ولما تم ما أراد مما يتعلق بتألفهم، وختم بأنه سبحانه يفعل
Onların [kalplerini İslâm'a] ısındırma ile ilgili murad ettiği şey tamamlanıp Sübhânehu'nun dilediğini yaptığı ile son bulunca
ما يشاء من تقديم وتأخير ومحو وإثبات، وكان من مقترحاتهم وطلباتهم استهزاء استعجال السيئة مما توعدوا به، وكانت النفس ربما تمنت وقوع ذلك للبعض وإثباته ليؤمن غيره تقريباً لفصل النزاع، قال ﷾: {وإن ما نرينك} أكده لتأكيد الإعلام بأنه لا حرج عليه في ضلالة من ضل بعد إبلاغه، نفياً لما يحمله عليه ﷺ شدة رحمته لهم وشفقته عليهم من ظن أنه عليه أن يردهم إلى الحق حتماً {بعض الذي نعدهم} وأنت حي مما تريد أو يريد أصحابك، فصل الأمر به فثبت وقوعه إقراراً لأعينكم قبل وفاتك؛ والوعد: الخبر عن خير مضمون، والوعيد: الخبر عن شر مضمون، والمعنى هاهنا عليه، وسماه وعداً لتنزيلهم إياه في طلب نزوله منزلة الوعد {أو نتوفينك} قبل أن نريك ذلك، وهو ممحو الأثر لم يتحقق، فالذي عليك والذي إلينا مستو بالنسبة إلى كلتا الحالتين {فإنما عليك البلاغ} وهو إمرار الشيء إلى منتهاه، وهو هنا الرسالة؛ وليس عليك أن تحاربهم ولا أن تأتيهم بالمقترحات {وعلينا الحساب *} وهو جزاء كل عامل بما عمل في الدنيا والآخرة، ولنا القوة التامة عليه؛ والآية
öne alma, erteleme, silme ve sabit kılma hususunda dilediğini [yaptığı ile son bulunca], onların alay yollu teklif ve taleplerinden biri de kendilerine vadedilen kötülüğün (azabın) çarçabuk gelmesini istemeleri olunca ve [Peygamber'in] nefsi de belki çekişmenin sona erdirilmesini çabuklaştırmak için bir kısmının başına bunun gelmesini ve diğerlerinin iman etmesi için bunun gerçekleşmesini temenni etmiş olabileceğinden dolayı Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurdu: {وإن ما نرينك} “Şayet sana göstersek de”; tebliğden sonra sapan kimsenin sapmasından ötürü kendisine hiçbir sorumluluk olmadığını bildirmeyi teyit etmek ve onlara olan aşırı merhamet ve şefkatinin sallallâhu aleyhi ve sellem'e yüklediği 'onları mutlaka hakka döndürmek zorundadır' zannını nefyetmek için bunu pekiştirdi; {بعض الذي نعدهم} “onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını”, sen hayattayken, senin veya ashabının istediği şeylerden olup vefatından önce gözleriniz aydın olsun diye gerçekleşmesi kesinleşip işi onunla biten [azabı]; vaad (وعد), gerçekleşmesi kesin olan bir hayrı haber vermektir; vaîd (وعيد) ise gerçekleşmesi kesin olan bir şerri haber vermektir. Buradaki mana vaîd üzeredir; onların inmesini istemedeki tavırlarını vaad yerine koydukları için onu vaad olarak isimlendirmiştir; {أو نتوفينك} “yahut senin canını alsak da”, bunu sana göstermeden önce ve o henüz eseri silinmiş, gerçekleşmemiş haldeyken [canını alsak da]; senin üzerine düşen ile Bize ait olan şey her iki duruma göre de eşittir; {فإنما عليك البلاغ} “sana düşen sadece tebliğdir”; tebliğ (بلاغ), bir şeyi nihayetine ulaştırmaktır ki burada risalettir; onlarla savaşmak veya onlara teklif ettikleri şeyleri getirmek senin vazifen değildir; {وعلينا الحساب *} “hesap görmek ise Bize aittir.”; bu da dünyada ve ahirette her amel edene amelinin karşılığını vermektir ve buna karşı tam gücümüz vardır. Ayet
من الاحتباك - كما مضى بيان ذلك في مثلها من سورة يونس ﵇.
ihtibâk sanatındandır -nitekim Yûnus aleyhisselâm suresindeki benzerinde bunun açıklaması geçmişti-.
ولما أرشد السياق إلى أن التقدير في تحقيق أنه سبحانه قادر على الجزاء لمن أراد: ألم يروا أنا أهلكنا من قبلهم وكانوا أقوى منهم شوكة وأكثر عدة؟ عطف عليه قوله: {أولم يروا أنا} أي بما لنا من العظمة {نأتي الأرض} التي هؤلاء الكفرة بها، فكأنه قيل: أي إتيان؟ فقيل: إتيان البأس إذا أردنا، والرحمة إذا أردنا {ننقصها} والنقص: أخذ شيء من الجملة تكون به أقل {من أطرافها} بما يفتح الله على المسلمين مما يزيد به في أرض أهل الإسلام بقتل بعض الكفار واستسلام البعض حتى يبيد أهلها على حسب ما نعلمه حكمة من تدبير الأمور وتقليبها حالاً إلى حال حتى تنتهي إلى مستقرها بعد الحساب في دار ثواب أو عقاب، وذلك أن المسلمين كانوا يغزون ما يلي المدينة الشريفة من أطراف بلاد الكفار كما أرشد تعالى إليه بقوله: {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} فيفتحونها أولاً فأولاً حتى دان العرب كلهم طوعاً أو كرهاً بعد قتل السادة وذل القادة - ولله غالب على أمره؛ والطرف:
Sözün akışı, dilediği kimseye ceza vermeye Sübhânehu'nun kadir olduğunu ortaya koymadaki takdirin 'Kendilerinden öncekileri helak ettiğimizi, üstelik onların kendilerinden daha güçlü ve sayıca daha çok olduğunu görmediler mi?' şeklinde olduğuna işaret edince, buna şu kavlini atfetti: {أولم يروا أنا} “Görmediler mi ki şüphesiz Biz”, yani azametimizle; {نأتي الأرض} “yeryüzüne geliriz”, şu kâfirlerin bulunduğu yere. Sanki 'Nasıl bir geliş?' denilmiş de şöyle cevap verilmiştir: Dilediğimizde azap ile geliş, dilediğimizde rahmet ile geliş; {ننقصها} “onu eksiltiriz”; naks (نقص), bir şeyin bütününden bir parça alıp onunla daha az hale gelmesidir; {من أطرافها} “uçlarından”, işleri tedbir etme ve onları bir halden diğerine çevirmedeki hikmetimiz uyarınca bildiğimiz şekilde kâfirlerin bir kısmını öldürüp bir kısmını da teslim alarak, ahalisi tamamen yok oluncaya ve hesaptan sonra sevap yahut ceza yurdundaki karar kılacağı yerine varıncaya dek Müslümanlara fetihler nasip edip İslâm ehlinin toprağını genişletmek suretiyle [eksiltiriz]. Zira Müslümanlar, Teâlâ'nın: {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” kavliyle işaret ettiği üzere kâfir beldelerinin Medine-i Münevvere'ye bitişik olan uçlarına gazalar düzenliyor, böylece birer birer oraları fethediyorlardı; nihayetinde ileri gelenlerin öldürülmesi ve liderlerin zelil düşürülmesinden sonra bütün Araplar ister istemez boyun eğdi -Allah ise emrinde galiptir-. Taraf (طرف) kelimesi:
المنتهى، وهو موضع من الشيء ليس وراءه منه شيء، وأطراف الأرض: جوانبها، وكان يقال: الأطراف: منازل الأشراف، يطلبون القرب على الأضياف؛ ثم أثبت لنفسه تعالى أمراً كلياً يندرج ذلك فيه، فقال لافتاً الكلام من أسلوب التكلم بالعظمة إلى غيبة هي أعظم العظمة بالاسم الأعظم: {والله} أي الملك الأعلى {يحكم} ما يريد لأنه {لا معقب} أي أراد، لأن التعقيب: رد الشيء بعد فصله {لحكمه} وقد حكم للإسلام بالغلب والإقبال، وعلى الكفر بالانتكاس والإدبار، وكل من حكم على غير هذه الصفة فليس بحاكم، وذلك كاف في الخوف من سطوات قدرته {وهو} مع تمام القدرة {سريع الحساب *} جزاءه محيط بكل عمل لا يتصور أن يفوته شيء فلا بد من لقاء جزائه، وكل ما هو آت سريع، وهو مع ذلك يعد لكل عمل جزاءه على ما تقتضيه الحكمة من عدل أو فضل حين صدوره، لا يحتاج إلى زمان ينظر فيه ما جزاءه؟ ولا: هل عمل أو لا؟ لأنه لا تخفى عليه خافية؛ والسرعة: عمل في قلة المدة على ما تحده الحكمة، والإبطاء: عمله في طول مدة خارجة عن الحكمة، والسرعة محمودة، والعجلة مذمومة، وهو تعالى قادر على الكفرة وإن كانوا
son demektir; bir şeyin arkasında ondan başka bir şey bulunmayan yeridir. 'Yeryüzünün etrafı (eṭrâf)' ise onun kenarlarıdır. Şöyle denilirdi: 'Etrâf, misafirlere yakın olmayı arzulayan şerefli kimselerin konaklarıdır.' Sonra Teâlâ, bunun da içine girdiği küllî bir hususu kendi zatı için ispat etti ve sözü azametle mütekellim üslubundan İsm-i A'zam ile azametin en büyüğü olan gaybet üslubuna çevirerek şöyle buyurdu: {والله} “Allah”, yani en yüce Hükümran; {يحكم} “hükmeder”, dilediğine; zira {لا معقب} “hiçbir bozucu / geri çevirici yoktur”, yani dilediğine; çünkü ta'kîb (تعقيب), bir şeyi karara bağlandıktan sonra geri çevirmektir; {لحكمه} “O'nun hükmünü”. O, İslâm için üstünlük ve yükselişe, küfür için ise alaşağı edilip gerilemeye hükmetmiştir. Bu vasfın haricinde hüküm veren herkes hakiki hâkim değildir; bu da O'nun kudretinin kahredici darbelerinden korkmak için yeterlidir; {وهو} “Ve O”, tam kudretiyle birlikte; {سريع الحساب *} “hesabı çabuk görendir.” O'nun karşılık vermesi her ameli kuşatır, O'ndan bir şeyin kaçması tasavvur olunamaz; dolayısıyla cezasının/mükâfatının görülmesi kaçınılmazdır. Gelecek olan her şey yakındır/çabuktur. O, bununla birlikte amelin sadır olduğu anda hikmetin gerektirdiği adalet veya lütuf uyarınca her amel için karşılığını hazırlar; karşılığı nedir diye bakacağı yahut yapıldı mı yapılmadı mı diye bakacağı bir zamana muhtaç değildir, zira O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz. Sürat (hızlılık), hikmetin belirlediği şekilde kısa sürede yapılan iştir; ibtâ (yavaşlık) ise hikmetin dışına çıkan uzun bir sürede yapılmasıdır. Sürat övülmüştür, acelecilik ise yerilmiştir. Teâlâ, kâfirlere muktedirdir; her ne kadar onlar
كالقاطعين بأنهم يغلبون، لما لهم من القوة والكثرة، مع جودة الآراء وحدة الأفكار والقدرة بالأموال وإن اشتد مكرهم، فهو لا يغني عنهم شيئاً، فقد مكروا بك غير مرة ثم لم أزدك إلا علواً {وقد مكر الذين} ولما كان المراد بالمكرة إنما هو بعض الناس في بعض الزمان قال: {من قبلهم} أي بالرسل وأتباعهم، فكان مكرهم وبالاً عليهم، فطوى في هذه الجملة مكرهم الذي اجتمعوا عليه غير مرة وأتقنوه بزعمهم، فكان سبب الرفعة للإسلام وأهله وذل الشرك وأهله، ودل على ذلك المطوي بواو العطف في قوله {وقد} وطوى في الكلام السابق إهلاك الأمم الماضية في الاستدلال على قدرته على الجزاء الذي هو روح الحساب ودل عليه بواو العطف في {أولم يروا} فتأمل هذا الإبراز في قوالب الإعجاز.
fikirlerinin isabeti, zekâlarının keskinliği ve mallarının gücüyle birlikte sahip oldukları kuvvet ve çokluk sebebiyle galip geleceklerinden kesinlikle emin gibi olsalar ve tuzakları ne kadar şiddetli olsa da; bu onlara hiçbir fayda sağlamaz. Nitekim sana defalarca tuzak kurdular, sonra Ben senin yüceliğini artırmaktan başka bir şey yapmadım. {وقد مكر الذين} “Doğrusu tuzak kurmuştu o kimseler”; tuzak kuranlardan maksat belirli bir zamandaki bazı insanlar olduğu için şöyle buyurdu: {من قبلهم} “onlardan öncekiler”, yani peygamberlere ve tâbilerine [tuzak kurmuşlardı]; böylece tuzakları kendilerine vebal oldu. Bu cümlede, defalarca üzerinde birleştikleri ve kendi zanlarınca sağlamlaştırdıkları tuzaklarını saklı tuttu (katladı); böylece bu durum İslâm ve ehli için yücelme, şirk ve ehli için ise zillet sebebi oldu. {وقد} kavlindeki atıf vâvı ile bu saklı tutulan manaya delalet etti. Önceki kelamda ise hesabın ruhu olan cezaya olan kudretine delil getirme hususunda geçmiş ümmetlerin helak edilişini saklı tuttu ve {أولم يروا} ifadesindeki atıf vâvı ile buna delalet etti; öyleyse i'câz kalıpları içindeki bu sergilenişi tefekkür et!
ولما كان ذلك كذلك، تسبب عنه أن يقال: {فلله} أي الملك الأعظم المحيط علمه وقدرته خاصة {المكر جميعاً} والمكر: الفتل عن البغية بطريق الحيلة، ويلزمه الستر - كما مضى بيانه، ولا شيء أستر عن العباد من أفعاله تعالى: فلا طريق لهم إلى علمها
Durum böyle olunca, bundan şu sözün söylenmesi neticesi doğdu: {فلله} “Oysa Allah'ındır”, yani ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan en yüce Hükümran'a aittir özellikle; {المكر جميعاً} “bütün tuzaklar”. Mekr (مكر), hile yoluyla maksattan saptırmaktır ve daha önce açıklandığı üzere gizlilik onun ayrılmaz vasfıdır. Teâlâ'nın fiillerinden daha fazla kullara gizli olan hiçbir şey yoktur; zira onların, o fiilleri bilmeye
إلا من جهته سبحانه، وسمي فعله مكراً مجازاً لأنه ناشىء عن مكرهم جزاء لهم؛ ثم علل ذلك بقوله: {يعلم} ويجوز أن يكون تفسيراً لما قبله، لأن علم المكر من الماكر مكن حيث لا يشعر أدق المكر {ما تكسب كل نفس} أي من مكر وغيره، فيجازيهم إذا أراد بأن ينتج عن كل سبب أقاموه مسبباً يكون ضد ما أرادوا، ولا تمكنهم إرادة شيء إلا بإرادته، فستنظرون ماذا يحل بهم من بأسه بواسطتكم أو بغيرها حتى تظفروا بهم فتبيدوهم أجمعين {وسيعلم الكافر} أي كل كافر بوعد لا خلف فيه، إن كان من الجهل بحيث لا يعلم الأشياء إلا بالتصريح أو الحس {لمن عقبى الدار *} حين نأتيهم ضد مرادهم؛ والكسب: الفعل لاجتلاب النفع أو دفع الضر.
Sübhânehu tarafından bildirilmesi müstesna hiçbir yolu yoktur. O'nun fiili, onların tuzaklarına karşılık olarak ondan neşet ettiği için mecazen mekr (tuzak) olarak isimlendirilmiştir. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirdi: {يعلم} “O bilir”; bunun önceki cümlenin tefsiri olması da caizdir, zira tuzak kuranın tuzağını bilmek -farkında olmadığı bir yönden yapıldığı için- tuzağın en ince olanıdır; {ما تكسب كل نفس} “her nefsin ne kazandığını”, yani tuzak ve başka şeylerden ne kazandığını [bilir]. Böylece dilediğinde, ortaya koydukları her sebepten onların murat ettiklerinin zıddı olan bir netice hasıl ederek onlara karşılığını verir. O'nun iradesi olmaksızın onların bir şeyi irade etmeleri mümkün değildir. Dolayısıyla sizin vasıtanızla veya başka bir yolla onlara O'nun azabından neyin isabet edeceğini göreceksiniz; nihayet onlara galip gelip hepsini helak edeceksiniz. {وسيعلم الكافر} “Ve kâfir bilecektir”, yani şayet eşyayı ancak açık beyan yahut his yoluyla bilebilecek derecede bir cehalet içindeyse, asla hilafı olmayan bir vaat ile her kâfir bilecektir; {لمن عقبى الدار *} “yurdun sonunun kime ait olduğunu”, onlara muratlarının zıddını getirdiğimiz vakit. Kesb (كسب), fayda sağlamak veya zararı defetmek için yapılan fiildir.
ولما تقدم قوله تعالى: {ويقول الذين كفروا لولا أنزل عليه آية} عطف عليه - بعد شرح ما استتبعه - قوله: {ويقول الذين كفروا} أي أوجدوا الكفر ولو على أدنى الرتب، قولاً على سبيل التكرار: {لست مرسلاً} لكونك لا تأتي بمقترحاتهم مع أنه لم يقل يوماً: إنه قادر عليها، فكأنه قيل: فما أقول لهم؟ فقال: {قل كفى}
Daha önce Allah Teâlâ'nın: {ويقول الذين كفروا لولا أنزل عليه آية} “İnkâr edenler: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?' derler” kavli geçmiş olduğundan, bunun gerektirdiği hususları açıkladıktan sonra şu kavlini ona atfetti: {ويقول الذين كفروا} “Ve o inkâr edenler derler ki”, yani en alt derecede bile olsa küfrü ortaya koyanlar, tekrar yoluyla şöyle derler: {لست مرسلاً} “Sen gönderilmiş [bir peygamber] değilsin”, onların teklif ettikleri şeyleri getirmediğin için; halbuki o hiçbir gün kendisinin bunlara kadir olduğunu söylememiştir. Sanki 'Onlara ne diyeyim?' denilmiş de O şöyle buyurmuştur: {قل كفى} “De ki: ... yeter”
والكفاية: وجود الشيء على مقدار الحاجة؛ ومعنى الباء في {بالله} أي الذي له الإحاطة الكاملة - التأكيد، لأن الفعل جاز أن يضاف إلى غير فاعله إذا أمر به أزيل هذا الاحتمال من وجهين: جهة الفاعل وجهة صرف الإضافة {شهيداً} أي بليغ العلم في شهادته بلاطلاع على ما ظهر وما بطن {بيني وبينكم} يشهد بتأييد رسالتي وتصحيح مقالتي بما أظهر لي من الآية وأوضح من الدلالة بهذا الكتاب، ويشهد بتكذيبكم بادعائكم القدرة على المعارضة وترككم لها عجزاً، وهذا على مراتب الشهادة، لأن الشهادة قول يفيد غلبة الظن بأن الأمر كما شهد به، والمعجزة فعل مخصوص يوجب القطع بأن ما جاءت لأجله كما هو {ومن عنده علم الكتاب} مما أنزله فيه من الأصول والفروع والخبر عما كان يكون على نحو من الأساليب ونمط من المناهيج أخرس الفصحاء، وأبكم البلغاء، وأبهت الحكماء، وهو الله تعالى، تأييداً وتحقيقاً لدعواي، ويؤيد أن المراد به «الله» قراءة {من} على أنها جارة، وفي سوقه هكذا على طريق الإبهام من ترويع النفس بهزّها إلى تطلب المتصف بهذا الوصف ما ليس في التعيين، فهو إذن كدعوى الشيء مقروناً بدليله، فقد انطبق هذا الآخر على أول السورة في أن المنزل حق من عنده وأنهم لا يؤمنون - والله الموفق.
Kifâyet (كفاية), bir şeyin ihtiyaç miktarınca bulunmasıdır. {بالله} “Allah” lafzındaki bâ (ب) harfinin manası -ki O tam bir ihâtaya sahiptir- teyittir; zira fiilin, emredildiğinde failinden başkasına isnat edilmesi caiz olduğu için bu ihtimal iki yönden ortadan kaldırılmıştır: Fail yönü ve izafetin yönlendirilmesi yönü; {شهيداً} “şahit olarak”, yani gizli ve aşikâr olanı bilmek suretiyle şahitliğinde ilmi pek beliğ olan [Allah]; {بيني وبينكم} “benimle sizin aranızda”; risaletimi teyit ederek ve bu Kitap ile bana izhar ettiği mucize ve açıkladığı delil ile sözümü doğrulayarak şahitlik eder; aynı şekilde benzerini getirmeye kadir olduğunuzu iddia etmenize ve acizlikten ötürü bunu terk etmenize rağmen sizi yalanlayarak şahitlik eder. Bu, şahitliğin mertebeleri üzeredir; zira şahitlik, meselenin şahitlik edildiği gibi olduğuna dair zann-ı galip ifade eden bir sözdür; mucize ise kendisi için geldiği şeyin aynen öyle olduğuna dair kesin bilgi (kat'iyyet) gerektiren özel bir fiildir; {ومن عنده علم الكتاب} “ve yanında Kitap'ın ilmi bulunan kimse”; fasihleri susturan, beliğleri dilsiz bırakan, hakîmleri hayrete düşüren üslup ve yöntem tarzında onda indirdiği usul, füru ve olmuş olacak şeylerin haberinden [kendisinde ilim bulunan kimse]; o da davamı teyit ve tahkik etmek üzere Allah Teâlâ'dır. Buradaki kimseden maksadın 'Allah' olduğunu, {من} edatının cer harfi olarak okunduğu kıraat da teyit etmektedir. İfadenin bu şekilde müphem kılınarak sevk edilmesinde, nefsi sarsıp bu vasıfla niteleneni aramaya sevk ederek ürpertme hususunda açıkça belirlemede bulunmayan bir tesir vardır. Dolayısıyla bu, deliliyle birlikte zikredilen iddia gibidir. Böylece surenin bu sonu, indirilenin O'nun katından bir hak olduğu ve onların iman etmedikleri hususunda surenin başı ile tam bir uyum sağlamış oldu -Muvaffak kılan Allah'tır-.