Binûn

Nahl — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الوقوف في ذلك اليوم، فيحصل لهم من الذل - جزاء على تكبرهم - ما يجل عن الوصف، وعطفه ب «ثم» لاستبعادهم له ولما له من الهول والعظمة التي يستصغر لها كل هول {ويقول} أي لهم في ذلك الجمع تبكيتاً وتوبيخاً: {أين شركاءي} على ما كنتم تزعمون، وأضاف سبحانه إلى نفسه المقدس لأنه أقطع في توبيخهم وأدل على تناهي الغضب {الذين كنتم} أي كوناً لا تنفكون عنه {تشاقون فيهم} أوليائي، فتكونون بمخالفتهم في شق غير شقهم، فتخضعون لما لا ينبغي الخضوع له، وتتكبرون على من لا ينبغي الإعراض عنه، ما لهم لا يحضرونكم ويدفعون عنكم في هذا اليوم؟ وقرىء بكسر النون لأن مشاققة المأمور مشاققة الآمر.

o günkü duruşta, büyüklük taslamalarına ceza olarak kendilerine tarif edilemeyecek derecede bir zillet isabet eder. Bu durumun “sonra” (ثم) ile atfedilmesi, bunu uzak görmelerinden ve yanında her korkunun küçüldüğü o dehşet ve azametten dolayıdır. {ويقول} “Ve [Allah] der ki:” yani o topluluk içinde onları azarlamak ve kınamak için şöyle buyurur: {أين شركاءي} “Nerededir ortaklarım?” -iddia edip durduğunuz üzere-. Kınamayı daha tesirli kılmak ve gazabın son noktasını göstermek için [Allah] ortakları mukaddes Zatına izafe etmiştir. {الذين كنتم} “Hani siz idiniz;” yani ayrılmadığınız bir hal üzere idiniz, {تشاقون فيهم} “onlar hakkında [müminlere] düşmanlık edip ayrılığa düştüğünüz” velilerime karşı [düşmanlık güdüyordunuz]. Onlara muhalefet etmekle onların safından başka bir safa geçiyor, boyun eğilmemesi gereken şeye boyun eğiyor ve yüz çevrilmemesi gerekene karşı büyüklük taslıyordunuz. Ne oldu onlara da bugün yanınıza gelip sizi savunmuyorlar? Nûn harfinin kesresiyle de okunmuştur; zira emredilene düşmanlık etmek, emredene düşmanlık etmektir.

ولما كان المقام للجلال والعظمة المستلزم لزيادة الهيبة التي يلزم

Makam, celâl ve azamet makamı olup heybetin artmasını gerektirdiğinden ve bu durum çoğunlukla

عنها غالباً خرس المخزي عن جوابه لو كان له جواب، وكان من أجل المقاصد في تعذيبهم العدل بتفريح الأولياء وإشماتهم بهم، جزاء لما كانوا يعملون بهم في الدنيا، وكانت الشماتة أعلى محبوب للشامت وأعظم مرهوب للمشموت فيه، وأعظم مسلّ للمظلوم، دل على سكوتهم رغباً عن المبادرة بالجواب بتأخير الخبر عنه وتقديم الخبر عن شماتة أعدائهم فيهم في سياق الجواب عن سؤال من قال: هل علم بذلك المؤمنون؟ فقيل: {قال الذين} ولما كان العلم شرفاً للعالم مطلقاً، بني للمفعول قوله: {أوتوا العلم} أي انتفعوا به في سلوك سبيل النجاة من الأنبياء ﵈ ومن أطاعهم من أممهم، إشارة إلى أن الهالك يصح سلب العلم عنه وإن كان أعلم الناس، وعدل عن أن يقول: أعداؤهم أو المؤمنون ونحوه، إجلالاً لهم بوصفهم بالعلم الذي هو أشرف الصفات لكونه منشأ كل فضيلة، وتعرضاً بأن الحامل للكفار على الاستكبار الجهل الذي هو سبب كل رذيلة {إن الخزي} أي البلاء المذل {اليوم} أي يوم الفصل الذي يكون للفائز فيه العاقبة المأمونة {والسوء} أي كل ما يسوء {على الكافرين *} أي العريقين في الكفر الذين

rüsvay edilen kimsenin bir cevabı olsa dahi dilinin tutulmasını netice verdiğinden; ayrıca onlara azap edilmesindeki en yüce gayelerden biri, dünyada velilere yaptıklarına karşılık olarak velileri sevindirip düşmanlarına sevindirmek suretiyle adaleti tesis etmek olduğundan -ki düşmanın düştüğü duruma sevinmek (şemâte), sevinene en sevimli, aleyhine sevinilene en korkunç ve mazluma en büyük tesellidir-, onların hemen cevap vermekten yüz çevirip susmalarına delalet etmek üzere onlardan gelecek haber ertelenmiş ve 'Müminler bundan haberdar oldu mu?' diyenin sorusuna cevap bağlamında, düşmanlarının onların haline sevinmesi haberi öne alınarak şöyle denilmiştir: {قال الذين} “Dediler ki:” İlim, âlim için mutlak bir şeref olduğundan {أوتوا العلم} “kendilerine ilim verilenler” ifadesi meçhul fiil olarak getirilmiştir; yani peygamberlerden aleyhimüsselâm ve ümmetlerinden onlara tabi olanlardan kurtuluş yolunu tutmada o ilimden istifade edenler [böyle dediler]. Bu, helak olan kimse insanların en bilgilisi olsa dahi kendisinden ilim vasfının soyulmasının caiz olduğuna bir işarettir. 'Düşmanları' veya 'müminler' vb. demek yerine, her faziletin kaynağı olan en şerefli sıfat olan ilimle onları vasfederek yüceltmek ve kâfirleri kibre sevk eden şeyin her rezilliğin sebebi olan cehalet olduğunu ima etmek için böyle buyrulmuştur: {إن الخزي} “Şüphesiz rezillik” yani alçaltıcı bela, {اليوم} “bugün” yani kazanan için akıbetin güvenli olduğu o hüküm gününde, {والسوء} “ve kötülük” yani üzen her şey, {على الكافرين *} “inkârcıların üzerinedir.” Yani küfürde kökleşmiş ve

تكبروا في غير موضع التكبر، لا على غيرهم؛ ثم رغبهم في التوبة بقوله: {الذين تتوفّاهم} بالفوقية في قراءة الجمهور لأن الجمع مؤنث، وبالتحتية في قراءة حمزة لأن المجموع غير مؤنث، وكان وفاتهم على وجهين: وجه خفيف - بما أشار إليه التأنيث لخفة كفر صاحبه، وآخر ثقيل شديد لشدة كفر صاحبه، ولم يحذف شيء من التاءين للإشارة إلى نقصان حالهم لأنه لا يمكن خيرها لموتهم على الكفر بخلاف ما تقدم في تارك الهجرة في النساء {الملائكة} أي المؤكلون بالموت، حال كونهم {ظالمي أنفسهم} بوضعها من الاستكبار على الملك الجبار غير موضعها.

büyüklük taslanmayacak yerde büyüklük taslayanların üzerinedir, başkalarının değil. Sonra şu buyruğuyla onları tevbeye teşvik etti: {الذين تتوفّاهم} “O kimseler ki [canlarını] alırlar”; cumhurun kıraatinde cemi (çoğul) müennes olduğu için üstteki te ile (تتوفاهم), Hamza'nın kıraatinde ise topluluk lafzı gayri müennes sayıldığı için alttaki ye ile (يتوفاهم) okunmuştur. Onların vefatı iki şekilde olur: Biri -müennesliğin işaret ettiği üzere- sahibinin küfrünün hafifliğinden dolayı hafif bir vefat; diğeri ise sahibinin küfrünün şiddetinden dolayı ağır ve çetin bir vefat. İki te harfinden hiçbiri hazfedilmemiştir; zira Nisâ sûresinde hicreti terk edenler hakkında geçen durumun aksine, küfür üzere ölmeleri sebebiyle durumlarının hayra dönüşmesi mümkün olmadığından hallerindeki noksanlığa işaret edilmiştir; {الملائكة} “melekler” yani ölümle görevlendirilen melekler, {ظالمي أنفسهم} “kendilerine zulmeder vaziyette iken”; Cebbar olan Melik'e karşı büyüklük taslayarak nefislerini layık olmadığı bir konuma koymak suretiyle [kendilerine zulmederler].

فلما تم ذلك على هذا الوجه البديع، والأسلوب الرفيع المنيع، ابتدأ الخبر عن جوابهم على وجه معلم بحالهم فقال: {فألقوا} أي من أنفسهم عقب قول الأولياء وبسبب سؤال ذي الكبرياء {السلم} أي المقادة والخضوع بدل ذلك التكبر والعلو قائلين

Bu husus bu eşsiz ve yüce üslupla tamamlanınca, onların durumunu bildiren bir tarzda cevaplarından haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {فألقوا} “Hemen sunarlar” yani velilerin sözünün ardından ve Kibriyâ sahibinin sorusu sebebiyle kendiliklerinden sunarlar; {السلم} “teslimiyeti” yani o kibir ve böbürlenmenin yerine boyun eğip itaat etmeyi arz ederek şöyle derler:

ارتكاباً للكذب من غير احتشام: {ما كنا نعمل} وأعرقوا في النفي فقالوا: {من سوء} فكأنه قيل: إن هذا لبهتان عظيم في ذلك اليوم الجليل، فماذا قيل لهم؟ فقيل: {بلى} قد عملتم أعظم السوء؛ ثم علل تكذيبهم بقوله: {إن الله} أي المحيط بكل شيء {عليم} أي بالغ العلم من كل وجه {بما كنتم} أي جبلة وطبعاً {تعملون *} أي من الضلال والإضلال، فلا يسعكم الإنكار، أفما آن لكم أن تنزعوا عن الجهل فيما يضركم ولا ينفعكم ويخفضكم ولا يرفعكم!

utanmadan yalana sarılarak: {ما كنا نعمل} “Biz yapmıyorduk”, inkârı pekiştirerek şöyle derler: {من سوء} “hiçbir kötülük.” Sanki şöyle denildi: 'O dehşetli günde bu ne büyük bir bühtandır! Peki onlara ne denildi?' Şöyle buyruldu: {بلى} “Hayır!” Siz kötülüğün en büyüğünü yaptınız. Sonra onların yalanlanmasını gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani her şeyi kuşatan, {عليم} “hakkıyla bilendir” her yönüyle eksiksiz bilendir, {بما كنتم} “sizin fıtrat ve tabiat olarak” {تعملون *} “yapmakta olduğunuz şeyleri” yani sapıklığı ve saptırmayı [hakkıyla bilir]. Artık inkâr etmeye yeriniz yoktur. Size zarar verip fayda sağlamayan, sizi alçaltıp yüceltmeyen bu cehaletten vazgeçme vaktiniz gelmedi mi?!

ولما كان هذا الفعل مع هذا العلم سبباً لدخول جهنم من غير أن يقام لهم وزن، لأنه لا وزن لما ضيع أساسه، قال معقباً مسبباً: {فادخلوا} أي أيها الكفرة {أبواب جهنم} أي أبواب طبقاتها ودركاتها {خالدين} أي مقدرين الخلد {فيها} أي في جهنم التي دأبها تجهم من دخلها.

Bu fiil, Allah'ın bu ilmiyle beraber kendilerine hiçbir kıymet verilmeden cehenneme girmelerine sebep olunca -çünkü temeli zayi olanın hiçbir değeri yoktur-, neticeyi beyan ederek şöyle buyurdu: {فادخلوا} “O halde girin” ey inkârcılar! {أبواب جهنم} “cehennemin kapılarından” yani onun tabakalarının ve derekelerinin kapılarından, {خالدين} “ebedî kalıcılar olarak” yani orada ebedî kalacak şekilde takdir edilmiş olarak, {فيها} “orada”; girenlerin yüzünü asıp çirkinleştiren cehennemde.

ولما كان هذا المقام للمشاققة. وكان أمرها زائد القباحة. كان هذا الدخول أقبح دخول، وكان سبباً لأن يقال: {فلبئس} بالأداة الجامعة لمجامع الذم {مثوى المتكبرين *} على وجه التأكيد وبيان الوصف الذي استحقوا به ذلك، لتقدم كذبهم في قولهم {ما كنا نعمل من سوء} تعريضاً بأنهم جديرون - لغاية ما لهم من البلادة - أن يستحسنوا النار كما كذبوا مع العلم التام بأنه لا يروج في ذلك اليوم كذب.

Bu makam inatlaşma [makamı] olup bunun durumu da son derece çirkinleştiğinde, bu giriş en çirkin giriş oldu ve yerginin bütün çeşitlerini toplayan bir edatla; tekit yoluyla ve bunu hak etmelerine sebep olan vasfı beyan etmek üzere {فلبئس} {مثوى المتكبرين *} “Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!” denilmesine sebep oldu. Zira onların, o gün hiçbir yalanın geçerli olmayacağını kesin olarak bilmelerine rağmen yalan söyledikleri gibi -son derece ahmak olmalarından dolayı- ateşi dahi güzel bulmaya layık olduklarına dokundurma yapılarak {ما كنا نعمل من سوء} “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” sözlerindeki yalanları önceden geçmişti.

ولما تم الخبر عن المنكر لما أنزل الله على ألسنة الملائكة من الروح من أمره على الأنبياء ﵈، إنكاراً لفضلهم وتكبراً بما ليس لهم، بالاعتراض على خالقهم، ابتدأ الخبر عن المقرين تصديقاً لهداتهم واعترافاً بفضلهم وتسليماً لمن هم عبيده في تفضيل من يشاء، منبهاً على الوصف الذي أوجب لهم الاعتراف بالحق، فقال حاذفاً ل «إذا» دلالة على الرضى بأيسر شيء من الخير والمدح عليه ولو لم يتكرر: {وقيل للذين اتقوا} أي خافوا عقاب الله {ماذا} أي أي شيء {أنزل ربكم} أي المحسن إليكم من روحه المحيي للأرواح، على رسوله {قالوا} معترفين بالإنزال، غير متوقفين في المقال، فاهمين أن ذا مؤكدة للاستفهام لا بمعنى الذي: أنزل {خيراً} وإنما أطبق القراء على نصب هذا ورفع الأول فرقاً بين جوابي المقر والجاحد بمطابقة المقر بين الجواب والسؤال، وعدول الجاحد بجوابه

Allah'ın meleklerin diliyle peygamberlere aleyhimüsselâm kendi emrinden indirdiği vahyi (ruhu), onların faziletini inkâr ederek, kendilerinde olmayan şeyle kibirlenerek ve yaratıcılarına itiraz ederek inkâr edenlerin haberi tamamlanınca; rehberlerini tasdik eden, onların faziletini itiraf eden ve dilediğini üstün kılmada kulları oldukları Zata teslimiyet gösteren ikrar sahiplerinin haberine başlandı. Onların hakkı itiraf etmelerini gerektiren vasfa dikkat çekerek ve hayrın en azından dahi razı olunduğunu ve tekrar etmese bile övüldüğünü göstermek için 'izâ' (إذا) edatını hazfederek şöyle buyurdu: {وقيل للذين اتقوا} “Korkup sakınanlara” yani Allah'ın azabından korkanlara “denildiğinde:” {ماذا} “Ne” yani hangi şeyi {أنزل ربكم} “Rabbiniz indirdi?” yani ruhlara hayat veren vahyinden elçisine size iyilikte bulunan Rabbiniz ne indirdi? {قالوا} “Dediler ki:” indirildiğini itiraf ederek, sözde tereddüt etmeyerek ve 'zâ' (ذا) lafzının 'ellezî' (الذي) manasında olmayıp istifhamı pekiştirdiğini anlayarak: İndirdi {خيراً} “Hayır [indirdi].” Kıraat imamları, ikrar eden ile inkâr edenin cevapları arasındaki farkı ortaya koymak için bunda nasb, öncekinde ise ref üzerinde ittifak etmişlerdir; çünkü ikrar eden cevap ile soru arasında mutabakat sağlamış, inkâr eden ise cevabında

عن السؤال؛ ثم أخذ يرغب بما لهم من حسن المآل على وجه الجواب لسؤال من كأنه قال: ما لهم على ذلك؟ فقيل مظهراً موضع الإضمار مدحاً لهم وتعميماً لمن اتصف بوصفهم: {للذين أحسنوا} فبين أن اعترافهم بذلك إحسان؛ ثم أخبر عنه بقوله: {في هذه الدنيا حسنة} أي جزاء لهم على إحسانهم {هل جزاء الإحسان إلا الإحسان} [الرحمن: ٦٠] .

sorudan sapmıştır. Sonra sanki 'Buna karşılık onlara ne var?' diyen kimsenin sorusuna cevap kabilinden, varacakları güzel akıbete teşvik etmeye başladı. Onları övmek ve onların vasfıyla vasıflananları kapsamak üzere zamir yerine açık isim kullanarak şöyle buyruldu: {للذين أحسنوا} “İyilik edenlere vardır”; böylece bunu itiraf etmelerinin bir ihsan olduğunu beyan etti. Sonra bunu şu buyruğuyla haber verdi: {في هذه الدنيا حسنة} “bu dünyada güzel bir mükâfat” yani ihsanlarına bir karşılık olarak; {هل جزاء الإحسان إلا الإحسان} “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân: 60].

ولما كانت هذه الدار سريعة الزوال، أخبر عن حالهم في الآخرة فقال: {ولدار الآخرة خير} أي جزاء ومصيراً؛ ثم مدحها ومدحهم بقوله تعالى: {ولنعم دار المتقين *} أي هي، مرغباً في الوصف الذي كان سبب حيازتهم لها، وهو الخوف المنافي لما وصف به الأشرار من الاستكبار، بإظهاره موضع الإضمار وحذف المخصوص بالمدح لتقدم ما يدل عليه، وهو صالح لتقدير الدنيا - أي لمن عمل فيها بالتقوى - ولتقدير الآخرة، وهو واضح.

Bu dünya yurdu çabuk yok olup gidici olduğundan, onların ahiretteki durumlarını haber vererek şöyle buyurdu: {ولدار الآخرة خير} “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” yani karşılık ve varılacak yer olarak. Sonra hem o yurdu hem de onları Yüce Allah şu buyruğuyla övdü: {ولنعم دار المتقين *} “Müttakilerin yurdu ne güzeldir!” yani o yurt ne güzeldir! Kötülerin kibre dair vasıflarının aksine, o yurdu elde etmelerinin sebebi olan korku vasfına teşvik ederek, zamir yerine açık isim getirmiş ve daha önce geçen delaletten dolayı medhe tahsis edilen ögeyi hazfetmiştir. Bu, dünya için takdir edilmeye -yani dünyada takva ile amel edenler için- uygun olduğu gibi, ahiret için takdir edilmeye de uygundur ve bu gayet açıktır.

ولما كان هذا المدح مشوفاً لتفصيل ذلك قيل: {جنّات عدن} أي إقامة لا ظعن فيها {يدخلونها} حال كونها {تجري من تحتها} أي من تحت غرفها {الأنهار} ثم أجيب من كأنه سأل عما فيها من

Bu övgü, ayrıntısının açıklanmasını iştiyakla bekletir nitelikte olunca şöyle buyruldu: {جنّات عدن} “Adn cennetleridir” yani içinde göçüp gitmek olmayan bir ikamet yeridir; {يدخلونها} “oraya girerler”, şu halde iken: {تجري من تحتها} “altından akar” yani köşklerinin altından akar {الأنهار} “ırmaklar.” Sonra oradaki

الثمار وغيرها بقوله تعالى: {لهم فيها} أي خاصة، لا في شيء سواها من غير أن يجلب إليهم من غيرها {ما يشاؤون} ثم زاد في الترغيب بقوله: {كذلك} أي مثل هذا الجزاء العظيم {يجزي الله} أي الذي له الكمال كله {المتقين *} أي الراسخين في صفة التقوى، ثم حث على ملازمة التقوى بالتنبيه على أن العبرة بحال الموت، فقال تعالى: {الذين تتوفّاهم} أي تقبض أرواحهم وافية من نقص شيء من الروح أو المعاني - بما أشار إليه إثبات التاءين والإظهار {الملائكة طيبين} أي طاهرين من ظلم أنفسهم بالكفر متحلين بحلية الإيمان، فكأنه قيل: ماذا تقول لهم الملائكة؟ فقيل: {يقولون} أي مكررين للتأكيد تسكيناً لما جبلوا عليه من تعظيم جلال الله بالتقوى {سلام عليكم} ويقال لهم لتحقق فوزهم {ادخلوا الجنة} أي دار التفكه التي لا مثل لها {بما كنتم} أي جبلة وطبعاً {تعملون *} ترغيباً لهم في الأعمال التي لا يستطيعونها إلا برحمة الله لهم بتوفيقهم لها.

meyveler ve diğer nimetler hakkında soru soran birine cevap verircesine Yüce Allah şöyle buyurdu: {لهم فيها} “Orada sadece onlar için vardır”, başkası için değil ve dışarıdan kendilerine getirilmeye ihtiyaç duyulmaksızın, {ما يشاؤون} “diledikleri her şey.” Sonra şu buyruğuyla teşviki artırdı: {كذلك} “İşte böyle” yani bu büyük mükâfat gibi, {يجزي الله} “Allah mükâfatlandırır” bütün kemale sahip olan Allah, {المتقين *} “takva sahiplerini” yani takva sıfatında kökleşmiş olanları. Sonra asıl itibarın ölüm anındaki hale olduğuna dikkat çekerek takvaya sarılmayı teşvik edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {الذين تتوفّاهم} “Onlar ki [ruhlarını] alır” yani iki te'nin sabit kılınması ve açıkça zikredilmesinin işaret ettiği üzere, ruhtan veya manalardan hiçbir şey eksilmeden ruhlarını tastamam kabzeder, {الملائكة طيبين} “melekler, tertemiz kimseler olarak” yani küfürle kendilerine zulmetmekten arınmış, iman süsüyle bezenmiş olarak. Sanki 'Melekler onlara ne der?' denildi de şöyle buyruldu: {يقولون} “Derler ki:” takva ile Allah'ın celâlini yüceltme konusundaki fıtratlarını yatıştırmak üzere pekiştirerek tekrar ederler: {سلام عليكم} “‘Selâm sizlere!’” Kurtuluşlarının tahakkuk etmesi sebebiyle onlara şöyle denilir: {ادخلوا الجنة} “‘Cennete girin!’” yani benzeri olmayan o sevinç ve lezzet yurduna, {بما كنتم} “fıtrat ve tabiatınız gereği” {تعملون *} “yapmakta olduklarınıza karşılık”; Allah'ın kendilerini muvaffak kılma rahmeti olmaksızın güç yetiremeyecekleri amellere onları teşvik etmek amacıyla [böyle denilir].

ولما أخبر تعالى عن أحوال الكفار السائلين في نزول الملائكة بعد أن وهىّ شبههم، وأخبر عن توفي الملائكة لهم ولأضدادهم المؤمنين، مشيراً بذلك إلى أن سنته جرت بأنهم لا ينزلون إلا لإنزال الروح من أمره على من يختصه لذلك أو لأمر فيصل لا مهلة فيه، قال منكراً عليهم: {هل ينظرون} أي هؤلاء الكفار في تقاعسهم عن تصديق الرسل في الإخبار بما أنزل ربهم، وجرد الفعل إشارة إلى قرب ما ينتظرونه {إلا أن تأتيهم} أي بأمر الله {الملائكة} وهم لا يأتونهم إلا بمثل ما أتوا به من قبلهم ممن قصصنا أمرهم من الظالمين إن لم يتوبوا {أو يأتي أمر ربك} أي المحسن إليك المدير لأمرك بأمر يفصل النزاع من غير واسطة ملك أو غيره.

Yüce Allah, meleklerin inmesini isteyen kâfirlerin şüphelerini boşa çıkardıktan sonra onların durumlarını haber verip, meleklerin hem onların hem de zıtları olan müminlerin canlarını almasını bildirerek meleklerin ancak O'nun emrinden vahyi bu iş için seçtiği kimseye indirmek veya mühlet tanınmayan kesin bir hüküm için indiklerine sünnetullahın böyle cereyan ettiğine işaret edince, onları kınayarak şöyle buyurdu: {هل ينظرون} “Bekliyorlar mı?” yani Rablerinin indirdiği şeyleri haber verme hususunda peygamberleri tasdik etmekten geri duran bu kâfirler -fiilin yalın getirilmesi bekledikleri şeyin yakınlığına işarettir-, {إلا أن تأتيهم} “ancak kendilerine gelmesini mi [bekliyorlar]?” yani Allah'ın emriyle, {الملائكة} “meleklerin”; oysa tövbe etmedikleri takdirde melekler onlara ancak durumlarını anlattığımız kendilerinden önceki zalimlere getirdikleri azap gibi bir azapla gelirler, {أو يأتي أمر ربك} “yahut Rabbinin emrinin gelmesini mi?” yani melek veya başka bir vasıta olmaksızın çekişmeyi kesin olarak bitiren bir emirle sana iyilikte bulunan ve işini yöneten Rabbinin [emrinin gelmesini mi bekliyorlar?]

ولما كان هذا أمراً مفزعاً، كان موجباً لمن له فهم أن يقول: هل فعل هذا أحد غير هؤلاء؟ فقيل: نعم! {كذلك} أي مثل هذا الفعل البعيد لبشاعته عن مناهج العقلاء، مكراً في تدبير الأذى،

Bu durum dehşet verici olduğundan, anlayış sahibi birinin 'Bunu bunlardan başkası da yaptı mı?' demesini gerektiriyordu. Şöyle denildi: Evet! {كذلك} “İşte böylece” yani eziyet planlama hilesi olarak,

واعتقاداً وقولاً {فعل الذين} ولما كان الفاعلون مثل أفعالهم في التكذيب لم يستغرقوا الزمان، أدخل الجار فقال تعالى: {من قبلهم وما} أي والحال أنه ما {ظلمهم الله} أي الذي له الكمال كله في تقديره ذلك عليهم، لأنه المالك المطلق التصرف والملك الذي لا يسأل عما يفعل {ولكن كانوا} أي جبلة وطبعاً {أنفسهم} أي خاصة {يظلمون *} فاستحقوا العقاب لقيام الحجة عليهم على السنن الذي جرت به عوائدكم فيمن باشر سوء من غير أن يكره عليه إكراهاً ظاهراً، وهذا بعينه هو العلة في إرسال الرسل، ونصب الشرئع والملل {فأصابهم} أي فتسبب عن ظلمهم لأنفسهم أن أصابهم {سيئات} أي عقوبات أو جزاء سيئات {ما عملوا وحاق} أي أحاط ضابطة {بهم} من العذاب والمرسل به من الملائكة {ما كانوا به} أي خاصة {يستهزؤن *} تكبراً عن قبول الحق.

inanç ve söz bakımından çirkinliği sebebiyle akıllıların yolundan uzak olan bu fiil gibi bir fiili, {فعل الذين} “yapmıştı o kimseler”; yalanlamada onların fiilleri gibi fiil işleyenler bütün zamanı kapsamadığı için cer harfi dahil edilerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من قبلهم وما} “onlardan öncekiler de. Halbuki” şu hal üzere ki {ظلمهم الله} “Allah onlara zulmetmedi” yani bunu onların aleyhine takdir etmesinde bütün kemale sahip olan Allah zulmetmedi; zira O, tasarrufunda mutlak maliktir ve yaptığından sual olunmayan hükümdardır; {ولكن كانوا} “fakat onlar idiler” fıtrat ve tabiatları gereği, {أنفسهم} “yalnızca kendilerine” {يظلمون *} “zulmediyorlardı.” Açık bir baskı olmaksızın kendi iradesiyle kötülük işleyen kimse hakkında aranızda cereyan eden adetler üzere aleyhlerine delil ikame edildiği için azabı hak ettiler. Peygamberlerin gönderilmesinin ve şeriatler ile dinlerin konulmasının asıl illeti de tam olarak budur. {فأصابهم} “Nihayet onlara isabet etti” yani kendilerine zulmetmelerinin bir neticesi olarak onlara isabet etti; {سيئات} “cezaları” yani cezaları yahut kötülüklerinin karşılığı, {ما عملوا وحاق} “yaptıklarının ve kuşattı” yani çepeçevre sarıp bağladı, {بهم} “onları” azaptan ve meleklerle gönderilen şeyden, {ما كانوا به} “özellikle kendisiyle” {يستهزؤن *} “alay edip durdukları şey”; hakkı kabul etmekten kibirlendikleri için [alay ediyorlardı].

ومادة حاق واوية ويائية - بتراكيبها الست: حوق، حقو، قحو، قوح، وقح، حيق - تدور على الإحاطة، ويلزمها صلابة المحيط ولين المحاط به: حاق به الشيء - إذا نزل به فأحاط، والحيق:

H-v-k/h-y-k (حاق) kökü vâvî ve yâî olup altı türeviyle (حوق, حقو, قحو, قوح, وقح, حيق) 'ihata' (kuşatma) manası etrafında döner; kuşatanın sertliği ve kuşatılanın yumuşaklığı bunun ayrılmaz vasfıdır: Bir şey bir kimseye indiğinde ve onu kuşattığında 'Hâka bihî' (حاق به) denir. el-Hayk (الحيق):

ما يشتمل على الإنسان من مكروه فعله، وحاق فيه السيف: حاك أي عمل - من التسمية باسم الجزء، ولأنه في الأغلب يكون في عمله الموت المحيط بالأجل، وحاق بهم الأمر: لزمهم ووجب عليهم ونزل بهم، والحيقة: شجرة كالشيح يؤكل بها التمر - كأنه يحيط بالتمرة، وحايقه: حسده وأبغضه - لإحاطة ذلك.

İnsanı yaptığı çirkin işin kuşatmasıdır. 'Hâka fîhi's-seyf' (حاق فيه السيف): Kılıç onda iş yaptı, kesti demektir; cüzün ismiyle isimlendirmedendir ve kılıcın işleyişi çoğunlukla eceli kuşatan ölümle sonuçlandığı içindir. 'Hâka bihimü'l-emr' (حاق بهم الأمر): Emir onlara lazım geldi, vacip oldu ve başlarına indi demektir. el-Hayka (الحيقة): Yavşan benzeri bir bitkidir ve hurmayla birlikte yenir; sanki hurmayı kuşatır gibidir. 'Hâyekahû' (حايقه): Ona haset etti ve bu kuşatmadan dolayı ona buğzetti demektir.

والحوق - بالضم: ما أحاط بالكمرة من حروفها، وبالضم والفتح معاً: استدارة في الذكر، والحوق - بالفتح فقط: الإحاطة، والأحوق والمحوق - كمعظم: الكمرة - كأنها مختصة بذلك لكبرها، ومنه فيشلة حوقاء: عظيمة - كأنها لعظمها هي التي ظهر حرفها دون غيرها، وأرض محوقة - بضم الحاء: قليلة النبت لقلة المطر - كأنه تشبه بالكمرة في ملاستها، وتركت النخلة حوقاء - إذا أشعل في الكرانيف - لاستدارة النار بها أو لشبهها بعد حريق السعف بالذكر أو رأسه، والحوقة بالفتح: الجماعة الممخرقة - لأن الجماعة لها قوة الاستدارة، والممخرق إن كان من الكذب فمن لازمه العوج، وإن كان من المخراق - وهو المنديل الذي يلف للعب به - فاللعب به على هيئة الاستدارة، وحوق

el-Havk (الحوق) -ötre ile-: Zeker başının etrafını kuşatan kenarlarıdır; hem ötre hem üstün ile: Zekerdeki yuvarlaklıktır. Sadece üstün ile el-Havk (الحوق): Kuşatmak demektir. el-Ahvak (الأحوق) ve el-Muhavvak (المحوق) -muazzam vezninde-: Zeker başıdır; büyüklüğünden ötürü sanki buna tahsis edilmiş gibidir. Bundan mülhem 'Feyşeleun havkâu' (فيشلة حوقاء): Büyük [zeker başı] demektir; sanki büyüklüğünden ötürü başkasının değil sadece onun kenarı belirginleşmiştir. 'Ardun muhavvekatün' (أرض محوقة) -hâ'nın öt пространстваsiyle-: Yağmur azlığından dolayı bitkisi az olan toprak demektir; pürüzsüzlüğünde zeker başına benzetilmiştir. 'Teraketü'n-nahlete havkâe' (تركت النخلة حوقاء): Lifleri tutuşturulduğunda hurma ağacının etrafını ateşin kuşatması veya yaprakları yandıktan sonra zeker başına benzemesi sebebiyle böyle denir. Üstün ile el-Havka (الحوقة): Düzenbazlar topluluğudur; çünkü toplulukta bir yuvarlaklaşma/kuşatma gücü vardır. Düzenbazlık yalandan ise bunun gereği eğriliktir; eğer oyun için bükülen mendil manasındaki 'mihrâk'tan ise, onunla oyun yuvarlak bir biçimde olur. 'Havveka

عليه تحويقاً: عوج عليه الكلام، والحوق - بالفتح أيضاً: الكنس والدلك والتمليس لأن كلاًّ منها ترد فيه اليد إلى قريب من مكانها فيشبه الإحاطة ولو بالتعويج.

aleyhi tahvîkan' (حوق عليه تحويقاً): Sözü onun aleyhine eğip büktü demektir. Yine üstün ile el-Havk (الحوق): Süpürmek, ovmak ve düzeltmektir; çünkü bunların her birinde el neredeyse çıktığı yere geri döner, böylece eğriltilerek de olsa kuşatmaya benzer.

والحقو: الكشح، وهو ما بين عظم رأس الورك إلى الضلع الخلف لأنه موضع إحاطة الإزار، والإزار نفسه حقو لأنه آلته أو الحقو معقد الإزار، والحقو: موضع غليظ مرتفع عن السيل - من الصلابة والاستدارة لأن السيل يحيط به أو يكاد، ومن السهم: موضع الريش لأنه يشبه الحقو في استدارته وغلظ بعض ودقة بعض، وفي إحاطة الريش به، ومن الثنية: جانباها - من الإحاطة أو مطلق العوج، والحقوة: وجع في البطن من أكل اللحم - للحوق وجعه الحقو.

el-Hakv (الحقو): Böğürdür; kalça kemiğinin başı ile arka kaburga kemiği arasındaki kısımdır, çünkü izârın (peştamalın) kuşattığı yerdir. İzârın bizzat kendisine de aleti olduğu için 'hakv' denir veya hakv izârın bağlandığı yerdir. el-Hakv: Sel suyundan yüksekte kalan sert yerdir; sertlikten ve yuvarlaklıktan ileri gelir, çünkü sel onu kuşatır veya neredeyse kuşatacaktır. Oktan ise tüylerin takıldığı yerdir; zira yuvarlaklığında, bir kısmının kalın bir kısmının ince oluşunda ve tüylerin onu kuşatmasında böğre benzer. Dağ yolundan ise iki yanıdır; kuşatmadan veya mutlak eğrilikten ötürüdür. el-Hakve (الحقوة): Et yemekten kaynaklanan karın ağrısıdır; ağrısının böğre ulaşmasından dolayıdır.

والأقحوان: نبت يستدير به زهرة، وأقاحي الأمر: تباشيره - لأنها تحيط به غالباً، وقحاً المال: أخذه - لما يلزمه من الإحاطة، والمقحاة: المجرفة - لأنها تحيط بالمجروف.

el-Uk迴vân (الأقحوان): Çiçeği yuvarlak olan papatya benzeri bir bitkidir. 'Ekâhîyyü'l-emr' (أقاحي الأمر): Bir işin müjdecileri ve başlangıçlarıdır; çünkü bunlar işi çoğunlukla kuşatır. 'Kaha'l-mâle' (قحا المال): Malı aldı demektir; kuşatmayı gerektirdiği içindir. el-Mıkhat (المقحاة): Kürektir; kürenen şeyi kuşattığı içindir.

ومن اللين: قاح الجرح يقوح: صارت فيه مدة خالصة لا يخالطها

Yumuşaklıktan gelenler: 'Kâha'l-cerhu yekûhu' (قاح الجرح يقوح): Yarada saf, içine kan karışmamış irin toplandı demektir;

دم كقاح يقيح - واوية ويائية، ولما يلزمه من الاستدارة غالباً، وقوّح الجرح: انتبر - إما من الموضع الغليظ المرتفع عن السيل، وإما من استدارته، وقاح البيت: كنسه كقوّحه، والقاحة: الساحة - لاستدارتها غالباً، وأقاح: صمم على المنع بعد السؤال - إما من لإزالة - أي أزال اللين - وإما من الصلابة.

tıpkı vâvî ve yâî olarak 'kâha yekîhu' (قاح يقيح) gibi. Çoğunlukla yuvarlaklığı gerektirdiği içindir. 'Kavveha'l-cerhu' (قوّح الجرح): Yara şişti ve kabardı demektir; ya selden yüksek sert yerden ya da yuvarlaklığından gelir. 'Kâha'l-beyte' (قاح البيت): 'Kavvehehu' gibi evi süpürdü demektir. el-Kâha (القاحة): Avludur; çoğunlukla yuvarlak olmasından dolayıdır. 'Ekâha' (أقاح): İstendikten sonra vermemekte diretti demektir; ya gidermeden -yani yumuşaklığı giderdi- ya da sertlikten gelir.

ومن الصلابة: الوقاح - للحافر الصلب، وهو من الاستدارة أيضاً، ورجل وقاح الوجه: قليل الحياء - منه، والموقح - كمعظم: المجرب، وتوقيح الحوض: إصلاحه بالمدر والصفائح - للاستدارة والصلابة.

Sertlikten gelenler: el-Vekâh (الوقاح): Sert tırnak için kullanılır, bu da yuvarlaklıktan gelir. 'Racülün vekâhu'l-vech' (رجل وقاح الوجه): Yüzsüz, hayâsı az adam demektir, bundan gelir. el-Müvekkeh (الموقح) -muazzam vezninde-: Deneyimli kimsedir. 'Tevkîhu'l-havz' (توقيح الحوض): Havuzu çamur ve taş levhalarla onarmaktır; yuvarlaklık ve sağlamlıktan ötürüdür.

ولما تم ما هو عجب من مقالهم ومآلهم، في سوء أحوالهم، وختم بتهديدهم، عطف على قوله {وإذا قيل لهم ماذا أنزل ربكم} موجباً آخر للتهديد، معجباً من حالهم فيه، فقال: {وقال الذين أشركوا} أي الراسخ منهم في هذا الوصف والتابع له، على سبيل الاعتراض على من يدعوهم إلى التوحيد من نبي وغيره، محتجين بالقدر عناداً منهم، ومعترضين على من لا يسأل عما يفعل بأنه - لقدرته على كل شيء -

Kötü halleri içerisinde sözlerinin ve varacakları akıbetin hayret verici yönü tamamlanıp onların tehdit edilmesiyle nihayete erince, {وإذا قيل لهم ماذا أنزل ربكم} “Onlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ denildiği zaman...” buyruğuna atıfla, tehdidi gerektiren ve içindeki durumlarına hayret edilen başka bir husus zikredilerek şöyle buyruldu: {وقال الذين أشركوا} “Ortak koşanlar dediler ki:” yani bu vasıfta kökleşmiş olanlar ve onlara tabi olanlar, peygamber ve diğer tevhîde çağıranlara itiraz sadedinde, inatlarından dolayı kaderi delil getirerek ve yaptığından sual olunmayan Zata -her şeye gücü yettiği için-

غير محتاج إلى بعث الرسل، فإرسالهم عبث - تعالى الله الحكيم عن قولهم، فهو قول من يطلب العلة في أحكامه تعالى وفي أفعاله، وهو قول باطل، لأنه سبحانه الفعال لما يريد سواء أطلع العباد على حكمته أم لا: {لو شاء الله} أي الملك الأعظم المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، عدم عبادتنا لغيره {ما عبدنا} .

peygamber göndermeye ihtiyacı olmadığı, dolayısıyla elçi göndermenin boşuna olduğu iddiasıyla itiraz ederek [böyle dediler] -hikmet sahibi Allah onların bu sözünden çok yücedir-. Bu, Yüce Allah'ın hükümlerinde ve fiillerinde illet/neden arayan kimsenin sözüdür ve batıl bir sözdür; zira kullarını hikmetine muttali kılsın veya kılmasın O dilediğini hakkıyla yapandır: {لو شاء الله} “Eğer Allah dileseydi” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan en büyük Hükümran, başkasına kulluk etmememizi [dileseydi], {ما عبدنا} “biz kulluk etmezdik.”

ولما كانت الرتب كلها متقاصرة عن رتبته وكانت متفاوته، وكان ما يعبدونه من الأصنام في أدناها رتبة، أدخلوا الجار فقالوا: {من دونه} وأعرقوا في النفي فقالوا: {من شيء} أي من الأشياء {نحن ولا ءاباؤنا} من قبلنا! ولما ذكروا الأصل أتبعوه الفرع فقالوا: {ولا حرمنا} أي على أنفسنا {من دونه} أي دون أمره {من شيء} لأن ما يشاء لا يتخلف على زعمكم، لكنه لم يشأ العدم، فقد شاء وجود ما نحن عليه، فنحن نتبع ما شاءه لا نتغير عنه، لأنه لا يشاء إلا ما هو حق، وضل عن الأشقياء - بكلمتهم هذه الحق التي أرادوا بها الباطل - أن مدار السعادة والشقاوة إنما هو موافقة الأمر لا موافقة الإرادة، فما كان من الفعل والكف على وفق الأمر سعد فاعله، وما خالفه قامت به الحجة على فاعله على

Bütün mertebeler O'nun mertebesinin gerisinde kaldığı ve kendi aralarında farklılık arz ettiği, taptıkları putlar da mertebece en aşağıda olduğu için cer harfini dahil ederek şöyle dediler: {من دونه} “O'ndan başka”; inkârı da pekiştirerek şöyle dediler: {من شيء} “hiçbir şeye,” yani nesnelerden hiçbir şeye, {نحن ولا ءاباؤنا} “ne biz ne de atalarımız” bizden önce [tapan atalarımız]! Aslı zikrettikten sonra fer'i ona bağlayıp şöyle dediler: {ولا حرمنا} “ne de haram kılardık” yani kendi nefislerimize, {من دونه} “O'nsuz” yani O'nun emri olmaksızın, {من شيء} “hiçbir şeyi.” Zira sizin iddianıza göre O'nun dilediği şey asla şaşmaz; fakat O yokluğu dilememiştir, bilakis bizim üzerinde bulunduğumuz halin varlığını dilemiştir. Biz de O'nun dilediğine uyuyoruz ve ondan ayrılmıyoruz, çünkü O haktan başkasını dilemez. Kendisiyle batıl murat ettikleri bu hak sözle o bedbahtlar şunu idrak edemediler ki: Saadet ve şekavetin ekseni iradeye uygunluk değil, emre uygunluktur. Fiil ve kaçınma adına emre uygun olan şey, failini mutlu kılar; emre muhalif olan şey ise

ما جرت به عوائد الناس فشقي.

insanların cari adetleri üzere failinin aleyhine kesin bir delil olur ve o kimse bedbaht olur.

فلما انتهك ستر هذه المقالة المموهة، وكان كأنه قيل استبعاداً لها: هل قالها غيرهم؟ فقيل: نعم! {كذلك} أي مثل هذا البعيد من السداد، والقول الخارج عن الهداية والرشاد، وهو الاعتراض على ربهم في إرسال الرسل، مانعين لجواز الإرسال بهذه الشبهة الضعيفة، فإنه تعالى يريد إظهار ثمرة الملك بالحكم على ما يتعارفه العباد من إقامة الحجة بالأفعال الاختيارية وإن كانت بقضائه، لأن ذلك مستور عن العباد {فعل} أي كذب بدليل الأنعام {الذين} ودل على عدم الاستغراق للزمان بقوله: {من قبلهم} وكان تكذيباً، لأن قولهم اقتضى أن يكون ما هم عليه مما يرضاه الله، والرسل يقولون: لا يرضاه، ولا يرضى إلا ما أخبروا بأن صاحبه مثاب عليه أو غير معاقب، فكان ذلك سبباً للإنكار عليهم بقوله: {فهل} أي فما {على الرسل} أي الذين لا رسل في الحقيقة غيرهم، وهم الذين أرسلهم الله لدعاء العباد خلفاً عن سلف؛ ولما كان الاستفهام

Bu yaldızlı sözün perdesi yırtılınca ve sanki bunu imkânsız görerek 'Bunu onlardan başkası da söyledi mi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: Evet! {كذلك} “İşte böylece” yani doğruluktan bu denli uzak, hidayet ve reşaddan büsbütün çıkmış olan bu söz gibi -ki bu, bu zayıf şüpheyle elçi gönderilmesinin caiz oluşuna mani olarak peygamber göndermede Rablerine itiraz etmeleridir; zira Yüce Allah, kulların kendi aralarında bildikleri üzere, her ne kadar O'nun kazasıyla olsa da ihtiyarî fiillerle hüccetin ikame edilmesi suretiyle mülkünün semeresini ortaya çıkarmak istemektedir, çünkü kaza kullara gizlidir-, {فعل} “yaptı” yani En'âm sûresinin delaletiyle yalanladı, {الذين} “o kimseler”; bütün zamanı kapsamadığına şu buyruğuyla delalet etti: {من قبلهم} “onlardan öncekiler de.” Bu bir yalanlamaydı; çünkü onların sözü, üzerinde bulundukları halin Allah'ın razı olduğu bir şey olmasını gerektiriyordu. Peygamberler ise şöyle diyordu: 'Allah bundan razı olmaz; O ancak sahibine sevap verileceğini veya cezalandırılmayacağını bildirdikleri şeyden razı olur.' Bu durum, şu buyruğuyla onları kınamanın sebebi oldu: {فهل} “[Bir şey] var mıdır?” yani hiçbir şey yoktur, {على الرسل} “peygamberlerin üzerine düşen” yani hakikatte kendilerinden başka peygamber olmayan, Allah'ın geçmişten geleceğe kulları davet etmek üzere gönderdiği peygamberlerin üzerine; soru

بمعنى النفي - كما تقدم - إلا أنه صور بصورته ليكون كدعوى الشيء بدليلها فقال: {إلا البلاغ المبين *} وقد بلغوكم وأوضحوا لكم، فصار وبال العصيان خاصاً بكم.

daha önce geçtiği üzere nefy manasındadır; ancak deliliyle birlikte bir iddia gibi olsun diye soru kalıbında getirilerek şöyle buyruldu: {إلا البلاغ المبين *} “apaçık bir tebliğden başkası [mıdır?]” Onlar size tebliğ etmiş ve açıkça beyan etmişlerdir; dolayısıyla isyanın vebali sadece size ait olmuştur.

ولما كان جمع الرسل مفهماً لتوزيعهم على الأمم، كان موضع توقع التصريح بذلك، فقال - دافعاً لكرب هذا الاستشراف، نافياً لطروق احتمال، دالاً علا أن هذا القول السابق منصب إنكاره بالذات إلى اعتراضهم على الإرسال، ومسلياً لنبيه صلى الله عليه وعلى آله وسلم، وحاثاً لهم على الاعتبار، عطفاً على ما تقديره: فلقد بعثناك في أمتك هذه لأن يعبدوا الله وحده ويجتنبوا الطاغوت، فمنهم من هدينا، ومنهم من حقت عليه الضلالة، فكان من غير شك بعضهم مرضٍ لله وبعضهم مغضب له، فإنه لا يكون حكم المتنافيين واحداً أبداً: {ولقد} أي والله لقد {بعثنا} أي على ما لنا من العظمة التي من اعترض عليها أخذ {في كل أمة} من الأمم الذين قبلكم {رسولا} فما بقي في الأرض أحد لم تبلغه الدعوة، ولأجل أن

Peygamberlerin çoğul olarak getirilmesi onların ümmetlere dağıtıldığını hissettirince, bunun açıkça ifade edilmesi beklenen bir husus oldu. İşte bu beklentinin sıkıntısını gidermek, her türlü ihtimali bertaraf etmek, geçen sözdeki inkârın bizzat peygamber gönderilmesine yönelik itirazlarına odaklandığını göstermek, Peygamberini sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem teselli etmek ve takdiri şöyle olan bir söze atıfla onları ibret almaya teşvik etmek üzere şöyle buyurdu: 'Yalnızca Allah'a kulluk etsinler ve tağuttan sakınsınlar diye seni bu ümmetine gönderdik. Onlardan kimine hidayet verdik, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Şüphesiz onlardan bir kısmı Allah'ın rızasına mazhar olurken bir kısmı da O'nun gazabına uğramıştır; zira birbirine zıt iki şeyin hükmü asla bir olamaz': {ولقد} “Andolsun” yani Allah'a yemin olsun ki, {بعثنا} “biz gönderdik” itiraz edenin helak edileceği o azametimizle, {في كل أمة} “her ümmete” sizden önceki ümmetlerin her birine, {رسولا} “bir elçi [gönderdik].” Artık yeryüzünde davetin ulaşmadığı hiç kimse kalmamıştır.

الرسل قد تكون من غير المرسل إليهم كلوط وشعيب ﵉ في أصحاب الأيكة وسليمان ﵇ في غير بني إسرائيل من سائر من وصل إليه حكمه من أهل الأرض لم يقيد ب «منهم» .

Peygamberler bazen Ashâb-ı Eyke'ye gönderilen Lût ve Şuayb aleyhimesselâm gibi veya İsrâiloğulları dışındaki yeryüzü ahalisinden hükmü kendisine ulaşan kimselere gönderilen Süleyman aleyhisselâm gibi gönderildikleri topluluğun dışından olabildiği için 'içlerinden' (منهم) kaydıyla sınırlandırılmamıştır.

ولما كان البعث متضمناً معنى القول، كان المعنى: فذهبوا إليهم قائلين: {أن اعبدوا الله} أي الملك الأعلى وحده {واجتنبوا} أي بكل جهدكم {الطاغوت} كما أمركم رسولنا {فمنهم} أي فتسبب عن إرسال الرسل أن كانت الأمم قسمين: منهم {من هدى الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة، للحق فحقت له الهداية فأبصر الحق وعمل به باتباع الدعاة الهداة فيما أمروا به عن الله، فحقت له الجنة {ومنهم من حقت} أي ثبتت غاية الثبات {عليه الضلالة} بأن أضله الله فنابذ الأمر فلم يعمل به وعمل بمقتضى الإرادة، فإن الأمر قد لا يكون ما تعلق به، والإرادة لا بد أن يكون ما تعلقت به، وقد يكون موافقها عاملاً بالضلالة فحق عليه عذابها فحقت له النار فهلك، لأنه لم تبق له حجة يدفع بها عن نفسه، فلو كان كل ما شاءه

Gönderme fiili söz manasını da tazammun ettiğinden mana şöyle oldu: Onlara gidip dediler ki: {أن اعبدوا الله} “‘Yalnızca Allah'a kulluk edin’” yani sadece en yüce Melik'e kulluk edin, {واجتنبوا} “ve kaçının” bütün gücünüzle kaçının, {الطاغوت} “tağuttan” elçimizin size emrettiği gibi. {فمنهم} “Böylece onlardan” yani peygamberlerin gönderilmesi neticesinde ümmetler iki kısma ayrıldı: Onlardan {من هدى الله} “Allah'ın hidayet verdiği kimseler vardı” tam ihata sahibi olan Allah'ın hakka ulaştırdığı, böylece hidayeti hak eden, hakkı görüp Allah'tan getirdikleri emirlerde hidayet rehberi davetçilere tabi olarak onunla amel eden ve cenneti hak eden kimseler vardı; {ومنهم من حقت} “onlardan kimi de hak oldu” yani son derece kesinleşip sabit oldu, {عليه الضلالة} “üzerine sapıklık”; Allah'ın onu saptırmasıyla emre karşı çıktı, onunla amel etmeyip iradenin muktezasına göre davrandı. Zira emir, taalluk ettiği şeyle her zaman gerçekleşmeyebilir ama irade taalluk ettiği şeyle mutlaka gerçekleşir. Bazen iradeye muvafık olan kimse sapıklıkla amel eder, böylece onun azabını hak eder ve cehenneme müstahak olup helak olur; çünkü kendisini savunacağı hiçbir hücceti kalmamıştır. Eğer O'nun dilediği her şey

حقاً كان الفريقان محقين فلم يعذب أحدهما، لكنه لم يكن الأمر كذلك، بل عذب العاصي ونجى الطائع في كل أمة على حسب ما قال الرسل، وهذا هو معنى رضي الله، إطلاقاً لاسم الملزوم على اللازم، فدل ذلك قطعاً على صدق الرسل وكذب مخالفيهم، فالآية من الاحتباك: ذكر فعل الهداية أولاً دليلاً على فعل الضلال ثانياً، وحقوق الضلالة ثانياً دليلاً على حقوق الهداية أولاً.

hak olsaydı, her iki fırka da haklı olurdu ve ikisinden birine azap edilmezdi. Fakat durum öyle olmadı; bilakis peygamberlerin dediğine uygun olarak her ümmette isyankâr azap gördü, itaatkâr ise kurtuldu. Lazım olanın ismini melzuma vermek suretiyle Allah'ın rızasının manası da işte budur. Bu durum peygamberlerin doğruluğuna, onlara muhalefet edenlerin ise yalancılığına kesin bir şekilde delalet etti. Dolayısıyla bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birinci kısımda hidayet fiilinin zikredilmesi ikinci kısımdaki saptırma fiiline delildir; ikinci kısımda sapıklığın hak oluşunun zikredilmesi ise birinci kısımda hidayetin hak oluşuna delildir.

ثم التفت إلى مخاطبتهم إشارة إلى أنه لم يبق بعد هذا الدليل القطعي في نظر البصيرة إلا الدليل المحسوس للبصر فقال: {فسيروا} أي فإن كنتم أيها المخاطبون في شك من إخبار الرسل فسيروا {في الأرض} أي جنسها {فانظروا} أي إذا سرتم ومررتم بديار المكذبين وآثارهم، وعبر هنا بالفاء المشيرة إلى التعقب دون تراخ لأن المقام للاستدلال المنقذ من الضلال الذي تجب المبادرة إلى الإقلاع عنه بخلاف {ثم انظروا} في الأنعام لما تقدم، وأشار بالاستفهام إلى أن أحوالهم مما يجب أن يسأل عنه للاتعاظ به فقال: {كيف كان} أي كوناً لا قدرة على الخلاص منه {عاقبة} أي

Sonra basiretin nazarındaki bu kesin delilden sonra gözle görülen somut delilden başkasının kalmadığına işaretle onlara hitaba yönelerek şöyle buyurdu: {فسيروا} “Gezip dolaşın” yani ey muhataplar, eğer peygamberlerin haberlerinden şüphede iseniz dolaşın, {في الأرض} “yeryüzünde” yeryüzünün her tarafında; {فانظروا} “ve bakın” yani gezip yalanlayanların yurtlarına ve kalıntılarına uğradığınızda bakın. Buradaki fa (ف) harfi gecikmeksizin peş peşe gelmeyi ifade etmek için kullanılmıştır; zira makam, derhal terk edilmesi vacip olan sapıklıktan kurtarıcı istidlal makamıdır. En'âm sûresindeki {ثم انظروا} “Sonra bakın” buyruğunun aksinedir, çünkü orada durum farklıydı. İbret almak için hallerinin sorulması gereken bir husus olduğuna istifham ile işaret ederek şöyle buyurdu: {كيف كان} “Nasıl oldu” yani kurtulması mümkün olmayan bir şekilde nasıl vuku buldu, {عاقبة} “akıbeti” yani

آخر أمر {المكذبين *} أي من عاد ومن بعدهم الذين تلقيتم أخبارهم عمن قلدتموهم في الكفر من أسلافكم، فإنهم كذبوا الرسل فيما أمرتهم بإبلاغه مخالفة لأمري وعملاً بمشيئتي، فأوقعت بهم لأنهم خالفوا أمري باختيارهم مع جهلهم بإرادتي، فقامت عليهم الحجة على ما يتعارفه الناس بينهم.

son durumu, {المكذبين *} “yalanlayanların!” Âd kavminden ve sonrakilerden olup küfürde taklit ettiğiniz atalarınızdan haberlerini aldığınız kimselerin sonu [nasıl oldu!] Onlar, emrime muhalefet edip meşîetime göre davranarak kendilerine tebliğ etmelerini emrettiğim hususlarda peygamberleri yalanladılar. İrademi bilmedikleri halde kendi tercihleriyle emrime muhalefet ettikleri için başlarına azabı getirdim; böylece insanların kendi aralarında bildikleri ölçüler çerçevesinde aleyhlerine hüccet ikame edilmiş oldu.

ولما كان المحقق أنه ليس بعد الإيصال في الاستدلال إلى الأمر المحسوس إلا العناد، أعرض عنهم ملتفتاً إلى الرؤوف بهم الشفيق عليهم، فقال مسلياً له صلى الله عليه وعلى آله وسلم: {إن تحرص على هداهم} فتطلبه بغاية جدك واجتهادك {فإن الله} أي الملك الأعظم {لا يهدي} أي هو بخلق الهداية في القلب - هذا على قراءة الكوفيين بفتح الياء وكسر الدال، ومن هاد ما بوجه من الوجوه على قراءة الجمهور بالبناء للمفعول {من يضل} أي من يحكم بضلاله، وهو الذي أضلهم فلا يمكن غيره أن يهديهم لأنه لا غالب لأمره؛ وقرىء شاذاً بفتح الياء من ضل بمعنى نسي، أي فلا تمكن هداية من نسيه، أي

İstidlalde somut duruma ulaştıktan sonra geriye sadece inadın kaldığı kesinleşince, onlardan yüz çevirip onlara karşı son derece şefkatli ve merhametli olan zata yönelerek onu sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem teselli sadedinde şöyle buyurdu: {إن تحرص على هداهم} “Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de” yani var gücünle ve gayretinle bunu istesen de, {فإن الله} “şüphesiz Allah” yani en büyük Melik, {لا يهدي} “hidayet etmez” yani kalpte hidayeti yaratarak O hidayete erdirmez -bu, Kûfelilerin ye'nin fethası ve dâl'ın kesresiyle olan kıraatine göredir; cumhurun meçhul fiil kıraatine göre ise hiçbir şekilde hidayete erdirilmez-, {من يضل} “saptırdığı kimseyi” yani sapıklığına hükmettiği kimseyi. Onları saptıran O'dur, artık O'ndan başkasının onları hidayete erdirmesi mümkün değildir; zira O'nun emrine galip gelecek yoktur. Şâzz bir kıraatte ye'nin fethasıyla 'unuttu' manasındaki dalleden (ضل) okunmuştur; yani O'nun unuttuğu kimsenin hidayeti mümkün olmaz, yani

تركه من الهداية ترك المنسي فإنه ليس في يد غيره شيء، ونقل الصغاني في مجمع البحرين أنه يقال: ضل فلان البعير أي أضله، والضلال عند العرب سلوك غير سبيل القصد، فالمعنى أنه كان سبباً لسلوك البعير غير المقصود، فمعنى الآية: لا تهدي من يضله الله - بفتح الياء، أي يكون سبباً لسلوكه غير سبيل القصد، فلا تحزن ولا يضيق صدرك من عدم تأثرهم بنصحك وإخلاصك في الدعاء، ولا يقع في فكرك أن في دعائك نقصاً، إنما النقص في مرائيهم العمياء، وليس عليك إلا البلاغ. وقوله تعالى -: {وما لهم} أي هؤلاء الذين أضلهم الله وجميع من يضله {من ناصرين *} أي ينصرونهم عند مجازاتهم على الضلال، لينقذوهم مما لحقهم عليه من الوبال، كما فعل بالمكذبين من قبلهم - عطف على نتيجة ما قبله، وهو فلا هادي لهم ما أراد الله ضلالهم، وتبكيت لهم وتقريع وحث وتهييج على أن يقوموا بأنفسهم ويستعينوا بمن شاؤوا على نصب دليل ما يدعونه من أنهم أتبع الناس للحق، إما بأن يبرهنوا على صحة معتقدهم أو يعينوهم على الرجوع عنه عند العجز عن ذلك، أو يكفوا عنهم العذاب إذا حاق بهم.

unutulan bir şey gibi hidayetten mahrum bıraktığı kimseyi [hidayete erdiremez]; zira başkasının elinde hiçbir şey yoktur. Sâgānî 'Mecmau'l-Bahreyn'de şöyle nakletmiştir: 'Dalle fülânun el-baîre' yani deveyi kaybetti/saptırdı denir. Araplara göre dalâlet, doğru yoldan başka bir yola girmektir. Mana şudur: Devenin hedeflenen yoldan başka bir yola girmesine sebep oldu. Ayetin manası: Ye'nin fethasıyla Allah'ın saptırdığı kimseyi sen hidayete erdiremezsin; yani doğru yoldan başka bir yola girmesine sebep olduğu kimseyi [hidayete erdiremezsin]. Artık onların senin samimi öğüdünden ve ihlaslı davetinden etkilenmemesinden dolayı üzülme, göğsün daralmasın ve aklına davetinde bir noksanlık olduğu gelmesin. Noksanlık ancak onların körleşmiş basiretlerindedir; sana düşen sadece tebliğdir. Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وما لهم} “Ve onlar için yoktur” yani Allah'ın saptırdığı bu kimseler ve O'nun saptıracağı herkes için yoktur, {من ناصرين *} “hiçbir yardımcı”; kendilerinden önceki yalancılara yaptığı gibi, başlarına gelen vebalden onları kurtarmak üzere sapıklıklarının cezası verilirken kendilerine yardım edecek [hiçbir yardımcı yoktur]. Bu ifade, öncesinin neticesine atıftır ki o da şudur: Allah onların sapıklığını murat ettiği sürece onlar için bir hidayet rehberi yoktur. Bu, onları susturma, azarlama ve hakkın en sadık takipçileri oldukları yönündeki iddialarına delil getirmek için bizzat harekete geçmelerine, dilediklerinden yardım istemelerine yönelik bir kışkırtmadır; ya inançlarının doğruluğunu ispatlasınlar yahut bundan aciz kaldıklarında ondan dönmelerine yardımcı olsunlar veya azap onları kuşattığında onu kendilerinden defetsinler.

ولما كان من حقهم - بعد قيام الأدلة على كمال قدرته وشمول علمه وبلوغ حكمته في إبداع جميع المخلوقات مما نعلم وما لا نعلم على أبدع ترتيب وأحسن نظام - تصديق الهداة في إعلامهم بأنه سبحانه يعيدهم للبعث وأنهم لم يفعلوا ولا طرقوا لذلك احتمالاً، بل حلفوا على نفيه من غير شبهة عرضت لهم ولا إخبار عن علم وصل إليهم فعل الجلف الجافي الغبي العاسي، أتبع ذلك سبحانه تعجيباً آخر من حالهم، فقال - عاطفاً على {وقال الذين أشركوا} لأن كلاًّ من الجملتين لبيان تكذيبهم الرسل والتعجيب منهم في ذلك، دالاً على ان اعتقادهم مضمون هذه الجملة هو الذي جرأهم على قول الأولى وما تفرع منها -: {وأقسموا بالله} أي الملك الأعظم {جهد أيمانهم} جعلت الأيمان جاهدة لكثرة ما بالغوا فيها: {لا يبعث الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {من يموت} أي يحيي أحداً بعد موته، استناداً منهم إلى مجرد استبعاد مالم تجر به نفسه عندهم عادة، جموداً منهم عن حلها بأن النشأة الأولى كانت من غير عادة، مع ادعائهم أنهم أعقل الناس وأحدهم أذهاناً وأثقبهم أفهاماً.

Bildiğimiz ve bilmediğimiz bütün mahlûkatı en eşsiz tertip ve en güzel nizamla yaratmasında O'nun kâmil kudretine, kapsamlı ilmine ve erişilmez hikmetine dair deliller ikame edildikten sonra, hidayet rehberlerinin Yüce Allah'ın kendilerini diriltip ba's edeceğini bildirmelerini tasdik etmeleri onların üzerine düşen bir hak iken; bunu yapmadıkları gibi böyle bir ihtimale dahi yer vermeyip kaba, nobran, ahmak ve taş kalpli kimselerin yaptığı gibi hiçbir şüphe veya kendilerine ulaşan bir ilmi bilgi olmaksızın sırf inkâr üzerine yemin ettiler. Yüce Allah onların durumuna yönelik başka bir hayreti bunun peşinden zikrederek, {وقال الذين أشركوا} “Ortak koşanlar dediler ki...” buyruğuna atıfla -zira her iki cümle de onların peygamberleri yalanlamalarını ve bu husustaki hallerine hayret edilmesini beyan etmek içindir ve bu cümlenin muhtevasına olan inançlarının kendilerini birinci söze ve ondan türeyenlere cüretlendirdiğine delalet etmektedir- şöyle buyurdu: {وأقسموا بالله} “Allah'a yemin ettiler” yani en büyük Melik'e, {جهد أيمانهم} “var güçleriyle yemin ederek”; yeminlerinde son derece ileri gittikleri için yeminler 'güç sarf eden' kılınmıştır: {لا يبعث الله} “‘Allah diriltmez’ [diye]” yani her şeyi kuşatan Allah, {من يموت} “ölen kimseyi”; yani ölümünden sonra hiç kimseyi diriltmez diyerek, insanların en akıllısı, zihinleri en keskin ve anlayışları en parlak kimseler olduklarını iddia etmelerine rağmen, ilk yaratılışın da alışılagelmişin dışında gerçekleştiğini düşünemeyip donuklaşarak sırf kendi yanlarında alışılagelmiş olmayan bir şeyi imkânsız görmeye dayandılar.

ثم رد عليهم بقوله تعالى: {بلى} أي ليبعثهم لأنه لا مانع له

Sonra Yüce Allah şu buyruğuyla onlara cevap verdi: {بلى} “Hayır!” Yani onları elbette diriltecektir; çünkü O'nun için buna hiçbir engel yoktur

من ذلك وقد وعد به {وعداً} وبين أنه لا بد منه بقوله: {عليه} وزاده تأكيداً في مقابلة اجتهادهم في أيمانهم بقوله: {حقاً} أي لأنه قادر عليه وهو لا يبدل القول لديه، فصار واجباً في الحكمة كونه، وأمر البعث معلوم عند كل عاقل سمع أقوال الهداة تاركاً لهواه {ولكن أكثر الناس} أي بما لهم من الاضطراب {لا يعلمون *} أي لا علم لهم يوصلهم إلى ذلك لأنه من عالم الغيب لا يمكن عقولهم الوصول إليه بغير إرشاد من الله، ولا هم يقبلون أقوال الدعاة إليه الذين أيدهم بروح منه لتقيدهم بما توصلهم إليه عقولهم، وهي مقصورة على عالم الشهادة لا يمكنها الترقي منه إلى عالم الغيب بغير وساطة منه سبحانه تعالى، فلذلك ترى الإنسان منهم يأبى ذلك استعباداً لأن يكون شيء معقول لا يصل إليه بمجرد عقله وهو خصيم مبين.

ve bunu vaat etmiştir: {وعداً} “bir vaat olarak”; bunun kaçınılmaz olduğunu şu buyruğuyla beyan etti: {عليه} “kendi üzerine [aldığı]”; onların yeminlerindeki gayretlerine karşılık bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {حقاً} “hak bir [vaat olarak]”; çünkü O buna kadirdir ve O'nun katında söz değiştirilmez. Böylece hikmet gereği bunun gerçekleşmesi vacip olmuştur. Ba's meselesi, hevasını terk ederek hidayet rehberlerinin sözlerini dinleyen her akıl sahibi katında malumdur. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu” içlerindeki çalkantı ve istikrarsızlık sebebiyle, {لا يعلمون *} “bilmezler;” yani kendilerini buna ulaştıracak bir ilimleri yoktur; çünkü bu gayb âlemindendir ve Allah'ın rehberliği olmaksızın akıllarının buna ulaşması mümkün değildir. Kendi akıllarının ulaştığı şeylerle sınırlandıkları için katından bir ruh ile desteklediği O'na çağıran davetçilerin sözlerini de kabul etmezler. Oysa akılları şehâdet âlemiyle sınırlıdır, O'nun vasıtası olmaksızın oradan gayb âlemine yükselmesi mümkün değildir. Bu yüzden onlardan bir insanın, sırf kendi aklıyla ulaşamadığı akledilir bir şeyin bulunmasını imkânsız görerek bunu reddettiğini ve apaçık bir hasım kesildiğini görürsün.

ولما بين أنه لا بد من ذلك لسبق الوعد به من القادر، بين حكمته بأمر مبين أنه لا يسوغ تركه بوجه، وهو أنه لا يجوز في عقل عاقل أن أحداً ملكاً فما دونه يأمر عبيده بشيء ثم يهملهم فلا يسألهم ولا سيما إن اختلفوا ولا سيما إن أدى اختلافهم إلى المقاطعة والمقاتلة

Kadir olan Zatın önceden vaat etmesi sebebiyle bunun kaçınılmaz olduğunu beyan edince, hiçbir şekilde terk edilmesinin caiz olmadığını açıkça gösteren bir hususla hikmetini beyan etti; o da şudur: Bir hükümdar veya daha aşağı derecedeki bir kimsenin kullarına bir şey emredip sonra onları başıboş bırakması, onlara hesap sormaması -hele hele ihtilafa düşmüşlerse ve bu ihtilaf ilişkileri kesmeye ve savaşmaya yol açmışsa- hiçbir akıl sahibinin aklında caiz görülemez.

فكيف إن كان حاكماً فكيف إذا كان حكيماً فكيف وهو أحكم الحاكمين! فقال معلقاً بما دل عليه {بلى} : {ليبين} أي فعله ووعد به فهو يبعثهم ليبين {لهم} أي للناس {الذي يختلفون} أي يوجد اختلافهم {فيه} من البعث وغيره، ويجزي كلاًّ بما عمل لأن ذلك من العدل الذي هو فعله {وليعلم الذين كفروا} أي جهلوا الآيات الدالة عليه، فكأنهم ستروها لأنها لظهورها لا تجهل {أنهم كانوا} أي جبلة وطبعاً {كاذبين *} أي عريقين في الكذب في إنكارهم للمعاد وزعمهم أنهم المختصون بالمفاز علم اليقين وعين اليقين وحق اليقين.

Kaldı ki bir hâkim olursa nasıl olur! Ya hikmet sahibi olursa nasıl olur! Ya hâkimlerin en mükemmel Hâkimi olursa nasıl olur! {بلى} “Hayır!” lafzının delalet ettiği manaya bağlayarak şöyle buyurdu: {ليبين} “Açıklasın diye”; yani bunu yaptı ve vaat etti; onları diriltecektir ki açıklasın, {لهم} “onlara” yani insanlara, {الذي يختلفون} “ihtilaf edip durdukları şeyi” yani aralarındaki ihtilafın vuku bulduğu meseleyi, {فيه} “kendisinde” ba's ve diğer hususlardaki [ihtilafı açıklasın] ve herkese amelinin karşılığını versin; zira bu, O'nun fiili olan adaletin gereğidir. {وليعلم الذين كفروا} “Ve inkâr edenler bilsinler diye” yani O'na delalet eden ayetleri bilmezden gelenler, sanki apaçık olduğu için bilinmezliği mümkün olmayan bu ayetlerin üzerini örtmüş gibi olanlar [bilsinler diye], {أنهم كانوا} “kendilerinin olduklarını” yani fıtrat ve tabiatları gereği, {كاذبين *} “yalancılar [olduklarını]”; ahireti inkâr etmelerinde ve kurtuluşa erenlerin yalnızca kendileri olduğu iddialarında ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn mertebesinde yalanda kökleşmiş kimseler olduklarını [bilsinler diye diriltecektir].

ولما بين تحتمه وحكمته، بين إمكانه ويسره عليه وخفته لديه، فقال تعالى: {إنما قولنا} أي بما من العظمة {لشيء} إبداء وإعادة {إذا أردناه} أي أردنا كونه {أن نقول له} ثم ذكر محكى القول النفسي فقال - بانياً من «كان» التامة ما دل على موافقة الأشياء المرادة موافقة المأمور للآمر المطاع -: {كن} أي أحدث {فيكون *} أي فيتسبب عن ذلك القول أنه يكون حين تعلق القدرة به من غير مهلة أصلاً، فنحن خلقنا الخلق لنأمرهم وننهاهم.

Bunun kesinliğini ve hikmetini beyan edince, O'nun için imkânını, kolaylığını ve katındaki hafifliğini açıklayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما قولنا} “Bizim sözümüz ancak şudur:” azametimizle olan sözümüz, {لشيء} “bir şeye” ilk yaratılışında ve yeniden diriltilmesinde, {إذا أردناه} “onu dilediğimiz zaman” yani var olmasını murat ettiğimizde, {أن نقول له} “ona söylememizdir;” sonra nefsi kelamın hikâye edilişini zikredip emredilenin itaat edilen âmire muvafakati gibi murat edilen şeylerin muvafakatine delalet eden tam 'kâne'den (كان) bina ederek şöyle buyurdu: {كن} “‘Ol!’” yani meydana gel, {فيكون *} “o da hemen oluverir.” Yani bu sözün neticesi olarak, hiçbir mühlet olmaksızın kudretin ona taalluk ettiği anda var olur. Biz mahlûkatı onlara emretmek ve onları nehyetmek için yarattık.

ولما كان التقدير تفصيلاً لفريقي المبين لهم وترغيباً في الهجرة لأنها بعد الإيمان أوثق عرى الإسلام: فالذين كفروا

Ayetin takdiri, kendilerine beyanda bulunulacak iki fırkanın tafsilatı ve imandan sonra İslam'ın en sağlam kulpu olması hasebiyle hicrete teşvik mahiyetinde olduğundan: İnkâr edip

واغتروا بما شاهدوه من العرض الفاني لنخزينهم في الدنيا والآخرة ولنجازينهم بجميع ما كانوا يعملون، عطف عليه قوله تعالى: {والذين هاجروا} أي أوقعوا المهاجرة فراراً بدينهم فهجروا آباءهم وأبناءهم وأقاربهم من الكفار وديارهم وجميع ما نهوا عنه {في الله} أي الملك الأعلى الذي له صفات الكمال، بعدما «تمادى» المكذبون بالبعث على إيذائهم، فتركوا لهم بلادهم.

gördükleri fani dünya متاعına aldananları dünyada ve ahirette rezil edeceğiz ve yapmakta oldukları her şeyin karşılığını tastamam vereceğiz; buna atıfla Yüce Allah şöyle buyurdu: {والذين هاجروا} “Ve hicret edenler” yani dinlerini kurtarmak için hicret fiilini gerçekleştirip kâfir olan babalarını, oğullarını, akrabalarını, yurtlarını ve kendilerine yasaklanan her şeyi terk edenler, {في الله} “Allah uğrunda” yani kemal sıfatlarına sahip en yüce Melik uğrunda [hicret edenler], ba'sı yalanlayanların eziyetleri 'sürüp gittikten' sonra memleketlerini onlara bırakıp gittiler.

ولما كانت هجرتهم لم تستغرق زمان البعد لموت بعض من هجروه وإسلام آخرين بعد احتمالهم لظلمهم ما شاء الله، قال تعالى: {من بعد ما ظلموا} أي وقع ظلمهم من الكفار، بناه للمفعول لأن المحذور وقوع الظلم لا كونه من معين {لنبوئنهم} أي نوجد لهم منزلاً هو أهل لأن يرجع إليه، بما لنا من الملائكة وغيرهم من الجنود وجميع العظمة {في الدنيا} مباءة {حسنة} كبيرة عظيمة، جزاء لهم على هدمتنا، بأن نعلي أمرهم وإن كره المشركون، كما يراه من يتدبر بمعني لأوليائي على قلتهم، وسينكشف الأمر عما قريب انكشافاً

Hicretleri, hicret ettikleri kimselerden bazılarının ölmesi ve diğerlerinin de Allah'ın dilediği kadar onların zulmüne katlandıktan sonra Müslüman olması sebebiyle uzaklık zamanının tamamını kapsamadığından Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعد ما ظلموا} “zulme uğradıktan sonra” yani kâfirler tarafından kendilerine zulüm vuku bulduktan sonra; meçhul fiil olarak getirilmiştir, çünkü asıl sakınılan şey zulmün belirli bir kimseden olması değil, bizzat vuku bulmasıdır. {لنبوئنهم} “onları mutlaka yerleştireceğiz” yani meleklerimiz, diğer ordularımız ve bütün azametimizle kendilerine dönülmeye layık bir yurt var edeceğiz, {في الدنيا} “dünyada” {حسنة} “güzel” geniş ve büyük bir yerleşim yerine [yerleştireceğiz]; müşrikler hoşlanmasa da onların şanını yücelterek hizmetimize bir karşılık olmak üzere [bunu yapacağız]. Nitekim sayıca az olmalarına rağmen velilerime sahip çıkmamı düşünen kimse bunu açıkça görür. İş çok yakında apaçık bir şekilde ortaya çıkacaktır;

لا يجهله أحد، فالآية دليل على ما قبلها.

hiç kimsenin meçhulü olmayacak [derecede açığa çıkacaktır]. Dolayısıyla bu ayet, öncesinin delilidir.

ولما كان التقدير: ولنبوئنهم في الآخرة أجراً كبيراً، عطف عليه قوله تعالى: {ولأجر الآخرة} المعد لهم {أكبر} مما جعلته لهم في الدنيا {لو كانوا يعلمون *} أي لو كان الكفار لهم بجبلاتهم علم بأن يكون لهم عقل يتدبرون به لعلموا - بإحساني إلى أوليائي في الدنيا من منعي لهم منهم في عنادهم مع كثرتهم وقلتهم، وإسباغي لنعمي عليهم لا سيما في الأماكن التي هاجروا إليها من الحبشة والمدينة وغيرهما مع اجتهادهم في منعها عنهم - أني أجمع لأوليائي الدارين، وأن إحساني إليهم في الآخرة أعظم - روي أن عمر بن الخطاب ﵁ كان إذا أعطى الرجل من المهاجرين عطاء قال: خذ بارك الله لك فيه، هذا ما وعدك الله في الدنيا، وما ادخر لك في الآخرة أكثر وأفضل - ثم تلا هذه الآية.

Takdir: "Onları ahirette de büyük bir mükâfatla yerleştireceğiz" şeklinde olunca, Yüce Allah buna atıfla şöyle buyurdu: {ولأجر الآخرة} “Ahiret mükâfatı ise” kendileri için hazırlanan [mükâfat], {أكبر} “daha büyüktür” dünyada onlar için kıldığımdan, {لو كانوا يعلمون *} “keşke bilselerdi!” Yani eğer kâfirlerin fıtratlarında düşünecekleri bir akıl bulunup da bir ilimleri olsaydı, sayıca çokluklarına ve [müminlerin] azlığına rağmen inatları karşısında dünyada velilerimi onlardan korumam ve o [kâfirlerin] nimetleri onlardan engelleme çabalarına rağmen başta Habeşistan, Medine ve diğer yerler olmak üzere hicret ettikleri beldelerde nimetlerimi üzerlerine bolca yağdırmam şeklindeki ihsanım sayesinde velilerim için iki cihanı bir araya getirdiğimi ve ahirette onlara yapacağım ihsanın daha büyük olduğunu bilirlerdi. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, muhacirlerden bir kimseye tahsisat (atâ) verdiğinde şöyle derdi: "Al, Allah bunu senin için bereketli kılsın! Bu, Allah'ın sana dünyada vadettiğidir; senin için ahirette sakladığı ise daha çok ve daha üstündür." Sonra da bu ayeti okurdu.

ولما نبه على إحسانه إليهم، وكان فيه من أول الأمر نوع غموض لظهور الكفرة في بادي الرأي، وصفهم بما يحتاج إليه في الاستجلاب لتمامه حثاً وإلهاباً، فقال تعالى - واصفاً للمهاجرين بياناً لأصل ما حملهم

Onlara olan ihsanına dikkat çekip de işin başında kâfirlerin ilk bakışta üstün görünmesi sebebiyle bunda bir nevi kapalılık bulunduğundan, teşvik ve gayrete getirmek maksadıyla bu ihsanın kemale ermesini celbetmek için gereken vasıflarla onları niteledi. Nitekim Yüce Allah, muhacirleri niteleyerek ve kendilerini

على ما استحقوا به هذا لأجر الجزيل -: {الذين صبروا} أي استعملوا الصبر على ما نابهم من المكاره من الكفار وغيرهم في الإقامة بين أظهرهم مدة ثم في الهجرة بمفارقة الوطن الذي هو حرم الله المشرب حبه لكل قلب، فكيف بقلوب من هو مسقط رؤوسهم ومألف أبدانهم ونفوسهم، وفي بذل الأرواح في الجهاد وغير ذلك، ولفت الكلام إلى وصف والإحسان تنبيهاً على ما يحمل على التوكل فقال تعالى: {وعلى ربهم} أي المحسن إليهم بإيجادهم وهدايتهم وحده {يتوكلون *} في كل حالة يريدونها رضى بقضاء الله تعالى.

bu bol mükâfata müstahak kılan şeyin aslını beyan ederek şöyle buyurdu: {الذين صبروا} “Onlar sabreden” yani bir süre kâfirlerin ve başkalarının arasında ikamet ederken, ardından sevgisi her kalbe içirilmiş olan Allah'ın haram beldesi vatanlarından -ki doğup büyüdükleri, bedenlerinin ve nefislerinin alıştığı yer olması hasebiyle onların kalpleri için durum nasıldır varın kıyas edin- hicret ederek ayrılmakta, cihatta canlarını feda etmekte ve diğer hususlarda başlarına gelen sıkıntılara karşı sabır gösteren, [kimselerdir]. Sözü, tevekküle sevk eden şeye dikkat çekmek üzere ihsan vasfına çevirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وعلى ربهم} “ve yalnız Rablerine” yani onları var etmekle ve hidayete erdirmekle kendilerine ihsanda bulunan yegâne [Rablerine], {يتوكلون *} “tevekkül edenlerdir.” Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstererek arzu ettikleri her durumda [O'na güvenirler].

ولما أخبر تعالى أنه بعث الرسل، وكان عاقبة من كذبهم الهلاك، بدلالة آثارهم، وكانوا قد قدحوا في الرسالة بكون الرسول بشراً ثم بكونه ليس معه ملك يؤيده، رد ذلك بقوله - مخاطباً لأشرف خلقه صلى الله عليه وعلى آله وسلم لكونه أفهمهم عنه مع أنه أجل من توكل وصبر، عائداً إلى مظهر الجلال بياناً لأنه يظهر من يشاء على من يشاء -: {وما أرسلنا} أي بما لنا من العظمة.

Yüce Allah peygamberler gönderdiğini ve bıraktıkları izlerin delaletiyle onları yalanlayanların akıbetinin helak olduğunu haber verince, onlar da peygamberin insan olması ve beraberinde kendisini destekleyen bir melek bulunmaması sebebiyle risalete dil uzatmışlardı. [Allah], dilediğini dilediğine galip kıldığını beyan etmek üzere celal makamına dönerek, tevekkül ve sabır bakımından en yüce kişi olmasının yanı sıra [vahyi] O'ndan en iyi anlayan kimse olması hasebiyle mahlûkatının en şereflisine sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem hitap ederek bu iddiayı şu buyruğuyla reddetti: {وما أرسلنا} “Biz göndermedik” yani azametimizle [göndermedik].

ولما كان الإرسال بالفعل إنما كان في بعض الأزمنة، دل عليه

Fiilen gönderme işi ancak belirli zamanlarda vuku bulduğu için buna

بالجار فقال: {من قبلك} إلى الأمم من طوائف البشر {إلا رجالاً} لا ملائكة بل آدميين، هم في غاية الاقتدار على التوكل والصبر الذي هو محط الرجلة {نوحي إليهم} بواسطة الملائكة، وما أحسن تعقيب ذلك للصابرين، لأن الرسل أصبر الناس.

harf-i cer ile delalet ederek şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önce de” insan topluluklarından olan ümmetlere, {إلا رجالاً} “ancak adamlar [gönderdik]” melekler değil, aksine rücûliyetin (erkekliğin/adamlığın) odak noktası olan tevekkül ve sabra son derece muktedir beşerler [gönderdik], {نوحي إليهم} “kendilerine vahyettiğimiz” melekler vasıtasıyla [vahyettiğimiz adamlar]. Bunun sabredenlerin hemen ardından zikredilmesi ne kadar da güzeldir; çünkü peygamberler insanların en çok sabredenleridir.

ولما كانوا قد فزعوا إلى سؤال أهل الكتاب في بعض الأمور، وكانوا قد أتوا علماً من عند الله، سبب عن هذا الإخبار الأمر بسؤالهم عن ذلك، فقال مخاطباً لهم ولكل من أراد الاستثبات من غيرهم: {فسئلوا} أي أيها المكذبون ومن أراد من سواهم {أهل الذكر} أي العلم بالكتاب، سمي ذكراً لأن الذكر - الذي هو ضد السهو - بمنزلة السبب المؤدي إليه فأطلق عليه، كأن الجاهل ساهٍ وإن لم يكن ساهياً، وكذا الذكر - الذي هو الكلام المذكور - سبب للعلم.

[Müşrikler] bazı meselelerde Ehl-i Kitab'a sormaya başvurmuş oldukları ve onlara da Allah katından bir ilim verilmiş olduğu için, bu haberin peşinden onlara bu hususu sormaları emredildi. Kendilerine ve onlardan başka gerçeği teyit etmek isteyen herkese hitaben şöyle buyurdu: {فسئلوا} “sorun” yani ey yalanlayanlar ve sizden başka [teyit etmek] isteyenler! {أهل الذكر} “zikir ehline” yani kitap ilmine sahip olanlara. Buna 'zikir' denilmiştir; çünkü unutmanın zıddı olan zikir, ona ulaştıran sebep mesabesindedir ve bu sebeple bu isim verilmiştir. Sanki cahil kimse unutan biri olmasa da unutan gibidir; aynı şekilde zikredilen kelam olan 'zikir' de ilmin sebebidir.

ولما كان عندهم حسّ من ذلك بسماع أخبار الأمم قبلهم، أشار إليه بقوله تعالى: {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {لا تعلمون*} أو هو التنفير من الرضى بالجهل.

Kendilerinden önceki ümmetlerin haberlerini işitmek suretiyle bundan bir nebze haberdar oldukları için, Yüce Allah şu buyruğuyla buna işaret etti: {إن كنتم} “eğer siz” fıtrat ve tabiat olarak {لا تعلمون*} “bilmiyorsanız.” Yahut bu ifade, cehalete razı olmaktan sakındırma mahiyetindedir.

ولما كانت رسل الملوك تقترن بما يعرف بصدقهم، قال - جواباً لمن كأنه قال: بأي دلالة أرسلوا؟ -: {بالبينات} المعرفة بصدقهم

Kralların elçileri doğruluklarını gösteren şeylerle birlikte gönderildiğinden, sanki "Hangi delille gönderildiler?" diyen birine cevap olarak şöyle buyurdu: {بالبينات} “Apaçık delillerle” doğruluklarını bildiren [delillerle],

{والزبر} أي الكتب الهادية إلى أوامر مرسلهم.

{والزبر} “ve kitaplarla [gönderdik].” Yani kendilerini gönderenin emirlerine rehberlik eden kitaplarla.

ولما كان القرآن أعظم الأدلة، أشار إلى ذلك بذكره مدلولاً على غيره من المعجزات بواو العطف، فقال - عاطفاً على ما تقديره: وكذلك أرسلناك بالمعجزات الباهرات -: {وأنزلنا} أي بما لنا من العظمة {إليك} أي وأنت أشرف الخلق {الذكر} أي الكتاب الموجب للذكر، المعلي للقدر، الموصل إلى منازل الشرف {لتبين للناس} كافة بما أعطاك الله من الفهم الذي فقت فيه جميع الخلق، واللسان الذي هو أعظم الألسنة وأفصحها وقد أوصلك الله فيه إلى رتبة لم يصل إليها أحد {ما نزل} أي وقع تنزيله {إليهم} من هذا الشرع الحادي إلى سعادة الدارين بتبيين المجمل، وشرح ما أشكل، من علم أصول الدين الذي رأسه التوحيد، ومن البعث وغيره، وهو شامل لبيان الكتب القديمة لأهلها ليدلهم على ما نسخ، وعلى ما بدلوه فمسخ.

Kur'an delillerin en büyüğü olduğu için, atıf vâvı ile diğer mucizelere de delalet edecek şekilde onu zikrederek buna işaret etti. "Seni de apaçık mucizelerle gönderdik" takdirindeki ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وأنزلنا} “Ve indirdik” yani azametimizle, {إليك} “sana” yani mahlûkatın en şereflisi olan sana, {الذكر} “Zikr'i” yani zikredilmeye vesile olan, kadrü kıymeti yücelten, şeref mertebelerine ulaştıran Kitab'ı, {لتبين للناس} “insanlara açıklayasın diye” bütün insanlara, Allah'ın sana verdiği ve bütün mahlûkatı aştığın anlayış ile en muazzam ve en fasih dil sayesinde -ki Allah seni bu dilde hiç kimsenin ulaşamadığı bir dereceye ulaştırmıştır-, {ما نزل} “kendilerine indirileni” yani indirilmiş olanı, {إليهم} “onlara” iki cihan saadetine sevk eden bu şeriattan mücmel olanı beyan ederek, başı tevhid olan dinin asılları ilminden, ba's ve diğer hususlardan kapalı kalanları açıklayarak [beyan edesin diye indirdik]. Bu, eski kitapların ehline de nelerin nesh edildiğini ve tahrif edip bozdukları kısımları göstermek suretiyle yapılan beyanı da kapsar.

ولما كان التقدير: لعلهم بحسن بيانك يعملون! عطف عليه بياناً

Takdir: "Umulur ki senin güzel beyanın sayesinde amel ederler!" şeklinde olunca, ilmin şerefini beyan

لشرف العلم قوله تعالى: {ولعلهم يتفكرون *} إذا نظروا أساليبه الفائقة، ومعانيه العالية الرائقة، فيصلوا بالفكر فيه - بسبب ما فتحت لهم من أبواب البيان - إلى حالات الملائكة، بأن تغلب أرواحهم على أشباحهم فيعلموا أنه تعالى واحد قادر فاعل بالاختيار، وأنه يقيم الناس للجزاء فيطيعونه رغبة ورهبة، فيجمعون بين شرفي الطاعة الداعية إليها الأرواح، والانكفاف عن المعصية الداعية إليها النفوس بواسطة الأشباح.

etmek üzere Yüce Allah'ın şu buyruğu buna atfedildi: {ولعلهم يتفكرون *} “ve umulur ki düşünürler.” Onun üstün üsluplarına, yüce ve duru manalarına baktıklarında, kendilerine açtığın beyan kapıları sayesinde onun üzerinde düşünerek meleklerin hallerine ulaşsınlar; öyle ki ruhları bedenlerine galip gelsin de Yüce Allah'ın bir, kadir ve irade sahibi bir fail olduğunu, insanları ceza ve mükâfat için dirilteceğini bilsinler, böylece rağbet ve korkuyla O'na itaat etsinler; böylelikle ruhların davet ettiği itaatin şerefi ile bedenler vasıtasıyla nefislerin davet ettiği günahtan kaçınmanın şerefini bir araya getirsinler.

ولما نبه سبحانه على التفكر، وكان داعياً للعاقل إلى تجويز الممكن والبعد من الخطر، سبب عنه إنكار الأمن من ذلك فقال تعالى: {أفأمن} أي أتفكروا فتابوا، أو استمروا على عتوهم؟ أفأمن {الذين مكروا} بالاحتيال في قتل الأنبياء وإطفاء نور الله الذي أرسلهم به، المكرات {السيئات أن} يجازوا من جنس عملهم بأن {يخسف الله} أي المحيط بكل شيء {بهم} أي خاصة {الأرض} فإذا هم في بطنها، لا يقدرون على نوع تقلب بمدافعة ولا غيرها، كما فعل بقارون وأصحابه وبقوم لوط ﵇ من قبلهم {أو يأتيهم العذاب} على غير تلك الحال {من حيث لا يشعرون *} به في حالة من هاتين الحالتين شعوراً ما، هم في حال سكون ودعة بنوم أو غفلة {أو يأخذهم}

Allah Teâlâ tefekküre dikkat çekip de bu durum akıl sahibi kimseyi imkân dahilinde olanı caiz görmeye ve tehlikeden uzak durmaya sevk edince, bundan dolayı güvende hissetmeyi kınayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {أفأمن} “Güvende mi oldular?” Yani düşünüp tövbe mi ettiler, yoksa azgınlıklarına devam mı ettiler? Güvende mi oldu {الذين مكروا} “tuzak kuranlar” peygamberleri öldürmek ve kendileriyle gönderdiği Allah'ın nurunu söndürmek için hile kurarak, {السيئات أن} “kötü [tuzakları kuranlar],” amellerinin cinsiyle cezalandırılarak, {يخسف الله} “Allah'ın batırmasından” yani her şeyi kuşatan Allah'ın, {بهم} “kendilerini” bizzat kendilerini, {الأرض} “yere” [batırmasından] öyle ki yerin dibini boylarlar da daha önce Karun ve arkadaşlarına, Lut aleyhisselam'ın kavmine yaptığı gibi ne bir savunma ne de başka bir hareketle hiçbir şekilde kurtulmaya güç yetiremezler; {أو يأتيهم العذاب} “yahut azabın kendilerine gelmesinden” bu halin dışında bir şekilde, {من حيث لا يشعرون *} “hiç farkında olmadıkları bir yerden” bu iki halin birinde uyku veya gafletle tam bir sükûn ve rahatlık içindeyken hiçbir şekilde hissetmeksizin [azabın gelmesinden], {أو يأخذهم} “yahut onları yakalamasından”

أي الله بعذابه {في} حال {تقلبهم} وتصرفهم ومشاعرهم حاضرة وقواهم مستجمعة.

yani Allah'ın azabıyla {في} durumunda [yakalamasından], {تقلبهم} “dönüp dolaşırlarken” ve hareket halindeyken, duyuları yerinde ve güçleri toplanmış vaziyetteyken.

ولما كانت هذه الأحوال الثلاثة مفروضة في حال أمنهم من العذاب وكان الأمن من العدو يكون عن ظن عدم قدرته عليه، علل ذلك بقوله تعالى: {فما هم بمعجزين *} أي في حالة من هذه الأحوال، سواء علينا غفلتهم ويقظتهم، ولم يعلل ما بعده بذلك لأن المتخوف مجوّز للعجز، فقال تعالى: {أو يأخذهم} أي الله أخذ غضب {على تخوف} منهم من العذاب وتحفظ من أن يقع بهم ما وقع بمن قبلهم من عذاب الاستئصال، ويجوز أن يراد بما مضى عذاب الاستئصال، وبهذا الأخذ شيئاً فشيئاً، فإن التخوف التنقص عند هذيل، روي أن عمر ﵁ سأل الناس عنها فسكتوا فأجابه شيخ من هذيل بأنه التنقص، فقال عمر ﵁: هل تعرف العرب ذلك في أشعارها؟ قال: نعم! قال شاعرنا

Bu üç hal, onların azaptan emin oldukları durumlar olarak varsayıldığı ve düşmandan emin olmak da onun gücünün yetmeyeceği zannından kaynaklandığı için, Yüce Allah bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فما هم بمعجزين *} “onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir.” Yani bu hallerin hiçbirinde [bırakamazlar]; onların gafleti de uyanıklığı da bizim açımızdan birdir. Bundan sonrasını bununla gerekçelendirmedi, çünkü korku içinde olan kimse acizliği zaten muhtemel görür. Yüce Allah şöyle buyurdu: {أو يأخذهم} “yahut onları yakalamasından” yani Allah'ın gazapla yakalamasından, {على تخوف} “korku üzerindeyken” azaptan korkmaları ve kendilerinden öncekilerin başına gelen kök kazıyıcı azabın kendi başlarına gelmesinden sakınmaları halindeyken. Öncekilerle kök kazıyıcı azabın, bununla ise peyderpey helak etmenin kastedilmiş olması da caizdir; zira Hüzeyl kabilesinde 'tahavvuf' (تخوف), eksiltme/azar azar eksiltilerek helak edilme anlamına gelir. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh insanlara bunu sordu, sustular. Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir zat ona bunun 'eksiltme' anlamına geldiğini söyledi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Araplar şiirlerinde bunu bilir mi?" dedi. O da: "Evet! Şairimiz"

أبو كثير الهذلي يصف ناقة:

Ebû Kesîr el-Hüzelî bir deveyi vasfederken şöyle demiştir:"

تخوف الرحل منها تامكاً قرداً ... كما تخوف عود النبعة السفن

Semerin tahtası, onun yüksek ve dik hörgücünü azar azar aşındırıp eksiltti / Tıpkı rendenin neb'a ağacını azar azar yontup eksilttiği gibi.

فقال عمر ﵁: أيها الناس! عليكم بديوانكم لا يضل، قالوا: وما ديواننا؟ قال: شعر الجاهلية، فإن فيه تفسير كتابكم ومعاني كلامكم.

Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: "Ey insanlar! Divanınıza sarılın, zayi olmasın!" "Divanımız nedir?" dediler. O da: "Cahiliye şiiridir; çünkü onda Kitabınızın tefsiri ve kelamınızın manaları vardır" dedi.

ولما كان التقدير: لم يأمنوا ذلك في نفس الأمر، ولكن جهلهم بالله - لطول أناته وحلمه - غرهم سبب عنه قوله التفاتاً إلى الخطاب استعطافاً: {فإن ربكم} أي المحسن إليكم بإهلاك من يريد وإبقاء من يريد {لرءوف} أي بليغ الرحمة لمن يتوسل إليه بنوع وسيلة، وكذا لمن قاطعه أتم مقاطعة، وإليه أشار بقوله تعالى:

Takdir: "İşin aslında bundan emin olmadılar, lakin Allah'ın mühlet vermesi ve hilmi karşısındaki cehaletleri onları aldattı" şeklinde olunca, şefkat göstermek maksadıyla hitap üslubuna iltifat ederek Yüce Allah'ın şu buyruğu buna bağlandı: {فإن ربكم} “Şüphesiz Rabbiniz” yani dilediğini helak edip dilediğini yaşatmak suretiyle size ihsanda bulunan [Rabbiniz], {لرءوف} “elbette çok şefkatlidir” yani bir tür vesile ile O'na yönelen kimse için pek merhametlidir; aynı şekilde O'ndan tamamen kopan kimse için de böyledir. Nitekim Yüce Allah şu buyruğuyla buna işaret etmiştir:

{رحيم *} أي فتسبب عن إمهاله لهم في كفرهم وطغيانهم مع القدرة عليهم العلم بأن تركه لمعاجلتهم ما هو إلا لرأفته ورحمته.

{رحيم *} “çok merhametlidir.” Yani güç yetirmesine rağmen küfür ve azgınlıkları içinde onlara mühlet vermesi neticesinde, onları cezalandırmada acele etmeyişinin ancak şefkat ve merhametinden kaynaklandığı bilinmiş olur.

ولما خوفهم، دل على تمام قدرته على ذلك وغيره بقوله: عاطفاً على ما تقديره: أو لم يروا إلى عجزهم عما يريدون وقسره لهم على ما لا يريدون، فيعلموا بذلك قدرته وعجزهم، فيعلموا أن عفوه عن جرائمهم إحسان منه إليهم ولطف بهم: {أولم} ولما كان حقهم المبادرة بالتوبة فلم يفعلوا، أعرض عنهم في قراءة الجماعة تخويفاً فقال تعالى: {يروا} بالياء التحتية، وقرأ حمزة والكسائي بالخطاب على نسق ما قبله، أي ينظروا بعيون الأبصار متفكرين بالبصائر، وبين بعدهم عن المعارف الإلهية بحرف الغاية فقال تعالى: {إلى ما خلق الله} أي الذي له جميع الأمر {من شيء} أي له ظل {يتفيؤا} أي تترجع إلى جهة الشاخص {ظلاله} وهو ما ستره الشاخص عن الشمس متجاوزة له {عن اليمين} وهي ما على يمين المستدير للشمال، المستقبل للجنوب، الذي هو ناحية الكعبة لمن في بلاد الشام التي هي مسكن الأنبياء ﵈، وأفراد لأن

Onları korkutunca, "İstedikleri şeyden aciz kaldıklarını ve istemedikleri şeye O'nun onları mecbur bıraktığını görmediler mi ki böylece O'nun kudretini ve kendi acizliklerini bilsinler, O'nun suçlarını bağışlamasının kendilerine bir ihsan ve lütuf olduğunu anlasınlar!" takdirindeki söze atıfla şu buyruğuyla buna ve diğer şeylere olan tam kudretine delalet etti: {أولم} “Görmediler mi?” Üzerlerine düşen derhal tövbeye koşmak iken bunu yapmadıklarından, cumhur kıraatinde korkutmak amacıyla onlardan yüz çevirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {يروا} “Görmezler mi?” [kelimesi] ye (ي) harfiyle okunmuştur; Hamza ve Kisâî ise öncesine uygun olarak hitap ile [terev/görmez misiniz] şeklinde okumuşlardır; yani basiretleriyle düşünerek gözleriyle bakmazlar mı? Gaye harfiyle ilahi marifetlerden uzaklıklarını beyan ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {إلى ما خلق الله} “Allah'ın yarattığı şeylere” yani bütün emir kendisine ait olan [Allah'ın yarattığı], {من شيء} “herhangi bir şeye” yani gölgesi olan herhangi bir şeye, {يتفيؤا} “dönüp dolaşan” yani dikili nesnenin yönüne doğru dönen, {ظلاله} “gölgeleri” ki o, dikili nesnenin güneşi aşarak engellediği gölgedir, {عن اليمين} “sağdan” ki o, peygamberlerin aleyhimüsselâm meskeni olan Şam diyarındakiler için Kâbe ciheti olan güneye yönelip kuzeye arkasını dönen kimsenin sağıdır; ve tekil getirmiştir çünkü

الظل يكون أول ما تشرق الشمس مستقيماً إلى تلك الجهة على استواء، وجمع في قوله: {والشمائل} لأن الشمس كلما ارتفعت تحول ذلك الظل راجعاً إلى جهة ما وراء الشاخص، ولا يزال كذلك إلى أن ينتصب عند الغروب إلى جهة يساره قصداً على ضد ما كان انتصب إليه عند الشروق، فلما كان بعد انتصابه إلى جهة اليمين طالباً في تفيئه جهة اليسار، سميت تلك الجهات التي تفيأ فيها باسم ما هو طالبه تنبيهاً على ذلك، وفيه إشارة إلى قلة الجيد المستقيم وكثرة المنحرف الرديء.

gölge, güneş ilk doğduğunda o yöne doğru dosdoğru ve dengeli bir şekilde uzanır. Şu buyruğunda ise çoğul getirmiştir: {والشمائل} “ve soldan [uzanıp yatan].” Çünkü güneş yükseldikçe o gölge nesnenin arkasına doğru geri dönerek yön değiştirir ve batış vaktinde, doğuşta dikildiği yönün tam aksine, doğrudan sol tarafına dikilene kadar bu şekilde devam eder. Sağ tarafa dikildikten sonra dönüp dolaşmasında sol tarafı talep eder hale geldiğinde, buna dikkat çekmek üzere gölgenin döndüğü o yönler talep ettiği şeyin adıyla isimlendirilmiştir. Bunda, iyi ve dosdoğru olanın azlığına, eğri ve kötü olanın çokluğuna da bir işaret vardır.

ولما كانت كثرة الخاضعين أدل على القهر وأهيب، جمع بالنظر إلى معنى «ما» في قوله: {سجداً} أي حال كونهم خضعاً {لله} أي الملك الأعلى بما فيهم من الحاجة إلى مدبرهم.

Boyun eğenlerin çokluğu mutlak galebe ve heybete daha çok delalet ettiği için, {سجداً} “secde ederek” buyruğunda 'mâ' (ما) edatının anlamına binaen çoğul getirmiştir; yani boyun eğmiş halde, {لله} “Allah için” yani kendilerini idare edene muhtaç olmaları sebebiyle en yüce Melik [için secde ederek].

ولما كان امتداد الظل قسرياً لا يمكن أحداً الانفصال عنه، قال جامعاً بالواو والنون تغليباً: {وهم داخرون *} ذلاً وصغاراً، لا يمتنع شيء منهم على تصريفه، وخص الظل بالذكر لسرعة تغيره، والتغير دال على المغير.

Gölgenin uzaması hiç kimsenin kendisinden ayrılamayacağı zorunlu bir durum olduğundan, tağlib yoluyla vav ve nûn ile çoğul yaparak şöyle buyurdu: {وهم داخرون *} “küçülerek [boyun eğerler].” Yani zillet ve küçüklük içinde; onlardan hiçbir şey O'nun tasarrufuna karşı duramaz. Gölgenin özellikle zikredilmesi, süratle değişmesinden dolayıdır; değişme ise değiştirene delalet eder.

ولما حكم على الظلال بما عم أصحابها من جماد وحيوان، وكان الحيوان

Cansız varlıklar ve canlılardan gölge sahiplerinin tamamını kapsayan şekilde gölgeler hakkında hüküm verip canlı varlık da

أشرف من الجماد، رقي الحكم إليه بخصوصه فقال تعالى: {ولله} أي الذي له الأمر كله {يسجد} أي يخضع بالانقياد للمقادير والجري تحت الأقضية، وعبر بما هو ظاهر في غير العقلاء مع شموله لهم فقال تعالى: {ما في السماوات} ولما كان المقام للمبالغة في إثبات الحكم على الطائع والعاصي، أعاد الموصول فقال تعالى: {وما في الأرض} ثم بين ذلك بقوله تعالى: {من دآبة} أي عاقلة وغير عاقلة.

cansız varlıktan daha şerefli olduğundan, hükmü özellikle ona yükselterek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولله} “Yalnız Allah'a” yani bütün emir kendisine ait olan [Allah'a], {يسجد} “secde eder” yani takdirlere boyun eğip kazaların altında cereyan etmek suretiyle itaat eder; akıl sahiplerini de kapsamasına rağmen akılsız varlıklarda zahir olan lafızla ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ما في السماوات} “göklerde olanlar” Makam, itaatkâr ve asi herkese bu hükmün sübutunu mübalağalı şekilde ifade etme makamı olduğundan, mevsulü tekrarlayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar” Sonra bunu Yüce Allah şu buyruğuyla açıkladı: {من دآبة} “canlılardan” yani akıl sahibi olan ve olmayan [bütün canlılardan].

ولما كان المقرب قد يستهين بمن يقربه، قال مبيناً لخضوع المقربين تخصيصاً لهم وإن كان الكلام قد شملهم: {والملائكة} .

Yakın kılınan kimse bazen kendisini yakın kılana karşı gevşeklik gösterebileceğinden, söz onları zaten kapsamış olsa da yakın kılınanların boyun eğişini beyan edip onları tahsis ederek şöyle buyurdu: {والملائكة} “ve melekler de.”

ولما كان الخاضع قد يحكم بخضوعه وإن كان باطنه مخالفاً لظاهره، قال - دالاً على أن في غيرهم من يستكبر فيكون انقياده للإرادة كرهاً، وعبر عن السجودين: الموافق للأمر والإدارة طوعاً، والموافق للارداة المخالف للأمر كرهاً، بلفظ واحد، لأنه يجوز الجمع بين مفهومي المشترك والحقيقة والمجاز بلفظ: {وهم} أي الملائكة {لا يستكبرون *} ثم علل خضوعهم بقوله دلالة على أنهم كغيرهم في الوقوف بين الخوف والرجاء: {يخافون ربهم} أي الموجد لهم، المدبر لأمورهم، المحسن إليهم، خوفاً مبتدئاً {من فوقهم} إشارة إلى علو الخوف عليهم وغلبته لهم، أو حال كون ربهم مع إحسانه إليهم له العلو والجبروت، فهو المخوف المرهوب،

Boyun eğen kimsenin, bâtını zahirine muhalif olsa bile boyun eğdiğine hükmedilebileceğinden, meleklerin dışındakilerde kibirlenenlerin bulunduğunu ve onların iradeye boyun eğişlerinin kerhen olduğunu göstererek -ki tek bir lafızla müşterek ve hakikat-mecaz kavramlarının arasını birleştirmek caiz olduğu için emre ve iradeye isteyerek uyan secde ile iradeye uyup emre kerhen muhalif olan iki secdeyi tek bir lafızla ifade etmiştir- şöyle buyurdu: {وهم} “onlar” yani melekler, {لا يستكبرون *} “büyüklük taslamazlar.” Sonra onların da başkaları gibi korku ile ümit arasında durduklarına delalet etmek üzere boyun eğişlerini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {يخافون ربهم} “Rablerinden korkarlar” yani kendilerini var eden, işlerini çekip çeviren, kendilerine ihsanda bulunan [Rablerinden korkarlar]; {من فوقهم} “üstlerindeki” korkunun onların üzerinde yüce ve onlara galip olduğuna işaret eden veya ihsanına rağmen Rablerinin yücelik ve ceberut sahibi olup korkulup çekinilen tek varlık olduğu hal üzere bir korkuyla [korkarlar],

فهم عما نهوا عنه ينتهون {ويفعلون} أي بداعية عظيمة علماً منهم بما عليهم لربهم من الحق مع عدم منازع من حظ أو شهوة أو غير ذلك، ودل على أنهم مكلفون بقوله تعالى: {ما يؤمرون *} فهم لرحمته لهم يرجون؛ فالآية من الاحتباك: ذكر الخوف أولاً دال على الرجاء ثانياً، وذكر الفعل ثانياً دال على الانتهاء أولاً.

Dolayısıyla onlar yasaklandıkları şeylerden kaçınırlar; {ويفعلون} “ve yaparlar” nefis payı, şehvet veya başka bir engelleyici bulunmaksızın Rablerine karşı olan haklarını bilerek büyük bir şevkle [yaparlar]; mükellef olduklarına da Yüce Allah'ın şu buyruğuyla delalet etti: {ما يؤمرون *} “emrolundukları şeyleri.” Onlar O'nun rahmetini ümit ederler. Dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: İlk olarak korkunun zikredilmesi ikincide ümide delalet eder; ikinci olarak yapmanın zikredilmesi ise ilkinde yasaklardan kaçınmaya delalet eder.

ولما كان التوحيد أعظم المأمورات، وكان العصيان فيه أعظم العصيان، وكان سبحانه قد أكثر التخويف من عصيانه، أبلغ الأمر إلى نهايته بالإخبار بأن الملائكة تخافه، وكان الملائكة من أعظم الموحدين، كما كانوا من أعظم الساجدين، من أهل السماوات والأرضين، وكانت هذه الآيات من أعظم أدلة التوحيد، أتبعها - عطفاً على {وأنزل إليك الذكر} ليتظافر على ذلك أدلة العقل والنقل وتسليكاً بأحوال الملائكة - قوله تعالى: {وقال الله} فعبر لأجل تعظيم المقام بالاسم الأعظم الخاص الذي بنيت عليه السورة: {لا تتخذوا} أي لا تكلفوا فطركم الأولى السليمة المجبولة على معرفة أن الإله واحد إلى أن تأخذ في اعتقادها {إلهين} ويجوز أن يكون معطوفاً على ما علم من المقدمات المذكورة أول السورة إلى قوله: {وما يشعرون أيان يبعثون} من النتيجة وهي {إلهكم إله واحد} لاحتمال أن يقول متعنت: إنه لم يأمرنا

Tevhid emredilenlerin en büyüğü, onda isyan etmek de isyanların en büyüğü olduğu, Yüce Allah da kendisine isyandan çokça sakındırdığı için, meleklerin O'ndan korktuğunu haber vererek meseleyi zirveye ulaştırdı. Melekler, gök ve yer ehlinden en büyük secde edenler olduğu gibi en büyük muvahhidlerdi. Bu ayetler tevhidin en büyük delillerinden olunca, akıl ve nakil delillerinin birbirini desteklemesi ve meleklerin halleriyle teselli bulunsun diye {وأنزل إليك الذكر} ifadesine atıfla Yüce Allah'ın şu buyruğunu ekledi: {وقال الله} “Allah buyurdu ki:” Makamın azametinden ötürü, surenin üzerine bina edildiği özel ve en büyük isimle ifade ederek: {لا تتخذوا} “Edinmeyin!” Yani ilahın bir olduğunu bilmek üzere yaratılmış olan selim ilk fıtratlarınızı inançlarında {إلهين} “iki ilah” benimsemeye zorlamayın! İnatçı bir kimsenin, deliller gösterse bile "Bize bunu emretmedi" deme ihtimaline binaen, surenin başından {وما يشعرون أيان يبعثون} ayetine kadar zikredilen mukaddimelerden anlaşılan {إلهكم إله واحد} neticesine matuf olması da caizdir.

بذلك وإن دلت عليه الأدلة، ويجوز وهو أقرب - أن يعطف على قوله: {وقال الذين أشركوا} تبكيتاً لهم بأنهم احتجوا بحكمه، ولم يبادروا إلى امتثال أمره.

Daha kuvvetli bir ihtimal olarak, O'nun hükmünü delil getirip de emrini yerine getirmeye koşmadıkları için onları susturmak ve kınamak üzere {وقال الذين أشركوا} sözüne matuf olması da caizdir.

ولم كان قد فهم المراد من التثنية، وكان ربما قال المتعنت: إن المنهي عنه تكثير الأسماء، قال مؤكداً ومحققاً: {اثنين} تنبيهاً على أن الألوهية لأنه موضع لإمكان التنازع الملزوم للعجز المنافي لتلك الرتبة مطلق العدد ينافي المنيفة الشماء، وفي ذلك أيضاً - مع كون معبوداتهم كانت كثيرة - إشارة إلى أن ما يسمى آلهة - وإن زاد عدده - يرجع بالحقيقة إلى اثنين: خالق ومخلوق، ومن المعلوم لكل ذي لب أن المخلوق غير صالح للألوهية، فانحصر الأمر في الخالق، وإن لم يكن فيه الخالق كان منقسماً لا محالة، وأقل ما ينقسم إلى اثنين: وباب الاتخاذ إذا كان مفعوله نكرة، اكتفى بواحد كما تقول: اتخذت بيتاً، واتخذت زوجة - ونحو ذلك، ثم علل ذلك النهي بما اقتضاه السياق من الوحدانية فقال تعالى: {إنما هو} أي الإله المفهوم من لفظ {إلهين} الذي لا يستحق غيره أن يطلق عليه هذا الضمير إلا مجازاً، لأنه لا يطلق إطلاقاً حقيقياً إلا على ما وجدوه من ذاته {إله} أي يستحق هذا الوصف على الإطلاق.

Tesniyeden (ikil ifadeden) maksat anlaşılmış olmakla birlikte, inatçı birinin yasaklanan şeyin isimlerin çokluğu olduğunu söyleyebileceği ihtimaline karşı pekiştirerek ve teyit ederek şöyle buyurdu: {اثنين} “iki [ilah].” Bu, uluhiyetin, o yüce ve erişilmez mertebeye aykırı olan acizliği gerektirici bir çekişme imkânı barındırması sebebiyle mutlak sayının uluhiyete aykırı olduğuna dikkat çekmektir. Bunda ayrıca -tapındıkları şeyler çok olmasına rağmen- ilah diye adlandırılan şeylerin, sayısı ne kadar artsa da hakikatte ikiye râci olduğuna işaret vardır: Yaratıcı ve yaratılan. Her akıl sahibi bilir ki yaratılan ilah olmaya elverişli değildir; dolayısıyla iş Yaratıcı'ya münhasır kalır. Eğer içinde Yaratıcı yoksa kaçınılmaz olarak kısımlara ayrılır ve en az ikiye bölünür. 'İttihâz' (edinme) babının mef'ûlü belirsiz (nekre) olduğunda tek biriyle yetinilir; nitekim "ev edindim", "eş edindim" vb. denir. Sonra bu yasağı, siyakın gerektirdiği vahdaniyet ile gerekçelendirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما هو} “O ancak” yani {إلهين} lafzından anlaşılan ve mecaz dışında bu zamirin başkasına ıtlak edilmesine hak kazanmadığı ilah -çünkü hakiki manada bu zamir ancak varlığı kendinden olan için kullanılır-, {إله} “bir ilahtır” yani bu vasfa mutlak olarak hak kazanan [bir ilahtır].

ولما كان السياق مفهماً للوحدانية من النهي عن التثنية، وكان ربما تعنت متعنت بأن المراد إثبات الإله الدال على الجنس، قال رافعاً لكل شبهة: {واحد} أي لا يمكن أن يثني بوجه ولا أن يجزأ لغناء المطلق عن كل شيء واحتياج كل شيء إليه، فكونوا ممن يسجد له طوعاً ولا تكونوا ممن لا يسجد له إلا كرهاً.

Siyak, ikilemeyi nehyetmekten vahdaniyeti hissettirdiği ve belki inatçı biri cins ifade eden bir ilahın ispatının kastedildiğini öne sürebileceği için, her türlü şüpheyi ortadan kaldırarak şöyle buyurdu: {واحد} “tektir.” Yani hiçbir şekilde ikilenmesi ve bölünmesi mümkün değildir; zira O her şeyden mutlak müstağnidir ve her şey O'na muhtaçtır. Öyleyse O'na isteyerek secde edenlerden olun, O'na ancak kerhen secde edenlerden olmayın!

ولما كان أسلوب الغيبة لا يعين الإله في المتكلم، التفت إلى أسلوب التلكم فقال تعالى: {فإياي} أي ذلك الواحد أنا وحدي لا شريك لي، فمن لم يوحدني أوقعت به بقوتي ما لا يطيقه لعجزه.

Gâib üslubu ilahı mütekellimde (konuşanda) tayin etmediği için, mütekellim üslubuna dönerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {فإياي} “Yalnız benden” yani o tek olan, ortağı olmayan yalnız benim; kim beni birlemezse acizliği sebebiyle güç yetiremeyeceği şeyi kudretimle onun başına getiririm.

ولما كانت الوحدانية مما لا يخفى على عاقل، وكانت مركوزة في كل فطرة بدليل الاضطراب عند المحن، والشدائد والفتن، وكانت الرهبة - كما مضى عن الحرالي في البقرة - خاصة بالخوف مما خالف العاصي فيه العلم، عبر بها فقال تعالى: {فارهبون *} مختصاً بذلك ولا تخافوا شيئاً غيري من صنم ولا غيره، فإنه ليس لشيء من ذلك قدرة، وإن أودعته فإنه لا يتمكن من إنفاذها، فالأمر كله إليّ وحدي.

Vahdaniyet hiçbir akıl sahibine gizli kalmayacak bir husus olduğu ve sıkıntılar, şiddetler ve fitneler anındaki telaş deliliyle her fıtrata yerleştirilmiş bulunduğu, rehbet (korku) de -Bakara'da el-Harrâlî'den geçtiği üzere- asinin ilme muhalefet ettiği şeyden duyulan özel bir korku olduğu için bu lafızla ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {فارهبون *} “korkun!” Yalnızca benden [korkun], benden başka put veya başka hiçbir şeyden korkmayın; zira bunlardan hiçbirinin bir kudreti yoktur, şayet bir kudret vermişsem bile onu yerine getirmeye muktedir olamaz; binaenaleyh bütün iş yalnız bana aittir.

ولما كان أسلوب الغيبة من الحاضر دالاً على التردي بحجاب الكبر المؤذن بشدة البطش وسرعة الانتقام وبعد المقام، رجع إليه فقال تعالى: {وله} فأعاد الضمير على الله الاسم العلم الجامع لجميع الأسماء الحسنى {ما في السَّماوات} .

Hazır olandan gâib üslubuna geçmek, şiddetli yakalayışa, süratli intikama ve makamın yüceliğine delalet eden büyüklük perdesine bürünmeyi ifade ettiğinden, tekrar ona dönerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وله} “O'nundur” zamiri bütün esmâ-i hüsnâyı toplayan özel isim olan 'Allah'a döndürerek, {ما في السَّماوات} “göklerde olanlar”

ولما كان الأمر قد تأكد وتأطد، وظهر المراد منه غاية الظهور، لم يحتج إلى تأكيده بإعاداة النافي، فقال تعالى: {والأرض} أي مما تعبدونه وغيره، فكيف يتصور أن يكون شيء من ذلك إلهاً وهو ملكه، مع كونه محتاجاً إلى الزمان والمكان وغيرهما {وله الدين} أي الخضوع والتذلل من كل ما فيهما ومن فيهما بالطوع والكره، بإنفاذ القضاء والقدر، بالصحة والسقم، والغنى والفقر، والحياة والموت، والإيجاد والإعدام، والإذلال والإعزاز، والإقبال والإعراض - كما بين آنفاً، وله الدينونة بالمجازاة {واصباً} أي دائماً ثابتاً عاماً لا كالملوك الذين تنقطع ممالكهم مع خصوصها، والمعبودات التي تنقطع عبادتها في وقت من الأوقات

İş pekişip sağlamlaştığı ve maksat son derece açığa çıktığı için nefyin tekrarlanmasıyla tekit edilmeye ihtiyaç kalmadı. Yüce Allah şöyle buyurdu: {والأرض} “ve yerdekiler.” Yani taptıklarınız ve diğer şeyler; zamana, mekâna ve başka şeylere muhtaç olmasının yanı sıra O'nun mülkü iken bunlardan herhangi birinin ilah olması nasıl tasavvur edilebilir? {وله الدين} “Din de O'nundur” yani az önce açıklandığı üzere kaza ve kaderin infazıyla, sıhhat ve hastalıkla, zenginlik ve fakirlikle, hayat ve ölümle, var etme ve yok etmeyle, zelil ve aziz kılmayla, yönelme ve yüz çevirmeyle göklerde ve yerdeki her şeyin ve herkesin isteyerek ve istemeyerek boyun eğmesi ve teslim olması O'nadır; karşılık görme (deynunet) de O'nundur, {واصباً} “sürekli olarak.” Yani hükümdarlıkları kısıtlı olup sona eren krallar ve ibadetleri bir vakitte kesintiye uğrayan ilahlar gibi olmaksızın daimi, sabit ve umumidir;

فتصير كاسدة بعد أن كانت رابحة وإن طال المدى، مع خصوصها بناس دون غيرهم، ولا يخلو يوم من الأيام لملك غيره من جري أمور على غير مراده وإن عظم سلطانه، وعلا شأنه، وكثرت أعوانه، فكيف يتصور من له أدنى بصر أن يكون غيره إلهاً، وقد تقدم في {إن ربي على صراط مستقيم} [هود: ٥٦] في هود ما ينفع استحضاره هنا.

böylece süre uzasa bile, başkalarına değil de sadece belirli insanlara mahsus olmasıyla birlikte kârlı iken kesada uğrar. O'ndan başka hiçbir hükümdarın, saltanatı ne kadar büyük, şanı ne kadar yüce, yardımcıları ne kadar çok olursa olsun, işlerin kendi muradının aksine cereyan etmediği bir günü dahi geçmez. Öyleyse zerre kadar basireti olan biri O'ndan başkasının ilah olabileceğini nasıl tasavvur edebilir? Hûd suresinde {إن ربي على صراط مستقيم} “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzerindedir” [Hûd: 56] ayetinde burada hatırlanması faydalı olacak açıklamalar geçmişti.

ولما تقرر هذا الدليل على هذه الصفة، وكان من مفهومات الدين الجزاء الناظر إلى الأفعال الواقية مما يضر، تسبب عنه الإنكار الشديد على من يلتفت بشيء من أفعاله إلى غيره بعد علمه بأنه دائم لا يزول، وأن كل ما سواه زائل، فقال معبراً بالتقوى التي هي نتيجة الرهبة: {أفغير الله} أي الذي له العظمة كلها {تتقون *} وأتبع ذلك ما يوجب تعظيم الإنكار عليهم، فقال مبيناً أنه لا ينبغي أن يتعلق خوف ولا رجاء إلا به: {وما بكم} أي التبس بكم أيها الناس عامة مؤمنكم وكافركم {من نعمة} أي جليلة أو حقيرة {فمن الله} أي المحيط بكل شيء وحده لا من غيره.

Bu delil bu vasıf üzere sabit olup dinden anlaşılan manalardan biri de zararlı şeylerden koruyan fiillere bakan ceza ve mükâfat olunca, O'nun daimi olup zail olmadığını ve O'ndan gayrı her şeyin zail olduğunu bildikten sonra fiillerinden herhangi biriyle O'ndan başkasına yönelen kimseyi şiddetle kınama neticesi hasıl oldu. Rehbetin neticesi olan takva ile ifade ederek şöyle buyurdu: {أفغير الله} “Allah'tan başkasından mı” yani bütün azamet kendisine ait olan [Allah'tan başkasından mı], {تتقون *} “sakınıyorsunuz?” Bunun peşinden kendilerini kınamayı büyütmeyi gerektiren hususu ekleyip korku ve ümidin yalnızca O'na bağlanması gerektiğini beyan ederek şöyle buyurdu: {وما بكم} “Size ulaşan ne varsa” yani ey insanlar, mümininiz ve kâfirinizle genel olarak size ulaşan, {من نعمة} “nimet namına” yani büyük veya küçük her nimet, {فمن الله} “Allah'tandır” yani her şeyi kuşatan yegâne Allah'tandır, başkasından değil.

ولما كان إخلاصهم له - مع ادعائهم ألوهية غيره - أمراً مستبعداً، عبر بأداة التراخي والبعد في قوله تعالى: {ثم إذا مسكم} أي أدنى مس

Başkalarının ilahlığını iddia etmelerine rağmen O'na ihlasla yönelmeleri uzak bir ihtimal görüldüğünden, terâhî ve uzaklık edatıyla Yüce Allah şöyle buyurdu: {ثم إذا مسكم} “Sonra size dokunduğu zaman” yani en ufak bir dokunuşla [dokunduğu zaman],

{الضر} بزوال نعمة مما أنعم به عليكم {فإليه} أي وحده {تجأرون *} أي تعرفون أصواتكم بالاستعانة لما ركز في فطركم الأولية السليمة من أنه لا ملجأ ولا منجى منه إلا إليه.

{الضر} “darlık” size lütfettiği nimetlerden birinin zevaliyle, {فإليه} “ancak O'na” yani yalnız O'na, {تجأرون *} “yalvarıp yakarırsınız.” Yani bozulmamış ilk fıtratlarınıza yerleştirilen, O'ndan başka sığınılacak ve kurtulacak hiçbir yer bulunmadığı gerçeği sebebiyle yardım istemek üzere seslerinizi yükseltirsiniz.

ولما كان الرجوع إلى الإشراك بعد الإخلاص مستبعداً أيضاً لاستهجانهم سرعة الاستحالة، قال تعالى: {ثم إذا كشف} سبحانه عما تشركون {الضر} أي الذي مسكم {عنكم} ونبه على مسارعة الإنسان في الكفران فقال تعالى: {إذا فريق} أي جماعة هم أهل فرقة وضلال {منكم} أيها العباد! {بربهم} الذي تفرد بالإنعام عليهم {يشركون *} أي يوقعون الإشراك به بعبادة غيره تغيراً منهم عما كانوا عليه عند الاستغاثة به في الشدة، فكان منطبقاً عليهم ما ضربوا المثل بكراهته بقولهم:

İhlastan sonra şirke dönmek de halden hale bu denli çabuk geçişin çirkinliği sebebiyle uzak bir ihtimal görüldüğünden Yüce Allah şöyle buyurdu: {ثم إذا كشف} “Sonra giderdiği zaman” O Yüce Zat, ortak koştuklarınızdan uzak olarak, {الضر} “o darlığı” yani size dokunan [darlığı], {عنكم} “sizden” İnsanın nankörlüğe koşmasına dikkat çekerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {إذا فريق} “bir de bakarsınız ki bir grup” yani fırkalaşma ve dalalet ehli olan bir topluluk, {منكم} “içinizden” ey kullar! {بربهم} “Rablerine” kendilerine nimeti veren yegâne [Rablerine], {يشركون *} “ortak koşuyorlar!” Yani darlık anında O'na yalvarırken bulundukları halden dönüp başkasına ibadet etmek suretiyle O'na şirk koşarlar. Böylece Arapların çirkinliğini darbımesel yaptıkları şu sözleri onların üzerine tam oturmuş oldu:

وإذا تكون كريهة أُدعى لها ... وإذا يحاس الحيس يدعى جندب

Sıkıntılı ve çirkin bir iş olduğunda ben çağrılırım / Ama hays (yağ ve hurma tatlısı) karıştırılıp ikram edildiğinde Cündeb çağrılır.

وهذا أجهل الجهل.

Bu ise cehaletin en koyusudur.

ولما كان هذا ملزوماً بجحد النعمة، وكان من شأن العاقل البصير

Bu durum nimeti inkâr etmeyi gerektirdiğinden ve kendileri hakkında iddia ettikleri üzere

بالأمور - كما يدعونه لأنفسهم - أن يغفل عن شيء من لوازم ما يقدم عليه، قال: {ليكفروا} أي يوقعوا التغطية لأدلة التوحيد التي دلتهم عليها غرائز عقولهم {بما ءاتينهم} أي من النعمة، تنبيهاً على أنهم ما أقدموا على ذلك الشرك إلا لهذا الغرض إحلالاً لهم محل العقلاء البصراء الذين يزعمون أنهم أعلاهم، ورفعاً لهم عن أحوال من يقدم على ما لا يعلم عاقبته، ولا خزي أعظم من هذا، لأنه أنتج أن الجنون خير من عقل يكون هذا مآله، فهو من باب التهكم {فتمتعوا} أي فتسبب عن هذا أن يُقبل على هذا الفريق إقبال عالم قادر عليه قائلاً: تمتعوا {فسوف} أي فإن تمتعكم على هذا الحال سبب لأن يقال لكم تهديداً: سوف {تعلمون *} غب تمتعكم، فهو إقبال الغضب والتهديد بسوء المنقلب، وحذف المتهدد به أبلغ وأهول لذهاب النفس في تعيينه كل مذهب.

işlerin basiretine sahip akıllı bir kimsenin giriştiği işin gereklerinden hiçbirini gözden kaçırmaması gerektiğinden şöyle buyurdu: {ليكفروا} “Nankörlük etsinler diye” yani akıl fıtratlarının kendilerine gösterdiği tevhid delillerinin üzerini örtsünler diye, {بما ءاتينهم} “onlara verdiklerimize” yani nimete [nankörlük etsinler diye]. Bu, en üstünü olduklarını iddia ettikleri basiretli akıllılar yerine konarak ve akıbetini bilmediği şeye girişen kimselerin hallerinden üstün tutularak, o şirke sırf bu gaye için giriştiklerine dikkat çekmek içindir; bundan daha büyük bir rüsvaylık olamaz, çünkü neticesi böyle olan bir akıldan deliliğin daha hayırlı olduğu sonucunu doğurur; dolayısıyla bu, istihza (alay) kabilindendir. {فتمتعوا} “Haydi yararlanın!” Yani bunun neticesinde her şeyi bilen ve gücü yeten biri olarak bu gruba yönelip "Yararlanın!" denildi. {فسوف} “Yakında” yani bu hal üzere yararlanmanız tehdit makamında size şöyle denilmesine sebep oldu: {تعلمون *} “bileceksiniz!” Yararlanmanızın akıbetini [öğreneceksiniz]. Bu, gazapla yönelme ve kötü akıbetle tehdit etmedir. Tehdit edilen şeyin zikredilmeyip hazfedilmesi, nefsin onu tayin etmek için her türlü korkunç ihtimale yönelmesi sebebiyle daha beliğ ve daha dehşet vericidir.

ولما هددهم بإشراكهم المستلزم لكفر النعمة، أتبعه عجباً آخر من أمرهم فقال عاطفاً على قوله تعالى {وأقسموا بالله جهد أيمانهم} :

Nimet küfrünü gerektiren şirkleri sebebiyle onları tehdit edince, Yüce Allah'ın {وأقسموا بالله جهد أيمانهم} “var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğuna atıfla durumlarındaki bir başka acayipliği buna ekleyerek şöyle buyurdu:

{ويجعلون} أي على سبيل التكرير {لما لا يعلمون} مما يعبدونه من الأصنام وغيرها لكونه في حيز العدم في نفسه وعدماً محضاً بما وصفوه به كما قال تعالى {أم تنبئونه بما لا يعلم} [الرعد: ٣٣] {نصيباً مما رزقناهم} بما لنا من العظمة، من الحرث والأنعام وغير ذلك، تقرباً إليها كما مضى شرحه في الأنعام، ولك أن تعطفه - وهو أقرب - على {يشركون} فيكون داخلاً في حيز «إذا» أي فاجأوا مقابلة نعمته في الإنجاء بالإشراك والتقرب برزقه إلى ما الجهل به خير من العلم به، لأنه عدم لأنه لا قدرة له ولا نفع في المقام الذي أقاموه فيه؛ ثم التفت إليهم التفاتاً مؤذناً بما يستحق على هذا الفعل من الغضب فقال تعالى: {تالله} أي الملك الأعظم {لتسئلن} يوم الجمع {عما كنتم} أي كوناً هو في جبلاتكم {تفترون *} أي تتعمدون في الدنيا من هذا الكذب، سؤال توبيخ، وهو الذي لا جواب لصاحبه إلا بما فيه فضيحته.

{ويجعلون} “Ve ayırıyorlar” yani tekrar tekrar, {لما لا يعلمون} “hiçbir şey bilmeyen şeylere” bizzat kendisi yokluk hükmünde olduğu ve nitelendirdikleri vasıflar bakımından sırf adem olduğu için putlardan ve diğerlerinden taptıkları şeylere; nitekim Yüce Allah {أم تنبئونه بما لا يعلم} “Yoksa O'na bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” [Ra'd: 33] buyurmuştur, {نصيباً مما رزقناهم} “onlara rızık olarak verdiklerimizden bir pay” azametimizle [verdiğimiz], En'âm suresinde açıklandığı üzere onlara yakınlaşmak maksadıyla ekinlerden, hayvanlardan ve diğer şeylerden [bir pay ayırırlar]. Bunu {يشركون} fiiline atfetmen de caizdir -ki daha yakındır-, bu durumda "izâ" (إذا) cezasının kapsamına girer; yani kurtulma nimetine karşılık ansızın şirk koştular ve O'nun rızkıyla, hakkında bilgi sahibi olmamak bilgi sahibi olmaktan daha hayırlı olan şeylere yaklaştılar; zira o ademdir, koydukları makamda hiçbir kudreti ve faydası yoktur. Sonra bu fiilin hak ettiği gazabı bildiren bir iltifatla onlara yönelerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {تالله} “Allah'a andolsun ki” yani en yüce Melik'e [andolsun ki], {لتسئلن} “mutlaka hesaba çekileceksiniz” toplanma gününde, {عما كنتم} “olduğunuz şeylerden” yani fıtratınızda yerleşmiş bir hal olarak, {تفترون *} “uydurmakta [olduğunuz yalanlardan].” Dünyada kasten uydurduğunuz bu yalandan ötürü azarlama sualine [muhatap olacaksınız] ki bu sualin muhatabına ancak rüsvay olacağı bir cevaptan başkası yoktur.

ولما بين سفههم في صرفهم مما آتاهم إلى ما هو في عداد العدم الذي لا يعلم، بين لهم سفهاً هو أعظم من ذلك بجعلهم لمالك الملك وملكه أحقر ما يعدونه مما أوجده لهم، لافتقارهم إليه وغناه عنه على وجه

Kendilerine verdiklerinden, yok hükmünde olup hiçbir şey bilmeyen varlıklara pay ayırmalarındaki akılsızlıklarını açıklayınca, bu defa mülkün gerçek sahibine ve O'nun mülküne, kendilerinin muhtaç ve O'nun ise müstağni olmasına rağmen, kendileri için yarattığı şeyler arasından en değersiz saydıklarını ayırmalarıyla bundan daha büyük bir akılsızlığı onlara açıkladı; üstelik bunu O'na imkânsız olan...

التوالد المستحيل عليه مع كراهته لأنفسهم، فصار ذلك أعجب العجب، فقال تعالى: {يجعلون لله} أي الذي لا معلوم على الحقيقة سواه لاستجماعه لصفات الجلال والإكرام. ولما كان المراد تقريعهم، وكانت الأنوثة ربما أطلقت على كرائم الأشجار، نص على المراد بقوله: {البنات} فلا أعجب منهم حيث يجعلون الوجود للمعدوم المجهول، ويجعلون العدم للموجود المعلوم؛ ثم نزه نفسه عن ذلك معجباً من وقوعه من عاقل بقوله تعالى: {سبحانه} .

doğurma/nesil isnat etme suretiyle ve kendileri bundan hoşlanmadıkları halde yaptılar. Böylece bu durum en hayret verici şey haline geldi. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: {يجعلون لله} “Allah'a isnat ediyorlar” yani celal ve ikram sıfatlarını kendisinde topladığı için hakikatte O'ndan başka bilinen/malum olmayan zata. Maksat onları azarlamak olduğu ve dişilik bazen değerli ağaçlar için de kullanılabildiği için maksadı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {البنات} “kızları”. Bilinmeyen bir maduma (yoka) varlık isnat edip, bilinen mevcut [olan Allah'a] yokluk isnat etmelerinden daha şaşırtıcı bir şey olamaz! Sonra akıl sahibi birinden bunun sadır olmasına taaccüp ederek Kendisini bundan tenzih etti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {سبحانه} “O, bundan münezzehtir.”