصل ما أمر الله به أن يقطع اتباعاً لأهوائهم، معرضين عن أدلة عقولهم، مستهينين بانتقام الكبير المتعال. ولما كانوا كذلك، استحقوا ضد ما تقدم للمتقين، وذلك هو الطرد والعقاب والغضب والنكال وشؤم اللقاء، فقال ﷾: {أولئك} أي البعداء البغضاء {لهم اللعنة} أي الطرد والبعد {ولهم سوء الدار *} أي أن يكون دارهم الآخرة سيئة بلحاق ما يسوء فيها دون ما يسر.
şöyle buyurdu: {به أن يوصل} “ulaştırılmasını [emrettiği şeyi keserler]”, yani salahın ta kendisi olan açık ve gizli güzelliklerinden ötürü [ulaştırılması emredileni]; {ويفسدون} “ve bozgunculuk yaparlar”, yani fesat çıkarırlar; {في الأرض} “yeryüzünde”, yani akıllarının delillerinden yüz çevirerek ve Kebîr ve Müteâl olan Allah'ın intikamını hiçe sayarak hevalarına uymak suretiyle Allah'ın kesilmesini emrettiği şeyi bitiştirerek kendi aralarındaki herhangi bir kısımda [bozgunculuk yaparlar]. Onlar böyle olunca, takva sahipleri için daha önce zikredilenlerin zıddını hak ettiler; o da kovulmak, azap, gazap, ibretlik ceza ve kavuşmanın uğursuzluğudur; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, yani o uzak ve buğzedilmiş kimseler; {لهم اللعنة} “lanet onlaradır”, yani kovulma ve uzaklaştırma; {ولهم سوء الدار *} “ve yurdun kötüsü de onlaradır”, yani ahiret yurtlarının sevindirici olan hiçbir şey bulunmaksızın sadece üzen şeylerin ulaşmasıyla kötü olmasıdır.
ولما تقدم الحث العظيم على الإنفاق، وأشير إلى أنه من أوثق الأسباب في الوصلة لجميع أوامر الله، وختم بأن للكافر البعد والطرد عن كل خير والسوء، كان موضع أن يقول الكفار: ما لنا يوسع علينا مع بعدنا ويضيق على المؤمن مع وصله واتصاله، وما له لا يبسط له رزقه ليتمكن من إنفاذ ما أمر به إن كان ذلك حقاً؟ فقيل: {الله} أي الذي له الكمال كله {يبسط الرزق} ودل على تمام
İnfaka dair büyük teşvik öne geçip onun Allah'ın bütün emirlerine ulaştıran en sağlam sebeplerden birine işaret ettiği ve kâfir için her türlü hayırdan uzaklaşma, kovulma ve kötülüğün olduğu belirtilerek son bulduğu için, kâfirlerin şöyle demesi muhtemel bir yer oldu: "Biz uzak olduğumuz halde bize niçin [rızık] genişletiliyor da, irtibat kurup bağlanan mümine daraltılıyor? Ve eğer bu bir hak ise emrolunduğu şeyi yerine getirmeye imkân bulsun diye onun rızkı niçin bollaştırılmıyor?" Bunun üzerine şöyle buyruldu: {الله} “Allah”, yani bütün kemalatın sahibi olan [Allah]; {يبسط الرزق} “rızkı genişletir”; ve Azîz ve Celîl olan [Allah], kudretinin tamlığına
قدرته ﷾ بقوله - جلت قدرته -: {لمن يشاء} فيطيع في رزقه أو يعصي {ويقدر} على من يشاء فيجعل رزقه بقدر ضرورته فيصبر أو يجزع لِحكَم دقت عن الأفكار، ثم يجعل ما للكافر سبباً في خذلانه، وفقر المؤمن موجباً لعلو شأنه، فليس الغنى مما يمدح به، ولا الفقر مما يذم به، وإنما يمدح ويذم بالآثار.
kudreti yüce olan [Allah]'ın şu kavliyle delalet etti: {لمن يشاء} “dilediğine”, o da rızkı hususunda ya itaat eder ya isyan eder; {ويقدر} “ve daraltır”, dilediği kimseye de [daraltır], böylece zihinlerin kavramaktan aciz kaldığı hikmetlerden ötürü onun rızkını zaruri ihtiyacı miktarınca kılar da o kimse ya sabreder ya sızlanır. Sonra kâfirin sahip olduğu şeyi onun helakine bir sebep kılar, müminin fakirliğini ise şanının yücelmesine bir vesile yapar. Dolayısıyla zenginlik kendisiyle övünülecek bir şey olmadığı gibi, fakirlik de kendisiyle yerilecek bir şey değildir; ancak ve ancak neticeleriyle övülür veya yerilir.
ولما كانت السعة مظنة الفرح إلا عند من أخلصه الله وهم أقل من القليل، قال عائباً لمن اطمأن إليها: {وفرحوا} أي فبسط لهؤلاء الرزق فبطروا وكفروا وفرحوا {بالحياة الدنيا} أي بكمالها؛ والفرح: لذة في القلب بنيل المشتهى. ولما كانت الدنيا متلاشية في جنب الدار التي ختم بها للمتقين، قال زيادة في الترغيب والترهيب: {وما الحياة الدنيا في الآخرة} أي في جنبها {إلا متاع *} أي حقير متلاش؛ قال الرماني: والمتاع: ما يقع به الانتفاع في العاجل، وأصله: التمتع وهو التلذذ بالأمر الحاضر.
Genişlik, Allah'ın ihlaslı kıldığı ve sayıları azdan da az olan kimseler müstesna sevinç yeri kabul edildiğinden, ona bel bağlayıp güvenenleri kınayarak şöyle buyurdu: {وفرحوا} “ve sevindiler”, yani bunlara rızık bollaştırıldı da şımardılar, küfrettiler ve sevindiler; {بالحياة الدنيا} “dünya hayatıyla”, yani onun geçici nimetleriyle; ferah (sevinç): Arzulanan şeyin elde edilmesiyle kalpte meydana gelen lezzettir. Dünya, takva sahipleri için sonu zikredilen yurdun yanında yok hükmünde kaldığından, teşvik ve sakındırmayı artırmak üzere şöyle buyurdu: {وما الحياة الدنيا في الآخرة} “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında”, yani onun yanı başında; {إلا متاع *} “ancak [geçici] bir menfaattir”, yani değersiz ve yok olup giden bir şeydir. Rummânî şöyle demiştir: Metâ': Peşin olandan elde edilen faydadır; aslı temettu' olup o da hazır olan şeyden lezzet almaktır.
ولما كان العقل أعظم الأدلة، وتقدم أنه مقصور على المتذكرين، إشارة إلى أن من عداهم بقر سارحة، وعرف أن ما دعا إليه الشرع
Akıl delillerin en büyüğü olduğundan ve onların dışındakilerin başıboş otlayan sığırlar olduğuna işaret etmek üzere aklın sadece düşünenlere has kılındığı daha önce geçtiğinden ve şeriatın davet ettiği şeyin bilindiğinden [ötürü]
هو الصلاح، وضده هو الفساد، وكان العقل إنما هو لمعرفة الصلاح فيتبع، والفساد فيجتنب، وكان الطالب لإنزال آية إلى غير ذلك لا سيما بعد آيات متكاثرة ودلالات ظاهرة موضعاً لأن يعجب منه، قال على سبيل التعجب عطفاً على قوله {وفرحوا} مظهراً لما من شأنه الإضمار تنبيهاً على الوصف الذي أوجب لهم التعنت: {ويقول الذين كفروا} أي ستروا ما دعتهم إليه عقولهم من الخير وما لله من الآيات عناداً {لولا} أي هلا ولم لا.
iyilik ve doğruluk, zıddı ise fesattır. Akıl da ancak iyiliği bilip ona uymak, kötülüğü bilip ondan sakınmak içindir. Bir ayet indirilmesini talep eden kimse ise -özellikle pek çok ayet ve açık deliller geldikten sonra- hayrete düşülecek bir konumdadır. [Allah Teâlâ], onların inat etmelerini gerektiren vasfa dikkat çekmek üzere, zamir getirilmesi gereken yerde açık isim zikrederek, {وفرحوا} “ve sevindiler” kavline atıfla taaccüp yoluyla şöyle buyurdu: {ويقول الذين كفروا} “İnkâr edenler derler ki”, yani akıllarının kendilerini davet ettiği hayrı ve Allah'ın ayetlerini inatla örtenler; {لولا} “olsa ya, [niçin indirilmedi]”.
ولما كان ما تحقق أنه من عند الملك لا يحتاج إلى السؤال عن الآتي به، بني للمفعول قوله: {أنزل عليه} أي هذا الرسول ﷺ {آية} أي علامة بينة {من ربه} أي المحسن إليه بالإجابة لما يسأله لنهتدي بها فنؤمن به، وأمره بالجواب عن ذلك بقوله: {قل} أي لهؤلاء المعاندين: ما أشد عنادكم حيث قلتم هذا القول الذي تضمن إنكاركم لأن يكون نزل إلي آية مع أنه لم يؤت أحد من الآيات مثل ما أوتيت، فعلم قطعاً أنه ليس إنزال الآيات سبباً للايمان بل أمره إلى الله {إن الله} أي الذي لا أمر لأحد معه {يضل من يشاء} إضلاله ممن لم ينب، بل أعرض عن دلالة العقل ونقض ما أحكمه
Hükümran olan [Allah] katından geldiği kesinleşen bir şey, onu getiren hakkında soru sormaya ihtiyaç bırakmadığından, şu kavli meçhul fiil kalıbında getirdi: {أنزل عليه} “Ona indirilseydi ya”, yani bu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem; {آية} “bir ayet”, yani apaçık bir mucize; {من ربه} “Rabbinden”, yani hidayete erip kendisine iman edelim diye istediği şeye icabet etmek suretiyle ona lütufta bulunan [Rabbinden]. Ve şu kavliyle buna cevap vermesini emretti: {قل} “De ki”, yani bu inatçılara [şöyle de]: Bana hiçbir kimseye verilmemiş ayetler verilmişken, bana bir ayet inmiş olduğunu inkârınızı içeren bu sözü söylemenizle inadınız ne kadar da şiddetlidir! Böylece kesin olarak anlaşıldı ki ayetlerin indirilmesi imanın sebebi değildir; bilakis iş Allah'a aittir: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani beraberinde hiç kimsenin hükmü bulunmayan [Allah]; {يضل من يشاء} “dilediğini saptırır”, yani yönelmeyen, bilakis aklın delaletinden yüz çevirip onun sağlamlaştırdığı şeyi bozan kimselerden saptırmayı dilediğini;
من ميثاق المقدمات المنتجة للقطع بحقية ما دعت إليه الرسل لما جبل عليه قلبه من الغلظة، فصار بحيث لا يؤمن ولو نزلت عليه كل آية، لأنها كلها متساوية الأقدام في الدعوة إلى ما دعا إليه العقل لمن له عقل، وقد نزل قبل هذا آيات متكاثرة دالات أعظم دلالة على المراد {ويهدي} عند دعاء الداعين {إليه} أي طاعته. بمجرد دليل العقل من غير طلب آية {من أناب} أي من كان قلبه ميالاً مع الأدلة رجاعاً إليها لأنه شاء إنابته كأبي بكر الصديق وغيره ممن تبعه من العشرة المشهود لهم بالجنة وغيرهم، ثم أبدل منهم {الذين آمنوا} أي أوجدوا هذا الوصف {وتطمئن قلوبهم} أي تسكن وتستأنس إلى الدليل بعد الاضطراب بالشكوك لإيجادهم الطمأنينة بعد صفة الإيمان إيجاداً مستمراً دالاً على ثبات إيمانهم لترك العناد، وهذا المضارع في هذا التركيب مما لا يراد به حال ولا استقبال، إنما يراد به الاستمرار على المعنى مع قطع النظر عن الأزمنة {بذكر الله} الذي هو أعظم الآيات في أن المذكور مستجمع لصفات الكمال، فالآية من الاحتباك: ذكر المشيئة أولاً دال على حذفها ثانياً، وذكر الإنابة ثانياً دال على حذف ضدها أولاً.
kalbinde yaratılıştan var olan katılıktan ötürü, peygamberlerin davet ettiği şeyin hak olduğuna kesin kanaat getiren mukaddimelerin bağını [çözüp bozan kimseyi saptırır]. Artık o kimse, aklı olan herkes için aklın davet ettiği şeye çağırmada bütün ayetler eşit seviyede olduğu ve bundan önce de murada en büyük delaleti sunan pek çok ayet indiği halde, üzerine bütün ayetler inse de iman etmeyecek bir hale gelmiştir. {ويهدي} “Ve hidayete erdirir”, davetçiler dua ettiğinde; {إليه} “kendisine”, yani O'na itaate; bir ayet talep etmeksizin sırf aklın deliliyle; {من أناب} “yönelen kimseyi”, yani kalbi delillerle birlikte meyleden ve onlara dönen kimseyi [hidayete erdirir]. Çünkü Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk ve cennetle müjdelenen on sahabeden ona uyan diğerleri ve başkaları gibi O, onun yönelmesini dilemiştir. Sonra onlardan bedel olarak şöyle buyurdu: {الذين آمنوا} “Onlar iman eden”, yani bu vasfı ortaya koyan; {وتطمئن قلوبهم} “ve kalpleri huzur bulan kimselerdir”, yani inadı terk ettikleri için iman vasfından sonra sürekli bir şekilde ve imanlarının sebatına delalet edecek tarzda itminan husule getirdiklerinden, şüphelerle çalkalandıktan sonra delile sükûnet bulup ısınan kimselerdir. Bu terkipteki muzari fiil ile şimdiki zaman veya gelecek zaman kastedilmeyip zamanlardan bağımsız olarak anlamın devamlılığı kastedilmektedir; {بذكر الله} “Allah'ın zikriyle”, zikredilen [Zat]'ın kemal sıfatlarını kendinde topladığına dair ayetlerin en büyüğü olan [zikirle]. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide meşietin zikredilmesi ikincide hazfedildiğine, ikincide inâbenin zikredilmesi de birincide zıddının hazfedildiğine delalet eder.
ولما كان ذلك موضع أن يقول المعاند: ومن يطمئن بذلك؟ فقال: {ألا بذكر الله} أي الذي له الجلال والإكرام،
Bu durum, inatçının "Bununla kim huzur bulur ki?" demesine müsait bir makam olunca şöyle buyurdu: {ألا بذكر الله} “Bilin ki, Allah'ın zikriyle”, yani Celâl ve İkrâm sahibi olan [Allah'ın zikriyle];
لا بذكر غيره {تطمئن القلوب *} فتسكن عن طلب غيره آية غيره، والذكر: حضور المعنى للنفس، وذلك إشارة إلى أن من لم يطمئن به فليس له قلب فضلاً عن أن يكون في قلبه عقل، بل هو من الجمادات، أو إلى أن كل قلب يطمئن به، فمن أخبر عن قلبه بخلاف ذلك فهو كاذب معاند، ومن أذعن وعمل بموجب الطمأنينة فهو مؤمن، ثم أخبر عما لهذا القسم بقوله: {الذين آمنوا} أي أوجدوا وصف الإيمان {وعملوا} أي تصديقاً لدعواهم الإيمان {الصالحات} لطمأنينة قلوبهم إلى الذكر {طوبى لهم} أي خير وطيب وسرور وقرة عين {وحسن مآب *} فكان ذلك مفهماً لحال القسم الآخر، فكأنه قيل: ومن لم يطمئن أو اطمأن قلبه ولم يذعن بؤسي لهم وسوء مآب.
başkasıyla değil; {تطمئن القلوب *} “kalpler huzur bulur”, böylece başkasının bir ayetini talep etmekten vazgeçip sükûnet bulur. Zikir: Mananın nefiste hazır olmasıdır. Bu ifade, O'nunla huzur bulmayanın, kalbinde bir akıl bulunması şöyle dursun, bir kalbe dahi sahip olmadığına, bilakis cansız varlıklardan olduğuna veya her kalbin O'nunla huzur bulacağına, dolayısıyla kalbi hakkında bunun aksini haber verenin yalancı bir inatçı olduğuna; boyun eğip itminanın gereğiyle amel edenin ise mümin olduğuna bir işarettir. Sonra bu zümreye ne verileceğini şu kavliyle haber verdi: {الذين آمنوا} “İman edenler”, yani iman vasfını ortaya koyan; {وعملوا} “ve işleyenler”, yani iman iddialarını doğrulamak üzere; {الصالحات} “salih ameller”, kalpleri zikir ile huzur bulduğu için; {طوبى لهم} “ne mutlu onlara”, yani iyilik, güzellik, sevinç ve göz aydınlığı onlaradır; {وحسن مآب *} “ve güzel bir dönüş yeri de [onlaradır]”. Bu ifade diğer kısmın durumunu da hissettirdi; sanki şöyle denilmiş gibidir: Huzur bulmayan yahut kalbi huzur bulduğu halde boyun eğmeyen kimseye ise yazıklar olsun ve varılacak yerin kötüsü de onlaradır.
ولما كان في ذلك فطم عن إنزال المقترحات، وكان إعراض المقترحين قد طال، وطال البلاء بهم والصبر على أذاهم، كان موضع أن يقال من كافر أو مسلم عيل صبره: أولست مرسلاً يستجاب لك كما كان يستجاب للرسل؟ فقيل: {كذلك} أي مثل إرسال الرسل الذي قدمنا الإشارة إليه في آخر سورة يوسف ﵊ في قولنا {وما أرسلنا من قبلك إلا رجالاً نوحي إليهم} [الأنبياء: ٧]
Bunda teklif edilen mucizelerin indirilmesini kesip menetme bulunduğu ve teklif sahiplerinin yüz çevirmesi uzadığı, onlarla imtihan ve eziyetlerine sabır uzayıp gittiği için, bir kâfir veya sabrı tükenen bir mümin tarafından: "Sen de diğer peygamberlere icabet edildiği gibi duasına icabet olunan bir elçi değil misin?" denilecek bir yer oldu. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {كذلك} “İşte böylece”, yani Yûsuf aleyhisselâm suresinin sonunda {وما أرسلنا من قبلك إلا رجالاً نوحي إليهم} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” [Enbiyâ: 7]
الآية، وفي هذه السورة في قولنا {ولكل قوم هاد} ومثل هذا الإرسال البديع الأمر البعيد الشأن، والذي دربناك عليه غير مرة من أن المرجع إلى الله والكل بيده، فلا قدرة لغيره على هدى ولا ضلال، لا بإنزال الآية ولا غيره {أرسلناك} أي بما لنا من العظمة {في أمة} وهي جماعة كثيرة من الحيوان ترجع إلى معنى خاص لها دون غيرها {قد خلت} .
ayetindeki kavlimizde ve bu surede {ولكل قوم هاد} “Her kavmin bir yol göstericisi vardır” kavlimizde daha önce işaret ettiğimiz peygamber gönderme gibi; ve bu emsalsiz, şanı yüce gönderiliş gibi; ve sana defalarca talim ettiğimiz, dönüşün Allah'a olduğuna ve her şeyin O'nun elinde bulunduğuna, dolayısıyla ne ayet indirmekle ne de başka bir şeyle O'ndan başkasının hidayete veya dalalete gücünün yetmeyeceğine dair [gerçek gibi]; {أرسلناك} “seni gönderdik”, yani azametimizle; {في أمة} “bir ümmet içine”, o da başkalarına değil, kendilerine has özel bir manaya dayanan çok sayıdaki canlı topluluğudur; {قد خلت} “gelip geçmiş”.
ولما كانت الرسل لمن تعم بالفعل الزمان كله، قال: {من قبلها أمم} طال أذاهم لأنبيائهم ومن آمن بهم واستهزاءهم في عدم الإجابة إلى المقترحات وقول كل أمة لنبيها عناداً بعد ما جاءهم من الآيات {لولا أنزل عليه آية} حتى كأنهم تواصوا بهذا القول حتى فعل الرسل وأتباعهم في إقبالهم على الدعاء وإعراضهم عمن يستهزىء بهم - فعل الآئس من الإنزال {لتتلوا} أي أرسلناك فيهم لتتلو {عليهم} أي تقرأ؛ والتلاوة: جعل الثاني يلي الأول بلا فصل {الذي أوحينا إليك} من
Peygamberler bilfiil bütün zamanları kapsamadığı için şöyle buyurdu: {من قبلها أمم} “kendilerinden önce ümmetler”, peygamberlerine ve onlara iman edenlere eziyetleri, teklif ettikleri mucizelerin yerine getirilmemesi hususundaki alayları ve her ümmetin kendilerine gelen ayetlerden sonra inatla peygamberlerine {لولا أنزل عليه آية} “Ona bir ayet indirilseydi ya” demeleri uzayıp giden [ümmetler]. Öyle ki sanki birbirlerine bu sözü vasiyet etmişlerdi; hatta peygamberler ve tâbileri duaya yönelmelerinde ve kendileriyle alay edenlerden yüz çevirmelerinde [mucize] indirilmesinden ümidini kesen kimsenin tavrını sergilemişlerdi. {لتتلوا} “Okuyasın diye”, yani onların içinde okuman için seni gönderdik; {عليهم} “onlara”; tilavet: Aralıksız olarak ikincisini birincisinin peşine getirmektir; {الذي أوحينا إليك} “sana vahyettiğimizi”,
ذكر الله الذي هو أعظم الآيات {وهم} أي والحال أنهم {يكفرون} لا تمل تلاوته عليهم في تلك الحال فإن لنا في هذا حكماً وإن خفيت، وما أرسلناك ومن قبلك من الرسل إلا لتلاوة ما يوحى، لا لطلب الإجابة إلى ما يقترح الأمم من الآيات ظناً أنها تكون سبباً لإيمان أحد، نحن أعلم بهم، وهذا كله تسلية لرسول الله ﷺ، وقوله: {بالرحمن} إشارة إلى كثرة حلمه وطول أناته، وتصوير لتقبيح حالهم في مقابلتهم الإحسان بالإساءة والنعمة بالكفر بأوضح صورة وهم يدعون أنهم أشكر الناس للإحسان وأبعدهم من الكفران. ولما تضمن كفرهم بالرحمن كفرهم بالقرآن ومن أنزل عليه، وكان الكفر بالمنعم في غاية القباحة، كان كأنه قيل: فماذا أفعل حينئذ أنا ومن اتبعني؟ لا نتمنى إجابتهم إلى مقترحاتهم إلا رجاء إيمانهم، وكان جوابهم عن الكفر بالموحى أهم، بدأ به فقال: {قل} عند ذلك إيماناً به {هو} أي الرحمن الذي كفرتم به {ربي} المربي لي بالإيجاد وإدرار النعم، والمحسن إليّ لا غيره، لا أكفر إحسانه كما كفرتموه أنتم، بل أقول: إنه {لا إله إلا هو} أنا به واثق في التربية والنصرة وغيرها.
ayetlerin en büyüğü olan Allah'ın zikrinden [vahyettiğimizi okuyasın diye]. {وهم} “Onlar ise”, yani bu haldeyken; {يكفرون} “inkâr ediyorlar”; bu durumda iken onlara onu okumaktan bıkıp usanma, zira gizli kalsa da bunda bizim hikmetlerimiz vardır. Biz seni ve senden önceki peygamberleri ancak vahyolunanı okumanız için gönderdik, ümmetlerin birinin imanına sebep olacağını sanarak teklif ettikleri ayetlere icabet edilmesini talep etmeniz için değil; biz onları daha iyi biliriz. Bütün bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. O'nun: {بالرحمن} “Rahmân'ı” kavli, O'nun hilminin çokluğuna ve mühletinin genişliğine bir işarettir. Kendilerinin iyiliğe en çok şükreden ve nankörlükten en uzak insanlar olduklarını iddia ederlerken, iyiliğe kötülükle ve nimete küfürle karşılık vermelerindeki çirkin hallerini en açık bir surette tasvirdir. Rahmân'ı inkâr etmeleri, Kur'an'ı ve kendisine indirilen zâtı inkârı da kapsadığından ve nimeti verene nankörlük son derece çirkin olduğundan, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: "O halde ben ve bana uyanlar o zaman ne yapalım? Biz onların iman etmelerini ummaktan başka bir sebeple tekliflerine icabet edilmesini arzu etmiyoruz." Kendisine vahyolunanı inkâr etmelerine cevap vermek daha mühim olduğundan söze onunla başlayıp şöyle buyurdu: {قل} “De ki”, o vakit O'na iman ederek; {هو} “O”, yani inkâr ettiğiniz Rahmân; {ربي} “benim Rabbimdir”, beni yoktan var ederek ve nimetleri bolca akıtarak terbiye eden ve bana ihsanda bulunandır, başkası değil. Sizin O'nun ihsanına nankörlük ettiğiniz gibi ben nankörlük etmem, bilakis derim ki: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur”; terbiye etme, yardım etme ve diğer hususlarda ben O'na güvenirim.
ولما كان تفرده بالإلهية علة لقصر الهمم عليه، قال: {عليه} أي وحده لا شريك له {توكلت} والتوكل: التوثيق في تدبير النفس برده إلى الله على الرضى بما يفعل {وإليه} أي لا إلى غيره {متاب *} أي مرجعي، معنى بالتوبة وحساً بالمعاد، وهذا تعريض بهم في أن سبب كفرتم إنكار يوم الدين.
O'nun ilahlıkta tek olması gayretlerin yalnızca O'na hasredilmesinin gerekçesi olduğundan şöyle buyurdu: {عليه} “Yalnızca O'na”, yani tek başına O'na, O'nun hiçbir ortağı yoktur; {توكلت} “tevekkül ettim”; tevekkül: Nefsin idaresini, O'nun yapacağı şeylere rıza göstererek Allah'a havale etmek suretiyle güvenmektir. {وإليه} “ve yalnız O'nadır”, yani başkasına değil; {متاب *} “tövbem / dönüşüm”, yani hakkıyla kulluk yapmaktaki kusurdan manen tövbe ile, cismen de hesap günündeki dönüş ile merciim O'dur. Bu ifade, onların küfürlerinin sebebinin din gününü inkâr etmek olduğuna dair üstü kapalı bir tarizdir.
ولما فرغ من الجواب عن الكفر بالموحى، عطف على «هو ربي» الجواب عن الكفر بالوحي فقال: {ولو} إشارة إلى أنه يعتقد في القرآن ما هو أهله بعد ما أخبر عن اعتقاده في الرحمن، أي وقل: لو {أن قرآناً} كانت به الآيات المحسوسات بأن {سيرت} أي بأدنى إشارة من مشير ما {به الجبال} أي فأذهبت على ثقلها وصلابتها عن وجه الأرض {أو قطعت} أي كذلك {به الأرض} أي على كثافتها فشققت فتفجرت منها الأنهار {أو كلم به الموتى} فسمعت وأجابت لكان هذا القرآن، لأنه آية لا مثل لها، فكيف يطلبون آية غيره! أو يقال: إن التقدير: لو كان شيء من ذلك بقرآن غيره لكان به - إقراراً لأعينكم - إجابة إلى ما تريدون، لكنه لم تجر عادة لقرآن قبله بأن يكون به ذلك، فلم يكن بهذا القرآن،
Vahyolunana yönelik küfrün cevabı tamamlanınca, Rahmân hakkındaki inancını haber verdikten sonra Kur'an hakkında da layık olduğu inanca sahip olduğunu belirtmek üzere vahye yönelik küfrün cevabını «O benim Rabbimdir» sözüne atfederek şöyle buyurdu: {ولو} “Eğer [olsaydı]”, yani de ki: Eğer; {أن قرآناً} “bir Kur'an”, onunla hissedilir ayetler gerçekleşseydi, şöyle ki: {سيرت} “yürütülseydi”, yani herhangi bir işaret edenin en küçük bir işaretiyle; {به الجبال} “onunla dağlar”, yani ağırlıklarına ve sertliklerine rağmen yerin üzerinden giderilseydi; {أو قطعت} “yahut parça parça edilseydi”, yani aynı şekilde; {به الأرض} “onunla yer”, yani yoğunluğuna rağmen yarılıp içinden ırmaklar fışkırsaydı; {أو كلم به الموتى} “yahut onunla ölüler konuşturulsaydı”, onlar da işitip cevap verselerdi, muhakkak bu Kur'an olurdu! Çünkü o eşi benzeri olmayan bir ayettir; öyleyse nasıl olur da ondan başka bir ayet isterler! Yahut şöyle denilir: Takdir şöyledir: Eğer bunlardan herhangi biri ondan başka bir Kur'an ile olsaydı -gözleriniz aydın olsun diye- istediğiniz şeye icabet edilerek onunla olurdu; fakat ondan önceki hiçbir Kur'an (ilahi kitap) için bunun gerçekleşmesi adet olmamıştır, dolayısıyla bu Kur'an ile de olmamıştır.
لأن الله لم يرد ذلك لحكمه علمها، وليس لأحد غير الله أمر في خرق شيء من العادات، لا لولي ولا لنبي ولا غيرهما حتى يفعل لأجلكم بشفاعة أو بغيرها شيئاً لم يرده الله في الأزل {بل} ويجوز أن يكون التقدير: لو وجد شيء من هذا بقرآن يوماً ما لكان بهذا القرآن، فكان حينئذ يصير كل من حفظ منه شيئاً فعل ما شاء من ذلك، فسير له ما شاء من الجبال إلى ما أراد من الأراضي لما رام من الأغراض، وقطع به ما طلب من الأرض أنهاراً وجناناً وغيرها، وكلم به من اشتهى من الموتى، ثم إذا فتح هذا الباب فلا فرق بين القدرة على هذا والقدرة على غيره، فيصير من حفظ منه شيئاً قادراً على شيء، فبطلت حينئذ حكمة اختصاص الله سبحانه بذلك من أراد من خلص عباده، وأدى ذلك إلى أن يدعي من أراد من الفجرة أن أمر ذلك بيده، يفعل فيه ما يشاء متى شاء، فيصير ادعاءه مقروناً بالفعل شبهة في الشرك، وليعلم قطعاً أنه ليس في يد أحد أمر، بل {الله} أي الذي له صفات الكمال وحده {الأمر} وهو ما يصح أن يؤمر فيه وينهى {جميعاً} في ذلك وغيره، لا لي ولا لأحد من الأنبياء الذين قلتم
Çünkü Allah bildiği hikmetlerden ötürü bunu murat etmemiştir. Ne bir velinin, ne bir peygamberin ve ne de başkasının adetlerin aşılması hususunda Allah'tan başka hiçbir hüküm ve yetkisi yoktur ki, şefaatle veya başka bir yolla Allah'ın ezelde dilemediği bir şeyi sizin hatırınız için yapsın. {بل} “Bilakis”. Takdirin şöyle olması da caizdir: Eğer bir gün bir Kur'an ile bunlardan bir şey gerçekleşecek olsaydı, bu Kur'an ile olurdu; o takdirde ondan bir şey ezberleyen herkes bunlardan dilediğini yapar, hedeflediği gayeler uğruna istediği dağları istediği arazilere yürütür, onunla arzuladığı yeri yarıp ırmaklar, bahçeler ve benzeri şeyler açar ve canının istediği ölülerle konuşurdu. Sonra bu kapı açıldığında, buna güç yetirmekle başkasına güç yetirmek arasında bir fark kalmaz, böylece ondan bir şey ezberleyen kimse herhangi bir şeye muktedir olurdu. O zaman Allah Teâlâ'nın bunu seçkin kullarından dilediğine has kılmasındaki hikmet batıl olur ve bu durum, facirlerden dilediği kimsenin bu işin kendi elinde olduğunu, dilediği zaman dilediğini yapacağını iddia etmesine yol açardı; böylece onun bu iddiası fiille birleşerek şirk hususunda bir şüphe haline gelirdi. Kesin olarak bilinsin ki hiç kimsenin elinde bir hüküm ve yetki yoktur; bilakis {الله} “Allah'a aittir”, yani tek başına bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'a aittir]; {الأمر} “emir / bütün hüküm”, o da emredilip nehyedilmesi sahih olan şeydir; {جميعاً} “bütünüyle”, bu hususta ve diğerlerinde [bütün hüküm O'nundur]; ne bana, ne de 'Ben onlardan daha alt derecede değilim' dediğiniz peygamberlerden hiçbirine ait değildir.
إني لست أدنى منزلة منهم، وأما الخوارق التي كانت لهم فلولا أن شاءها لما كانت، فالأمر إليه وحده، مهما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن، وكأن هذا جواب لما حكي في السيرة النبوية أن الكفار تفتنوا به؛ قال ابن إسحاق: ثم إن الإسلام جعل يفشو بمكة في قبائل قريش في الرجال والنساء، فاجتمع أشرافهم فأرسلوا إليه ﷺ فكلموه في الكف عنهم وعرضوا عليه أن يملكوه عليهم وغير ذلك فأبى وقال:
Onların gösterdiği harikulade hallere gelince, Allah onları dilemeseydi asla olmazlardı. Bütün iş yalnızca O'na aittir; O ne dilerse olur, dilemediği şey ise olmaz. Sanki bu, siyerde nakledilen kâfirlerin kendisini sınamalarına bir cevaptır. İbn İshâk şöyle demiştir: Sonra Mekke'de Kureyş kabileleri arasında erkekler ve kadınlar nezdinde İslam yayılmaya başladı. Onların ileri gelenleri toplandı ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem haber gönderip kendilerinden el çekmesi hususunda konuştular; onu kendilerine kral yapmayı ve başka şeyleri teklif ettiler, fakat o reddetti ve şöyle buyurdu:
«» إن الله بعثني إليكم رسولاً، وأنزل عليّ كتاباً، وأمرني أن أكون لكم بشيراً ونذيراً «، فقالوا: فإنك قد علمت أنه ليس أحد من الناس أضيق بلداً ولا أقل ماء ولا أشد عيشاً منا، فسل لنا ربك الذي بعثك بما بعثك به فليسير عنا هذه الجبال التي قد ضيقت علينا، وليبسط لنا بلادنا، وليخرق فيها أنهاراً كأنهار الشام والعراق - زاد البغوي: فلست كما زعمت بأهون على ربك من داود حيث سخر له الجبال تسبح معه، أو سخر لنا الريح فنركبها إلى الشام لميرتنا، ونرجع في
«Şüphesiz Allah beni size bir elçi olarak gönderdi, bana bir Kitap indirdi ve size bir müjdeci ve bir uyarıcı olmamı emretti.» Bunun üzerine şöyle dediler: "Sen pekâlâ bilirsin ki insanlardan yurdu bizden daha dar, suyu bizden daha kıt ve geçimi bizden daha zor olan hiç kimse yoktur. Seni getirdiğin şeyle gönderen Rabbinden bizim için iste de bizi sıkıştıran şu dağları bizden uzaklaştırsın, yurtlarımızı genişletsin ve buralarda Şam ve Irak ırmakları gibi ırmaklar yarsın." -Begavî şunu eklemiştir: "Sen iddia ettiğin gibi, dağları kendisiyle birlikte tesbih etsin diye emrine verdiği Dâvûd'dan daha değersiz değilsin Rabbinin katında. Yahut rüzgârı bizim emrimize versin de zahiremizi temin etmek için ona binip Şam'a gidelim ve aynı
يومنا فقد سخرت الريح لسليمان كما زعمت - رجع إلى ابن إسحاق: وليبعث لنا من مضى من آبائنا، وليكن فيمن يبعث لنا منهم قصي بن كلاب، فإنه كان شيخ صدق، فنسألهم عما تقول أحق هو أم باطل! فإن صدقوك وصنعت ما سألناك صدقناك وعرفنا به منزلتك من الله، وأنه بعثك إلينا رسولاً كما تقدم - زاد البغوي: فإن عيسى كان يحيي الموتى، ولست بأهون على ربك منه» فكان سؤالهم هذا متضمناً لادعائهم أن دعواه إنزال القرآن لا تصح إلا أن فعل هذه الاشياء.
günümüzde geri dönelim; zira iddia ettiğin gibi rüzgâr Süleyman'ın emrine verilmişti." -İbn İshâk'ın rivayetine dönülürse-: "Ve geçmiş atalarımızı bizim için diriltsin; diriltecekleri arasında Kusayy b. Kilâb da olsun, çünkü o doğru sözlü bir ihtiyar idi. Onlara senin söylediklerinin hak mı yoksa batıl mı olduğunu soralım! Eğer onlar seni doğrular ve sen de istediklerimizi yaparsan seni tasdik ederiz ve bununla senin Allah katındaki yerini ve daha önce geçtiği gibi O'nun seni bize elçi olarak gönderdiğini anlarız." -Begavî şunu eklemiştir: "Zira İsa ölüleri diriltiyordu, sen de Rabbinin katında ondan daha değersiz değilsin." Onların bu talebi, bu şeyleri yapmadıkça onun Kur'an'ın indirildiğine dair davasının sahih olmayacağı iddiasını içermekteydi.
ولما كان هذا كله إقناطاً من حصول الإيمان لأحد بما يقترح، تسبب عنه الإنكار على من لم يفد فيه ذلك فقال تعالى: {أفلم} بفاء السبب {ييئس الذين آمنوا} من إيمان مقترحي الآيات بما يقترحون لعلمهم {أن} أي بأنه {لو يشاء الله} أي الذي له صفات الكمال - هداية كل أحد مشيئة مقترنة بوجوده {لهدى الناس} وبين أن اللام للاستغراق بقوله: {جميعاً} أي بأيسر مشيئة، والعلم بالشيء يوجب اليأس من خلافه،
Bütün bunlar teklif edilen şeylerle hiç kimsenin iman etmeyeceğinden ümit kestirmek olunca, bunun kendilerine fayda vermediği kimseleri inkâr neticesini doğurdu; bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أفلم} “Hâlâ ...medi mi?”, sebebiyet ifade eden fâ harfiyle; {ييئس الذين آمنوا} “iman edenler ümit kesmedi mi?”, ayet teklif edenlerin teklif ettikleri şeylerle iman etmelerinden [ümit kesmediler mi], çünkü bildiler {أن} “ki”, yani şüphesiz; {لو يشاء الله} “eğer Allah dileseydi”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], her bir ferdin hidayetini varlığıyla bitişik bir iradeyle dileseydi; {لهدى الناس} “insanları hidayete erdirirdi”; ve şu kavliyle lâm harfinin istiğrâk (bütün fertleri kapsama) için olduğunu açıkladı: {جميعاً} “hepsini birden”, yani en kolay bir iradeyle [hidayete erdirirdi]. Bir şeyi bilmek, onun aksinden ümit kesmeyi gerektirir.
لكنه لم يهدهم جميعاً فلم يشأ ذلك، ولا يكون إلا ما شاءه، فلا يزال فريق منهم كافراً، فقد وضح أن {ييئس} على بابها، وكذا في البيت الذي استشهدوا به على أنها بمعنى «علم» يمكن أن يكون معناه: ألم تيأسوا عن أذاي أو عن قتلي علماً منكم بأني ابن فارس زهدم، فلا يضيع لي ثأر، وكذا قراءة علي ومن معه من الصحابة رضوان الله عليهم أجمعين - أفلم - يتبين الذين آمنوا - أي أن أهل الضلال لا يؤمنون لآية من الآيات علماً منهم بأن الأمر لله جميعاً، وأن إيمانهم ليس موقوفاً على غير مشيئته.
Fakat O, onların hepsini hidayete erdirmedi, dolayısıyla bunu dilemedi; ve ancak O'nun dilediği şey olur; bu sebeple onlardan bir grup kâfir kalmaya devam edecektir. Böylece {ييئس} kelimesinin kendi hakiki anlamında olduğu açıklık kazanmıştır. Nitekim onun «bildi» manasında olduğuna delil getirdikleri beyitte de mananın şöyle olması muhtemeldir: "Benim Zehdem'in süvarisinin oğlu olduğumu ve intikamımın asla zayi olmayacağını bildiğiniz için bana eziyet etmekten veya beni öldürmekten ümidinizi kesmediniz mi?" Aynı şekilde Hz. Ali ve onunla birlikteki sahabelerin -Allah hepsinden razı olsun- "أفلم يتبين الذين آمنوا" (İman edenler açıkça anlamadı mı?) şeklindeki kıraati de şudur: Yani işin bütünüyle Allah'a ait olduğunu ve onların imanının O'nun meşietinden başkasına bağlı olmadığını bildikleri için, dalalet ehlinin hiçbir ayetle iman etmeyeceğini [anlamadılar mı?].
ولما علم من ذلك أن بعضهم لا يؤمن، ضاقت صدور المؤمنين
Onlardan bazılarının iman etmeyeceği bundan anlaşılınca, müminlerin göğüsleri daraldı
لذلك لما يعاينونه من أذى الكفار فأتبعه ما يسليهم عاطفاً على ما قدرته من نتيجة عدم المشيئة، فقال: {ولا يزال الذين كفروا} أي ستروا ضياء عقولهم {تصيبهم بما صنعوا} أي مما مرنوا عليه من الشر حتى صار لهم طبعاً {قارعة} أي داهية تزعجهم بالنقمة من بأسه على يد من يشاء، وهو من الضرب بالمقرعة {أو تحل} أي تنزل نزولاً ثانياً تلك القارعة {قريباً من دارهم} أي فتوهن أمرهم {حتى يأتي وعد الله} أي الملك الأعظم بفتح مكة أو بالنصر على جميع الكفرة في زمن عيسى ﵇ فينقطع ذلك، لأنه لا يُبقي على الأرض كافراً، وفي غير ذلك من الأزمان كزمن فتح مكة المشرفة، فيكون المعنى خاصاً بالبعض {إن الله} أي الذي له مجامع الكمال {لا يخلف الميعاد} أي الوعد ولا زمانه ولا مكانه؛ والوعد: عقد الخبر بتضمن النفع، والوعيد: عقده بالزجر والضر، والإخلاف: نقض ما تضمن الخبر من خير أو شر.
kâfirlerin eziyetlerini bizzat gördükleri için buna [üzüldüler]; bunun üzerine meşietin bulunmamasının neticesi olarak takdir ettiğim şeye atıfla onları teselli eden şu ifadeyi peşinden getirdi: {ولا يزال الذين كفروا} “İnkâr edenlerin başından eksik olmayacaktır”, yani akıllarının nurunu örtenlerin; {تصيبهم بما صنعوا} “yaptıkları şeyler sebebiyle kendilerine isabet eden”, yani kendilerinde bir huy haline gelinceye kadar alıştıkları kötülükler sebebiyle; {قارعة} “büyük bir felaket”, dilediği kimsenin eliyle O'nun şiddetli azabından bir ceza ile onları sarsan bir bela; bu da 'el-makraa' (kamçı) ile vurmaktan gelir; {أو تحل} “yahut inecek”, yani o felaket ikinci bir inişle inecek; {قريباً من دارهم} “yurtlarının yakınına”, yani onların durumunu zayıflatacak; {حتى يأتي وعد الله} “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar”, yani en yüce Hükümran'ın Mekke'nin fethi veya İsa aleyhisselâm zamanında bütün kâfirlere karşı yardım vaadi gelinceye kadar [bu devam eder] ve o zaman bu durum kesintiye uğrar; çünkü o, yeryüzünde hiçbir kâfiri bırakmaz. Mekke-i Mükerreme'nin fethi zamanı gibi diğer zamanlarda ise mana bazısına mahsus olur. {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani bütün kemalatın sahibi olan [Allah]; {لا يخلف الميعاد} “sözünden dönmez”, yani ne vaadinden, ne onun zamanından ne de mekânından döner. Vaad: Faydayı içeren haber akdidir; vaîd: Sakındırma ve zararla olan akittir; ihlâf ise: Haberin içerdiği hayır veya şerri bozmaktır.
ولما تم الجواب عن كفرهم بالموحي وما أوحاه إليه وما اشتد
Vahyedene, O'nun ona vahyettiğine ve kendisine son derece
تعلقه به، عطف على ذلك تأسية بالموحى إليه ﷺ، لأن الحاث على تميز الإجابة إلى الآيات المقترحات استهزاء الكفار، فقال: {ولقد استهزىء} أي من أدنى الخلق وغيرهم {برسل} .
bağlı olduğu şeylere yönelik küfürlerinin cevabı tamamlanınca, kendisine vahyedilen [Peygamber'i] sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek üzere buna atıfta bulundu; çünkü teklif edilen ayetlerin getirilmesini istemeye sevk eden şey kâfirlerin alayı idi; bu sebeple şöyle buyurdu: {ولقد استهزىء} “Andolsun alay edilmişti”, yani yaratılmışların en aşağılık olanları ve başkaları tarafından; {برسل} “peygamberlerle”.
ولما كان الإرسال لم يعم جميع الأزمان فضلاً عن الاستهزاء، أدخل الجار فقال: {من قبلك} لعدم إتيانهم بالمقترحات؛ والاستهزاء: طلب الهزوء، وهو الإظهار خلاف الإضمار للاستصغار {فأمليت} أي فتسبب عن استهزائهم ذلك أني أمليت {للذين كفروا} أي أمهلتهم في خفض وسعة كالبهيمة يملى لها، أي يمد في المرعى، ولم أجعل ذلك سبباً لإجابتهم إلى ما اقترحوا ولا معاجلتهم بالعذاب فعل الضيق الفطن {ثم} بعد طول الإملاء {أخذتهم} أي أخذ قهر وانتقام {فكيف} أي فكان أخذي لهم سبباً لأن يسأل من كان يستبطىء رسلنا أو يظن بنا تهاوناً بهم، فيقال له: كيف {كان عقاب *} فهو استفهام معناه التعجب مما حل بالمكذبين والتقرير، وفي ضمنه وعيد شديد.
Peygamber gönderme bütün zamanları kapsamadığı gibi alay edilme de kapsamadığından, cer harfini dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önceki”, teklif edilen şeyleri getirmedikleri için; istihzâ: Alay etmeyi talep etmektir, o da küçümsemek için gizlediğinin aksini açığa vurmaktır. {فأمليت} “Ben de mühlet verdim”, yani onların bu alayları sebebiyle ben mühlet verdim; {للذين كفروا} “inkâr edenlere”, yani otlağı genişletilip salıverilen hayvan gibi onları rahatlık ve bolluk içinde erteledim; bunu onların teklif ettikleri şeylere icabet edilmesine bir sebep kılmadığım gibi, daralıp öfkelenen birinin yapacağı gibi azapla acele de etmedim. {ثم} “Sonra”, uzun bir mühletten sonra; {أخذتهم} “onları yakaladım”, yani kahredici ve intikam alıcı bir yakalayışla [yakaladım]. {فكيف} “Nasıl oldu?”, yani benim onları yakalamam, elçilerimizin gelişini gecikmiş sayan veya onları hafife aldığımızı zanneden kimsenin sormasına sebep oldu da ona şöyle denildi: Nasıl; {كان عقاب *} “oldu cezalandırmam?” Bu, yalanlayanların başına gelenlerden taaccüp etmeyi ve ikrar ettirmeyi ifade eden bir istifhamdır ve zımnında şiddetli bir tehdit vardır.
فلما تقرر - بما مضى من قدرته تعالى على الثواب والعقاب وخفضه الأرضين ورفعه السماوات ونصبه الدلالات بباهر الآيات البينات - أن ليس لأحد غيره أمر ما، وتحرر أن كل أحد في قبضته، تسبب عن ذلك أن يقال: {أفمن هو قائم} ولما كان القيام دالاً على الاستعلاء أوضحه بقوله: {على كل نفس} أي صالحة وغيرها {بما كسبت} - يفعل بها ما يشاء من الإملاء والأخذ وغيرهما - كمن ليس كذلك، مثل شركائهم التي ليس لها قيام على شيء أصلاً.
Geçmişte geçen, Allah Teâlâ'nın sevap ve cezaya gücünün yetmesi, yerleri alçaltıp gökleri yükseltmesi ve göz alıcı apaçık delillerle işaretler koymasıyla, O'ndan başka hiçbir kimsenin hiçbir hüküm ve yetkisinin bulunmadığı sabit olup herkesin O'nun kabzasında olduğu kesinleşince, bunun neticesinde şöyle denildi: {أفمن هو قائم} “Gözetip duran kimse mi?”; kıyâm (ayakta durup gözetme) hâkimiyet ve üstünlüğe delalet ettiğinden, onu şu kavliyle açıkladı: {على كل نفس} “her nefsi”, yani salih olanı ve olmayanı; {بما كسبت} “kazandığı şeyle”, yani mühlet verme, yakalama ve diğer hususlarda ona dilediğini yaparak [gözeten kimse], böyle olmayan kimse gibi midir; hiçbir şey üzerinde asla bir gözetimi ve hâkimiyeti bulunmayan ortakları gibi [midir]?
ولما كان الجواب قطعاً: ليس كمثله شيء، كان كأنه قيل استعظاماً لهذا السؤال: من الذي توهم أن له مثلاً؟ فقيل: الذين كفروا به {وجعلوا لله} أي الملك الأعظم {شركاء} ويجوز أن يقدر ل «من» خبر معناه: لم يوحدوه، ويعطف عليه {وجعلوا} ، فكأنه قيل: فماذا يفعل بهم؟ فقيل: {قل سموهم} بأسمائهم الحقيقية، فإنهم إذا سموهم وعرفت حقائقهم أنها حجارة أو غير ذلك مما هو مركز العجز ومحل الفقر، عرف ما هم عليه من سخافة العقول وركاكة الآراء، ثم قل لهم: أرجعتم عن ذلك إلى الإقرار بأنهم من جملة عبيده {أم تنبئونه} أي تخبرونه إخباراً عظيماً {بما لا يعلم} وعلمه محيط بكل شيء {في الأرض} من كونها آلهة ببرهان قاطع.
Cevap kesinlikle "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" olunca, bu sorunun büyüklüğünü belirtmek üzere sanki şöyle denildi: O'nun bir benzeri olduğunu kim vehmetti? Denildi ki: O'nu inkâr edenler [vehmettiler]: {وجعلوا لله} “Allah'a koştular”, yani en yüce Hükümran'a; {شركاء} “ortaklar”. «Kim» (من) kelimesine "O'nu birlemediler" manasında bir haber takdir edilip {وجعلوا} “ve koştular” kavlinin ona atfedilmesi de caizdir. Sanki şöyle denildi: O halde onlara ne yapılacak? Buyruldu ki: {قل سموهم} “De ki: Onları adlandırın”, hakiki isimleriyle; çünkü onları adlandırdıklarında ve onların hakikatlerinin acziyetin merkezi ve fakirliğin mahalli olan taşlar veya başka şeyler olduğu bilindiğinde, onların akıllarının kıtlığı ve fikirlerinin zayıflığı anlaşılır. Sonra onlara de ki: Bundan dönüp onların O'nun kullarından ibaret olduğunu ikrar mı ettiniz; {أم تنبئونه} “yoksa O'na haber mi veriyorsunuz”, yani büyük bir haber mi veriyorsunuz; {بما لا يعلم} “bilmediği bir şeyi”, O'nun ilmi her şeyi kuşatmışken; {في الأرض} “yeryüzünde”, kesin bir delille onların ilah olduğuna dair [bilmediği bir şeyi mi]?
{أم بظاهر من القول} أي بحجة إقناعية تقال بالفم، وكل ما لا يعلمه فليس بشيء، وهذا قريب مما مضى في قوله {أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه} [الرعد: ١٦] في أنه لو كان كذلك كان شبهه فيها ظهور ما، وهذه الأساليب منادية على الخلق بالعجز، وصادحة بأنه ليس من كلام الخلق.
{أم بظاهر من القول} “Yoksa laf olsun diye söylenen kuru bir sözle mi?”, yani ağızla söylenen ikna edici kof bir hüccetle mi [haber veriyorsunuz]? O'nun bilmediği her şey ise hiçbir şey değildir. Bu, {أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه} “Yoksa Allah'a O'nun yaratması gibi yaratan ortaklar mı buldular?” [Ra'd: 16] ayetinde geçen duruma yakındır; zira öyle olsaydı bunda bir nevi açıklık ve benzerlik olurdu. Bu üsluplar yaratılmışların acziyetini haykırmakta ve bunun mahluk sözü olmadığını ilan etmektedir.
ولما كان التقدير: ليس لهم على شيء من ذلك برهان قاطع ولا قول ظاهر، بنى عليه قوله: {بل زين} أي وقع التزيين بأمر من لا يرد أمره على يد من كان {للذين كفروا} أي لهم، وعبر بذلك تنبيهاً على الوصف الذي دلاهم إلى اعتقاد الباطل، وهو ستر ما أدى إليه برهان العقل المؤيد بدليل النقل {مكرهم} أي أمرهم الذي أرادوا به ما يراد بالمكر من إظهار شيء وإبطان غيره، وذلك أنهم أظهروا أن شركاءهم آلهة حقاً، وهم يعلمون بطلان ذلك، وليس بهم في الباطن إلا تقليد الآباء، وأظهروا أنهم يعبدونها لتقربهم إلى الله زلفى ولتشفع لهم، أو أنهم غيروا في وجه الحق بما ختلوا
Takdir: "Onların bunlardan hiçbirine dair ne kesin bir delili ne de açık bir sözü vardır" şeklinde olunca, bunun üzerine şu kavlini bina etti: {بل زين} “Bilakis süslü gösterildi”, yani emri geri çevrilemeyen Zat'ın emriyle her kimin eliyle olursa olsun süsleme gerçekleşti; {للذين كفروا} “inkâr edenlere”, yani onlara; batıl inanca onları sürükleyen vasfa, yani nakil deliliyle desteklenen akıl delilinin ulaştırdığı şeyi örtme vasfına dikkat çekmek için bu lafızla ifade etti; {مكرهم} “tuzakları”, yani bir şeyi açığa vurup başkasını gizlemekten ibaret olan hileden murat edilen şeyi kastettikleri işleri. Zira onlar ortaklarının hak ilahlar olduğunu açığa vurdular, oysa bunun batıl olduğunu biliyorlardı; içlerinde ise sadece ataları taklit etmekten başka bir şey yoktu; ve kendilerini Allah'a daha çok yaklaştırsınlar ve kendilerine şefaat etsinler diye onlara ibadet ettiklerini açığa vurdular yahut zayıfları kendisiyle aldattıkları
به الضعفاء وتمادى بهم الحال حتى اعتقدوه حقاً.
şeylerle hakkın çehresini değiştirdiler ve durumları öylece sürüp gitti, nihayet onu hak zannettiler.
ومادة مكر بأي ترتيب كان: مكر، ركم، رمك، كرم، كمر؛ تدور على التغطية والستر، فالمكر: الخديعة، قالوا: وهو الاحتيال بما لا يظهر، فإذا ظهر فذلك الكيد، ويلزم منه الاجتهاد في ضم أشتات الأمر لستر ما يراد، فمن الضم المكر الذي هو حسن خدالة الساق أي امتلائها، ويلزم منه خصب البدن ونعمته، وكان منه المكر - لضرب من النبات، والواحدة مكرة، سميت مكرة لارتوائها، أبو حنيفة: المكر من عشب القيظ، وهي عشبة غبراء ليس فيها ورق، وهو ينبت في السهل والرمل - كأنه شبه بالساق لخلوه من الورق أو لأنه لغبرته وتجرده كالمستور، والمكر: طين أحمر يشبه بالمغرة - كأنه سمي بذلك لما فيه من الكدرة، والمكرة من البسر: التي ليست برطبة ولكن فيها لين - كأنها سميت به لكون لونها حينئذ يأخذ في الكدرة؛ والركم: إلقاء الشيء بعضه على بعض فهو مركوم وركام، وتراكم الشيء - إذا تكاثف بعضه على بعض، وذلك مظنة الخفاء،
M-k-r (مكر) kökü hangi dizilişte olursa olsun: m-k-r, r-k-m, r-m-k, k-r-m, k-m-r; örtme ve gizleme manası etrafında döner. Mekr (مكر): Hiledir. Dediler ki: O, açığa çıkmayan şeyle hile yapmaktır; açığa çıktığında ise bu keyd (tuzak) olur. Bundan da murat edilen şeyi gizlemek için işin dağınık parçalarını bir araya getirme gayreti zorunlu olur. Bir araya getirmeden biri de bacağın dolgun ve güzel olması anlamındaki mekrdir; bundan da bedenin semizliği ve tazeliği lazım gelir. Bir bitki türü için kullanılan el-mekr de bundandır, tekiline mekre denir; suya doymuş olmasından dolayı mekre diye isimlendirilmiştir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Mekr, yaz otlarındandır; yaprağı olmayan bozkır renkli bir ottur, düzlükte ve kumda yetişir; sanki yapraksız olmasından dolayı veya tozlu ve çıplak oluşuyla örtülü gibi durduğundan bacağa benzetilmiştir. Mekr: Aşıboyasına benzeyen kırmızı kildir; sanki içindeki bulanıklıktan dolayı böyle isimlendirilmiştir. El-Mekre: Tam olgunlaşmamış, yaş olmayıp içinde yumuşaklık bulunan koruk hurmadır; sanki rengi o sırada bulanıklaşmaya başladığı için böyle isimlendirilmiştir. Rakm (ركم): Bir şeyi birbiri üzerine yığmaktır, bu durumda o şey merkûm ve rukâmdır. Bir şey üst üste binip yoğunlaştığında terâkame denir ki bu da gizlenme ihtimalidir.
والركمة: الطين المجموع وكذا التراب المجموع، وقال: وجُز عن مرتَكم الطريق - يريد المحجة، لأن ترابها تلبد فاشتد تلبده، والرمك والرمكة - بالضم - من ألوان الإبل وهو أكدر من الورقة وهو لون خالطت غبرته سواداً، فهو أرمك - لأنه مظنة لخفاء ما فيه، ومنه اشتقاق الرامك، وهو أخلاط تخلط بالمسك فتجعل سكّاً، ورمك الرجل بالمقام - إذا أقام به، لأنه يستره بنفسه وأمتعته ويستتر هو فيه، وأرمكت غيري - إذا ألزمته مكاناً يقيم فيه، والرمكة: الأنثى من البراذين - فارسي معرب، لأنها تستر أصالة العربي إذا ولدته، ورمكان: موضع معروف - معرفة، ويقال: رمك الرجل - إذا هزل وذهب ما في يده فستر عنه أو صار هو مستوراً بعد أن كان بحسن حاله مشهوراً، ورمكت البازي والصقر ترميكاً - إذا أشرت إليه بالطير لأنك سلبت عنه الستر؛ واليرموك: مكان به لهب عظيم، يستر ما يكون فيه؛ والكريم: ضد اللئيم، وهو البخيل المهين النفس،
Er-Rakme: Birikmiş çamurdur, aynı şekilde birikmiş topraktır. Şair şöyle demiştir: 'Yolun birikmiş yerinden geç' - ana yolu kasteder, çünkü toprağı sıkışıp iyice sertleşmiştir. Remek (الرَّمَك) ve zammeli olarak remeke (الرُّمَكَة): Develerin renklerindendir; boz renkten daha bulanıktır, tozluluğuna siyahlık karışmış bir renktir; böylesine ermek denir, çünkü içindekini gizleme ihtimali vardır. Râmik de bu kökten türemiştir; o da miskle karıştırılıp 'sekk' (koku tableti) yapılan karışımlardır. Adam bir yerde ikamet ettiğinde 'rameke'l-racülü bi'l-makâm' denir; zira kendisi ve eşyalarıyla orayı örter, kendisi de orada örtünür. Başkasını ikamet edeceği bir yere mecbur ettiğimde 'ermekytü gayrî' denir. Er-Remeke: Beygirin dişisidir; Farsçadan Arapçalaşmıştır, çünkü doğurduğunda Arap atının asaletini örter. Remekân: Bilinen bir yerin adıdır, özel isimdir. Adam zayıflayıp elindekiler gittiğinde, böylece ondan örtüldüğünde veya güzel haliyle meşhur iken gizli kaldığında 'rameke'r-racülü' denir. Doğan veya şahine kuşla işaret ettiğinde 'ramektü'l-bâziye ve's-sakre termîken' denir, çünkü onun üzerinden örtüyü kaldırmışsındır. Yermûk: İçinde büyük bir alev bulunan ve içindekileri örten yerdir. Kerîm ise: Leîm'in (alçağın) zıddıdır; o da nefsi aşağılık olan cimri kimsedir,
والخسيس الآباء، فإذا كان شحيحاً ولم تجتمع له هذه الخصال قيل له: بخيل، ولم يُقل: لئيم، فالكريم إذن من ستر مساوىء الأخلاق بإظهار معاليها، وتكرّم - إذا تنزه عن الدناءة ورفع نفسه عنها، وأصل الكرم في اللغة: الفصل والرفعة، فإذا قالوا: فلان كريم، فإنما يريدون رفيعاً فاضلاً، فيلزم الكرم ستر العيوب، والله الكريم أي الفاضل الرفيع - كذا قال بعض أهل اللغة، وقيل: الصفوح عن الذنوب، وقيل: الذي لا يمن إذا أعطى، وإذا قالوا: فلان أكرم قومه، فإنما يريدون: أرفعهم منزلة وأفضلهم قدراً، وكل هذا يلزم منه السخاء وستر الذنوب، ومن هذا قيل: فرس كريم، وشجرة كريمة - إذا كانت أرفع من نظائرها وأفضل،
ve ataları soysuz olandır. Şayet cimri olup da bu hasletler onda toplanmamışsa ona bahîl (cimri) denir, leîm (alçak) denmez. O halde kerîm, yüksek ahlakı sergileyerek kötü ahlakı örten kimsedir. Aşağılıktan uzak durup nefsini ondan yücelttiğinde 'tekerreme' denir. Kerem kelimesinin lügatteki aslı üstünlük ve yüceliktir. 'Filan kerîmdir' dediklerinde ancak yüce ve faziletli kimseyi kastederler; dolayısıyla kerem ayıpları örtmeyi gerektirir. Allah Kerîm'dir, yani faziletli ve yücedir -dil ehlinden bazıları böyle demiştir-. Bir görüşe göre günahları bağışlayandır; bir görüşe göre verdiğinde başa kakmayandır. 'Filan kavminin en kerîmidir' dediklerinde ancak makamı en yüce ve kadr-ü kıymeti en üstün olanlarını kastederler. Bütün bunlar cömertliği ve günahları örtmeyi gerektirir. Bundan dolayı, emsallerinden daha üstün ve faziletli olduğunda 'ferasün kerîm' (asaletli at), 'şeceratün kerîme' (verimli ağaç) denilmiştir.
{إني ألقي إليَّ كتاب كريم} [النحل: ٢٩] أي رفيع شريف - كأنه أطلق هنا على ما فيه مجرد فضل تشبيهاً بالكريم في جزء المعنى، وكارمت الرجل: فعل كل منا في حق صاحبه مقتضى الكرم، والكرم: شجر العنب ولا يسمى به غيره، والكروم: قلائد تتخذها النساء كالمخانق، لدلالتها على قدر صاحبتها، والكرامة: طبق يوضع على رأس الحب - لأنه غطاءه، ولا يغطى إلا ما له فضل، ومنه يقولون: لك الحب والكرامة، والكرم: القصير من
{إني ألقي إليَّ كتاب كريم} “Bana çok şerefli bir mektup bırakıldı” [Neml: 29], yani yüce ve şerefli [bir mektup]; sanki burada mananın bir cüzünde kerîme benzetilerek sırf fazilet içeren şey için kullanılmıştır. 'Kâremtü'r-racüle': Her birimiz arkadaşının hakkında keremin gereğini yaptı demektir. El-Kerm: Üzüm ağacıdır ve ondan başkasına bu isim verilmez. El-Kürûm: Sahibesinin kadrine delalet etmesinden ötürü kadınların gerdanlık gibi taktıkları kolyelerdir. El-Kerâme: Küpün başına konulan tabaktır; çünkü onun örtüsüdür ve ancak fazileti olan şey örtülür. Bundan dolayı 'Sana sevgi ve ikram (el-hubb ve'l-kerâme) olsun' derler. El-Kerm: Kısa boylu
الرجال - كأنه شبه بطبق الحب؛ والكمرة - محركة: طرف قضيب الإنسان خاصة، سميت بذلك لسترها القلفة، ورجل مكمور - إذا قطع الخاتن كمرته، وتكامر الرجلان - إذا تكابرا بأيريهما، وقال في القاموس: وتكامرا: نظرا أيهما أعظم كمرة، والكمري: الرطب ما لم يرطب على شجره، بل سقط بسراً فأرطب في الأرض - كأنه سمي بذلك لأنه يكون أكدر مما يرطب على الشجر، وهو أيضاً يشبه الكمرة في تكوينها، والكمري عن ابن دريد: الرجل القصير، كأنه شبه بالرطبة، وقال غيره: وهو اسم مكان.
adamdır; sanki küpün tabağına benzetilmiştir. Harekeli olarak el-kemere: Özellikle insanın tenasül uzvunun başıdır; sünnet derisini örttüğü için bu isim verilmiştir. Sünnetçi uzvun başını kestiğinde 'racülün mekmûr' denir. İki adam uzuvlarıyla büyüklük tasladığında 'tekâmara'r-racülân' denir. Kâmûs'ta şöyle demiştir: 'Tekâmarâ: Hangisinin uzvunun daha büyük olduğuna baktılar.' El-Kemerî: Ağacında olgunlaşmayıp koruk iken düşen ve yerde olgunlaşan yaş hurmadır; sanki ağaçta olgunlaşandan daha bulanık olduğu için bu isim verilmiştir, ayrıca yaratılışında uzvun başına da benzer. İbn Düreyd'den nakledilen el-kemerî: Kısa adamdır, sanki yaş hurmaya benzetilmiştir; başkası ise onun bir yer ismi olduğunu söylemiştir.
ولما ذكر تزيين مكرهم، أتبعه الدلالة عليه فقال: {وصدوا} أي فلزموا ما زين لهم، أو فمكروا به حتى ضلوا في أنفسهم وصدوا غيرهم {عن السبيل} الذي لا يقال لغيره سبيل وهو المستقيم، فإن غيره جور وتيه وحيرة فهو عدم، بل العدم أحسن منه، فلم يسلكوا السبيل ولا تركوا غيرهم يسلكه، فضلوا وأضلوا، ليس ذلك بعجب فإن الله أضلهم {ومن يضلل الله} أي الذي له الأمر كله بإرادة ضلاله {فما له من هاد *} فكأنه قيل: فماذا لهم على ما فعلوا من ذلك؟ فقيل:
Tuzaklarının süslü gösterilmesini zikredince, buna delalet eden ifadeyi peşinden getirip şöyle buyurdu: {وصدوا} “ve saptılar / alıkoydular”, yani kendilerine süslü gösterilen şeye bağlandılar yahut onunla hile yaptılar da bizzat kendileri saptılar ve başkalarını da saptırdılar; {عن السبيل} “[doğru] yoldan”, başkasına yol denilmeyen ve dosdoğru olan [yoldan]. Çünkü onun dışındaki her şey zulüm, sapkınlık ve şaşkınlıktır, dolayısıyla yokluktur; hatta yokluk ondan daha iyidir. Ne o yola girdiler ne de başkalarının girmesine izin verdiler; böylece saptılar ve saptırdılar. Bu şaşılacak bir şey değildir, zira Allah onları saptırmıştır: {ومن يضلل الله} “Allah her kimi saptırırsa”, yani sapmasını irade etmek suretiyle bütün işlerin sahibi olan [Allah kimi saptırırsa]; {فما له من هاد *} “artık ona hiçbir yol gösteren yoktur”. Sanki şöyle denildi: Bu yaptıklarına karşılık onlara ne vardır? Buyruldu ki:
{لهم} أي الذين كفروا {عذاب} وهو الألم المستمر، ومنه العذب لأنه يستمر في الحلق {في الحياة الدنيا} شاق، بممانعة حزب الله لهم في صدهم عن السبيل إلى ما يتصل بذلك من قتل وأسر، ولهم في الآخرة إن ماتوا على ذلك عذاب {ولعذاب الآخرة أشق} أي أشد في المشقة، وهي غلظ الأمر على النفس بما يكاد يصدع القلب {وما لهم من الله} أي الملك الأعظم {من واق *} أي مانع يمنعهم إذا أراد بهم سوءاً في الدنيا ولا في الآخرة، والواقي فاعل الوقاية، وهي الحجر بما يدفع الأذية.
{لهم} “Onlar için vardır”, yani inkâr edenler için; {عذاب} “bir azap”, o da sürekli elemdir; tatlı su anlamına gelen 'azb' da bundandır, çünkü boğazda akar gider; {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında”, meşakkatli [bir azap vardır]; Allah'ın taraftarlarının, onların yoldan alıkoymalarına karşı direnmesi ve buna bağlı öldürme ve esir alma gibi şeylerle [bu azap gerçekleşir]. Bu hal üzere ölürlerse ahirette de onlar için bir azap vardır: {ولعذاب الآخرة أشق} “Ahiret azabı ise elbette daha çetindir”, yani meşakkati daha şiddetlidir; meşakkat ise nefse neredeyse kalbi çatlatacak derecede ağır gelen şeydir. {وما لهم من الله} “Onları Allah'tan”, yani en yüce Hükümran'dan; {من واق *} “koruyacak hiçbir kimse de yoktur”, yani ne dünyada ne de ahirette O kendilerine bir kötülük murat ettiğinde onları engelleyecek hiçbir mani yoktur. Vâkî (koruyucu): Eziyeti savuşturacak şeyle siper olan kimsedir.
ولما توعدهم على تفريطهم في جانب الله، تشوفت النفس إلى ما لأضدادهم، فكان كأنه قيل: فما لمن عاداهم في الله؟ فقيل: الجنة، فكأنه قيل: وما هي؟ فقيل: إنها في الجلال، وعلو الجمال، وكرم الخلال، مما تعالى عن المنال، إلا بضرب الأمثال، فقيل: ما مثلها؟ فقيل: {مثل الجنة التي} ولما كان المقصود حصول الوعد الصادق ولا سيما وقد علم أن الوعد هو الله، بنى للمفعول قوله: {وعد المتقون} والخبر محذوف تقديره: ما أقص عليكم، وهو أنها بساتين: قصور وأشجار،
Allah'ın hakkındaki kusurlarından ötürü onları tehdit edince, nefis onların zıtlarının neye kavuşacağını arzulamış oldu. Sanki şöyle denildi: Peki, Allah uğruna onlara düşmanlık edenlere ne vardır? Denildi ki: Cennet. Sanki şöyle denildi: O nedir? Denildi ki: O, celâlde, güzelliğin yüceliğinde ve hasletlerin cömertliğinde öyle bir yerdir ki, misaller getirilmedikçe akılların kavramasından yücedir. Denildi ki: Onun misali nedir? Buyruldu ki: {مثل الجنة التي} “...cennetin misali”. Maksat sadık vaadin gerçekleşmesi olduğundan, özellikle de vaat edenin Allah olduğu bilindiğinden, şu kavli meçhul fiil kalıbında getirdi: {وعد المتقون} “Takva sahiplerine vaat olunan”. Haber mahzuftur, takdiri: 'Size anlattığım şeydir' şeklindedir; o da saraylar ve ağaçlardan oluşan bahçeler olmasıdır.
فقال الزجاج: الخبر جنة مخبر عنها بما ذكر ليكون تمثيلاً لما غاب عنا بما نشاهد {تجري} . ولما كانت - لو عمها الماء الجاري - بحراً لا بساتين، أدخل الجار للدلالة على أنه خاص ببعض أرضيها فقال: {من تحتها} أي قصورها وأشجارها {الأنهار} وقيل: هذا المذكور هو الخبر كما تقول: صفة زيد أسمر.
Zeccâc şöyle demiştir: Haber, gaip olanı müşahede ettiğimizle temsil etmek üzere zikredilen şeylerle nitelenen bir cennettir; {تجري} “akar”. Şayet akan su onu bütünüyle kaplasaydı bahçeler değil deniz olurdu; bu sebeple onun topraklarının bir kısmına has olduğunu belirtmek için cer harfini dahil edip şöyle buyurdu: {من تحتها} “altından”, yani saraylarının ve ağaçlarının [altından]; {الأنهار} “ırmaklar”. Bir görüşe göre, tıpkı 'Zeyd'in sıfatı esmerdir' demen gibi burada zikredilen şey haberin ta kendisidir.
ولما كان هذا ريّاً حقيقياً في أرض هي في غاية الخلوص والطيب، كان سبباً لدوام ثمرها واستمساك ورقها، فلذلك أتبعه قوله: {أكلها} أي ثمرها الذي يؤكل {دائم} لا ينقطع أبداً {وظلها} ليس كما في الدنيا، لا ينسخ بشمس ولا غيرها، قال أبو حيان: تقول: مثلت الشيء - إذا وصفته وقربته للفهم، وليس هذا ضرب مثل، فهو كقوله {ولله المثل الأعلى} [النحل: ٦٠] ، أي الصفة العليا - كذا قال، ويمكن أن يكون ذلك حقيقة، ويكون هناك محذوف، وهو جنة من جنان الدنيا تجري من تحتها الأنهار - إلى آخره، وهو من قول الزجاج.
Bu durum, son derece temiz ve hoş bir toprakta hakiki bir sulanma olduğundan, meyvesinin sürekliliğine ve yaprağının tutunmasına sebep oldu; bu yüzden şu kavlini peşinden getirdi: {أكلها} “yemişleri”, yani yenilen meyvesi; {دائم} “süreklidir”, asla kesintiye uğramaz; {وظلها} “gölgesi de [süreklidir]”, dünyadaki gibi değildir, güneşle veya başka bir şeyle yok olup gitmez. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bir şeyi tasvir edip anlayışa yaklaştırdığında 'messele'ş-şey'e' dersin; bu bir darbımesel değildir, tıpkı {ولله المثل الأعلى} “En yüce sıfatlar Allah'ındır” [Nahl: 60] kavlindeki gibidir, yani en yüce sıfattır -böyle demiştir-. Bunun hakikat olması ve orada mahzuf bir ifadenin bulunması da mümkündür; o da Zeccâc'ın sözünden olan 'altından ırmaklar akan dünya bahçelerinden bir bahçedir...' ifadesidir.
ثم ابتدأ إخباراً آخر تعظيماً لشأنها وتفخيماً لأمرها في قوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şu kavlinde onun şanını yüceltmek ve büyüklüğünü belirtmek üzere başka bir habere başladı:
{تلك} أي الجنة العالية الأوصاف {عقبى} أي آخر أمر {الذين اتقوا} ثم كرر الوعيد للكافرين فقال: {وعقبى} أي منتهى أمر {الكافرين} بالرحمن، المتضمن للكفر بالوحي والموحى إليه {النار *} .
{تلك} “İşte bu”, yani sıfatları yüce olan cennet; {عقبى} “akıbetidir”, yani işin sonudur; {الذين اتقوا} “sakınanların”. Sonra kâfirlere yönelik tehdidi tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وعقبى} “sonu ise”, yani işlerinin nihayeti; {الكافرين} “kâfirlerin”, vahyi ve kendisine vahyedilen zâtı inkârı da içeren Rahmân'ı inkâr edenlerin [sonu]; {النار *} “ateştir”.
ولما وصف العالمين بأن المنزل إليه هو الحق برجاحة العقول وأصالة الأداء المؤدية إلى الصلاح الموجب لكل سعادة، والكافرين به بضعف العقول الدافع إلى الفساد الموصل إلى سوء الدار، ومر فيما يلائمه إلى أن ختمه بمثل ما ختم به ذلك، عطف على ذلك قوله - ويمكن أن يكون اتصاله بما قبله أنه معطوف على محذوف هو علة لختم الآية السالفة، تقديره: لأنهم ساءهم ما أنزل إليه حسداً وجهلاً -: {والذين آتيناهم} أي بما لنا من العظمة التي استنقذتهم من الضلال {الكتاب} ولم يكفروا بالرحمن ولا بما أنزل ولا بمن أرسل {يفرحون بما} ولما كان المنزل دالاًّ بإعجازه على المنزل، بنى للمفعول قوله: {أنزل إليك} أي من هذا الكتاب الأعظم لموافقته تلك الكتب لأن كلام الله كله من مشكاة واحدة، وتخصيصهم لأنهم هم المنتفعون بالكتاب دون غيرهم، فكأنه ما أنزل إلا إليهم، وهذا العطف
Bilenleri, akıllarının üstünlüğü ve her türlü saadeti gerektiren salah haline ulaştıran sağlam kavrayışları sebebiyle kendilerine indirilenin hak olduğunu bilenler olarak; onu inkâr edenleri de kötü yurda ulaştıran fesada sevk eden akıl zayıflığıyla niteleyip buna uygun açıklamaları sürdürerek onu benzer bir sonla bitirince, buna şu kavlini atfetti -öncekiyle irtibatının, geçmiş ayetin bitiş sebebi olan mahzuf bir cümleye atfedilmiş olması da mümkündür; takdiri: 'Çünkü haset ve cehaletlerinden ötürü ona indirilen şey onları üzdü' şeklindedir-: {والذين آتيناهم} “Kendilerine verdiklerimiz”, yani onları dalaletten kurtaran azametimizle verdiğimiz; {الكتاب} “Kitap'ı”, Rahmân'ı, indirdiğini ve gönderdiği peygamberi inkâr etmeyen kimseler; {يفرحون بما} “sevinirler o şeyle ki”; indirilen şey mucizeliğiyle indirene delalet ettiğinden şu kavli meçhul fiil kalıbında getirdi: {أنزل إليك} “sana indirilenle”, yani bu en yüce Kitap'tan [indirilenle sevinirler]; zira o kitaplara uygundur, çünkü Allah'ın kelamının tamamı tek bir kandildendir. Onların tahsis edilmesi, başkaları değil yalnızca kendileri Kitap'tan faydalandığı içindir; sanki o sadece onlara indirilmiş gibidir. Bu atıf,
يرجح أن يكون الموصول هناك مرفوعاً بالابتداء {ومن الأحزاب} من أهل الأوثان والكتاب الذين تحزبوا على رسول الله ﷺ {من ينكر بعضه} كالتوحيد ونعت الإسلام ونبوة النبي ﷺ وما يتبع ذلك مما حرفوه وبدلوه، ويريد أن يكون الأمر تابعاً فيه لغرضه، فالمشركون يريدون أن يمدح آلهتهم في بعض الآيات أو أن يسقط وصفها بالعيب، واليهود يريدون أن ينزل ما يوافق فروع التوراة كما أنزل ما وافق الأصول، وينكرون النسخ، وأهل الإنجيل يريدون أن ينزل في المسيح ما يهوون ونحو ذلك؛ قال المفسرون: كانوا لا ينكرون الأقاصيص وبعض الأحكام والمعل مما هو ثابت في كتبهم غير محرف، فلكفرهم بذلك البعض أمره أن يعلمهم باعتقاده كفروا أو شكروا فقال: {قل إنما أمرت} أي وقع الأمر الجازم الذي لا شك فيه ولا تغير ممن له الأمر كله {أن أعبد الله} أي الذي لا شيء مثله وحده، ولذلك قال: {ولا أشرك به} لا أفعل إلا ما يأمرني به من غير نظر إلى سواه، ديني مقصور على ما أنكرتموه {إليه} وحده {أدعوا وإليه} خاصة {مآب *} أي إيابي
oradaki ism-i mevsûlün mübteda olarak merfû olmasını kuvvetlendirir. {ومن الأحزاب} “O fırkalardan da vardır”, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gruplaşan putperestlerden ve Ehl-i Kitap'tan; {من ينكر بعضه} “onun bir kısmını inkâr edenler”, tevhid, İslam'ın vasfı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvveti ve bunları tahrif edip değiştirdikleri şeylerden buna tâbi olan hususlar gibi; ve ister ki iş bu hususta kendi arzusuna uysun. Müşrikler bazı ayetlerde ilahlarının övülmesini veya kınama sıfatının düşürülmesini isterler; Yahudiler asıllara uygun olanın indirildiği gibi Tevrat'ın teferruatına uygun olanın da indirilmesini isterler ve neshi inkâr ederler; Hristiyanlar ise Mesih hakkında arzuladıkları şeylerin indirilmesini isterler ve benzeri şeyler... Müfessirler şöyle demiştir: Onlar kıssaları, bazı hükümleri ve kendi kitaplarında tahrif edilmeksizin sabit olan illetleri inkâr etmezlerdi. İşte o bir kısmı inkâr ettikleri için, onlar ister inkâr etsinler ister şükretsinler, inancını onlara bildirmesini emredip şöyle buyurdu: {قل إنما أمرت} “De ki: Ben ancak emrolundum”, yani bütün işin sahibi olan Zat'tan hiçbir şüphe ve değişim taşımayan kesin emir geldi; {أن أعبد الله} “Allah'a kulluk etmekle”, yani benzeri hiçbir şey olmayan tek [Allah'a]; bundan dolayı şöyle buyurdu: {ولا أشرك به} “ve O'na ortak koşmamakla”, O'ndan başkasına bakmaksızın sadece bana emrettiği şeyi yaparım; dinim sizin inkâr ettiğiniz şeylere hasredilmiştir. {إليه} “Yalnız O'na”; tek başına O'na; {أدعوا وإليه} “davet ederim ve yalnız O'nadır”, özellikle O'nadır; {مآب *} “dönüşüm”, yani dönüşüm,
ومكانه وزمانه، معنى بالتوبة عند الفتور عن القيام بحقه، وحسّاً بالبعث للجزاء؛ والكتاب: الصحيفة التي فيها الخط - وهو الكتابة، وهي تأليف الحروف التي تقرأ في الصحيفة، والفرح: لذة القلب التي تجلي الهم بنيل المشتهى، والحزب: الجماعة التي تقوم بالنائبة.
onun mekânı ve zamanı [O'nadır]; O'nun hakkını yerine getirmede gevşeklik gösterildiğinde manen tövbe ile, karşılık için de cismen diriltilme iledir. El-Kitâb: İçinde yazı bulunan sayfadır; yazı ise sayfada okunan harflerin dizilimidir. Ferah: Arzulanan şeyin elde edilmesiyle kederi gideren kalp lezzetidir. Hizb: Zor zamanlarda bir araya gelen topluluktur.
ولما بينت هذه الآيات من مراتب الإعجاز ما بينت، أتبع تعالى ذكر ما أنزل قوله: {وكذلك} أي ومثل هذا الإنزال، البديع المثال، البعيد المنال؛ ولا يبعد أن يكون عطفاً على {كذلك أرسلناك} أو مثل إنزال كتب أهل الكتاب {أنزلناه} بما لنا من العظمة حال كونه {حكماً عربيّاً} أي ممتلئاً حكمة تقضي بالحق، فائقاً لجميع الكتب بهذا الوصف؛ والحكم: القطع بالمعنى على ما تدعو إليه الحكمة، وهو أيضاً فصل الأمر على الحق؛ فالمعنى أنه لا يقدر أحد على نقض شيء منه، فإن ذلك في الحقيقة هو الحكم، وما ليس كذلك فليس بحكم، والعربي: الجاري على مذاهب العرب في كلامها، فلا تلتفت إلى ما تدعوهم إليه أهويتهم فيقترحونه من تأييدك بملك أو إتحافك بكنز أو تركك لبعض ما يوحى إليك من سبب آلهتهم وتسفيه أحلامهم
Bu ayetler mucizelik derecelerinden açıklayacağını açıklayınca, Allah Teâlâ indirdiği şeyin zikrinin peşinden şöyle buyurdu: {وكذلك} “Ve işte böylece”, yani bu emsalsiz ve erişilmez indiriş gibi; bunun {كذلك أرسلناك} kavline veya Ehl-i Kitab'ın kitaplarının indirilişine atfedilmiş olması da uzak bir ihtimal değildir; {أنزلناه} “onu indirdik”, azametimizle; şu halde iken: {حكماً عربيّاً} “Arapça bir hüküm olarak”, yani hak ile hükmeden hikmetle dolu, bu vasıfla bütün kitaplardan üstün olarak. Hüküm: Hikmetin davet ettiği şey üzere manayı kesinleştirmektir; o aynı zamanda işi hak üzere karara bağlamaktır. Manası şudur: Hiç kimse ondan bir şeyi iptal etmeye güç yetiremez; zira gerçekte hüküm budur, böyle olmayan ise hüküm değildir. Arabî ise: Sözlerinde Arapların üsluplarına uygun olarak cereyan edendir. Artık onların hevalarının kendilerini çağırdığı ve senin bir melekle desteklenmen, sana bir hazine verilmesi yahut ilahlarına sövülüp akıllarının beyinsizlik sayılması
وتضليل آبائهم أو غير ذلك من طلباتهم التي لو أتيتهم بها لم يكونوا ليؤمنوا إلا أن يشاء الله - هذا في عباد الأوثان، وكذا في أهل الكتاب فيما يدعون إليه من العود إلى قبلتهم ونحوه {ولئن اتبعت أهواءهم} في شيء من ذلك من النسخ أو غيره في القلبة أو غيرها ولا سيما مما يطلبونه من الآيات المقترحة كما قال تعالى:
ve atalarının sapıklıkla nitelendirilmesine dair sana vahyedilenlerin bir kısmını terk etmen gibi teklif ettikleri şeylere veya -onlara getirsen dahi Allah dilemedikçe iman etmeyecekleri- diğer taleplerine iltifat etme! Bu, putperestler hakkındadır; aynı şekilde Ehl-i Kitap hakkında da kendi kıblelerine dönülmesi ve benzeri davet ettikleri hususlardadır. {ولئن اتبعت أهواءهم} “Andolsun, eğer onların hevalarına uyarsan”, kıblede veya başka hususlarda nesihten veya diğerlerinden herhangi bir şeyde, özellikle de teklif ettikleri ayetlerden talep ettikleri şeylerde [uyarsan], nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{ولئن أتيت الذين أوتوا الكتاب بكل آية ما تبعوا قبلتك وما أنت بتابع قبلتهم وما بعضهم بتابع قبلة بعض ولئن اتبعت أهواءهم} [البقرة: ١٤٥] . ولما كان المراد التعميم في الزمان، نزع الجار، وأتى ب «ما» لأنها أعم من «الذي» وأشد إبهاماً، فهي الخفيّ معنى، فناسب سياق الوحي الذي هو غيب، ومعناه غامض - إلا لبعض الأفراد - في الأغبياء بخلاف آية البقرة الأولى فإنها في الملة الإبراهيمية المدركة بنور العقل الناشىء عن نظر المحسوسات فقال: {بعدما جاءك} ولما كان قد أنعم عليه ﷺ بأشياء غير العلم، بين المراد بقوله: {من العلم} أي بالوحي بأن ذلك الاتباع لا يردهم سواء كان ذلك الاتباع في أصول الشريعة أو فروعها خفية كانت أو جلية.
{ولئن أتيت الذين أوتوا الكتاب بكل آية ما تبعوا قبلتك وما أنت بتابع قبلتهم وما بعضهم بتابع قبلة بعض ولئن اتبعت أهواءهم} “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen yine de senin kıblene uymazlar; sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Andolsun, eğer onların hevalarına uyarsan...” [Bakara: 145]. Zamanda genelleme kastedildiğinden cer harfini hazfetti ve 'mâ' lafzını getirdi; çünkü o 'ellezî' lafzından daha genel ve kapalılığı daha fazladır; manaca gizli olandır. Dolayısıyla gayb olan ve manası -bazı fertler hariç- anlayışı kıt olanlara kapalı kalan vahyin akışına uygun düşmüştür. Bakara suresindeki ilk ayet ise böyle değildir; zira o, hissedilenlere bakmaktan doğan aklın nuruyla idrak edilen İbrahimî millet hakkındadır. Şöyle buyurdu: {بعدما جاءك} “sana geldikten sonra”; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ilimden başka şeyler de lütfedildiğinden muradı şu kavliyle açıkladı: {من العلم} “o ilimden”, yani bu uymanın gerek şeriatın asıllarında gerekse teferruatında olsun, gizli veya açık olsun onları [hakkı kabule] döndürmeyeceğine dair vahiy yoluyla gelen [ilimden].
ولما كان المشروط استغراق جميع زمان البعد باتباع الأهواء، قال: {ما لك} حينئذ {من الله} أي الملك الأعلى وأعرق في النفي فقال: {من ولي} أي ناصر يتولى من نصرك وجميع أمرك ما يتولاه القريب مع قريبه. ولما كان مدلول «ما» أعم من مدلول «الذي» لشمولها الظاهر والخفي، وكان من خالف الخفي أعذر ممن خالف الظاهر، نفى الأخص من النصير فقال: {ولا واق *} أي يقيك بنفسه فيجعلها دون نفسك، وقد يوجد من الأنصار من لا يسمع بذلك، وهذا بعث للأمة وتهييج على الثبات في الدين والتصلب فيه، والهوى - مقصوراً: ميل الطباع إلى الشيء بالشهوة، والعلم: تبين الشيء على ما هو به.
Şart koşulan şey, sonradan gelen bütün zamanın hevalara uymakla kaplanması olunca şöyle buyurdu: {ما لك} “senin için yoktur”, o takdirde; {من الله} “Allah'tan [başka]”, yani en yüce Hükümran'dan; ve olumsuzluğu daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: {من ولي} “hiçbir dost”, yani akrabanın akrabasına sahip çıktığı gibi sana yardım etmeye ve bütün işine sahip çıkmaya yetkili hiçbir yardımcı [yoktur]. 'Mâ' lafzının delaleti açığı ve gizliyi kapsaması bakımından 'ellezî' lafzının delaletinden daha genel olduğu ve gizli olana muhalefet eden açık olana muhalefet edenden daha mazeretli sayıldığı için, yardımcının daha özel olanını nefyederek şöyle buyurdu: {ولا واق *} “ve hiçbir koruyucu da”, yani seni kendi canıyla koruyup onu senin canının önüne siper edecek [hiçbir koruyucu yoktur]; nitekim yardımcılardan bunu işitmeyenler bulunabilir. Bu, ümmeti harekete geçirme ve dinde sebat etmeye ve onda tavizsiz durmaya bir teşviktir. Hevâ (elif-i maksûre ile): Tabiatın arzu ile bir şeye meyletmesidir. İlim: Bir şeyi olduğu hal üzere apaçık bilmektir.
ولما حسمت الأطماع عن إجابتهم رجاء الاتباع أو خشية الامتناع، وكان بعضهم قد قال: لو كان نبياً شغلته نبوته عن كثرة التزوج، كان موضع توقع الخبر عما كان للرسل في نحو ذلك، فقال تعالى: {ولقد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة {رسلاً} ولما كانت أزمان الرسل غير عامة لزمان القبل، أدخل الجار فقال: {من قبلك} أي ولم نجعلهم ملائكة بل جعلناهم بشراً، {و} أثقلنا ظهورهم بما يدعو إلى
Tabi olmalarını umarak yahut imtina etmelerinden korkarak onların isteklerine icabet etme beklentileri tamamen kesilince ve bazısı da: "Eğer peygamber olsaydı, peygamberliği onu çok evlenmekten alıkoyardı" dediğinden, diğer peygamberlerin de bu tür durumlarda ne halde olduklarına dair bir haber beklentisi yeri oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun gönderdik”, yani azametimizle; {رسلاً} “peygamberler”. Peygamberlerin zamanları önceki zamanın tamamını kapsamadığından cer harfini dahil edip şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önce”, yani onları melek kılmadık, bilakis insan kıldık; {و} “ve”,
المداراة والمسالمة بإرضاء الأمم في بعض أهوائهم، أو فصل الأمر عند تحقق المصارمة بإنجاز الوعيد بأن {جعلنا} أي بعظمتنا {لهم أزواجاً} أي نساء ينكحونهن؛ والزوج: القرين من الذكر والأثى، وهو هنا الأنثى {وذرية} وهي الجماعة المتفرقة بالولادة عن أب واحد في الجملة، وفعل بهم أممهم ما يفعل بك من الاستهزاء، فما اتبع أحد منهم شيئاً من أهواء أمته {و} لم نجعل إليهم الإتيان بما يقترح المتعنتون من الآيات تالفاً لهم، بل {ما كان لرسول} أي رسول كان {أن يأتي بآية} مقترحة أو آية ناسخة لحكم من أحكام شريعته أو شريعة من قبله أو غير ذلك {إلا بإذن الله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرة، فإن الأمور عنده ليست على غير نظام ولا مفرطاً فيها ولا ضائعاً شيء منها بل {لكل أجل} أي غاية أمر قدره وحده لأن يكون عنده أمر من الأمور {كتاب *} قد أثبت فيه أن أمر كذا يكون في وقت كذا من الثواب والعقاب والأحكام والإيتان بالآيات وغيرها، إثباتاً ونسخاً على ما تقتضيه الحكمة، والحكمة اقتضت أن النبوة يكفي في إثباتها معجزة واحدة، وما زاد على ذلك فهو إلى المشيئة؛ ثم علل ذلك بقوله: {يمحوا الله} أي الملك الأعظم {ما يشاء} أي محوه
bazı hevalarında ümmetleri razı ederek idare etmeye ve barışçıl davranmaya sevk eden şeylerle yahut tehdidin gerçekleşmesiyle kesin bir ayrılık vuku bulduğunda işi karara bağlamaya sevk eden şeylerle sırtlarını ağırlaştırdık, şöyle ki: {جعلنا} “kıldık”, yani azametimizle; {لهم أزواجاً} “onlara eşler”, yani nikâhladıkları kadınlar; zevc: Erkek ve dişiden her bir eştir, burada ise dişidir; {وذرية} “ve bir zürriyet”, o da genel olarak bir babadan doğmak suretiyle çoğalan topluluktur. Onların ümmetleri de sana yapılan alayı onlara yaptılar; fakat onlardan hiçbiri ümmetinin hevalarından hiçbir şeye uymadı. {و} “Ve” inatçıların teklif ettiği ayetleri getirmeyi onların ümmetlerini taltif etmelerine bağlı kılmadık; bilakis {ما كان لرسول} “hiçbir peygamber için mümkün değildir”, hangi peygamber olursa olsun; {أن يأتي بآية} “bir ayet getirmesi”, teklif edilen bir ayet veya kendi şeriatının yahut kendinden öncekilerin şeriatının hükümlerinden bir hükmü nesheden bir ayet veya başka bir şey getirmesi [mümkün değildir]; {إلا بإذن الله} “Allah'ın izni olmaksızın”, ilim ve kudret bakımından her şeyi kuşatan [Allah'ın izni olmaksızın]. Zira O'nun katında işler nizamsız değildir, ne onda bir ihmal vardır ne de ondan bir şey zayi olur; bilakis {لكل أجل} “her ecel için”, yani işlerden bir işin O'nun katında gerçekleşmesi için tek başına takdir ettiği her vadenin; {كتاب *} “yazılmış bir hükmü vardır”, hikmetin gerektirdiği üzere ispat ve nesh olarak sevaptan, cezadan, hükümlerden, ayetlerin getirilmesinden ve diğer şeylerden falan işin falan vakitte olacağı onda kesinleşmiştir. Hikmet ise peygamberliğin ispatında tek bir mucizenin yeterli olmasını gerektirmiştir, bundan fazlası ise meşiete bağlıdır. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirdi: {يمحوا الله} “Allah siler”, yani en yüce Hükümran; {ما يشاء} “dilediğini”, yani silinmesini dilediği şeyi;
من الشرائع والأحكام وغيرها بالنسخ فيرفعه {ويثبت} ما يشاء إثباته من ذلك بأن يقره ويمضي حكمه كما قال تعالى: {ما ننسخ من آية أو ننساها} [البقرة: ١٠٦] إلى قوله تعالى: {ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير} [البقرة: ١٠٦] كل ذلك بحسب المصالح التابعة لكل زمن، فإنه العالم بكل شيء، وهو الفعال لما يريد لا اعتراض عليه، وقال الشافعي رحمه الله تعالى في الرسالة: يمحو فرض ما يشاء ويثبت فرض ما يشاء. وإثبات واو «يمحوا» في جميع المصاحف مشير - بما ذكر أهل الله من أن الواو معناه العلو والرفعة - إلى أن بعض الممحوات تبقى آثارها عالية، فإنه قد يمحو عمر شخص بعد أن كانت له آثار جميلة، فيبقيها سبحانه وينشرها ويعليها، وقد يمحو شريعة ينسخها ويبقى منها آثاراً صالحة تدل على ما أثبت من الشريعة الناسخة لها، وأما حذفها باتفاق المصاحف أيضاً في {يمح الله الباطل} في الشورى مع أنه مرفوع أيضاً، فللبشارة بإزهاق الباطل إزهاقاً هو النهاية - كما سيأتي إن شاء الله تعالى، وذلك لمشابهة الفعل بالأمر المقتضي لتحتم الإيقاع بغاية الاتقان والدفاع، وقال: {وعنده} مع ذلك {أم} أي أصل {الكتاب *} لمن وهمه مقيد بأن الحفظ بالكتابة، وهو اللوح المحفوظ الذي هو أصل كل كتاب، وقد تقدم
şeriatlardan, hükümlerden ve diğerlerinden nesih yoluyla kaldırıp siler; {ويثبت} “ve sabit kılar”, onlardan sabit kılmayı dilediği şeyi de onu ikrar edip hükmünü yürürlükte tutarak [sabit kılar]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ما ننسخ من آية أو ننساها} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...” [Bakara: 106] ayetinden {ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير} “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir?” [Bakara: 106] kavline kadar. Bütün bunlar her zamana tabi olan maslahatlara göredir; zira O her şeyi hakkıyla bilendir ve dilediğini hakkıyla yapandır, O'na hiçbir itiraz olunamaz. İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- er-Risâle'de şöyle demiştir: 'Dilediği farzı siler, dilediği farzı da sabit kılar.' Bütün mushaflarda {يمحوا} kelimesindeki vâv harfinin yazılması -ehlullahın vâv harfinin yücelik ve yükseklik manasına geldiğini belirtmeleri sebebiyle- silinen bazı şeylerin izlerinin yüce kalacağına işaret eder; zira O, bazen güzel izleri olan bir kimsenin ömrünü siler, fakat Sübhânehu o izleri baki kılar, yayar ve yüceltir. Bazen bir şeriatı neshederek siler, fakat ondan, onu nesheden şeriatın sabit kıldığı şeye delalet eden salih izler bırakır. Şûrâ suresinde {يمح الله الباطل} ayetinde ise -yine merfû olmasına rağmen- mushafların ittifakıyla vâv harfinin hazfedilmesine gelince; bu, batılın son derece kesin bir şekilde yok edileceğini müjdelemek içindir -inşâallahu teâlâ gelecektir-; bu da fiilin, son derece sağlamlık ve savuşturma ile vukuunun kesinliğini gerektiren emir kipine benzemesinden ötürüdür. Ve şöyle buyurdu: {وعنده} “Ve O'nun katındadır”, bununla birlikte; {أم} “anası / aslı”, yani aslı; {الكتاب *} “Kitap'ın”, vehmi korumanın yazıyla olduğuna takılı kalan kimseler için; o da her kitabın aslı olan Levh-i Mahfuz'dur. Daha önce defalarca geçtiği üzere
غير مرة أنه الكتاب المبين الذي هو بحيث يبين كل ما طلب علمه منه كلما طلب؛ قال ابن عباس ﵄: هما كتابان: كتاب سوى أم الكتاب، يمحو منه ما يشاء ويثبت، وأم الكتاب الذي لا يغير منه شيء - انتهى.
o, kendisinden ilim talep edilen her şeyi her talep edildiğinde açıklayan apaçık Kitap'tır (Kitâb-ı Mübîn). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Onlar iki kitaptır: Biri Ümmü'l-Kitâb'ın dışındaki kitaptır ki ondan dilediğini siler ve sabit kılar; diğeri ise kendisinden hiçbir şeyin değiştirilmediği Ümmü'l-Kitâb'dır.' -İktibas sonu-.
والمراد - والله أعلم - أنه يكون في أم الكتاب أنا نفعل كذا - وإن كان في الفرع على غير ذلك، فإنه بالنسبة إلى شريعة دون أخرى، فإذا نقضت الشريعة الأولى فإنا نمحوه في أجل كذا، أو يكون المعنى: يمحو ما يشاء من ذلك الكتاب بأن يعدم مضمونه بعد الإيجاد، ويثبت ما يشاء بأن يوجده من العدم وعنده أم الكتاب؛ قال الرازي في اللوامع: وقد أكثروا القول فيها، وعلى الجملة فكل ما يتعلق به المشيئة من الكائنات فهو بين محو وإثبات، محو بالنسبة إلى الصورة التي ارتفعت، إثبات بالنسبة إلى الصورة الثانية، والقضاء الأزلي، والمشيئة الربانية مصدر هذا المحو والإثبات، فلذلك هو القضاء وهذا هو القدر، فالقضاء مصدر القدر، والقدر مظهر القضاء، والله تعالى وصفاته منزه عن التغير.
Murad edilen -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Ümmü'l-Kitâb'da bizim şöyle yapacağımız yazılıdır; bu durum fer'î olan [kitap]ta farklı olsa bile, diğerine nispetle belli bir şeriata göredir. İlk şeriat neshedildiğinde, biz onu falan vakitte sileriz. Yahut mana şöyle olur: Varlıktan sonra içeriğini yok etmek suretiyle o kitaptan dilediğini siler, dilediğini de yokluktan var ederek sabit kılar; Ümmü'l-Kitâb ise O'nun katındadır. Râzî, el-Levâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: 'Bu konuda çok söz söylediler. Özetle, varlıklardan meşietin taalluk ettiği her şey mahiv (silme) ile ispat (sabit kılma) arasındadır. Mahiv, ortadan kalkan surete göredir; ispat ise ikinci surete göredir. Ezelî kaza ve rabbânî meşiet, bu mahiv ve ispatın kaynağıdır. Dolayısıyla o kaza, bu ise kaderdir. Kaza kaderin kaynağı, kader ise kazanın tezahürüdür. Allah Teâlâ ve sıfatları ise değişmekten münezzehtir.'