ولما ذكر ما جعلوا له مع الغنى المطلق، بين ما نسبوا لأنفسهم مع لزوم الحاجة والضعف فقال: {ولهم ما يشتهون *} من البنين، وذلك في جملة اسمية مدلولها الثبات، ليكون منادياً عليهم بالفضيحة، لأنهم لا يبقون لأبنائهم ولا يبقى أبناؤهم لهم، وقد يكونون أعدى أعدائهم؛ ثم بين حالهم إذا حصل لهم نوع ما جعلوه له سبحانه فقال تعالى: {وإذا} أي جعلوا كذا والحال أنه إذا {بشر أحدهم} ولما تعين وزال المحذور، جمع بين الخساستين كما بين آخر الصافات فقال تعالى: {بالأنثى} أي قابل هذه البشرى
Mutlak zenginliğiyle birlikte O'na isnat ettikleri şeyi zikredince, muhtaçlık ve zayıflık ayrılmaz vasıfları olduğu halde kendilerine nispet ettikleri şeyi de açıklayıp şöyle buyurdu: {ولهم ما يشتهون *} “Kendilerine ise arzu ettikleri [erkek çocukları verirler].” Bu, rezilliklerini ilan etmek üzere delaleti sebat ifade eden bir isim cümlesiyle gelmiştir; zira ne kendileri oğulları için baki kalır ne de oğulları onlar için baki kalır, üstelik onlar bazen kendilerinin en amansız düşmanları da olabilirler. Sonra Yüce Allah'a isnat ettikleri türden bir şey kendilerine hasıl olduğunda onların durumunu beyan ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve [onlardan biri] müjdelendiği zaman” yani böyle isnat ederler, halbuki onlardan birine, {بشر أحدهم} “müjdelendiği zaman” ve mahzur ortadan kalkıp [durum] netleştiğinde Sâffât suresinin sonunda açıklandığı gibi iki düşüklüğü bir arada zikrederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {بالأنثى} “kız çocuğu ile” yani bu müjdeyi...
التي تستحق السرور بحصول نسمة تكون سبباً لزيادة هذا النوع، وقد تكون سبب سعادته، دالة على عظمة الله - بضد ما تستحق مما لا يفيده شيئاً بأن {ظل وجهه} وكنى عن العبوس والتكدر والغبرة بما يفوز فيه من الغيظ بقوله تعالى: {مسوداً} أي من الغم والكراهة، ولعله اختير لفظ «ظل» الذي معناه العمل نهاراً وإن كان المراد العموم في النهار وغيره دلالة على شهرة هذا الوصف شهرة ما يشاهد نهاراً {وهو كظيم *} ممتلىء غيظاً على المرأة ولا ذنب لها بوجه، والبشارة في أصل اللغة: الخبر الذي يغير البشرة من حزن أو سرور، ثم خص في عرف اللغة بالسرور، ولا تكون إلا بالخبر الأول، ولعله عبر عنه بهذا اللفظ تنبيهاً على تعكيسهم للأمور في جعلهم وسرورهم وحزنهم وغير ذلك من أمرهم.
Bu türün çoğalmasına sebep olacak, belki de onun mutluluk kaynağı olup Allah'ın azametine delalet edecek bir canlının dünyaya gelmesi sebebiyle sevinmeyi hak eden bu müjdeyi -hak ettiğinin zıddıyla ve kendisine hiçbir fayda vermeyecek bir şekilde karşılayarak- {ظل وجهه} “yüzü [kapkara] kesilir”. İçine dolan öfkeyi, yüzün asılması, kederlenmesi ve tozlanmasından kinaye olarak Yüce Allah'ın şu buyruğuyla ifade etti: {مسوداً} “kapkara” yani kederden ve hoşnutsuzluktan ötürü. Gündüz ve gündüz dışındaki zamanların geneli kastedilmiş olsa bile, gündüz yapılan amel anlamına gelen "zalle" (ظل) lafzının seçilmesi, bu vasfın gündüz gözüyle görülen şeyler gibi meşhur olduğunu belirtmek içindir. {وهو كظيم *} “öfkesinden yutkunup durur.” Hiçbir suçu olmadığı halde kadına karşı öfkeyle doludur. Bişâret (بشارة) kelimesi dilin asıl kökünde: Hüzün veya sevinçten ötürü insanın ten rengini/çehresini değiştiren haberdir. Sonra dil örfünde sevince tahsis edilmiştir ve ancak ilk haberle olur. Bu lafızla ifade edilmesi, onların isnatlarında, sevinçlerinde, hüzünlerinde ve diğer işlerinde meseleleri tersyüz ettiklerine dikkat çekmek içindir.
ولما كان سواد الوجه والكظم قد لا يصحبه الخزي، وصل به قوله تعالى: {يتوارى} أي يستخفي بما يجعله في موضع كأنه الوراء لا اطلاع لأحد عليه {من القوم} أي الرجال الذين هو
Yüz kararması ve öfkeyi yutkunma durumuna her zaman rezillik eşlik etmeyebileceği için Yüce Allah'ın şu buyruğu buna bağlandı: {يتوارى} “Gizlenir” yani kendisini kimsenin muttali olamayacağı şekilde arkada gibi bir konuma sokarak saklanır, {من القوم} “topluluktan” yani aralarında bulunduğu...
فيهم {من سوء ما بشر به} لعده له خزياً، ثم بين ما يلحقه من الحيرة في الفكر عند ذلك بقوله تعالى: {أيمسكه على هون} أي ذلك وسفول أمر، ولما كانوا يغيبون الموءودة في الأرض على غير هيئة الدفن، عبر عنه بالدس فقال تعالى: {أم يدسه في التراب} قال ابن ميلق: قال المفسرون: كانت المرأة إذا أدركها المخاض احتفرت حفيرة وجلست على شفيرها، فإن وضعت ذكراً أظهرته، وظهر السرور أهله، وإن وضعت أنثى استأذنت مستولدها، فإن شاء أمسكها على هون وإن شاء أمر بإلقائها في الحفيرة ورد التراب عليها وهي حية لتموت - انتهى. قالوا: وكان الوأد في مضر وخزاعة وتميم.
adamlardan, {من سوء ما بشر به} “kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı” onu bir zillet ve rezillik saydığı için. Sonra o esnada zihnini saran şaşkınlığı Yüce Allah şu buyruğuyla beyan etti: {أيمسكه على هون} “Onu hor ve hakir olarak tutsun mu” yani zillet ve aşağılanma üzere, diri diri gömülen kız çocuğunu normal bir defin tarzı dışında toprağa gömüp kaybettikleri için bunu "des" (toprağa gömüp gizleme) ile ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {أم يدسه في التراب} “yoksa onu toprağa mı gömsün?” İbn Meylek şöyle dedi: Müfessirler dediler ki: Kadının doğum sancısı başladığında bir çukur kazar ve onun kenarına otururdu. Şayet erkek çocuk doğurursa onu açığa çıkarır, ailesinde sevinç belirirdi. Eğer kız çocuğu doğurursa çocuğun babasına danışırdı; o da dilerse onu horluk üzere yanında tutar, dilerse çukura atılmasını ve ölmesi için diri diri üzerine toprak örtülmesini emrederdi -iktibas bitti-. Dediler ki: Diri diri gömme (ve'd) âdeti Mudar, Huzâa ve Temîm kabilelerinde vardı.
ولما كان حكمهم هذا بالغاً في القباحة، وصفه بما يستحقه فقال مؤكداً لقبحه: {ألا ساء ما يحكمون *} أي بجعل ما يكرهونه لمولاهم الذي لا نعمة عندهم إلا منه، وجعل ما يختارونه لهم خاصاً بهم.
Onların bu hükmü son derece çirkin olduğu için, onu hak ettiği şekilde niteledi ve çirkinliğini pekiştirerek şöyle buyurdu: {ألا ساء ما يحكمون *} “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” Yani hoşlanmadıkları şeyleri, kendilerine gelen bütün nimetlerin yegâne sahibi olan Mevlâlarına nispet edip, beğendikleri şeyleri de kendilerine tahsis etmeleri suretiyle [verdikleri hüküm ne kötüdür].
ولما كان شرح هذا أنهم تكلموا بالباطل في جانبه تعالى وجانبهم، بين ما هو الحق في هذا المقام، فقال تعالى على تقدير الجواب لمن كأنه قال: فما يقال في ذلك؟ مظهراً في موضع الإضمار، تنبيهاً على الوصف الذي أوجب الإقدام على الأباطيل من غير خوف:
Bunun açıklaması, onların hem Yüce Allah hakkında hem de kendileri hakkında batıl sözler söylemiş olmaları şeklinde olunca, bu makamda hak olanın ne olduğunu açıkladı ve "Peki bu konuda ne söylenir?" diye soran birine cevap takdirinde bulunarak, korkusuzca batıllara cüret etmeyi gerektiren vasfa dikkat çekmek üzere zamir makamında açık isim zikrederek Yüce Allah şöyle buyurdu:
{للذين لا يؤمنون} أي لا يوجدون الإيمان أصلاً {بالآخرة مثل} أي حديث {السوء} من الضعف والحاجة والذل والرعونة {ولله} أي الذي له الكمال كله {المثل} أي الحديث أو المقدار أو الوصف أو القياس {الأعلى} من الغنى والقوة وجميع صفات الكمال بحيث لا يلحقه حاجة ولا ضعف ولا شائبة نقص أصلاً، وأعدل العبارات عن ذلك لا إله إلا الله، ويتأتى تنزيل المثل على الحقيقة كما سيأتي إيضاحه إن شاء الله تعالى في سورة الروم.
{للذين لا يؤمنون} “İnanmayanlar için” yani imanı asla var etmeyenler için, {بالآخرة مثل} “ahirete [inanmayanlar için] sıfatı vardır” yani zikri/durumu, {السوء} “kötülük” zayıflık, muhtaçlık, zillet ve akılsızlıktan ibaret [kötü sıfatlar vardır], {ولله} “Allah için ise” yani bütün kemal Kendisine ait olan [Allah için], {المثل} “sıfat vardır” yani söz, miktar, vasıf veya kıyas, {الأعلى} “en yüce” zenginlikten, kuvvetten ve hiçbir muhtaçlığın, zayıflığın ve eksiklik şaibesinin asla Kendisine ilişmeyeceği bütün kemal sıfatlarından ibaret [en yüce sıfatlar vardır]. Bunu ifade eden en dengeli ibare "Lâ ilâhe illallâh"tır. "Mesel" kelimesinin hakikate hamletmesi de mümkündür; nitekim Yüce Allah dilerse Rûm suresinde bunun açıklaması gelecektir.
ولما كان أمره ﷾ أجل مما تدركه العقول، وتصل إليه الأفهام، أشار إلى ذلك بقوله تعالى: {وهو} لا غيره {العزيز} الذي لا يمتنع عليه شيء فلا نظير له {الحكيم *} الذي لا يوقع شيئاً إلا في محله، فلو عاملهم بما يستحقونه من هذه العظائم التي تقدمت عنهم لأخلى الأرض منهم {ولو يؤاخذ الله} أي الملك الأعظم الذي له صفات الكمال {الناس} كلهم.
O'nun celle celâluhû şânı akılların idrak edebileceğinden ve anlayışların ulaşabileceğinden daha yüce olunca, buna işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وهو} “O” başkası değil, {العزيز} “Azîz'dir” Kendisine hiçbir şeyin engel olamayacağı, dolayısıyla benzeri olmayandır, {الحكيم *} “Hakîm'dir.” Hiçbir şeyi yerinden başka bir yere koymayandır. Eğer onlardan daha önce sadır olan bu büyük cürümler sebebiyle hak ettikleri muameleyi yapsaydı yeryüzünü onlardan büsbütün boşaltırdı. {ولو يؤاخذ الله} “Eğer Allah cezalandıracak olsaydı” yani kemal sıfatlarına sahip en yüce Melik, {الناس} “insanları” hepsini.
ولما كان السياق للحكمة، وكان الظلم - الذي هو إيقاع الشيء في غير موقعه - شديد المنافاة لها، وكان الشرك - الذي هذا سياقه -
Bağlam hikmet bağlamı olduğu, bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymak demek olan zulüm ise hikmete son derece aykırı bulunduğu ve bu bağlamın konusu olan şirk de...
أظلم الظلم، قال معبراً بالوصف الشامل لما وقع منهم منه بالفعل ولما هم منطوون وهو وصف لهم ولم يباشروه إلى الآن بالفعل قال: {بظلمهم} أي يعاملهم معاملة الناظر لخصمه المعامل له بمحض العدل من غير نظر إلى الفضل، وعبر بصيغة المفاعلة لأن دلالتها على المناقشة أبلغ {ما ترك} ولما اقتضى الحال ذكر الظلم، وكان سياق هذه الآية أغلظ من سياق فاطر، عبر بما يشمل كل محمول الأرض سواء كان على الظهر أو في البطن مغموراً بالماء أو لا فقال تعالى: {عليها} أي الأرض المعلوم أنها مستقرهم المدلول عليها التراب، وأعرق في النفي فقال تعالى: {من دآبة} أي نفس تدب على وجه الأرض، لأن الكل إما ظالم يعاقب بظلمه، وإما من مصالح الظالم فيهلكه عقوبة للظالم، أو لأنه ما خلقهم إلا للبشر، فإذا أهلكهم أهلكهم كما وقع قريب منه في زمن نوح ﵇ {ولكن} لا يفعل بهم ذلك فهو {يؤخرهم} إمهالاً بحكمته وحلمه {إلى أجل مسمى} ضربه لهم في الأزل.
zulmün en karanlığı olduğu için, hem fiilen kendilerinden sadır olanı hem de içlerinde gizledikleri ve kendilerinin bir vasfı olup henüz fiilen işlemedikleri şeyleri kapsayan bir nitelikle ifade ederek şöyle buyurdu: {بظلمهم} “zulümleri sebebiyle” yani lütfa bakmaksızın sırf adaletle hasmına muamele eden birinin muamelesiyle onlara muamele etseydi -ki ince hesaba çekmeyi daha beliğ ifade ettiği için müfaale kalıbıyla ifade etmiştir- {ما ترك} “bırakmazdı”. Durum zulmün zikredilmesini gerektirdiği ve bu ayetin bağlamı Fâtır suresindeki bağlamdan daha şiddetli olduğu için, ister sırtında ister karnında olsun, suya batmış olsun veya olmasın yerin taşıdığı her şeyi kapsayan bir ifade kullanarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {عليها} “onun (yeryüzünün) üzerinde” yani toprağın delalet ettiği ve onların karar kıldığı yer olduğu bilinen yeryüzü üzerinde. Olumsuzluğu daha da pekiştirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من دآبة} “hiçbir canlı” yani yeryüzünde debelenen hiçbir nefis [bırakmazdı]; çünkü hepsi ya zulmü sebebiyle cezalandırılan bir zalimdir ya da zalimin maslahatlarından biri olup zalime ceza olsun diye helak edilir yahut da onları sadece insanoğlu için yaratmıştır, dolayısıyla insanları helak edince onları da helak eder; nitekim Nûh aleyhisselâm zamanında buna benzer bir durum vaki olmuştur. {ولكن} “Fakat” onlara böyle yapmaz, O, {يؤخرهم} “onları erteler” hikmeti ve hilmi gereği bir mühlet vererek, {إلى أجل مسمى} “belirlenmiş bir süreye kadar.” Ezelde onlar için takdir ettiği [bir vakte kadar].
ولما قطع العلم بالغاية عما يكون، سبب عن ذلك الإعلام بما يكون فيه فقال: {فإذا جاء أجلهم} الذي حكم بأخذهم عنده {لا يستأخرون} أي عنه {ساعة} أي وقتاً هو عام التعارف بينكم، ثم عطف على جملة الشرط من أولها قوله تعالى: {ولا يستقدمون *} أي عن الأجل شيئاً.
Gayeye dair bilginin gerçekleşecek şeylerden kesin olarak ayrılması sebebiyle, o vakitte ne olacağını bildirmeyi buna bağlayarak şöyle buyurdu: {فإذا جاء أجلهم} “Ecelleri geldiği zaman” canlarının alınmasına hükmettiği vakit [geldiğinde], {لا يستأخرون} “ne geri kalabilirler” yani o vakitten, {ساعة} “bir an” yani aranızda bilinen yaygın bir vakit ölçüsü kadar bile [gecikemezler]. Sonra şart cümlesinin başına atıfla Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولا يستقدمون *} “ne de öne geçebilirler.” Yani ecelden hiçbir şekilde öne geçemezler.
ولما كان ما تقدم أمارة على كراهتهم لما نسبوه إلى الله تعالى، أتبعه التصريح بعد التلويح بقوله تعالى: {ويجعلون لله} أي وهو الملك الأعظم {ما يكرهون} أي لأنفسهم، من البنات والأموال والشركاء في الرئاسة، ومن الاستخفاف برسلهم وجنودهم والتهاون برسالاتهم، ثم وصف جراءتهم مع ذلك، الكائنة في محل الخوف، المقتضية لعدم التأمل اللازم لعدم العقل فقال: {وتصف} أي تقول معتقدة مع القول الصفاء، ولما كان قولاً لا حقيقة له بوحه، أسنده إلى اللسان فقال: {ألسنتهم} أي مع ذلك مع أنه قول لا ينبغي أن يتخيله عاقل {الكذب} ثم بينه بقوله: {أن لهم الحسنى} أي عنده، ولا جهل أعظم ولا حكم أسوأ من أن تقطع بأن من تجعل له ما تكره يجعل لك ما تحب، فكأنه قيل: فما لهم
Daha önce geçenler, Yüce Allah'a isnat ettikleri şeyden kendilerinin hoşlanmadıklarının bir işareti olunca, üstü kapalı ifadeden sonra açıkça belirterek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ويجعلون لله} “Allah'a nispet ediyorlar” yani en yüce Melik olan zata, {ما يكرهون} “hoşlanmadıkları şeyleri” yani kız çocukları, mallar, reislikte ortaklar, peygamberlerini ve ordularını hafife alma ve elçiliklerini önemsememe gibi kendileri için istemedikleri şeyleri. Sonra bununla birlikte korkulacak bir makamda bulunan, akılsızlığın gereği olan tefekkürsüzlüğü doğuran cüretlerini niteleyerek şöyle buyurdu: {وتصف} “ve nitelendiriyor” yani sözle birlikte onun doğruluğuna inanarak söylüyor; hiçbir şekilde hakikati olmayan bir söz olduğu için bunu dile isnat ederek şöyle buyurdu: {ألسنتهم} “dilleri” yani bununla birlikte, hiçbir akıl sahibinin tahayyül bile etmemesi gereken bir söz olduğu halde [dilleri söyler], {الكذب} “yalanı”. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {أن لهم الحسنى} “en güzel olanın kendilerinin olduğunu.” Yani O'nun katında. Hoşlanmadığın şeyi kendisine nispet ettiğin zatın, sevdiğin şeyi sana vereceğine kesin hüküm vermekten daha büyük bir cehalet ve daha kötü bir hüküm olamaz! Sanki şöyle denildi: "Peki O'nun katında onlar için ne vardır?"
عنده؟ فقيل: {لا جرم} أي لا ظن ولا تردد في {أن لهم النار} التي هي جزاء الظالمين {وأنهم مفرطون *} أي مقدمون معجلون إليها بتقديم من يسوقهم وإعجاله لهم؛ وقال الرماني: متروكون فيها، من قول العرب: ما أفرطت ورائي أحداً، أي ما خلفت ولا تركت، وقرأ نافع بالتخفيف والكسر، أي مبالغون في الإسراف والجراءة على الله. ولما بين مآلهم، وكانوا يقولون: إن لهم من يشفع فيهم، بين لهم ما يكون من حالهم، بالقياس على أشكالهم تهديداً، وتسلية للنبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم، فقال تعالى: {تالله} أي الملك الأعلى {لقد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة، رسلاً من الماضين {إلى إمم} ولما كان الإرسال بالفعل لم يستغرق زمان القبل، قال: {من قبلك} كما أرسلناك إلى هؤلاء {فزين لهم الشيطان} أي المحترق بالغضب. المطرود باللعنة {أعمالهم} كما زين لهؤلاء فضلوا كما ضلوا فأهلكناهم {فهو} لا غيره {وليهم اليوم} بعد إهلاكهم حال كونهم في النار ولا قدرة له على نصرهم {ولهم عذاب أليم *} فلا ولي لأنه لو قدر على نصرهم لما أسلمهم للهلاك وقد أطاعوه، بل لو عدموا ولايته كان ذلك أولى لهم، فهو نفي لأن يكون لهم ولي على أبلغ الوجوه.
Bunun üzerine şöyle buyruldu: {لا جرم} “Şüphe yok ki” yani hiçbir zan ve tereddüt olmaksızın, {أن لهم النار} “onlar için ateş vardır” zalimlerin cezası olan [ateş], {وأنهم مفرطون *} “ve onlar [ateşe] en önde sürüleceklerdir.” Yani kendilerini sevk edenin öne geçirmesi ve acele ettirmesiyle oraya ivedilikle sokulacaklardır. Rummânî şöyle dedi: Arapların "Ardımdan kimseyi ifrat etmedim (bırakmadım)" sözünden hareketle "orada terk edileceklerdir" demektir. Nâfi ise [ifrât kelimesini] şeddesiz ve kesre ile (mufriṭûn) okumuştur; yani israfta ve Allah'a karşı cürette haddi aşanlardır. Onların akıbetini açıklayınca -onlar kendilerine şefaat edecek birilerinin bulunduğunu söylüyorlardı- tehdit kabilinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e teselli olmak üzere benzerlerine kıyasla durumlarının ne olacağını onlara beyan edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {تالله} “Allah'a andolsun ki” yani en yüce Melik'e [andolsun ki], {لقد أرسلنا} “kesinlikle gönderdik” yani azametimizle geçmişten peygamberler gönderdik, {إلى إمم} “ümmetlere”. Fiilen elçi gönderme "önceki" zamanın tamamını kaplamadığı için şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önceki” tıpkı seni bunlara gönderdiğimiz gibi, {فزين لهم الشيطان} “Şeytan onlara süslü gösterdi” yani öfkeden yanan, lanetle kovulmuş olan [şeytan], {أعمالهم} “amellerini” tıpkı bunlara süslü gösterdiği gibi. Onlar da onlar gibi saptılar ve biz de onları helak ettik. {فهو} “İşte o” başkası değil, {وليهم اليوم} “bugün onların dostudur” helak edildikten sonra ateşte bulundukları halde [onların dostudur]; oysa onlara yardım etmeye hiçbir gücü yoktur. {ولهم عذاب أليم *} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Dolayısıyla hiçbir dostları yoktur; zira şayet onlara yardım etmeye gücü yetseydi kendisine itaat ettikleri halde onları helake terk etmezdi; bilakis onun dostluğundan mahrum olsalardı bu onlar için daha hayırlı olurdu. Dolayısıyla bu, onların hiçbir dostunun bulunmadığını en beliğ şekilde nefyetmektir.
ولما كان حاصل ما مضى الخلاف والضلال والنقمة، كان كأنه قيل: فبين لهم وخوفهم ليرجعوا، فإنا ما أرسلناك إلا لذلك {وما أنزلنا} أي بما لنا من العظمة من جهة العلو {عليك الكتاب} أي الجامع لكل هدى. ولما كان في سياق الدعاء والبيان عبر بما يقتضي الإيجاب فقال: {إلا لتبين} أي غاية البيان {لهم} أي لمن أرسلت إليهم وهم الخلق كافة {الذي اختلفوا فيه} من جميع الأمور ديناً ودنيا لكونك أغزرهم علماً وأثقبهم فهماً، وعطف على موضع «لتبين» ما هو فعل المنزل، فقال تعالى: {وهدى} أي بياناً شافياً {ورحمة} أي وإكراماً بمحبة.
Geçenlerin hasılası ihtilaf, sapıklık ve ceza olunca, sanki "Onlara açıkla ve dönsünler diye onları korkut; zira biz seni ancak bunun için gönderdik" denilmiş gibi oldu: {وما أنزلنا} “Biz indirmedik” yani azametimizle yücelik katından [indirmedik], {عليك الكتاب} “sana Kitab'ı” bütün hidayetleri toplayan [Kitab'ı indirmedik]. Davet ve beyan bağlamında olduğu için gereklilik ifade eden bir lafızla şöyle buyurdu: {إلا لتبين} “ancak açıklayasın diye” yani en kâmil manada açıklayasın diye, {لهم} “onlara” yani kendilerine gönderildiğin kimselere ki onlar bütün yaratılmışlardır, {الذي اختلفوا فيه} “hakkında ihtilafa düştükleri şeyi” ilimce en zenginleri ve anlayışça en keskinleri olman sebebiyle din ve dünyaya dair bütün meseleleri [açıklayasın diye]; "li-tübeyyine"nin konumuna indirilen şeyin fiilini atfederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وهدى} “ve bir hidayet” yani şifa verici bir açıklama, {ورحمة} “ve bir rahmet olarak.” Yani sevgiyle bir ikram olarak.
ولما كان ذلك ربما شملهم وهم على ضلالهم، نفاه بقوله تعالى: {لقوم يؤمنون *} والتبيين: معنى يؤدي إلى العلم بالشيء منفصلاً عن غيره، وقد يكون عن المعنى نفسه، وقد يكون عن صحته، والبرهان لا يكون إلا عن صحته فهو أخص، والاختلاف: ذهاب كل إلى غير جهة صاحبه، والهدى: بيان طريق العلم المؤدي إلى الحق.
Bu [hidayet ve rahmetin] sapıklıkları üzere oldukları halde onları da kapsadığı zannedilebileceği için Yüce Allah'ın şu buyruğuyla bunu nefyetti: {لقوم يؤمنون *} “iman eden bir kavim için.” Tebyîn (açıklama): Bir şeyin başkasından ayrılarak bilinmesini sağlayan manadır; bazen mananın bizzat kendisi hakkında olur, bazen de onun doğruluğu hakkında olur. Burhan ise ancak doğruluğu hakkında olur, dolayısıyla daha özeldir. İhtilaf: Her birinin arkadaşının yöneldiğinden başka bir yöne gitmesidir. Hüdâ (hidayet) ise: Hakka ulaştıran ilmin yolunu açıklamaktır.
ولما انقضى الدليل على أن قلوبهم منكرة استكباراً وما يتعلق به، وختمه بما أحيا به القلوب بالإيمان والعلم بعد موتها بالكفر والجهل، وكان المقصود الأعظم من القرآن تقرير أصول أربعة: الإلهيات، والنبوات، والمعاد، وإثبات القضاء والقدر والفعل بالاختيار، وكان أجل هذه المقاصد الإلهيات، شرع في أدلة الوحدانية والقدرة والفعل بالاخيتار المستلزم للقدرة على البعث على وجه غير المتقدم ليعلم أن أدلة ذلك أكثر من أوراق الأشجار، وأجلى من ضياء النهار فعطف على قوله: {والله يعلم ما تسرون وما تعلنون} قوله جامعاً في الدليل بين العالم العلوي والعالم السفلي: {والله} أي الذي له الأمر كله {أنزل من السماء} في الوقت الذي يريده {ماء} بالمطر والثلج والبرد {فأحيا به الأرض} الغبراء. ولما كانت عادته بذلك مستمرة، وكان السياق لإثبات دعائم الدين، وكان الإحياء بالماء لا يزال أثره قائماً في زرع أو شجر في بعض الأراضي، أعرى الظرف من الجار لأن المعنى به أبلغ فقال: {بعد موتها} باليبوسة والجدب وتفتت النبات أصلاً ورأساً.
Kibirlenmeleri sebebiyle kalplerinin inkârcı olduğuna dair delil ve buna bağlı hususlar sona erip bunu küfür ve cehaletle öldükten sonra kalpleri iman ve ilimle nasıl dirilttiği ile mühürleyince; ve Kur'an'ın en büyük gayesi şu dört esası takrir etmek olunca: İlahiyat, nübüvvetler, mead (ahiret), kaza ve kader ile ihtiyarî fiilin ispatı; ve bu gayelerin en yücesi de ilahiyat olunca; öldükten sonra diriltmeye kadir olmayı gerektiren birlik, kudret ve ihtiyarî fiil delillerine, bunun delillerinin ağaçların yapraklarından daha çok ve gündüzün aydınlığından daha açık olduğu bilinsin diye daha öncekinden farklı bir üslupla başladı. Böylece {والله يعلم ما تسرون وما تعلنون} buyruğuna, delilde üst âlem ile alt âlemi bir araya getirerek şu buyruğunu atfetti: {والله} “Ve Allah” bütün emir Kendisine ait olan zât, {أنزل من السماء} “gökten indirdi” dilediği vakitte, {ماء} “bir su” yağmur, kar ve dolu ile, {فأحيا به الأرض} “onunla yeryüzünü diriltti” o tozlu toprağı. O'nun bunda sünneti sürekli olduğu, bağlam dinin rükünlerini ispat bağlamı olduğu ve su ile diriltmenin eseri bazı arazilerde ekinde veya ağaçta hâlâ varlığını sürdürdüğü için, anlam bununla daha beliğ olduğundan zarfı harf-i cerden soyutlayarak şöyle buyurdu: {بعد موتها} “ölümünden sonra.” Kuruluk, kuraklık ve bitkilerin kökten tamamen ufalanıp yok olmasından sonra.
ولما كان ما أقامه على ذلك في هذه السورة من الأدلة قد صار إلى
Bu surede buna dair ikame ettiği deliller öyle bir dereceye ulaşınca ki...
حد لا يحتاج معه السامع العاقل إلى أكثر من السماع، قال تعالى {إن في ذلك} الماء المؤثر بتدبيره هذا الأثر العظيم {لآية لقوم يسمعون *} هذا التنبيه في هذا الأسلوب المتضمن لما مضى من التشبيه، فيعلمون أنه ينزل من أمره ما يريده فيحيي به أجساد العباد بعد موتها كما أحيى أجساد النبات بالماء بعد موتها وأرواح الأشباح بالعلم بعد موتها، والحاصل ان هذه الأدلة لا تحتاج مع الحس إلى كبير عمل بالقلب غير الانقياد إلى الحق، وترك العناد والجهل، فهو من سماع الأذن وما ينشأ عنه من الإجابة، استعمالاً للشيء في حقيقته ومجازه، ولعله لم يختمها ب «يبصرون» لئلا يظن أن ذلك من البصيرة، فيظن أنه يحتاج فيها إلى كبير فكر فيفوت ما أريد من الإشارة إلى شدة الوضوح.
akıl sahibi bir dinleyicinin dinlemekten fazlasına ihtiyacı kalmaz, Yüce Allah şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” O'nun tedbiriyle bu büyük etkiyi gösteren bu suda, {لآية لقوم يسمعون *} “işiten bir kavim için elbette bir ibret vardır.” Geçen teşbihi içeren bu üsluptaki bu uyarıyı [işitenler], dilediği emrini indirip onunla, bitkilerin gövdelerini ölümünden sonra su ile dirilttiği ve cesetlerin ruhlarını ölümünden sonra ilim ile dirilttiği gibi, kulların cesetlerini de ölümünden sonra dirilteceğini bilirler. Hâsılı, bu deliller his ile birlikte, hakka boyun eğmek ve inat ile cehaleti terk etmekten başka kalbin büyük bir ameline ihtiyaç duyurmaz. Dolayısıyla bu, bir şeyin hem hakikatinde hem mecazında kullanılması suretiyle, kulağın işitmesi ve bundan doğan icabet türündendir. Ayetin "yubsırûn" (görürler) ile bitirilmemesi, bunun basiretten kaynaklandığı ve bu hususta derin bir tefekküre ihtiyaç duyulduğu zannedilip açıklığın derecesine yapılan işaretin gayesinin kaçırılmaması içindir.
ولما ذكر سبحانه هذا الأمر العام، ونبه على ما فيه من غريب الصنع الذي غفل عنه لشدة الألف به، أتبعه بعض ما ينشأ عنه من تفاصيل الأمور، المحتوية على عجائب المقدور، وبدأ بأعمها وأشدها ملابسة لهم، وأكثرها في نفسه وأعظمها منفعة ودخلاً في قوام عيشهم، فقال: {وإن لكم} أي أيها المخاطبون المغمورون في النعم! {في الأنعام} ولما كانت الأدلة يعبر بها من الجهل
Yüce Allah bu genel hususu zikredip, aşırı alışkanlık sebebiyle gafil kalınan harika sanata dikkat çekince, kudretin acayipliklerini içeren ve bundan doğan bazı ayrıntılı hususları buna ekledi; bunlar arasında en kapsamlı, onlarla en iç içe, kendiliğinden en bereketli, en çok faydalı ve geçimlerinin nizamında en büyük paya sahip olanıyla başlayarak şöyle buyurdu: {وإن لكم} “Şüphesiz sizin için vardır” ey nimetlere gark olmuş muhataplar! {في الأنعام} “sağmal hayvanlarda”. Deliller cehaletten...
إلى العلم قال: {لعبرة} فكأنه قيل: ما هي؟ فقيل: {نسقيكم} بضم النون في قراءة الجماعة من أسقاه - إذا أعد له ما يشربه دائماً من نهر أو لبن وغيرهما، وبالفتح في قراءة نافع وابن عامر وعاصم في رواية شعبة: من سقاه - إذا ناوله شيئاً فشربه.
ilme geçişi sağladığı için şöyle buyurdu: {لعبرة} “elbette bir ibret”. Sanki "O nedir?" denildi de şöyle buyruldu: {نسقيكم} “size içiriyoruz”. Çoğunluğun kıraatinde nûn harfinin zammesiyle (nuskîküm), nehir veya süt gibi sürekli içeceği bir şeyi onun için hazırladığında kullanılan "eskâhu" (أسقاه) fiilindendir; Nâfi, İbn Âmir ve Şu'be rivayetinde Âsım'ın kıraatinde ise fetha ile (nesqîküm), birine içmesi için bir şey uzattığında kullanılan "sekâhu" (سقاه) fiilindendir.
ولما كان الأنعام اسم جمع، فكان مفرداً كما نقل ذلك سيبويه، وذكر المسقي وهو اللبن، لما اقتضاه سياق السورة من تعداد النعم فتعينت إرادة الإناث لذلك، فانتفى الالتباس مع تذكير الضمير، قال تعالى: {مما} أي من بعض الذي {في بطونه} فذكر الضمير لأمن اللبس والدلالة على قوة المعنى لكونها سورة النعم بخلاف ما في المؤمنون.
"En'âm" lafzı ismi cem olup Sîbeveyh'in naklettiği üzere tekil kabul edildiği ve surenin bağlamı nimetleri saymayı gerektirdiğinden içirilen şey olan süt zikredilip bu sebeple dişilerin kastedildiği kesinleştiği için zamirin müzekker kılınmasıyla karışıklık ortadan kalkınca Yüce Allah şöyle buyurdu: {مما} “o şeyden” yani bazısından, {في بطونه} “karınlarında bulunan.” Karışıklıktan emin olunduğu ve Nimetler Suresi olması hasebiyle mananın kuvvetine delalet ettiği için -Mü'minûn suresindekinin aksine- zamir müzekker getirilmiştir.
ولما كان موضع العبرة تخليص اللبن من غيره، قدم قوله تعالى: {من بين فرث} وهو الثفل الذي ينزل إلى الكرش، فإذا خرج منه لم يسم فرثاً {ودم لبناً خالصاً} من مخالط منهما أو من غيرهما
İbret konusu, sütün diğer şeylerden arındırılması olunca, Yüce Allah şu buyruğunu öne aldı: {من بين فرث} “işkembe pisliği arasından” ki bu, işkembeye inen posadır; oradan çıktığında artık "fers" (فرث) olarak adlandırılmaz, {ودم لبناً خالصاً} “ve kan [arasından], halis bir süt olarak” bunlardan veya başkalarından karışan her türlü maddeden arınmış...
يبغي عليه بلون أو رائحة؛ عن ابن عباس ﵄: إذا أكلت البهيمة العلف واستقر في كرشها طبخته، فكان أسفله فرثاً، وأوسطه لبناً، وأعلاه دماً. والكبد مسلطة على هذه الأصناف الثلاثة تقسمها، فيجري الدم في العروق، واللبن في الضرع، ويبقى الفرث في الكرش. {سائغاً} أي سهل المرور في الحقل {للشاربين *} ثم عطف عليه ما هو أنفس منه عندهم وأقرب إليه في المعاني المذكورة، فقال تعالى معلقاً ب «نسقيكم» {ومن ثمرات النخيل والأعناب} .
rengine veya kokusuna tesir edecek maddelerden arınmış [bir süt]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre]: Hayvan yemi yiyip işkembesine yerleştiğinde onu pişirir; böylece alt kısmı işkembe pisliği (fers), orta kısmı süt, üst kısmı ise kan olur. Karaciğer bu üç sınıf üzerine hâkim kılınmıştır, onları taksim eder; böylece kan damarlara, süt memeye akar, fers ise işkembede kalır. {سائغاً} “içimi kolay” yani boğazdan geçişi kolay, {للشاربين *} “içenlerin.” Sonra onların katında bundan daha değerli ve zikredilen manalarda buna daha yakın olanı atfederek Yüce Allah "nuskîkum" fiiline bağlayarak şöyle buyurdu: {ومن ثمرات النخيل والأعناب} “Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden de.”
ولما كان لهم مدخل في اتخاذ ما ذكر منه بخلاف اللبن الذي لا صنع لهم يه أصلاً، أسند الأمر إليهم وليكون ذلك إشارة إلى كراهة السكر وتوطئة للنهي عنه في قوله مستأنفاً: {تتخذون} أي باصطناع منكم وعلاج، ولأجل استئناف هذه الجملة كان لا بد من قوله: {منه} أي من مائه، وعبر عن السكر
Kendilerinin hiçbir dahli bulunmayan sütün aksine, zikredilen şeylerden [içecek] elde etmede onların bir dahli bulunduğu için işi onlara isnat etti; ayrıca bu, sarhoş edici içeceğin kerih görüldüğüne bir işaret ve ondan nehyedilmeye bir hazırlık olsun diye yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {تتخذون} “elde ediyorsunuz” yani kendi yapımınız ve işlemenizle. Bu cümlenin istînâf (yeni başlangıç) olması sebebiyle şu buyruğun gelmesi kaçınılmazdı: {منه} “ondan” yani onun suyundan. Sarhoş edici şeyi (seker)...
بالمصدر إبلاغاً في تقبيحه، وزاد في الإبلاغ بالتعبير بأثقل المصدرين وهو المحرك، يقال: سكر سكْراً وسكَراً مثل رشد رشْداً ورشَداً، ونحل نحْلاً ونحَلاً، فقال تعالى: {سكراً} أي ذا سكر منشّياً مطرباً سادّاً لمجاري العقل قبيحاً غير مستحسن للرزق {ورزقاً حسناً} لا ينشأ عنه ضرر في بدن ولا عقل من الخل والدبس وغيرهما، ولا يسد شيئاً من المجاري، بل ربما فتحها كالحلال الطيب، فإنه ينير القلب، ويوسع العقل، والأدهان كلها تفتح سدد البدن، وهذا كما منحكم سبحانه العقل الذي لا أحسن منه فاستعمله قوم على صوابه في الوحدانية، وعكس آخرون فدنسوه بالإشراك؛ قال الرماني: قيل: السكر ما حرم من الشراب، والرزق الحسن: ما أحل منه - عن ابن عباس ﵄ وسعيد بن جبير وإبراهيم والشعبي وأبي رزين والحسن ومجاهد وقتادة ﵃. والسكر في اللغة على أربعة أوجه: الأول ما أسكر. الثاني ما أطعم من الطعام. الثالث السكون.
çirkinliğini en üst düzeyde belirtmek için masdar ile ifade etti ve iki masdardan daha ağır olan harekeli masdarı kullanarak bu beliğ ifadeyi daha da artırdı; nitekim "sekere sekran ve sekeran" denildiği gibi "raşede ruşden ve raşeden", "nahale nahlen ve nahalen" denir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {سكراً} “sarhoşluk veren bir içki” yani sarhoşluk veren, keyiflendiren, neşelendiren, aklın yollarını tıkayan, çirkin ve rızık için hoş karşılanmayan bir şey, {ورزقاً حسناً} “ve güzel bir rızık” sirkeden, pekmezden ve benzerlerinden bedende veya akılda hiçbir zarar doğurmayan ve kanallardan hiçbirini tıkamayan, bilakis helal ve temiz şeyler gibi bazen onları açan [bir rızık]; zira o kalbi nurlandırır, aklı genişletir ve tüm yağlar bedenin tıkanıklıklarını açar. Bu tıpkı Yüce Allah'ın size kendisinden daha güzeli olmayan aklı bahşetmesi gibidir; bir topluluk onu tevhid hususunda doğru yolda kullanmış, diğerleri ise tersini yaparak onu şirkle kirletmiştir. Rummânî şöyle dedi: Seker'in haram kılınan içecek, güzel rızkın ise helal kılınan içecek olduğu söylenmiştir -İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Saîd b. Cübeyr, İbrâhim, Şa'bî, Ebû Rezîn, Hasan, Mücâhid ve Katâde'den radıyallâhu anhüm rivayetle-. Seker kelimesi lügatte dört veche gelir: Birincisi sarhoş eden şey. İkincisi yenen yiyecek. Üçüncüsü sükûnet.
الرابع المصدر من السكر، وأصله انسداد المجاري مما يلقي فيها، ومنه السكر - يعني بكسر ثم سكون، ومن حمل السكر على السكر قال: إنها منسوخة بآية المائدة، والتعبير عنه بما يفهم سد المجاري يفهم كراهته عندما كان حلالاً؛ والآية من الاحتباك: ذكر السكر أولاً دال على الفتح ثانياً، وذكر الحسن دال القبيح أولاً، فالآية أدل ما في القرآن على المعتزلة في أن الرزق يطلق على الحرام، ولتقارب آيتي الأنعام والأشجار جمعهما سبحانه فقال تعالى: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من هذه المنافع {لآية} ولوضوح أمرهما في كمال قدرة الخالق ووحدانيته قال تعالى: {لقوم يعقلون *} .
Dördüncüsü "sekere" fiilinin masdarıdır; aslı içine atılan şey sebebiyle kanalların tıkanmasıdır, kesre ve sükûn ile okunan "sikr" (baraj/set) kelimesi de bundandır. Seker'i sarhoşluk veren içkiye hamledenler, bunun Mâide suresindeki ayetle neshedildiğini söylemişlerdir. Bunun kanalların tıkanmasını hissettiren bir lafızla ifade edilmesi, henüz helal olduğu dönemde bile kerih görüldüğünü hissettirmektedir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide "seker"in (tıkanmanın) zikredilmesi ikincide "fetih/açıklığa" delalet eder; ikincide "hasen"in (güzelin) zikredilmesi birincide "kabîh/çirkin"e delalet eder. Dolayısıyla bu ayet, rızkın haram için de kullanılabileceği hususunda Kur'an'da Mutezile'ye karşı en açık delildir. En'âm ve ağaçlar ayetlerinin yakınlığından dolayı Yüce Allah ikisini birleştirerek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” bu menfaatlerden doğan bu büyük işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır”. Yaratıcının kudretinin kemali ve birliği hususunda bu ikisinin durumunun açıklığından ötürü Yüce Allah şöyle buyurdu: {لقوم يعقلون *} “akleden bir kavim için.”
ولما كان أمر النحل في الدلالة على تمام القدرة وكمال الحكمة أعجب مما تقدم وأنفس، ثلث به وأخره لأنه أقل الثلاثة عندهم، وغير الأسلوب وجعله من وحيه إيماء إلى ما فيه من غريب الأمر وبديع الشأن فقال تعالى: {وأوحى ربك} أي المحسن إليك بجعل العسل في مفاوز البراري المقفرة المفرطة المرارة وغيرها
Bal arısının durumunun tam kudret ve kemal hikmete delalet etmesi bakımından öncekilerden daha hayret verici ve daha kıymetli olması sebebiyle onu üçüncü olarak zikretti ve onların nezdinde üçünün en az [görüleni] olduğu için sona bıraktı; ayrıca onda bulunan acayip işe ve harikulade duruma işaret etmek üzere üslubu değiştirip bunu Kendi vahyi kıldı ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وأوحى ربك} “Rabbin vahyetti” yani ıssız ve son derece acı [otlarla kaplı] çöl arazilerinde ve diğer...
من الأماكن وبغير ذلك من المنافع، الدال على الفعل بالاختيار وتمام الاقتدار {إلى النحل} أي بالإلهام؛ قال الرازي في اللوامع: فالله تعالى أعطى كل شيء خلقه ثم هدى، فبعضها بالتسخير المجرد كالجمادات، وبعضها بالإلهام والتسخير كالنحل والسرفة - أي بضم وسكون، وهي دويبة تتخذ بيتاً من دقاق العيدان فتدخله وتموت - والعنكبوت، وبعضها بالتسخير والإلهام والعقل المتفق على نظام واحد كالملائكة، وبعضها بكل ذلك والفكر والتمييز والأعمال المختلفة المبنية على الفكر كالإنسان.
mekânlarda balı var etmekle ve ihtiyari fiile ve tam kudrete delalet eden diğer menfaatlerle sana ihsanda bulunan Rabbin, {إلى النحل} “bal arısına” yani ilham yoluyla [vahyetti]. Râzî, el-Levâmi'de şöyle dedi: Yüce Allah her şeye yaratılışını vermiş, sonra da yol göstermiştir. Bunların bir kısmı cansız varlıklar gibi sırf teshir (boyun eğdirilme) iledir; bir kısmı bal arısı, surfe -ötre ve sükûn ile, ince çöplerden kendine yuva yapıp içine giren ve orada ölen küçük bir hayvandır- ve örümcek gibi ilham ve teshir iledir; bir kısmı melekler gibi tek bir nizam üzerinde ittifak edilmiş teshir, ilham ve akıl iledir; bir kısmı ise insan gibi bütün bunlar, fikir, temyiz ve fikre dayalı farklı ameller iledir.
ولما كان في الإيحاء معنى القول، أتى ب «أن» المفسرة فقال تعالى: {أن اتخذي} أي افعلي ما يفعله المتكلف من أن يأخذ {من الجبال بيوتاً} أيّ بيوت! ما أعجبها! {ومن الشجر} أي الصالحة لذلك في الغياض والجبال والصحارى {ومما يعرشون *} أي يرفع الناس من السقوف والجدران وغيرها، وبدأ بالبيوت لأنها من عجب الدهر في حسن الصنعة وبداعة الشكل وبراعة الإحكام وتمام التناسب.
Vahyeylemede söz manası bulunduğu için tefsir edici "en" (أن) edatını getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {أن اتخذي} “Edin diye” yani zahmete katlanan birinin yaptığı gibi edin, {من الجبال بيوتاً} “dağlardan evler” hem de ne evler, ne kadar hayret verici! {ومن الشجر} “ve ağaçlardan” yani koruluklarda, dağlarda ve sahralarda buna elverişli olanlardan, {ومما يعرشون *} “ve insanların kurdukları çardaklardan.” Yani insanların yükselttiği tavanlardan, duvarlardan ve diğer yapılardan [evler edin]. Evlerle başladı; çünkü bunlar sanatın güzelliği, şeklin eşsizliği, sağlamlığın mükemmelliği ve tam bir tenasüp bakımından asrın harikalarındandır.
ولما كان أهم شيء للحيوان بعد الراحة من همّ المقيل الأكل، ثنى به، ولما كان عاماً في كل ثمر، ذكره بحرف التراخي إشارة إلى عجيب الصنع في ذلك وتيسيره لها، فقال تعالى: {ثم كلي} وأشار إلى كثرة الرزق بقوله تعالى: {من كل الثمرات} قالوا: من أجزاء لطيفة تقع على أوراق الأشجار من الظل، وقال بعضهم: من نفس الأزهار والأوراق.
Barınma derdinden kurtulup rahata kavuştuktan sonra hayvan için en mühim şey yemek olduğu için ikinci olarak bunu zikretti. Bu bütün meyvelerde genel olduğu için, bundaki harika sanata ve bunun arıya kolaylaştırıldığına işaret etmek üzere terâhî (sonralık) harfiyle zikredip Yüce Allah şöyle buyurdu: {ثم كلي} “Sonra ye”. Rızkın çokluğuna da Yüce Allah'ın şu buyruğuyla işaret etti: {من كل الثمرات} “bütün meyvelerden.” Müfessirler dediler ki: Gölgelerden ağaç yapraklarına düşen latif parçalardan [yer]. Bazıları da: Çiçeklerin ve yaprakların bizzat kendisinden [yer], dediler.
ولما أذن لها في ذلك كله، وكان من المعلوم عادة أن تعاطيه لا يكون إلا بمشقة عظيمة في معاناة السير إليه، نبه على خرقه للعادة في تيسيره لها فقال تعالى: {فاسلكي} أي فتسبب عن الإذن في الأكل الإذن في السير إليه {سبل ربك} أي المحسن إليك بهذه التربية العظيمة لأجل الأكل ذاهبة إليه وراجعة إلى بيوتك حال كون السبل {ذللاً} أي موطأة للسلوك مسهلة كما قال تعالى {هو الذي جعل لكم الأرض ذلولاً} [الملك: ١٥] وأشار باسم الرب إلى أنه لولا عظيم إحسانه في تربيتها لما اهتدت إلى ذلك؛ ثم أتبعه نتيجة ذلك جواباً لمن كأنه قال: ماذا يكون عن هذا كله؟ فقال تعالى: - {يخرج من بطونها} - بلفت الكلام لعدم قصدها إلى هذه النتيجة {شراب} أيّ شراب! وهو العسل لأنه مع كونه من أجلّ المآكل هو «مما يشرب» {مختلف ألوانه}
Bütün bunlara ona izin verilip âdeten bunu elde etmenin ancak ona doğru gitme zahmetinde büyük bir meşakkatle mümkün olduğu bilinince, bunu ona kolaylaştırmasındaki harikuladeliğe dikkat çekerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {فاسلكي} “Gir” yani yeme izninden ona doğru yürüme izni doğdu, {سبل ربك} “Rabbinin yollarına” yani yemek amacıyla ona gidip evlerine dönerken bu muazzam terbiyeyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin yollarına], yollar şu haldeyken: {ذللاً} “boyun eğdirilmiş olarak” yani yürünmesi kolaylaştırılmış ve elverişli kılınmış olarak; nitekim Yüce Allah {هو الذي جعل لكم الأرض ذلولاً} “O, yeryüzünü sizin için boyun eğer kıldı” [Mülk: 15] buyurmuştur. "Rab" ismiyle, onu terbiye etmesindeki muazzam ihsanı olmasaydı buna yol bulamayacağına işaret etti. Sonra sanki "Bütün bunlardan ne hâsıl olur?" diyen birine cevap olarak bunun neticesini ekleyip Yüce Allah -arının bu neticeyi kastetmemesi sebebiyle sözün yönünü değiştirerek- şöyle buyurdu: {يخرج من بطونها} “Onların karınlarından çıkar” {شراب} “bir içecek” hem de ne içecek! O da baldır; zira en kıymetli yiyeceklerden olmakla birlikte "içilen şeylerdendir", {مختلف ألوانه} “türlü türlü renklerde”
من أبيض وأحمر وأصفر وغير ذلك، اختلافاً دالاً على أن فاعله مع تمام قدرته مختار، ثم أوضح ذلك بقوله تعالى: {فيه} أي مع كونه من الثمار النافعة والضارة {شفاء للناس} قال الإمام الرازي في اللوامع: إذ المعجونات كلها بالعسل، وقال إمام الأولياء محمد بن علي الترمذي: إنما كان ذلك لأنها ذلت لله مطيعة وأكلت من كل الثمرات: حلوها ومرها محبوبها ومكروهها، تاركة لشهواتها، فلما ذلت لأمر الله، صار هذا الأكل لله، فصار ذلك شفاء للأسقام، فكذلك إذا ذل العبد لله مطيعاً، وترك هواه، صار كلامه شفاء للقلوب السقيمة - انتهى.
Beyaz, kırmızı, sarı ve diğer renklerden olup, bunu yapanın tam kudretiyle birlikte fail-i muhtar olduğuna delalet eden bir çeşitlilikle [çıkar]. Sonra Yüce Allah şu buyruğuyla bunu açıkladı: {فيه} “Onda vardır” yani hem faydalı hem zararlı meyvelerden hâsıl olmasıyla birlikte, {شفاء للناس} “insanlar için şifa.” İmam Râzî el-Levâmi'de şöyle dedi: Zira macunların tamamı balla yapılır. Evliyanın imamı Muhammed b. Ali et-Tirmizî şöyle dedi: Bunun böyle olması, arının Allah'a itaat ederek boyun eğmesi, arzularını terk edip tatlısıyla acısıyla, sevilenle sevilmeyeniyle bütün meyvelerden yemesi sebebiyledir. Allah'ın emrine boyun eğince bu yeme Allah için oldu ve böylece hastalıklara şifa kılındı. İşte kul da Allah'a itaat ederek boyun eğer ve hevasını terk ederse, onun sözü hasta kalpler için şifa olur -iktibas bitti-.
وكونه شفاء - مع ما ذكر - أدل على القدرة والاختيار من اختلاف الألوان، لا جرم وصل به قوله تعالى: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من أمرها كله {لآية} وكما أشار في ابتداء الآية إلى غريب الصنع في أمرها، أشار إلى مثل ذلك في الختم بقوله تعالى: {لقوم يتفكرون *} أي في اختصاص النحل بتلك العلوم الدقيقة واللطائف الخفية بالبيوت المسدسة، والاهتداء إلى تلك الاجزاء اللطيفة
Balın -zikredilenlerle birlikte- şifa olması, renklerin farklılığından daha çok kudret ve ihtiyara delalet eder. Şüphesiz bundan dolayı Yüce Allah'ın şu buyruğu buna bağlandı: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani arının durumunun tamamındaki bu büyük işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır”. Ayetin başında arının durumundaki harika sanata işaret ettiği gibi, sonunda da Yüce Allah'ın şu buyruğuyla buna benzer bir duruma işaret etti: {لقوم يتفكرون *} “düşünen bir kavim için.” Yani bal arısının altıgen evlerle ilgili o ince ilimlere ve gizli inceliklere tahsis edilmesini ve o latif parçalara yol bulmasını...
من أطراف الأشجار والأوراق - وغير ذلك من الغرائب حيث ناطه بالفكر المبالغ فيه من الأقوياء، تأكيداً لفخامته وتعظيماً لدقته وغرابته في دلالته على تمام العلم وكمال القدرة، وقد كثر في هذه السورة إضافة الآيات إلى المخاطبين، تارة بالإفراد وتارة بالجمع، ونوطها تارة بالعقل وتارة بالفكر، وتارة بالذكر وتارة بغيرها.
ağaçların ve yaprakların uçlarından [elde etmesini] ve diğer acayiplikleri [düşünenler için]; zira tam ilme ve kemal kudrete delaletindeki dakikliğini ve harikalığını yüceltmek ve azametini pekiştirmek için bunu güçlü kimselerin derin tefekkürüne bağlamıştır. Bu surede ayetlerin muhataplara nispet edilmesi, kimi zaman tekil kimi zaman çoğul olarak, kimi zaman akla kimi zaman tefekküre, kimi zaman tezekküre ve kimi zaman da diğerlerine bağlanarak çokça tekrarlanmıştır.
وقد جعل الإمام الرباني أبو الحسن الحرالي في كتابه المفتاح لذلك باباً بعد أن جعل أسنان الألباب مثل أسنان الأجساد ما بين تمييز واحتلام وشباب وكهولة وغيرها كما تقدم نقله عنه في سورة براءة عند قوله تعالى {ومنهم الذين يؤذون النبي} [براءة: ٦١] فقال: الباب التاسع في وجوه إضافات الآيات واتساق الأحوال لأسنان القلوب في القرآن - أي فإن لذلك مراتب في العلم والأفهام -: اعلم أن الآيات والأحوال تضاف وتتسق لمن اتصف بما به أدرك معناها، ويؤنب عليها من تقاصر عنها، وينفي منالها عمن لم يصل إليها، وهي أطوار أظهرها
Rabbani imam Ebü'l-Hasan el-Harrâlî, Tevbe suresinde Yüce Allah'ın {ومنهم الذين يؤذون النبي} “Onlardan peygamberi incitenler de vardır” [Tevbe: 61] buyruğunda kendisinden daha önce nakledildiği üzere, bedenlerin yaşları gibi akılların da temyiz, büluğ, gençlik, olgunluk ve diğer yaşları olduğunu belirttikten sonra el-Miftâh adlı kitabında buna bir bab ayırmış ve şöyle demiştir: Dokuzuncu Bab: Kur'an'da kalplerin yaşlarına göre ayetlerin nispet ediliş ve hallerin sıralanış vecihleri hakkındadır -yani ilim ve anlayışlarda bunun mertebeleri vardır-: Bil ki ayetler ve haller, anlamını idrak edeceği vasfa sahip olan kimseye nispet edilir ve onun için sıralanır; bundan geri kalana sitem edilir ve ona ulaşamayan kimseden de onu elde etmesi nefyedilir. Bunlar merhalelerdir, en açığı ise...
آيات الاعتبار البادية لأولي الأبصار، لأن الخلق كله إنما هو عَلَم للاعتبار منه، لا أنه موجود للاقتناع به {ورضوا بالحياة الدنيا واطمأنوا بها والذين هم عن ءاياتنا غافلون أولئك مأواهم النار بما كانوا يكسبون} [يونس: ٧-٨] اتخذوا ما خلق للعبرة به إلى ربه كسباً لأنفسهم حتى صار عندهم وعند أتباعهم آيتهم، لا آية خالقه {أتبنون بكل ريع ءاية تعبثون} [الشعراء: ١٢٨] ، {والله خلقكم وما تعملون} ثم يلي آيات الاعتبار ما ينال إدراك آيته العقل الأدنى ببداهة نظره {وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون} [النحل: ١٢] جمع الآيات لتعدد وجوهها في مقصد البيان، ثم يلي ما يدرك ببداهة العقل ما يحتاج إلى فكر يثيره العقل الأدنى لشغل الحواس بمنفعته عن التفكر في وجه آيته
basiret sahiplerine zahir olan ibret ayetleridir; çünkü yaratılmışların tamamı kendisinden ibret alınacak birer alamettir, yoksa sırf onunla yetinilip kalınacak bir varlık değildir. {ورضوا بالحياة الدنيا واطمأنوا بها والذين هم عن ءاياتنا غافلون أولئك مأواهم النار بما كانوا يكسبون} “Dünya hayatına razı olup onunla tatmin olanlar ve ayetlerimizden gafil bulunanlar var ya, işte kazandıkları sebebiyle varacakları yer ateştir” [Yûnus: 7-8]. Rabbine ibret vesilesi olsun diye yaratılan şeyi kendi nefisleri için kazanç edindiler; öyle ki bu durum kendilerinin ve tâbilerinin nezdinde Yaratıcının ayeti değil, kendi ayetleri/alametleri haline geldi: {أتبنون بكل ريع ءاية تعبثون} “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir bina mı kuruyorsunuz?” [Şuarâ: 128], {والله خلقكم وما تعملون} “Halbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.” İbret ayetlerinden sonra, ilk bakıştaki bedahatiyle alt aklın idrakine ulaştığı ayet gelir: {وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون} “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emrine boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda akleden bir kavim için ayetler vardır” [Nahl: 12]. Beyan maksadındaki vecihlerin çokluğundan ötürü ayetleri çoğul getirdi. Aklın bedahatiyle idrak edilen şeyden sonra ise, duyuların onun menfaatiyle meşgul olup ayet olma vechini tefekkür etmekten alıkoyması sebebiyle alt aklın harekete geçireceği bir tefekküre muhtaç olan şey gelir:
{هو الذي أنزل من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون} [النحل: ١٠] أفرد الآية لاستناد كثرته إلى وحدة الماء ابتداء ووحدة الانتفاع انتهاء؛ ثم يلي ما يدرك بفكر العقل الأدنى ما يقبل
{هو الذي أنزل من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون} “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan sizin için içecek vardır; hayvanlarınızı otlattığınız ağaç/bitki de ondandır. Onunla sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar, üzümler ve her türlü meyveden bitirir. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için bir ibret vardır” [Nahl: 10-11]. Başlangıçta suyun birliğine ve sonuçta faydalanmanın birliğine bu çokluğun istinat etmesinden dolayı ayeti tekil getirdi. Alt aklın tefekkürüyle idrak edilen şeyden sonra ise...
بالإيمان ويكون آية أمر قائم على خلق، وهو مما يدرك سمعاً لأن الخلق مرئي والأمر مسموع {وما أنزلنا عليك الكتاب إلا لتبين لهم الذي اختلفوا فيه وهدى ورحمة لقوم يؤمنون والله أنزل من السماء ماء فأحيا به الأرض بعد موتها إن في ذلك لآية لقوم يسمعون} [النحل: ٦٣-٦٤-٦٥] هذه آية حياة القلوب بنور العلم والحكمة الذي أخذ سمعاً عند تقرر الإيمان، وعند هذا الحد يتناهى العقل إلى فطرة الأشد وتعلو بداهته وتترقى فطره إلى نظر ما يكون آية في نفس الناظر لأن محار غيب الكون يرد إلى وجدان نقص الناظر، وكما أن الماء آية حياة القلوب صار الشرابان: اللبن والخمر، آيتين على أحوال تخص القلوب بما يغذوها من الله غذاء اللبن وينشيها نشوة السكر، منبعثاً من بين فرث ودم ونزول الخلق المقام عن الأمر القائم عليه {وإن لكم في الأنعام لعبرة} - الآيتين إلى قوله تعالى: {إن في ذلك لآية لقوم يعقلون} وهذا العقل الأعلى، وأفرد الآية لانفراد موردها في وجد القلب،
iman ile kabul edilen ve yaratılış üzerinde kaim olan bir emrin ayeti olan şey gelir; bu ise işitme yoluyla idrak edilenlerdendir, çünkü yaratılış görülür, emir ise işitilir: {وما أنزلنا عليك الكتاب إلا لتبين لهم الذي اختلفوا فيه وهدى ورحمة لقوم يؤمنون والله أنزل من السماء ماء فأحيا به الأرض بعد موتها إن في ذلك لآية لقوم يسمعون} “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve iman eden bir kavim için bir hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. Allah gökten su indirdi de onunla ölümünden sonra yeryüzünü diriltti. Şüphesiz bunda işiten bir kavim için elbette bir ibret vardır” [Nahl: 64-65]. Bu, imanın yerleşmesi anında işitme yoluyla alınan ilim ve hikmet nuruyla kalplerin dirilişinin ayetidir. Bu sınırda akıl kemal fıtratına ulaşır, bedahati yücelir ve fıtratları bakanın kendi nefsinde bir ayet olan şeye bakmaya terfi eder; zira kâinat gaybının dönüş yeri, bakanın kendi eksikliğini hissetmesine varır. Suyun kalplerin dirilişine ayet olması gibi, iki içecek -süt ve şarap/içki- işkembe pisliği ile kan arasından çıkarak ve ikame edilen emirden yaratılışın makamına inerek Allah'tan kalpleri sütün beslemesi gibi besleyen ve sarhoşluğun neşesi gibi neşelendiren kalplere mahsus hallere iki ayet olmuştur: {وإن لكم في الأنعام لعبرة} “Şüphesiz sağmal hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır” -iki ayet- Yüce Allah'ın {إن في ذلك لآية لقوم يعقلون} “Şüphesiz bunda akleden bir kavim için bir ibret vardır” buyruğuna kadar. Bu ise üst akıldır; kalbin vecdindeki kaynağının tekliği sebebiyle ayeti tekil getirmiştir.
وكما للعقل الأدنى فكرة تنبىء عن بداهته فكذلك للعقل الأعلى فكرة تنبىء عن عليّ فطرته {وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتاً ومن الشجر - إلى قوله: لآية لقوم يتفكرون} وهذا العقل الأعلى هو اللب الذي عنه يكون التذكر بالأدنى من الخلق لللأعلى من الأمر {وما ذرأ لكم في الأرض مختلفاً ألوانه إن في ذلك لآية لقوم يذكرون} [النحل: ١٣] وفي مقابلة كل من هذه الأوصاف أضداد يرد البيان فيها بحسب مقابلتها، وكذلك حكم وصف المسلمين فيها يظهر أن «لا أنجى للعبد من إسلامه نفسه لربه» ووصف المحسنين فيما يظهر قيام ظاهر حسه {آلم ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين} [البقرة: ١] من استغنى بما عنده من وجدٍ لم يتفرغ لقبول غيب {يا أيها الذين ءامنوا اتقوا الله وءامنوا برسوله} [الحديد: ٢٨] ، {إذا ما اتقوا وءامنوا وعملوا الصالحات ثم اتقوا وءامنوا ثم اتقوا وأحسنوا} [المائدة: ٩٣] ، {ومن يبتغ غير الإسلام ديناً فلن يقبل منه} ، {ثم اتقوا وأحسنوا والله يحب المحسنين} «
Alt aklın bedahatini haber veren bir fikri olduğu gibi, üst aklın da fıtratının yüceliğini haber veren bir fikri vardır: {وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتاً ومن الشجر} “Rabbin bal arısına vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan evler edin...” {لآية لقوم يتفكرون} “düşünen bir kavim için elbette bir ibret vardır” buyruğuna kadar. Bu üst akıl ise, yaratılışın en düşüğü ile emrin en yücesini hatırlamanın kendisinden sadır olduğu "lübb"dür (öz akıldır): {وما ذرأ لكم في الأرض مختلفاً ألوانه إن في ذلك لآية لقوم يذكرون} “Yeryüzünde sizin için türlü türlü renklerde yarattığı şeyleri de [hizmetinize verdi]. Şüphesiz bunda öğüt alan bir kavim için bir ibret vardır” [Nahl: 13]. Bu vasıfların her birinin karşısında zıtları vardır ve onlara dair açıklama da karşıtlıklarına göre gelir. Aynı şekilde Müslümanların vasfının hükmü de onda ortaya çıkar ki "kul için nefsini Rabbine teslim etmesinden daha kurtarıcı bir şey yoktur"; muhsinlerin vasfı ise zahirî hissinin kaim olmasında ortaya çıkar: {آلم ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين} “Elif. Lâm. Mîm. İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur, müttakiler için bir hidayettir” [Bakara: 1-2]. Kendisinde bulunan vecd ile yetinen kimse gaybı kabule vakit bulamaz: {يا أيها الذين ءامنوا اتقوا الله وءامنوا برسوله} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resulüne iman edin” [Hadîd: 28], {إذا ما اتقوا وءامنوا وعملوا الصالحات ثم اتقوا وءامنوا ثم اتقوا وأحسنوا} “Sakınıp iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp ihsanda bulundukları takdirde...” [Mâide: 93], {ومن يبتغ غير الإسلام ديناً فلن يقبل منه} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul edilmeyecektir”, {ثم اتقوا وأحسنوا والله يحب المحسنين} “Sonra sakındılar ve ihsanda bulundular; Allah muhsinleri sever.”
فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به» {وفي خلقكم وما يبث من دابة ءايات لقوم يوقنون} [الجاثية: ٤] {وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض وليكون من الموقنين} [الأنعام: ٧٥] ولجملة هذه الأوصاف أيضاً أضداد يرد بيان القرآن فيها بحسب تقابلها ويجري معها إفهامه، وما أوصله خفاء المسمع والمرأى إلى القلب هو فقهه، ومن فقد ذلك وصف سمعه بالصمم وعينه بالعمى، ونفى الفقه عن قلبه، ونسب إلى البهيمية، ومن لم تنل فكرته أعلام ما غاب عيانه نفي عنه العلم
«Onu sevdiğim zaman onun işiten kulağı, gören gözü olurum.» {وفي خلقكم وما يبث من دابة ءايات لقوم يوقنون} “Sizin yaratılışınızda ve [Allah'ın yeryüzüne] yaydığı her canlıda kesin olarak inanan bir kavim için ayetler vardır” [Câsiye: 4], {وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض وليكون من الموقنين} “Böylece kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm: 75]. Bütün bu vasıfların da zıtları vardır; Kur'an'ın beyanı bunların karşıtlığına göre gelir ve Kur'an'ın anlatımı da bununla birlikte cereyan eder. İşitilen ve görülen şeyin gizliliğinin kalbe ulaştırdığı şey ise o kalbin fıkhıdır (derin kavrayışıdır). Bundan mahrum olanın kulağı sağırlıkla, gözü körlükle nitelenir; kalbinden fıkıh nefyedilir ve hayvaniyyete nispet edilir. Düşüncesi gözle görülmeyen şeylerin alametlerine ulaşamayan kimseden ise ilim nefyedilir:
{الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري وكانوا لا يستطيعون سمعاً} [الكهف: ١٠١] ، {لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم ءاذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون} [الأعراف: ١٧٩] ، {يقولون لئن رجعنا إلى المدينة} [المنافقون: ٨]-إلى قوله: {ولكن المنافقين لا يعلمون} [المنافقون: ٨] ، {يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا} - الآية إلى قوله تعالى: {ولكن المنافقين لا يفقهون} نفي العلم فيما ظهرت أعلامه والفقه فيما خفي أمره، ومراد البيان عن أضدادها هذه الأوصاف بحسب تقابلها، وهذا الباب لمن يستفتحه من أنفع فواتح
{الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري وكانوا لا يستطيعون سمعاً} “Onlar ki, gözleri beni anmaktan yana bir örtü içindeydi ve işitmeye de tahammül edemiyorlardı” [Kehf: 101], {لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم ءاذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون} “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” [A'râf: 179], {يقولون لئن رجعنا إلى المدينة} “Diyorlar ki: 'Andolsun eğer Medine'ye dönersek...'” [Münâfikûn: 8] {ولكن المنافقين لا يعلمون} “Fakat münafıklar bilmezler” [Münâfikûn: 8] buyruğuna kadar; {يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا} “Onlar: 'Allah'ın Resulünün yanında bulunanlara harcama yapmayın ki dağılıp gitsinler' diyenlerdir” ayetinden Yüce Allah'ın {ولكن المنافقين لا يفقهون} “Fakat münafıklar anlamazlar” buyruğuna kadar. Alametleri açık olan şeyde ilim, durumu gizli olan şeyde ise fıkıh nefyedilmiştir. Bu vasıfların zıtlarına dair beyanın maksadı ise karşıtlıklarına göredir. Bu bab, onu açan kimse için en faydalı açılışlardandır...
الفهم في القرآن - انتهى.
Kur'an'daki anlayış anahtarlarından biridir -iktibas bitti-.
ولما أيقظهم من رقدتهم، ونبههم على عظيم غفلتهم من عموم القدرة وشمول العلم، المقتضي للفعل بالاختيار، المحقق للبعث وغيره، من كل ما يريده سبحانه ببعض آياته المبثوثة في الآفاق من جماد ثم حيوان، وختم ذلك بما هو شفاء، ثنى ببعض ما في أنفسهم من الأدلة على ذلك مذكراً بمراتب عمر الإنسان الأربع، وهي سن الطفولية والنمو، ثم سن الشباب الذي يكون عند انتهائه الوقوف، ثم سن الكهولة وفيه يكون الانحطاط مع بقاء القوة، ثم سن الانحطاط مع ظهور الضعف وهو الشيخوخة، مضمناً ما لا يغني عنه دواء، حثاً على التفكر في آياته والتعقل لها قبل حلول ذلك الحادث، فيفوت الفوت، ويندموا حيث لا ينفع الندم، فقال: {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {خلقكم} فجعلكم بعد العدم أحياء فهّماً خصّماً {ثم يتوفاكم} على اختلاف الأسنان، فلا يقدر الصغير على أن يؤخر، ولا الكبير على أن يقدم، فمنكم من يموت حال قوته {ومنكم من يرد} أي بأيسر أمر منا، لا يقدر على مخالفته بوجه {إلى أرذل العمر} لأنه يهرم فيصير إلى مثل حال الطفولية
Onları uykularından uyandırıp, ufuklarda serpilmiş cansız ve ardından canlı varlıklardan bazı ayetleriyle Yüce Allah'ın dilediği her şeye dair dirilmeyi ve diğer hususları kesinleştiren, ihtiyarî fiili gerektiren kudretinin umumiliği ve ilminin kuşatıcılığı konusundaki büyük gafletlerine dikkat çekip bunu da şifa olan şeyle mühürleyince; insanın dört ömür merhalesini -ki bunlar çocukluk ve büyüme çağı, ardından bitiminde duraklamanın olduğu gençlik çağı, sonra kuvvetin devamıyla birlikte gerilemenin başladığı olgunluk çağı, sonra da zayıflığın açıkça belirdiği gerileme çağı olan yaşlılıktır- hatırlatarak nefislerinde buna dair bulunan delillerden bazılarını ikinci olarak zikretti. Bu hadise başa gelmeden, fırsat kaçıp pişmanlığın fayda vermeyeceği yerde pişman olmadan önce ayetlerini tefekkür etmeye ve onları akletmeye teşvik kabilinden hiçbir ilacın fayda vermeyeceği bir hali de buna dahil ederek şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” yani kudret ve ilimce her şeyi kuşatan [Allah], {خلقكم} “sizi yarattı” böylece yokluktan sonra sizi diri, anlayışlı ve hasım kıldı; {ثم يتوفاكم} “sonra sizi vefat ettirir” farklı yaşlarda, dolayısıyla ne küçük ecelini erteleyebilir ne de büyük öne alabilir; kiminiz kuvvetli olduğu anda ölür, {ومنكم من يرد} “kiminiz de döndürülür” yani tarafımızdan hiçbir şekilde karşı konulamayacak en basit bir emirle [döndürülür], {إلى أرذل العمر} “ömrün en düşkününe” çünkü yaşlanır ve zayıflıkta çocukluk haline benzer bir hale gelir...
في الضعف مع استقذار غيره له، ولا يرجى بعده {لكي لا يعلم} .
başkalarının onu pis/aşağı görmesiyle birlikte ve bundan sonra [düzelme] umulmaz; {لكي لا يعلم} “bilmesin diye.”
ولما كان مقصود السورة الدلالة على تمام القدرة وشمول العلم والتنزه عن كل شائبة نقص، وكان السياق هنا لذلك أيضاً بدليل ختم الآية، نزع الخافض للدلالة على استغراق الجهل لزمن ما بعد العلم، فيتصل بالموت، ولا ينفع فيه دواء ولا تجدي معه حيلة فقال: {بعد علم شيئاً} لا يوجد في شيء من ذلك عند إحلاله شفاء، ولا يمنعه دواء: فبادروا إلى التفكر والاعتبار قبل حلول أحد هذين، ثم علل ذلك بقوله تعالى: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {عليهم قدير *} أي بالغ العلم شامل القدرة، فمهما أراد كان، ومهما أراد غيره ولم يرده هو، أحاط به علمه، فسبب له بقدرته ما يمنعه.
Surenin maksadı tam kudrete, ilmin kuşatıcılığına ve her türlü eksiklik şaibesinden tenzihe delalet etmek olduğu ve ayetin sonundaki delil uyarınca buradaki bağlam da bunun için bulunduğu cihetle; cehaletin ilimden sonraki zamanı tamamen kapladığını, böylece ölüme kadar bitiştiğini, bu hususta hiçbir ilacın fayda vermeyeceğini ve hiçbir çarenin kâr etmeyeceğini göstermek üzere cer harfini hazfederek şöyle buyurdu: {بعد علم شيئاً} “bir bilgiden sonra hiçbir şey.” Bu durum başa geldiğinde onda hiçbir şifa bulunmaz ve hiçbir ilaç ona engel olamaz. O halde bu ikisinden biri gelip çatmadan önce tefekküre ve ibret almaya acele edin! Sonra Yüce Allah şu buyruğuyla bunu gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani tam kuşatıcılığa sahip olan, {عليهم قدير *} “hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” Yani ilmi pek yüce, kudreti her şeyi kuşatandır. O neyi dilerse olur; başkası bir şey diler de O dilemezse, ilmi onu kuşatır ve kudretiyle ona engel olacak sebebi yaratır.
ولما ذكر المفاوتة في الأعمار المنادية بإبطال الطبائع الموجبة للمسابقة إلى الاعتبار لأولي الأبصار للخوف كل لحظة من مصيبة الموت، ثنى بالمفاوتة في الأرزاق فقال تعالى: {والله} أي الذي له الأمر كله
Her an ölüm musibetinden korktukları için basiret sahiplerini ibret almaya koşmaya sevk eden ve tabiat kanunlarının [müstakil tesirinin] batıl olduğunu ilan eden ömürlerdeki farklılığı zikredince, rızıklardaki farklılığı ikinci olarak zikredip Yüce Allah şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” bütün emir Kendisine ait olan [Allah]...
{فضل بعضكم} أيها الناس {على بعض} .
{فضل بعضكم} “kiminizi üstün kıldı” ey insanlar! {على بعض} “kiminize.”
ولما كانت وجوه التفضيل كثيرة، وكان التفضيل في المعاش الذي يظن الإنسان أن له قدرة على تحصيله، وكانت المفاوتة فيه أدل على تمام القدرة والفعل بالاختيار الذي السياق له، قال تعالى: {في الرزق} أي ولربما جعل الضعيف العاجز الجاهل أغنى من القوي المحتال العالم، فاتقوا الله وأجملوا في الطلب، وأقبلوا بجميع قلوبكم على ما ينفعكم من الاستبصار؛ قال الإمام أبو نعيم في الحلية: حدثنا سليمان بن أحمد ثنا أحمد ثنا أحمد بن أحمد بن عمرو الخلال قال: سمعت ابن أبي عمر يقول: كنا عند سفيان بن عيينة فذكروا الفضل بن الربيع ودهاءه، فأنشأ سفيان يقول:
Üstün kılma yönleri çok olduğu, insanın elde etmeye gücünün yettiğini zannettiği maişette üstün kılma ve bundaki farklılık ise bağlamın konusu olan tam kudrete ve fail-i muhtar olmaya daha açık delalet ettiği için Yüce Allah şöyle buyurdu: {في الرزق} “rızıkta.” Yani bazen zayıf, aciz ve cahil kimseyi güçlü, hilekâr ve bilgili kimseden daha zengin kılar. O halde Allah'tan korkun, rızık talebinde dengeli ve güzel davranın; bütün kalbinizle basiret kazanmak gibi size fayda verecek şeylere yönelin! İmam Ebû Nuaym el-Hilye'de şöyle dedi: Bize Süleyman b. Ahmed anlattı, bize Ahmed anlattı, bize Ahmed b. Ahmed b. Amr el-Hallâl anlattı, dedi ki: İbn Ebî Ömer'i şöyle derken işittim: Süfyan b. Uyeyne'nin yanındaydık; Fazl b. er-Rebî'yi ve onun kurnazlığını/dehâsını zikrettiler. Bunun üzerine Süfyan şu beyitleri okumaya başladı:
كم من قويّ قوي في تقلبه ... مهذب الرأي عنه الرزق منحرف
Nice güçlü kimse vardır ki girişkenlikte mahirdir, görüşü olgundur; lakin rızık ondan yüz çevirmiştir.
ومن ضعيف ضعيف العقل مختلط ... كأنه من خليج البحر يغترف
Ve nice zayıf, aklı kıt, aklı karışık kimse vardır ki sanki denizin körfezinden avuç avuç [rızık] çekmektedir.
وعن نوادر أبي علي القالي أنه قال: قال أبو بكر بن الأنباري: وحدثني
Ebû Ali el-Kâlî'nin en-Nevâdir adlı eserinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi ki: Bana
أبي قال: بعث سليمان المهلبي إلى الخليل بن أحمد بمائة ألف درهم وطالبه بصحبته فرد عليه المائة ألف، وكتب إليه هذه الأبيات:
babam anlatıp şöyle dedi: Süleyman el-Mühellebî, Halîl b. Ahmed'e yüz bin dirhem gönderip kendisiyle beraber bulunmasını istedi. O ise yüz bin dirhemi ona geri çevirdi ve ona şu beyitleri yazdı:
أبلغ سليمان أني عنه في سعة ... وفي غنى غير أني لست ذا مال
Süleyman'a haber ver ki ben ona muhtaç olmayacak bir genişlik ve zenginlik içindeyim; ne var ki mal mülk sahibi değilim.
سخي بنفسي أني لا أرى أحداً ... يموت هزلاً ولا يبقى على حال
Gönlüm toktur; çünkü ben hiç kimsenin açlıktan/zayıflıktan öldüğünü ve hiçbir şeyin de aynı hâl üzere kaldığını görmedim.
فالرزق عن قدر لا العجز ينقصه ... ولا يزيدك فيه حول محتال
Rızık bir takdir iledir; acizlik onu eksiltmez, hilekârın kurnazlığı ve çabası da onda bir artış sağlamaz.
والفقر في النفس لا في المال تعرفه ... ومثل ذاك الغنى في النفس لا المال
Fakirlik nefistedir, malda değil; bunu böyle bilesin. Aynı şekilde zenginlik de nefistedir, malda değil.
ولما كان جعل المملوك في رتبة المالك مما يتعاظمهم في حقوقهم مع أنه في الحقيقة لا مالك ولا مُلك، فلا يدينون لذلك ولا يدانونه وإن جل الخطب وأدى إلى ذهاب الأرواح، بل من كانت أمه مملوكة حطوا رتبته وإن كان أبوه من كان، وإن كانت العبرة عندهم في
Köleyi efendisiyle aynı dereceye koymak —hakikatte ne mâlik ne de mülk var iken— kendi hakları konusunda kendilerine pek ağır geldiğinden, mesele ne kadar büyürse büyüsün ve canların gitmesine yol açsa bile buna boyun eğmez ve bunu asla kabul etmezlerdi; aksine annesi köle olan kimsenin, babası kim olursa olsun ve katlarında
النسب بالأب، وهذا هو الذي أحوج عنترة إلى قوله:
nesepte itibar babaya göre olsa dahi mertebesini düşürürlerdi. İşte bu durum Antere'yi şu sözü söylemeye mecbur bırakmıştır:
إني امرؤ من خير عبس منصباً ... شطري وأحمي سائري بالمنصل
Şüphesiz ben bir adamım ki Absoğullarının soy bakımından en hayırlısındandır yarım; diğer yarımı ise kılıcımla korurum.
إلى غير ذلك مما كان يعتذر به عن جهة أمه، نبههم سبحانه على ما وقعوا فيه في حقه من ذلك بسبب الإشراك مع أنه مالك الملك وملك الملوك بعد ما اجترؤوا عليه في تفضيل أنفسهم في نسبة البنات إليه، فقال تعالى: {فما الذين فضلوا} أي في الرزق {برادّي رزقهم} أي الذي اختصوا به {على ما ملكت أيمانهم} وإن جل نفعهم وتعاظم عندهم وقعهم {فهم فيه سواء} أي فيكون بذلك الرد المالك والمملوك سواء، فهو جواب للنفي - نقله الرمال عن ابن عباس ومجاهد وقتادة ﵃.
Ve annesi tarafından ileri sürdüğü diğer mazeretler gibi... Kız çocuklarını Allah'a nispet ederek kendilerini üstün kılma cüretini gösterdikten sonra, Allah mülkün mutlak sahibi ve meliklerin meliki olduğu halde şirk koşmaları sebebiyle O'nun hakkı hususunda düştükleri bu duruma Sübhânehu onları uyararak şöyle buyurdu: {فما الذين فضلوا} “Üstün kılınanlar da değillerdir” yani rızıkta [üstün kılınanlar], {برادّي رزقهم} “rızıklarını verecek” yani kendilerine tahsis edilen [rızkı], {على ما ملكت أيمانهم} “sağ ellerinin malik olduklarına” faydaları ne kadar büyük ve yanlarındaki mevkileri ne kadar yüce olursa olsun, {فهم فيه سواء} “böylece onda eşit olsunlar.” Yani o vermeyle efendi ve köle eşit hale gelsin. Bu ifade nefyin cevabıdır. Bunu er-Rummânî; İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde'den (radıyallâhu anhüm) nakletmiştir.
ولما وضح ذلك وضوح الشمس وظهر حتى ما به أصلاً نوع لبس، تسبب عنه الإنكار في قوله على وجه الإعراض عن خطابهم
Bu husus güneş gibi apaçık ortaya çıkıp kendisinde hiçbir kapalılık kalmayınca, onlara hitap etmekten yüz çevirerek
المؤذن بالمقت: {أفبنعمة الله} أي الذي لا رب غيره {يجحدون *} في جعلهم له شركاء يضيفون إليهم بعض ما أنعم به عليهم، فيسوون بينهم وبينه في ذلك وبنعمتهم يعترفون ولها يحفظون في إنزال ما ملكت أيمانهم عنهم في المراتب والأموال.
öfkeyi bildiren şu inkâr ifadesi buna terettüp etti: {أفبنعمة الله} “Allah'ın nimetini mi?” Yani O'ndan başka hiçbir Rab bulunmayan [Allah'ın], {يجحدون *} “inkâr ediyorlar?” Kendilerine bahşettiği nimetlerin bir kısmını kendilerine nispet ettikleri ortaklar koşarak ve bu hususta onları Allah ile eşit tutarak... Oysa sağ ellerinin malik olduğu köleleri mertebe ve mallarda kendilerinden aşağı tutmak suretiyle kendi nimetlerini itiraf etmekte ve onu korumaktadırlar.
ولما ذكر الخلق والرزق، أتبعهما الألذاذ بالتأنس بالجنس من الأزواج والأولاد وغيرهما اللازم له القيام بالمصالح فقال تعالى: {والله} أي الذي له تمام القدرة وكمال العلم {جعل لكم} ولما كان الأزواج من الجنس، قال: {من أنفسكم} لأن الشيء آلف لنوعه وأقرب إلى جنسه {أزواجاً} أي تتوالدون بها ويبكون السكون إليها سبباً لبقاء نوعكم {وجعل لكم} أي أيها الناس الذين يوجهون رغباتهم إلى غيره! {من أزواجكم بنين} ولعله قدمهم للشرف؛ ثم عطف على ذلك ما هو أعم فقال: {وحفدة} أي من البنات والبنين وأولادهم والأصهار والأختان، جمع حافد، يخفّون في أعمالكم ويسرعون في خدمكم طاعة وموالاة، لا كما يفعل الأجانب وبعض العاقين، وهذا معنى ما نقله الرماني عن ابن عباس ﵄ من أنه فسرهم بالخدام والأعوان، وهو الصواب لأن مادة حفد
Yaratmayı ve rızkı zikredince, maslahatları yerine getirmeyi zorunlu kılan eşler, çocuklar ve benzeri kendi cinsleriyle ünsiyet kurup lezzet almayı bunların peşinden zikrederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” yani tam kudrete ve yetkin ilme sahip olan, {جعل لكم} “sizin için var etti”. Eşler kendi cinslerinden olduğu için: {من أنفسكم} “kendi nefislerinizden” buyurdu. Çünkü bir şey kendi türüne daha çok alışır ve kendi cinsine daha yakındır; {أزواجاً} “eşler” yani kendileriyle üreyeceğiniz ve kendileriyle huzur bulmanız türünüzün devamına sebep olacak [eşler]. {وجعل لكم} “ve sizin için var etti” ey arzularını O'ndan başkasına yönelten insanlar! {من أزواجكم بنين} “eşlerinizden oğullar”. Şereflerinden ötürü onları öne almış olabilir; ardından daha genel olanı buna atfederek şöyle buyurdu: {وحفدة} “ve torunlar” yani kızlar, erkek çocuklar, onların çocukları, hısımlar ve damatlar; Hafid (حافد) kelimesinin çoğuludur. Yabancıların ve bazı hayırsız evlatların yaptığı gibi değil; itaat ve bağlılıkla işlerinizde hafiflik gösterip hizmetinizde koşan kimselerdir. Rummânî'nin İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiği, onları hizmetçiler ve yardımcılar olarak tefsir etmesinin anlamı da budur. Doğru olan da budur; zira Hafd (حفد) kökü
تدور على الإسراع والخفة.
hızlılık ve hafiflik etrafında döner.
حفد: خفّ في العمل وأسرع، والحفد - محركة: الخدم - لخفتهم، ومشي دون الخبب، والحفدة: البنات وأولاد الأولاد أو الأصهار - لذلك، وصناع الوشي - لإسراعهم فيه وإسراع لابسه إلى لبسه منبسط النفس، والمحفد - كمجلس ومنبر: شيء يعلف فيه الدواب - لإسراعها إليه، وكمنبر: طرف الثوب لإسراع حركته، وقدح يكال به - لخفته، وكمجلس الأصل - لدوران الأمور عليه وإسراعها إليه، وسيف محتفد: سريع القطع، وأحفده: حمله على الإسراع، والفادحة: النازلة، وفوادح الدهر - خطوبه - لإسراعها بالمكروه وإسراع المنزول به ومن يهمه شأنه إلى مدافعتها، ومن ذلك فدحه الأمر: أثقله - لأن المكروه يسرع فيثقل فيكثر اضطراب المنزول به.
Hafede (حَفَدَ): İşte hafif/çevik davrandı ve acele etti. El-Hafed (الحَفَد) -harekeli olarak-: Hizmetçiler demektir; çevikliklerinden ötürüdür; ve koşmanın altındaki bir yürüyüş tarzıdır. El-Hafede (الحَفَدَة): Kızlar, çocukların çocukları veya damatlar demektir, bu sebepledir. Ve nakış ustalarıdır; onda hızlı davrandıkları ve onu giyen kimse de gönlü açılarak onu giymeye koştuğu içindir. El-Mıhfed / El-Mahfed (المَحْفِد) -meclis ve minber vezninde-: Hayvanların içinde yemlendiği şeydir; ona doğru koştukları içindir. Minber vezninde (Mıhfed): Hızlı hareket ettiği için elbisenin kenarıdır; ve hafifliğinden ötürü kendisiyle ölçüm yapılan kaptır. Meclis vezninde (Mahfed): İştir, asıldır; işlerin onun etrafında dönmesi ve ona doğru hızla yönelmesi sebebiyledir. Seyfün mühtefid (سَيْفٌ مُحْتَفِدٌ): Hızlı kesen kılıç demektir. Ahfedehû (أَحْفَدَهُ): Onu hızlanmaya sevk etti demektir. El-Fâdiha (الفَادِحَة): Başa gelen büyük musibettir; Fevâdihu'd-dehr (فَوَادِحُ الدَّهْرِ) ise zamanın felaketleridir; kötülükte hızla gelmesi, musibete uğrayanın ve onun durumuyla dertlenen kimsenin onu savuşturmaya hızla koşması sebebiyledir. Fedehahü'l-emr (فَدَحَهُ الأَمْرُ) ifadesi de buradan gelir: İş ona ağır bastı demektir; çünkü hoşa gitmeyen şey hızla gelir, ağırlaşır ve musibete uğrayanın çırpınışı çoğalır.
ولما ذكر ذلك سبحانه، أتبع ما لا يطيب العيش إلا به، فقال تعالى: {ورزقكم} أي لإقامة أودكم وإصلاح أحوالكم؛ ولما كان كل النعيم إنما هو في الجنة، بعّض فقال: {من الطيبات} بجعله ملائماً للطباع، شهياً للأرواح، نافعاً للإشباع، فعلم من هذا قطعاً أن صاحب هذه الأفعال، هو المختص بالجلال، ومن أنكر شيئاً من حقه فقد ضل أبعد الضلال، فكيف بمن أنكر خيره، وعبد غيره، وهو باسم العدم أحق منه باسم الوجود، فلذلك تسبب عنه قوله معرضاً عن خطابهم إعراض المغضب: {أفبالباطل} أي من الأصنام وما جعلوا لهم من النصيب {يؤمنون} أي على سبيل التجديد والاستمرار {وبنعمت الله} أي الملك الأعظم {هم} وله عليهم خاصة - غير ما يشاركون فيه الناس - من المنن ما له {يكفرون} حتى أنهم يجعلون مما أنعم به عليهم من السائبة والوصيلة والحامي وغيرها لأصنامهم، وذلك متضمن لكفران النعمة الكائنة منه، ومتضمن لنسبتها إلى غيره، لأنه لم يأذن لهم في شيء مما حرموه،
Sübhânehu bunu zikredince, peşinden kendisi olmadan hayatın güzelleşemeyeceği şeyi zikredip Yüce Allah şöyle buyurdu: {ورزقكم} “ve sizi rızıklandırdı” yani durumlarınızı doğrultmak ve hâllerinizi ıslah etmek için. Nimetin tamamı ancak cennette olduğu için teb'îz (kısmîlik) ifade ederek şöyle buyurdu: {من الطيبات} “temiz ve güzel şeylerden”; onları tabiatlara uygun, ruhlara çekici ve doymaya faydalı kılarak. Bundan kesin olarak anlaşıldı ki bu fiillerin sahibi, celâl sıfatına mahsus olandır. O'nun hakkından bir şeyi inkâr eden kimse muhakkak en uzak sapıklığa sapmıştır; nerede kaldı ki O'nun iyiliğini inkâr edip varlık isminden ziyade yokluk ismine daha lâyık olan başkasına ibadet eden kimse! İşte bu sebeple, öfkelenen birinin yüz çevirişi gibi onların hitabından yüz çevirerek buyurduğu şu sözü buna terettüp etti: {أفبالباطل} “Bâtıla mı?” Yani putlara ve onlar için ayırdıkları paya, {يؤمنون} “inanıyorlar?” Yani sürekli ve yenilenen bir biçimde, {وبنعمت الله} “ve Allah'ın nimetini mi?” Yani en yüce Melik'in [nimetini], {هم} “onlar” ki insanların ortak olduğu nimetlerin dışında yalnızca onlara ait nice lütuflar O'na aittir; {يكفرون} “inkâr ediyorlar?” Öyle ki O'nun kendilerine ihsan ettiği sâibe, vasîle, hâm ve diğer hayvanları putlarına adarlar; bu ise hem O'ndan gelen nimete nankörlüğü hem de nimeti başkasına nispet etmeyi içerir. Çünkü O, haram kıldıkları şeylerin hiçbirine izin vermemiştir,
ولا يحل التصرف في مال المالك إلا بإذنه؛ ثم قال عطفاً على ما أنكره عليهم هناك: {ويعبدون} وأشار إلى سفول المراتب كلها عن رتبته سبحانه فقال تعالى: {من دون الله} أي من غير من له الجلال والإكرام مما هو في غاية السفول من الأصنام وغيرها {ما لا يملك} أي بوجه من الوجوه {لهم رزقاً} تاركين من بيده جميع الرزق، وهو ذو العلو المطلق الذي رزقهم من الطيبات؛ ثم بين جهة الرزق فقال تعالى: {من السماوات والأرض} ثم أكد تعميم هذا النفي بقوله - مبدلاً من {رزقاً} ، مبيناً أن تنوينه للتحقير -: {شيئاً} ثم أكد حقارتهم بقوله جامعاً لأن ما عجز عند الاجتماع فهو عند الانفراد أعجز: {ولا يستطيعون} أي ليس لهم نوع استطاعة أصلاً، ولك أن تجعله معطوفاً على ما مضى من المعجَّب منه من أقوالهم وأفعالهم في قوله {ويجعلون لله ما يكرهون} ونحوه.
mâlikin malında ise ancak onun izniyle tasarruf caiz olur. Sonra orada kendilerine inkâr ettiği şeye atfen şöyle buyurdu: {ويعبدون} “Ve tapıyorlar”. Bütün mertebelerin Sübhânehu'nun mertebesinden aşağıda olduğuna işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani putlar ve diğerlerinden olup son derece aşağılık seviyedeki celâl ve ikram sahibi olmayan varlıklara, {ما لا يملك} “mâlik olmayan şeylere” yani hiçbir şekilde [mâlik olmayan], {لهم رزقاً} “onlar için bir rızka”. Bütün rızık elinde olan ve kendilerini temiz şeylerden rızıklandıran mutlak yücelik sahibini terk ederek... Sonra rızkın cihetini açıklayıp Yüce Allah şöyle buyurdu: {من السماوات والأرض} “göklerden ve yerden”. Sonra {رزقاً} kelimesinden bedel yaparak ve onun tenvininin tahkîr (küçümseme) için olduğunu açıklayarak bu nefyin genelliğini pekiştirdi: {شيئاً} “hiçbir şeye”. Ardından topluluk halinde aciz olan şey tek başına daha da aciz olacağı için cemi sigasıyla onların hakirliğini pekiştirip şöyle buyurdu: {ولا يستطيعون} “ve güç de yetiremezler.” Yani onların hiçbir şekilde hiçbir takatleri yoktur. Dilersen bunu, {ويجعلون لله ما يكرهون} “Ve hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” ve benzeri ayetlerde geçen şaşılacak söz ve fiillerine atfedilmiş de sayabilirsin.
ولما دحض بهذه الحجة جميع ما أقاموه من الشبه وضربوه من الأمثال فيما ارتكبوه من قولهم إن الملك لا يتوصل إليه إلا
Bu delille, onların ileri sürdükleri bütün şüpheleri ve padişaha ancak
بأعوان من حاجب ونائب ونحو ذلك، ولا يتوصل إليه إلا بأنواع القربان، فعبدوا الأصنام، وفعلوا لها ما يفعل له تشبيهاً به عز شأنه، وتعالى سلطانه، لأن الفرق أن ملوك الدنيا المقيس عليهم إنما أقاموا مَن ذكر لحاجتهم وضعف مُلكهم ومِلكهم، فحالهم مخالف لوصف من لا تأخذه سنة ولا نوم، ولا يشغله شأن عن شأن، وكل شيء في قبضته وتحت قهره وعظمته، فلذلك تسبب عنها قوله تعالى: {فلا تضربوا لله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {الأمثال} أي فتشبهوه تشبيهاً بغيره وإن ضرب لكم هو الأمثال؛ قال أبو حيان وغيره: قال ابن عباس ﵄: أي لا تشبهوه بخلقه - انتهى. وهو - كما قال في الكشاف - تمثيل للإشراك بالله والتشبيه به، لأن من يضرب الأمثال مشبه حالاً بحال وقصة بقصة - انتهى. وهذا النهي عام في كل مثل لخطر الأمر خشية أن يكون ذلك المثل غير لائق بمقداره، وقد تقرر أن درء المفاسد أولى من جلب المصالح، لا سيما في هذا لأن الخطأ فيه كفر، ويدل على ذلك تعليل الحكم بقوله تعالى: {إن الله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لغيره {يعلم}
kapıcı, vekil ve benzeri yardımcılarla ulaşılabileceği, ona ancak çeşitli kurban ve hediyelerle yaklaşılabileceği şeklindeki iddialarıyla getirdikleri misalleri çürüttü. Zira onlar putlara taptılar ve şanı yüce, saltanatı âlî olan Allah'a benzeterek Allah için yapılanı putlar için de yaptılar. Oysa fark şudur: Kendilerine kıyas yapılan dünya kralları, bu zikredilenleri sadece ihtiyaçları ve hâkimiyetleri ile mülkiyetlerinin zayıflığı sebebiyle tayin etmişlerdir. Dolayısıyla onların durumu, kendisini ne bir uyuklama ne de bir uyku tutmayan, hiçbir işin diğer bir işe engel olmadığı, her şeyin kabzasında, kahrı ve azameti altında bulunduğu Zat'ın vasfına zıttır. İşte bu sebeple Yüce Allah'ın şu buyruğu buna terettüp etti: {فلا تضربوا لله} “Artık Allah için getirmeyin” yani tam kuşatıcılığa sahip olan [Allah için], {الأمثال} “misaller.” Yani O sizin için misaller verse de siz O'nu başkasına benzetmeyin! Ebû Hayyân ve diğerleri dediler ki: İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle dedi: “Yani O'nu yaratılmışlarına benzetmeyin.” -nakil bitti-. Bu durum —el-Keşşâf sahibinin dediği gibi— Allah'a ortak koşmayı ve O'na teşbihte bulunmayı temsil yoluyla anlatmaktır; çünkü misal getiren kimse bir durumu başka bir duruma, bir kıssayı başka bir kıssaya benzeten kimsedir -nakil bitti-. Bu yasaklama, meselenin tehlikesinden ötürü getirilen misalin O'nun kadrine layık olmaması korkusuyla her misal hakkında geneldir. Mefsedetleri defetmenin maslahatları celbetmekten evlâ olduğu sabit olmuştur; bilhassa bu hususta, çünkü buradaki hata küfürdür. Yüce Allah'ın şu gerekçelendirmesi de buna delalet etmektedir: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani bütün emir Kendisine ait olan ve başkasına ait hiçbir emir bulunmayan [Allah], {يعلم} “bilir”
أي له جميع صفة العلم، فإذا ضرب مثلاً أتقنه بإحاطة علمه بحيث لا يقدر غيره أن يبدي فرقاً ما بين الممثل والممثل به في الأمر الممثل له {وأنتم لا تعلمون *} أي ليس لكم علم أصلاً، فلذلك تعمون عن الشمس وتلبّس عليكم ما ليس فيه لبس، وهذا المقام عال ومسلكه وعر، وسالكه على غاية من الخطر.
yani bütün ilim sıfatına O sahiptir. Dolayısıyla bir misal getirdiğinde, ilminin kuşatıcılığıyla onu öyle mükemmel kılar ki O'ndan başkası, misal verilen şey ile misalin kendisi arasında temsil edilen hususta en ufak bir fark ortaya koyamaz; {وأنتم لا تعلمون *} “siz ise bilmezsiniz.” Yani sizin hiçbir bilginiz yoktur; bu sebeple güneşi göremezsiniz ve kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan şeyler size kapalı gelir. Bu makam pek yücedir, yolu sarptır ve bu yola giren büyük bir tehlike üzeredir.
ولما ختم سبحانه بذلك تأكيداً لإبطال مذهب عبدة الأصنام بسلب العلم الذي هو مناط السداد عنهم، حسن أن يصل به قوله - إقامة للدليل على علمه بأن أمثاله لا يتطرق إليها الطعن، ولا يتوجه نحوها الشكوك -: {ضرب الله} أي الذي له كمال العلم وتمام القدرة {مثلاً} بالأحرار والعبيد له ولما عبدتموه معه؛ ثم أبدل من مثلاً: {عبداً} ولما كان العبد يطلق على الحر بالنسبة إلى الله تعالى، قال تعالى: {مملوكاً} لا مكاتباً ولا فيه شائبة للحرية {ولا يقدر على شيء} بإذن سيده ولا غيره، وهذا مثل شركائهم، ثم عطف على «عبداً» قوله: {ومن رزقناه منا} من الأحرار {رزقاً حسناً} واسعاً طيباً {فهو ينفق منه} دائماً، وهو معنى {سراً وجهراً} وهذا مثل الإله وله المثل الأعلى؛ ثم بكتهم إنكاراً عليهم بقوله تعالى:
Sübhânehu, doğruluğun dayanağı olan ilmi onlardan nefyetmek suretiyle putperestlerin mezhebini iptal etmeyi pekiştirerek sözü bununla bitirince; Kendi misallerine hiçbir itirazın yol bulamayacağı ve şüphelerin yönelemeyeceği konusundaki ilmine delil kılmak üzere şu sözünü buna bitiştirmesi pek güzel oldu: {ضرب الله} “Allah verdi” yani kâmil ilim ve tam kudret sahibi olan [Allah], {مثلاً} “bir misal” hürler ve köleler üzerinden Kendisi için ve O'nunla birlikte taptığınız şeyler için. Sonra «meselen» kelimesinden bedel yaptı: {عبداً} “bir kulu”. Kul kelimesi Yüce Allah'a nispetle hür kimse için de kullanıldığı için Yüce Allah şöyle buyurdu: {مملوكاً} “köle olan” mükâteb olmayan ve kendisinde hürriyetten hiçbir şaibe bulunmayan; {ولا يقدر على شيء} “hiçbir şeye gücü yetmeyen” efendisinin izniyle de başkasının izniyle de [güç yetiremeyen]. Bu onların ortaklarının misalidir. Sonra «abden» kelimesine şu buyruğunu atfetti: {ومن رزقناه منا} “ve katımızdan rızıklandırdığımız kimseyi” hür kimselerden, {رزقاً حسناً} “güzel bir rızıkla” bol ve temiz [bir rızıkla], {فهو ينفق منه} “o da ondan harcar” sürekli olarak; bu da şu ifadenin anlamıdır: {سراً وجهراً} “gizli ve açık.” Bu ise İlah'ın misalidir; en yüce misal O'nundur. Sonra onları inkâr yoluyla susturarak Yüce Allah şöyle buyurdu:
{هل يستوون} أي هذان الفريقان الممثل بهما، لأن المراد الجنس، فإذا كان لا يسوغ في عقل أن يسوي بين مخلوقين: أحدهما حر مقتدر والآخر مملوك عاجز، فكيف يسوي بين حجر موات أو غيره وبين الله الذي له القدرة التامة على كل شيء؟
{هل يستوون} “Hiç eşit olurlar mı?” Yani kendileriyle misal getirilen bu iki zümre; çünkü murat cinstir. Şayet biri hür ve muktedir, diğeri köle ve aciz olan iki yaratılmışı aklen eşit tutmak caiz olmuyorsa, nasıl olur da cansız bir taş veya başka bir şey ile her şeye tam kudreti yeten Allah eşit tutulabilir?
ولما كان الجواب قطعاً: لا، وعلم أن الفاضل ما كان مثالاً له سبحانه، على أن من سوى بينهما أو فعل ما يؤول إلى التسوية أجهل الجهلة.
Cevap kesin olarak «hayır» olunca ve üstün olanın Sübhânehu'nun misali olduğu anlaşılınca; bu ikisini eşit tutan veya eşitliğe varacak bir fiil işleyen kimsenin cahillerin en cahili olduğu ortaya çıktı.
فثبت مضمون {إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون} وأن غيره تعالى لا يساوي شيئاً، فثبت بلا ريب أنه المختص بالمثل الأعلى، فعبر عن ذلك بقوله تعالى: {الحمد لله} أي له الإحاطة بالعلم وجميع صفات الكمال التي منها اختصاصه بالشكر، لكونه هو المنعم وليس لغيره إحاطة بشيء من ذلك ولا غيره، فكأنهم قالوا: نحن نعلم ذلك، فقيل: {بل أكثرهم} أي في الظاهر والباطن - بما أشار إليه الإضمار {لا يعلمون *} لكونهم يسوون به غيره، ومن نفى عنه العلم - الذي هو أعلى صفات الكمال - كان في عداد الأنعام، فهم لذلك يشبهون به ما ذكر، ويضربون الأمثال الباطلة، ويضيفون نعمه إلى ما لا يعد، ولعله أتى بضمير الغيبة لقصر ذلك على من ختم بموته على الضلال، أو يقال وهو أرشق: لما كان الجواب قطعاً: لا يستووت والفاضل مثالك، فقد علم كل ذي لب أن لك المثل الأعلى، فترجم عن وصفه
{إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون} “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” ayetinin muhtevası ve Yüce Allah'tan başkasının hiçbir şeye denk olmadığı sabit oldu. Böylece şüphesiz sabit oldu ki en yüce misal yalnızca O'na mahsustur. Bunu Yüce Allah şu buyruğuyla ifade etti: {الحمد لله} “Hamd Allah'a mahsustur.” Yani ilmin kuşatıcılığı ve şükrün yalnızca Kendisine ait olması gibi bütün kemal sıfatları O'na mahsustur; zira nimet veren O'dur ve O'ndan başkası bunlardan hiçbir şeyi kuşatamaz. Sanki onlar: “Biz bunu biliyoruz” demişler de şöyle buyurulmuştur: {بل أكثرهم} “Aksine onların çoğu” yani zâhirde ve bâtında —zamirin işaret ettiği üzere— {لا يعلمون *} “bilmezler.” Başkasını O'na denk tuttukları için... Kemal sıfatlarının en yücesi olan ilim kendisinden nefyedilen kimse ise hayvanlar zümresindedir. İşte bu sebeple zikredilen şeyleri O'na benzetirler, bâtıl misaller getirirler ve O'nun nimetlerini hesaba katılmayacak şeylere nispet ederler. Gaib zamiri getirmesi, bu vasfı ölümüyle sapıklık üzere mühürlenen kimselere hasretmek için olabilir. Yahut daha latif olarak şöyle denir: Cevap kesin olarak «eşit olmazlar» ve «üstün olan Senin misalindir» şeklinde olunca, her akıl sahibi Senin için en yüce misalin var olduğunu bildi. Böylece O'nun vasfı
بقوله «الحمد لله» أي الإحاطة بصفات الكمال للملك الأعظم، وعن نسبتهم إلى علم ذلك بقوله تعالى {بل أكثرهم لا يعلمون} أي ليس لهم علم بشيء أصلاً، لأنهم يعملون في هذا بالجهل، فنسبتهم إلى الغباوة أحسن في حقهم من نسسبتهم إلى الضلال على علم، وسيأتي في سورة لقمان إن شاء الله تعالى ما يكون نافعاً في هذا المقام، وإنما فسرت الحمد بما تقدم لأنه قد مضى في سورة الفاتحة أن مادة «حمد» تدور على بلوغ الغاية، ويلزم منه الاتساع والإحاطة والاستدارة، فيلزمها مطأطأة الرأس وقد يلزم الغاية الرضى فيلزمه الشكر، وبيانه أن الحمد بمعنى الرضا والشكر لأنهما يكونان غالباً من غاية الإحسان، ويرجع إلى ذلك الحمد بمعنى الجزاء وقضاء الحق، وحماداك - بالضم، أي غايتك، ويوم محتمد: شديد الحر، وحمد النار - محركة: صوت التهابها، وأما يتحمد عليّ - بمعنى يمتن - فأصله: يذكر ما يلزم منه حمده، ومنه المدح: وهو حسن الثناء، وتمدح بمعنى تكلف أن يمدح وافتخر
«el-Hamdü lillâh» (الحمد لله) sözüyle, yani kemal sıfatlarının kuşatıcılığının en yüce Melik'e ait olduğu şeklinde; onların bunu bildiklerinin iddia edilmesi ise Yüce Allah'ın {بل أكثرهم لا يعلمون} “Aksine onların çoğu bilmezler” buyruğuyla, yani onların hiçbir şeye dair gerçek bir bilgileri yoktur şeklinde tercüme edilmiştir; zira onlar bu hususta cehaletle hareket etmektedirler. Dolayısıyla onların ahmaklığa nispet edilmesi, bilerek sapıklığa nispet edilmelerinden haklarında daha uygundur. İnşâallahu Teâlâ Lokmân Suresi'nde bu makamda faydalı olacak açıklamalar gelecektir. Hamd kelimesini yukarıdaki şekilde tefsir etmemin sebebi, Fâtiha Suresi'nde geçtiği üzere «H-M-D» (حمد) kökünün gayeye ulaşma anlamı etrafında dönmesi ve bunun da genişlik, kuşatıcılık ve yuvarlaklığı gerektirmesidir; bu da baş eğmeyi gerektirir. Bazen gayeye rıza eşlik eder, o da şükrü gerektirir. Bunun açıklaması şudur: Hamd; rıza ve şükür anlamındadır, çünkü bunlar çoğunlukla ihsanın gayesinden kaynaklanır. Karşılık verme ve hakkı eda etme anlamındaki hamd de buna döner. Hammâdâke (حُمَادَاك) -ötre ile-: Senin gayendir demektir. Yevmün muhtemedün (يَوْمٌ مُحْتَمَدٌ): Sıcağı pek şiddetli gün demektir. Hamedü'n-nâr (حَمَدُ النَّارِ) -harekeli olarak-: Ateşin alevlenme sesidir. «Yetahammedü aleyye» (يَتَحَمَّدُ عَلَيَّ) sözüne gelince -başa kakmak anlamında-; aslı şudur: Hamd edilmesini gerektirecek şeyi zikretmektir. Medih (المدح) de bundandır: Güzel övgüdür. Temeddaha (تَمَدَّحَ): Kendini zorlayarak övdürmeye çalıştı, övündü
وتشبع بما ليس عنده، فإنه في كل ذلك بذل جهده، ودحمه - كمنع: دفعه شديداً، والمرأة: نكحها - لما في ذلك من بلوغ الغاية في الشهوة وما يلزمها من الدفع ونحوه، والدحم - بالكسر: الأصل - لأنه غاية الشيء الذي ينتهي إليه، وحدم النار - ويحرك: شدة احتراقها وحميها، واحتدم الدم: اشتدت حمرته حتى يسود، والحدمة - محركة: النار - لأنها غاية الحر، والحدمة أيضاً: صوتها - لدلالته على قوة التهابها، ومن ذلك الحدمة أيضاً لصوت جوف الحية، أو صوت في الجوف كأنه تغيظ - لأنه يدل على غاية التهاب الباطن، والحدمة - كفرحة: السريعة الغلي من القدور؛ ومن الاتساع: تمدحت الأرض أي اتسعت؛ ومن الاستدارة: الداحوم لحبالة الثعلب - لأنها بلغت الغاية من مراد الصائد، ولأنه لما لم يقدر على الخلاص منها كانت كأنها قد أحاطت به، والدمحمح: المستدير الململم، ودمح تدميحاً: طأطأ رأسه - لأن الانعطاف مبدأ الاستدارة - والله ﷾ الموفق.
ve kendisinde olmayan şeyle doymuş gibi göründü demektir; zira bütün bunlarda var gücünü harcamıştır. Dahamehû (دَحَمَهُ) -menaa vezninde-: Onu şiddetle itti demektir; kadını nikâhladı/ilişkiye girdi demektir; zira bunda şehvetin gayesine ulaşması ve buna eşlik eden itme vb. fiiller vardır. Ed-Dahm (الدِّحْم) -esre ile-: Asıldır; zira o, bir şeyin kendisine vardığı gayesidir. Hademü'n-nâr (حَدَمُ النَّارِ) -harekelenebilir de-: Ateşin şiddetle yanması ve kızışmasıdır. İhtedeme'd-dem (احْتَدَمَ الدَّمُ): Kanın kızıllığı siyahlaşacak kadar şiddetlendi demektir. El-Hademe (الحَدَمَة) -harekeli olarak-: Ateştir; çünkü o ısının gayesidir. El-Hademe aynı zamanda onun sesidir; alevinin kuvvetine delalet ettiği içindir. Yılanın içinin sesi veya bir kimsenin içinde sanki öfkelenmiş gibi çıkan ses için de Hademe denilmesi bundandır; zira o içteki hararetin gayesine delalet eder. El-Hadime (الحَدِمَة) -feriha vezninde-: Tencerelerden çabuk kaynayanıdır. Genişlik anlamından: Temeddahati'l-ardu (تَمَدَّحَتِ الأَرْضُ) yani yer genişledi; yuvarlaklık anlamından: Tilki tuzağına Dahûm (الدَّاحُوم) denir; zira avcının muradının gayesine ulaşmıştır ve av ondan kurtulmaya güç yetiremeyince sanki onu çepeçevre kuşatmış gibidir. Ed-Dümühmıh (الدُّمُحْمِح): Yuvarlak ve toparlaktır. Dameha tedmîhan (دَمَّحَ تَدْمِيحاً): Başını eğdi demektir; zira eğilmek yuvarlaklığın başlangıcıdır. Muvaffak kılan Allah'tır (celle celâluhû).
ولما انقضى هذا المثل كافياً في المراد، ملزماً لهم لاعترافهم بأن الأصنام عبيد الله في قولهم «لبيك اللهم لبيك لا شريك لك
Bu misal maksadı karşılamada kâfi gelip «Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, Sen'in hiçbir ortağın yoktur;
إلا شريكاً هو لك، تملكه وما ملك، وكان ربما كابر مكابر فقال: إنهم ليسوا ملكاً له، أتبعه مثلاً آخر لا تمكن المكابرة فيه، فقال تعالى: {وضرب الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة أيضاً {مثلاً} ثم أبدل منه {رجلين} ثم استأنف البيان لما أجمل فقال تعالى: {أحدهما أبكم} أي ولد أخرس؛ ثم ترجم بكمته التي أريد بها أنه لا يَفهم ولا يُفهِم بقوله: {لا يقدر على شيء} أي أصلاً {وهو كل} أي ثقل وعيال، والأصل فيه الغلظ الذي يمنع من النفوذ، كلت السكين كلولاً - إذا غلظت شفرتها فلم تقطع، وكل لسانه - إذا لم ينبعث في القول، لغلظه وذهاب حده - قاله الرماني {على مولاه} الذي يلي أمره؛ ثم بين ذلك بقوله تعالى: {أينما يوجهه} أي يرسله ويصرفه ذلك المولى {لا يأت بخير} وهذا مثل شركائهم الذين هم عيال ووبال على عبدتهم.
ancak Sen'in olan bir ortak müstesna; Sen ona da mâliksin onun mâlik olduğuna da» sözleriyle putların Allah'ın kulları olduğunu itiraf etmeleri sebebiyle onları bağlayıcı olunca; ve inatçı bir münkir inat edip: “Onlar O'nun mülkü değildir” diyebileceğinden, inkârı mümkün olmayan başka bir misali onun peşine ekleyerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وضرب الله} “Ve Allah verdi” yani tam kuşatıcılığa sahip olan [Allah] yine, {مثلاً} “bir misal”. Sonra ondan bedel yaptı: {رجلين} “iki adamı”. Sonra mücmel bıraktığı şeyi açıklamaya başlayıp Yüce Allah şöyle buyurdu: {أحدهما أبكم} “onlardan biri dilsizdir” yani anadan doğma dilsizdir. Sonra ne anlayan ne de anlatan kimse olduğunu kastettiği dilsizliğini şu buyruğuyla açıkladı: {لا يقدر على شيء} “hiçbir şeye gücü yetmez” yani asla, {وهو كل} “ve o bir yüktür” yani ağırlık ve bakıma muhtaçtır. Kelimenin aslı geçişi engelleyen kabalıktır; bıçak körleştiğinde ağzı kalınlaşıp kesmeyince «kelleti's-sikkînü kelûlen» denir. Dili tutulduğunda kabalığı ve keskinliğinin gitmesi sebebiyle söze girişemeyince «kelle lisânühû» denir -bunu er-Rummânî söylemiştir-; {على مولاه} “efendisine” onun işini üstlenen kimseye. Sonra Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıkladı: {أينما يوجهه} “onu nereye yönlendirse” yani o efendisi onu nereye gönderse ve sevk etse, {لا يأت بخير} “hiçbir hayır getirmez.” Bu da tapanlarına yük ve vebal olan ortaklarının misalidir.
ولما انكشف ضلالهم في تسويتهم الأنداد - الذين لا قدرة لهم على شيء ما - بالله الذي له الإحاطة بكل شيء قدرة وعلماً، حسن كل الحسن توبيخهم والإنكار عليهم بقوله تعالى: {هل يستوي هو} أي هذا المذكور {ومن} أي ورجل آخر على ضد صفته، فهو عالم فطن قوي خبير مبارك الأمر ميمون النقيبة {يأمر} بما له من العلم والقدرة {بالعدل} أي ببذل النصيحة لغيره {وهو} في نفسه ظاهراً وباطناً {على صراط} أي طريق واضح واسع {مستقيم} أي عامل بما يأمر به، وهذا مثال للمعبود بالحق الذي يكفي عابده جميع المؤن، وهو دال على كمال علمه وتمام قدرته.
Hiçbir şeye asla güçleri yetmeyen putları, kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah ile bir tutma konusundaki sapıklıkları açığa çıkınca; Yüce Allah'ın şu buyruğuyla onları azarlaması ve inkâr etmesi son derece güzel oldu: {هل يستوي هو} “O eşit olur mu hiç?” Yani bu zikredilen kimse, {ومن} “şu kimseyle ki” yani onun zıddı sıfatta olan, âlim, zeki, güçlü, işin ehli, işi bereketli ve tabiatı uğurlu olan başka bir adamla ki, {يأمر} “emreder” sahip olduğu ilim ve kudretle, {بالعدل} “adaleti” yani başkasına nasihat etmeyi; {وهو} “ve kendisi de” bizzat zâhiren ve bâtınen, {على صراط} “bir yol üzerindedir” açık ve geniş bir yol, {مستقيم} “dosdoğru [bir yol]” yani emrettiği şeyle amel eden kimsedir. Bu ise ibadete lâyık olan hak Mâbud'un misalidir ki Kendisine tapanın bütün külfetlerini karşılar; bu da O'nun kâmil ilmine ve tam kudretine delalet eder.
ولما تم هذان المثلان، الدالان على تمام علمه وشمول قدرته، والقاضيان بأن غيره عدم، عطف على قوله {إن الله يعلم} قوله مصرحاً بتمام علمه وشمول قدرته: {ولله} أي هذا علم الله في المشاهدات الذي علم من هذه الأدلة أنه مختص به، ولذي الجلال والإكرام وحده {غيب السماوات والأرض} كما أن له وحده شهادتهما، فما أراد
O'nun tam ilmine ve kuşatıcı kudretine delalet eden, O'ndan başkasının ise bir hiç olduğuna hükmeden bu iki misal tamamlanınca; {إن الله يعلم} “Şüphesiz Allah bilir” buyruğuna, O'nun tam ilmini ve kuşatıcı kudretini açıkça ifade eden şu buyruğunu atfetti: {ولله} “Ve Allah'a aittir” yani Allah'ın müşahede edilen alemdeki ilmi böyledir ki bu delillerden sadece O'na mahsus olduğu anlaşılmıştır; celâl ve ikram sahibine tek başına aittir: {غيب السماوات والأرض} “göklerin ve yerin gaybı” tıpkı her ikisinin görünen aleminin de yalnız O'na ait olduğu gibi. O'nun dilediği
من ذلك كانت قدرته عليه كقدرته على الشهادة من الساعة التي تنكرونها استعظاماً لها، ومن غيرهما بما فصله لكم من أول السورة إلى هنا من خلق السماوات والأرض وما فيهما {وما أمر الساعة} وهي الوقت الذي يكون فيه البعث، على اعتقادكم أنها لا تكون استبعاداً لها واستصعاباً لأمرها في سرعته عند الناس لو رأوه، ولذا عبر عنه بالساعة {إلا كلمح البصر} أي كرجع الطرف المنسوب إلى البصر أيّ بصر كان {أو هو أقرب} وإذا الخلق قد قاموا من قبورهم مهطعين إلى الداعي - هذا بالنسبة إلى علمهم وقياسهم، وأما بالنسبة إليه سبحانه فأمره في الجلالة والعظم والسرعة والإتقان يجل عن الوصف، وتقصر عنه العقول، ولا شك فيه ولا تردد، ولذلك علله بقوله تعالى: {إن الله} أي الملك الأعظم {على كل شيء} أي ممكن {قدير *} .
şeylerdeki kudreti, görünen alemdeki kudreti gibidir; gözünüzde büyüterek inkâr ettiğiniz Kıyamet'ten ve surenin başından buraya kadar göklerin ve yerin ve içindekilerin yaratılışına dair size açıkladığı diğer hususlardan dilediği her şey de böyledir. {وما أمر الساعة} “Kıyametin işi ise başka değil” yani dirilişin gerçekleşeceği vakit; sizin onu uzak ve zor görerek gerçekleşmeyeceği inancınıza karşılık, insanlar görselerdi onun sürati karşısında şaşırırlardı, bu yüzden «saat» kelimesiyle ifade edilmiştir; {إلا كلمح البصر} “ancak bir göz kırpması gibidir” yani hangi göze ait olursa olsun göze nispet edilen bakışın dönmesi gibi, {أو هو أقرب} “yahut daha da yakındır.” Bir de bakarsın ki mahlûkat çağırana doğru koşarak kabirlerinden kalkıvermiştir! Bu, onların ilimlerine ve kıyaslarına göredir. Sübhânehu'ya nispetle ise O'nun işi celâlet, azamet, sürat ve sağlamlık bakımından vasfedilmekten yücedir, akıllar onu kavramaktan acizdir, onda hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur. Bu sebeple Yüce Allah bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani en yüce Melik, {على كل شيء} “her şeye” yani her mümküne, {قدير *} “hakkıyla gücü yetendir.”
ولما انقضى توبيخهم على إيمانهم بالباطل وكفرانهم بالحق وما استتبعه، وختم بأمر الساعة، عطف على قوله تعالى {والله جعل لكم من أنفسكم أزواجاً} ما هو من أدلة الساعة وكمال القدرة والفعل بالاختيار من النشأة الأولى، فقال تعالى: {والله} أي الذي له العظمة كلها
Bâtıla iman edip hakkı inkâr etmeleri ve bunun getirdiği sonuçlar hususundaki azarlama sona erip kıyamet meselesiyle nihayete erince; Yüce Allah'ın {والله جعل لكم من أنفسكم أزواجاً} “Ve Allah sizin için kendi nefislerinizden eşler var etti” buyruğuna, ilk yaratılıştan kıyametin delillerinden, kâmil kudretten ve fâil-i muhtâr olmaktan olan şu hususu atfederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” bütün azamet Kendisine ait olan [Allah]...
{أخرجكم} بعلمه وقدرته {من بطون أمهاتكم} والذي أخرجكم منها قادر على إخراجكم من بطن الأرض بلا فرق بل بطريق الأولى، حال كونكم عند الإخراج {لا تعلمون شيئاً} من الأشياء قل أو جل، وعطف على {أخرجكم} قوله: {وجعل لكم} بذلك أيضاً {السمع والأبصار والأفئدة} آلات لإزالة الجهل الذي وقعت الولادة عليه، وفتق مواضعها وسواها وعدلها وأنتم في البطون حيث لا تصل إليه يده، ولا يتمكن من شق شيء منه بآلة، فالذي قدر على ذلك في البطون إبداعاً قادر على إعادته في بطن الأرض، بل بطريق الأولى، ولعله جمعهما دون السمع، لأن التفاوت فيهما أكثر من التفاوت فيه بما لا يعلمه إلا الله؛ والأفئدة هي القلوب التي هيأها للفهم وإصلاح البدن بما أودعها من الحرارة اللطيفة القابلة للمعاني الدقيقة {لعلكم تشكرون *} أي لتصيروا - بمعارف القلوب التي وهبكموها إذا سمعتم المواعظ وأبصرتم الآيات - في حال يرجى فيها شكركم لما أفاض عليكم من لطائف صنعه، بأن تعرفوا ما له من العلم والقدرة وحسن التعرف، فتعترفوا له بجميع ما أتتكم به رسله، وأهمه
{أخرجكم} “sizi çıkardı” ilmi ve kudretiyle, {من بطون أمهاتكم} “annelerinizin karınlarından”. Sizi oradan çıkaran Zat, sizi yerin karnından da farksız olarak, hatta evleviyetle çıkarmaya kadirdir. Çıkarılış anınızdaki haliniz şöyle idi: {لا تعلمون شيئاً} “hiçbir şey bilmezken” az veya çok şeylerden hiçbirini. {أخرجكم} buyruğuna şunu atfetti: {وجعل لكم} “ve sizin için var etti” yine bununla birlikte, {السمع والأبصار والأفئدة} “işitmeyi, gözleri ve gönülleri” doğuşun üzerine gerçekleştiği cehaleti giderecek aletler olarak. Siz karınlardayken, hiçbir elin ulaşamadığı ve hiçbir aletle bir parçasının yarılamadığı bir yerde onların yerlerini yardı, düzenledi ve dengeledi. Karınlarda bunu yoktan var etmeye gücü yeten Zat, onu yerin karnında yeniden yaratmaya da evleviyetle kadirdir. İşitme tekil zikredilirken bu ikisinin çoğul getirilmesi, bu ikisindeki farklılığın işitmedeki farklılıktan Allah'tan başkasının bilemeyeceği derecede çok olması sebebiyledir. Ef'ide (الأفئدة) ise ince manaları kabul edebilen latif bir hararet yerleştirmek suretiyle anlamaya ve bedeni ıslah etmeye hazırladığı kalplerdir; {لعلكم تشكرون *} “şükredesiniz diye.” Yani öğütleri dinleyip ayetleri gördüğünüzde size bahşettiği kalp marifetleri sayesinde, O'nun ilmini, kudretini ve güzelce tanıtmasını bilerek üzerinize akıttığı latif sanatına şükretmeniz umulan bir hâle gelesiniz; böylece peygamberlerinin size getirdiği her şeyi ve bunların en mühimi olanını O'na itiraf edesiniz diye.
الذي تبنى عليه جميع مقاصد الأصول أو المنعم عليكم بهذه النعم إله واحد عالم بكل شيء قادر على كل شيء فاعل بالاختيار، وأن الطبائع من جملة مقدوراته، لا فعل لها إلا بتصريفه.
Bütün usul maksatlarının üzerine bina edildiği en mühim husus şudur: Size bu nimetleri bahşeden, her şeyi bilen, her şeye gücü yeten, fâil-i muhtâr olan tek bir ilahtır; tabiatlar ise O'nun kudretinin kapsamındadır, O'nun sevki olmaksızın onların hiçbir fiili yoktur.
ولما كان المقصود من تعداد هذه النعم الإعلام بأنه الفاعل بالاختيار وحده لا الطبائع ولا غيرها، دلهم على ذلك مضموناً إلى ما مضى بقوله مقرراً لهم: {ألم يروا} بالخطاب والغيبة - على اختلاف القراءتين لأن سياق الكلام وسباقه يحتمل المقبل والمعرض بخلاف سياق الملك فإنه للمعرض فقط، فلذا اختلف القراء هنا وأجمعوا هناك {إلى الطير مسخرات} أي مذللات للطيران بما أقامهن الله فيه من المصالح والحكم بالطيران وغيره {في جو السماء} في الهواء بين الخافقين بما لا تقدرون عليه بوجه من الوجوه مع مشاركتكم لها في السمع والبصر وزيادتكم عليها بالعقول، فعلم قطعاً ما وصل بذلك من قوله: {ما يمسكهن} أي في الجو عن الوقوع.
Bu nimetleri saymaktan maksat; tabiatların veya başkalarının değil, yalnızca Kendisinin fâil-i muhtâr olduğunu bildirmek olduğundan, geçmiş hususlara ek olarak ikrar ettirici bir üslupla şöyle buyurarak onlara delil getirdi: {ألم يروا} “Görmediler mi?” —iki farklı kıraate göre muhatap ve gaib sigasıyla; zira sözün gelişi ve öncesi hem yöneleni hem de yüz çevireni kapsar, Mülk Suresi'ndeki bağlamın sadece yüz çevirene ait olması ise bundan farklıdır, bu yüzden kurrâ burada ihtilaf etmiş, orada ise ittifak etmiştir— {إلى الطير مسخرات} “boyun eğdirilmiş kuşları” yani Allah'ın uçma ve diğer hususlarda kendilerine yerleştirdiği maslahat ve hikmetlerle uçmaya boyun eğdirilmiş olarak, {في جو السماء} “göğün boşluğunda” iki ufuk arasındaki havada. İşitme ve görmede onlarla ortak olmanıza ve akıl bakımından onlardan üstün bulunmanıza rağmen sizin hiçbir şekilde güç yetiremeyeceğiniz bir halde... Böylece şu buyruğun buna bitiştiği kesin olarak anlaşıldı: {ما يمسكهن} “onları tutan yoktur” yani boşlukta düşmekten.
ولما كان للسياق هنا مدخل عظيم في الرد على أهل الطبائع وهم الفلاسفة، ولهم وقع عظيم في قلوب الناس، عبر بالاسم الأعظم، إشارة إلى أنه لا يقوى على رد شبههم إلا من أحاط علماً بمعاني الأسماء الحسنى، فكان متمكناً من علم أصول الدين فقال: {إلا الله} أي الملك الأعظم، لأن نسبتكم وإياها إلى الطبيعة واحدة، فلو كان ذلك فعلها لا ستويتم؛ ثم نبههم على ما في ذلك من الحكم بقوله: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من إخراجكم على تلك الهيئة، والإنعام عليكم بما ليس لها، وتقديرها على ما لم تقدروا عليه مع نقصها عنكم {لآيات} ولما كان من لم ينتفع بالشيء كأنه لم يملكه، قال تعالى: {لقوم يؤمنون *} أي هيأهم الفاعل المختار للإيمان.
Buradaki bağlamın, tabiat ehli olan filozoflara reddiye konusunda büyük bir yeri olduğu ve insanların kalplerinde onların büyük bir tesiri bulunduğu için, onların şüphelerini ancak Esmâ-i Hüsnâ'nın manalarını hakkıyla kavrayan ve dinin usul ilminde yetkin olan kimsenin reddedebileceğine işaret etmek üzere Lafza-i Celâl ile ifade ederek şöyle buyurdu: {إلا الله} “Allah'tan başkası.” Yani en yüce Melik... Çünkü sizin de onların da tabiata nispeti birdir; şayet bu iş tabiatın fiili olsaydı eşit olurdunuz. Sonra bundaki hikmetlere dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani sizin bu surette çıkarılmanızda, onlarda bulunmayan şeylerin size bahşedilmesinde ve sizden eksik olmalarına rağmen sizin güç yetiremediğiniz şeylere onların muktedir kılınmasındaki bu büyük işte, {لآيات} “elbette ayetler vardır”. Bir şeyden faydalanmayan kimse sanki ona sahip değilmiş gibi olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {لقوم يؤمنون *} “iman eden bir kavim için.” Yani Fâil-i Muhtâr'ın imana hazırladığı kimseler için.
ولما ذكرهم سبحانه بنعمة الإدراك بعد ابتداء الخلق، وأتبعه ما منّ به على الطير من الارتفاع الحامي لها من الحر، أتبعه ما يسكنون إليه فيظلهم ويجمعهم لأنه أهم الأشياء للحيوان، فقال تعالى: {والله} أي الذي له الحكمة البالغة والقدرة الشاملة {جعل لكم} أي أيها الغافلون {من بيوتكم} أصل البيت المأوى ليلاً ثم اتسع فيه {سكناً} هو
Sübhânehu, yaratılışın başlangıcından sonra idrak nimetini onlara hatırlatıp peşinden kuşlara bahşettiği sıcaktan koruyan yükselme nimetini zikredince; hayvanlar için en mühim şey olduğu cihetle sığınacakları, kendilerini gölgeleyecek ve bir araya toplayacak barınakları bunun peşinden zikrederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” yani yetkin hikmet ve kuşatıcı kudret sahibi olan [Allah], {جعل لكم} “sizin için var etti” ey gafiller! {من بيوتكم} “evlerinizden” Beyt (البيت) kelimesinin aslı gece barınılan yerdir, sonra genişletilmiştir; {سكناً} “bir huzur ve sükûn yeri”. Bu kelime
مصدر بمعنى مفعول، ولم يسلط عليكم فيها الحشرات والوحوش كما سلطكم عليهم؛ ثم أتبع ما يخص الحضر ما يصلح له وللسفر بما ميزهم به عن الطير وغيرها من سائر الحيوانات، فقال تعالى: {وجعل لكم} أي إنعاماً عليكم {من جلود الأنعام} التي سلطكم عليها.
mef'ûl anlamında bir masdardır. Sizi haşerat ve vahşi hayvanlara musallat kıldığı gibi onları evlerinizde size musallat kılmamıştır. Sonra yerleşik hayata ait olan şeyin peşine, kuşlardan ve diğer bütün hayvanlardan kendilerini ayırt ettiği üzere hem yerleşik hayata hem de yolculuğa elverişli olan şeyleri ekleyerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وجعل لكم} “ve sizin için var etti” yani size bir lütuf olarak, {من جلود الأنعام} “sağmal hayvanların derilerinden” üzerlerine sizi hâkim kıldığı...
ولما كانت الخيام، التي من جلود الأنعام، في ظلها الظليل تقارب بيوت القرى، جمعها جمعاً فقال تعالى: {بيوتاً} فإنهم قالوا: إن هذا الجمع بالمسكن أخص، والأبيات بالشعر أخص {تستخفونها} أي تطالبون بالاصطناع خفها فتجدونها كذلك {يوم ظعنكم} أي وقت ارتحالكم، وعبر به لأنه في النهار أكثر {ويوم إقامتكم} ثم أتبعه ما به كمال السكن فقال تعالى: {ومن أصوافها} أي الضأن منها {وأوبارها} وهي للإبل كالصوف للغنم {وأشعارها} وهي ما كان من المعز ونحوه من المساكن والملابس والمفارش والأخبية وغيرها {أثاثاً} أي متاعاً من متاع البيت كثيراً، من قولهم: شهر أثيث أي كثير، وأث النبت. إذا كثر {ومتاعاً} تتمتعون به
Hayvan derilerinden yapılan çadırlar, koyu gölgeleriyle köylerdeki evlere benzediği için onları cemi sigasıyla toplayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {بيوتاً} “evler”. Zira onlar şöyle demişlerdir: Bu çoğul formu (Büyût) meskene daha hastır, ebyât ise şiir için daha hastır; {تستخفونها} “hafif bulduğunuz” yani yapılmasında hafifliğini talep ettiğiniz ve onu öyle bulduğunuz, {يوم ظعنكم} “göç gününüzde” yani yolculuk vaktinizde; çoğunlukla gündüz olduğu için bu tabirle ifade edilmiştir; {ويوم إقامتكم} “ve konaklama gününüzde.” Sonra meskenin kemalini sağlayan şeyleri buna ekleyerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ومن أصوافها} “ve yünlerinden” yani davarların [yünlerinden], {وأوبارها} “ve yapağılarından” bu da koyun için yün ne ise deve için odur; {وأشعارها} “ve kıllarından” bu da keçi ve benzerinden olup meskenler, elbiseler, sergiler, çadırlar ve diğer şeylerden yapılanlardır; {أثاثاً} “bir ev eşyası” yani ev eşyalarından bol miktarda eşya; «şe'run esîsün» yani çok saç ve «esse'n-nebtü» yani bitki çoğaldı sözünden gelir; {ومتاعاً} “ve bir faydalanma” kendisiyle yararlandığınız,
{إلى حين *} أي وقت غير معين بحسب كل إنسان في فقد ذلك، وأعرض عن ذكر الحرير والكتان والقطن لأنها لم تكن من صناعتهم، وإشارة إلى الاقتصاد وعدم الإسراف.
{إلى حين *} “bir süreye kadar.” Yani o eşyanın yok olmasına göre her insana mahsus belirlenmemiş bir vakte kadar. İpek, keten ve pamuğu zikretmekten yüz çevirdi; çünkü bunlar onların sanatı değildi ve iktisada, israftan kaçınmaya bir işarettir.
ولما ذكر ما يخصهم، أتبعه ما يشاركون فيه سائر الحيوانات فقال: {والله} أي الذي له الجلال والإكرام {جعل لكم} أي من غير حاجة منه سبحانه {مما خلق ظلالاً} من الأشجار والجبال وغيرها {وجعل لكم} أي مع غناه المطلق {من الجبال أكناناً} جمع كن وهو ما يستكن به - أي يستتر - من الكهوف ونحوها، ولو كان الخالق غير مختار لكانت على سنن واحد لا ظلال ولا أكنان؛ ثم أتبع ذلك ما هداهم إليه عوضاً مما جعله لسائر الحيوان فقال: {وجعل لكم} أي مَنّاً منه عليكم {سرابيل} أي ثياباً {تقيكم الحر} وهي كل ما لبس من قميص وغيره - كما قال الزجاج.
Kendilerine has olan şeyleri zikredince, diğer hayvanlarla ortak oldukları şeyleri peşinden zikredip şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah” yani celâl ve ikram sahibi olan [Allah], {جعل لكم} “sizin için kıldı” yani Sübhânehu Kendisinin hiçbir ihtiyacı olmaksızın, {مما خلق ظلالاً} “yarattığı şeylerden gölgeler” ağaçlardan, dağlardan ve diğerlerinden; {وجعل لكم} “ve sizin için kıldı” yani mutlak zenginliğiyle beraber, {من الجبال أكناناً} “dağlardan barınaklar”. Kınn (كن) kelimesinin çoğuludur; mağaralar ve benzeri sığınılan -yani örtünülen- yerlerdir. Şayet Yaratıcı fâil-i muhtâr olmasaydı bunlar tek bir nizam üzere olurdu, ne gölgeler ne de barınaklar bulunurdu. Sonra diğer hayvanlara verdiğinin yerine onlara hidayet ettiği şeyleri peşinden zikrederek şöyle buyurdu: {وجعل لكم} “ve sizin için kıldı” yani size bir lütuf olarak, {سرابيل} “elbiseler” yani giysiler, {تقيكم الحر} “sizi sıcaktan koruyan”. Zeccâc'ın dediği gibi gömlek ve benzeri giyilen her şeydir.
ولما كانت السرابيل نوعاً واحداً، لم يكرر «جعل» فقال تعالى: {وسرابيل} أي دروعاً ومغافر وغيرها {تقيكم بأسكم} أضافه إليهم إفهاماً لأنه الحرب، وذلك كما جعل لبقية الحيوان - من الأصواف ونحوها والأنياب والأظفار ونحوها - ما هو نحو ذلك يمنع
Elbiseler tek bir tür olduğu için «ceale» fiilini tekrarlamayıp Yüce Allah şöyle buyurdu: {وسرابيل} “ve elbiseler” yani zırhlar, miğferler ve benzerleri, {تقيكم بأسكم} “sizi savaşınızdan koruyan”. Bunun savaş olduğunu anlatmak için onu kendilerine nispet etti. Tıpkı diğer hayvanlara sıcaktan,
من الحر والبرد، ومن سلاح العدو، ولم يذكر سبحانه هنا وقاية البرد لتقدمها في قوله تعالى {لكم فيها دفء} [النحل: ٥] .
soğuktan ve düşmanın silahından koruyan yünler ve benzeri şeyler ile azı dişleri, tırnaklar ve benzeri şeyleri kıldığı gibi... Yüce Allah {لكم فيها دفء} “Onlarda sizin için bir ısınma vardır” [Nahl: 5] ayetinde daha önce geçtiği için burada soğuktan korunmayı zikretmemiştir.
ولما تم ذلك كان كأنه قيل: نبهنا سبحانه بهذا الكلام على تمام نعمة الإيجاد، فهل بعدها من نعمة؟ فقال: نعم! {كذلك} أي كما أتم نعمة الإيجاد عليكم هذا الإتمام العظيم بهذه الأمور ونبهكم عليها {يتم نعمته عليكم} في الدنيا والدين بالهداية والبيان لطريق النجاة والمنافع، والتنبيه على دقائق ذلك بعد جلائله {لعلكم تسلمون *} أي ليكون حالكم - بما ترون من كثرة إحسانه بما لا يقدر عليه غيره مع وضوح الأمر - حال من يرجى منه إسلام قياده لربه، فلا يسكن ولا يتحرك إلا في طاعته.
Bu tamamlanınca sanki şöyle denildi: Sübhânehu bu kelâmıyla bize var etme nimetinin kemalini hatırlattı; bundan sonra başka bir nimet var mıdır? Buyurdu ki: Evet! {كذلك} “İşte böylece” yani bu şeylerle var etme nimetini üzerinizde bu büyük tamamlayışla tamamladığı ve sizi bunlara dikkat çektiği gibi, {يتم نعمته عليكم} “üzerinizdeki nimetini tamamlar” dünyada ve dinde hidayetle, kurtuluş ve menfaat yollarını açıklamakla ve büyük nimetlerin ardından bunların inceliklerini hatırlatmakla; {لعلكم تسلمون *} “teslim olasınız diye.” Yani açık olan hakikatle birlikte O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği ihsanının çokluğunu gördüğünüzde hâliniz, Rabbine teslimiyet dizginlerini vermesi umulan kimsenin hâli olsun; böylece ancak O'nun itaatinde sükûn bulup ancak O'nun itaatinde hareket etsin diye.
فلما صار هذا البيان، إلى أجلى من العيان، كان ربما وقع في الوهم أنهم إن لم يجيبوا لِحقَ الداعي بسبب إعراضهم حرج، فقال تعالى نافياً لذلك معرضاً عنهم بإعراض المغضب، مقبلاً عليه
Bu açıklama gözle görülenden daha açık hale gelince, şayet icabet etmezlerse yüz çevirmeleri sebebiyle davetçiye bir sıkıntı geleceği vehmedilebilirdi. Bu sebeple Yüce Allah bunu nefyederek öfkelenen birinin yüz çevirişiyle onlardan yüz çevirdi ve
صلى الله عليه وعلى آله وسلم إقبال المسلي، معبراً بصيغة التفعل المفهمة لأن الفطر الأولى داعية إلى الإقبال على الله فلا يعرض صاحبها عما يرضيه سبحانه إلا بنوع معالجة: {فإن تولوا} أي كلفوا أنفسهم الإعراض ومتابعة الأهواء فلا تقصير عليك بسبب توليهم ولا حرج {فإنما} أي بسبب أنه إنما {عليك البلاغ المبين *} وليس عليك أن تردهم عن العناد، فكأنه قيل: فهل كان إعراضهم عن جهل أو عناد؟ فقيل فيهم وفيهم: {يعرفون} أي كلهم {نعمت الله} أي الملك الأعظم، التي تقدم عد بعضها في هذه السورة وغيرها {ثم ينكرونها} بعبادتهم غير المنعم بها أو بتكذيب الآتي بالتنبيه عليها، بعضهم لضعف معرفته، وبعضهم عناداً، وكان بعضهم يقول: هي من الله ولكن بشفاعة آلهتنا {وأكثرهم} أي المدعوين بالنسبة إلى جميع أهل الأرض الذين أدركتهم دعوته صلى الله عليه وعلى آله وسلم {الكافرون *} أي المعاندون الراسخون في الكفر.
teselli eden bir yönelişle sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'e yöneldi. Asli fıtratların Allah'a yönelmeyi gerektirdiğini, fıtrat sahibinin ancak bir zorlamayla Sübhânehu'yu razı eden şeyden yüz çevireceğini hissettiren tefa''ul kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani yüz çevirmeyi ve hevalarına uymayı kendilerine külfet edinirlerse, onların yüz çevirmesi sebebiyle senin üzerine hiçbir kusur ve sorumluluk yoktur; {فإنما} “çünkü ancak” yani şu sebeple ki ancak {عليك البلاغ المبين *} “sana düşen apaçık tebliğdir.” Onları inatlarından vazgeçirmek senin vazifen değildir. Sanki şöyle denildi: Peki onların yüz çevirmesi cehaletten mi yoksa inattan mıdır? Onlar hakkında şöyle buyuruldu: {يعرفون} “Bilirler” yani hepsi, {نعمت الله} “Allah'ın nimetini” yani bir kısmı bu surede ve diğer surelerde daha önce sayılan en yüce Melik'in [nimetini], {ثم ينكرونها} “sonra onu inkâr ederler” o nimeti verenden başkasına ibadet ederek yahut onu hatırlatan kimseyi yalanlayarak. Bir kısmı marifetlerinin zayıflığından, bir kısmı ise inatlarından ötürüdür; nitekim bazısı: “Bu Allah'tandır fakat ilahlarımızın şefaatiyledir” derdi; {وأكثرهم} “ve onların çoğu” yani sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'in davetinin ulaştığı bütün yeryüzü ehline nispetle davet edilenlerin [çoğu], {الكافرون *} “kâfirlerin ta kendileridir.” Yani küfürde kökleşmiş inatçılardır.
ولما كان من أجل المقاصد بهذه الأساليب التخويف من البعث، وكان من المعلوم أنه ليس بعد الإعراض عن البيان والإصرار على كفران المعروف من الإحسان إلا المجازاة لأن الحكيم يمهل ولا يهمل،
Bu üslupların en yüce maksatlarından biri dirilişle korkutmak olduğu ve beyandan yüz çevirip ihsan edilen iyiliğe nankörlükte ısrar etmenin ardından ancak cezalandırmanın geleceği bilindiği için —zira Hakîm olan mühlet verir fakat ihmal etmez—,
قال تعالى: عاطفاً على ثمرة {فإنما عليك البلاغ المبين} وهي: فبلغهم وبين لهم ولا تيأس من رجوعهم: {ويوم} أي وخوفهم يوم {نبعث} بعد البعث {من كل أمة شهيداً} يحكم بقوله الملك إجراء للأمر على ما يتعارفون وإن كان غنياً عن شهيد.
Yüce Allah, {فإنما عليك البلاغ المبين} “Sana düşen ancak apaçık tebliğdir” ayetinin semeresi olan «onlara tebliğ et, açıkla ve dönmelerinden ümit kesme» manasına atfen şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve o gün” yani onları şu günle korkut: {نبعث} “göndereceğimiz” dirilişten sonra, {من كل أمة شهيداً} “her ümmetten bir şahit.” Kendisi şahitten müstağni olsa da meseleyi onların alışılagelmiş adetleri üzere yürütmek için Melik onun sözüyle hükmeder.
ولما كان الإذن لهم في الاعتذار في بعض المواقف الطويلة في ذلك اليوم متعذراً، عبر عنه سبحانه بأداة البعد فقال تعالى: {ثم لا يؤذن} أي لا يقع إذن على تقدير من التقادير {للذين كفروا} أي بعد شهادة الشهداء في الاعتذار كما يؤذن في هذه الدار للمشهود عليه عند السؤال في الإعذار، لأنه لا عذر هناك في الحقيقة {ولا هم} أي خاصة {يستعتبون *} أي ولا يطلب منهم الإعتاب المؤثر للرضى وهو إزالة العتب وهو الموجدة المعبر بها عن الغضب المعبر به عن آثاره من السطوة والانتقام، وأخذ العذاب لأهل الإجرام من قبيح ما ارتكبوا، لأن تلك الدار ليست بدار تكليف؛ ثم وصل به أن ما يوجبه الغضب يدوم عليهم في ذلك اليوم، فقال تعالى عاطفاً على
O günün bazı uzun duraklarında özür dilemelerine izin verilmesi imkânsız olunca, Yüce [Allah] bunu uzaklık bildiren bir edatla ifade edip şöyle buyurdu: {ثم لا يؤذن} “Sonra izin verilmez” yani hiçbir surette ve hiçbir takdirde izin vuku bulmaz, {للذين كفروا} “inkâr edenlere” yani şahitlerin şahitliğinden sonra, haklarında şahitlik yapılan kimseye bu dünyada sorgulama anında mazeret beyan etmesi için izin verildiği gibi bir mazeret beyan etmelerine [izin verilmez]. Çünkü orada hakikatte hiçbir mazeret yoktur. {ولا هم} “Ve ne de onlar” yani özellikle onlar, {يستعتبون *} “hoşnut edilmeleri istenir.” Yani onlardan rızayı sağlayacak bir özür dileme talep edilmez. Bu da “atb”ın (sitemin/öfkenin) giderilmesidir ki bu, öfke için kullanılan bir ifadedir; öfke de kudret, intikam ve işledikleri çirkinliklerden ötürü suçluların azaba çarptırılması gibi sonuçlarıyla ifade edilir. Zira o diyar teklif (yükümlülük) diyarı değildir. Ardından öfkenin gerektirdiği şeyin o gün onların üzerinde devam edeceğini buna bağlayarak, “sümme”den sonrasına atfen şöyle buyurdu:
ما بعد «ثم» : {وإذا رءا} وأظهر موضع الإضمار تعميماً فقال تعالى: {الذين ظلموا} فعبر بالوصف الموجب للعذاب {العذاب} بعد الموقف وشهادة الشهداء، وجزاء الشرط محذوف لدلالة ما قرن بالفاعلية تقديره: لابسهم {فلا يخفف} أي يحصل تخفيف بنوع من الأنواع ولا بأحد من الخلق {عنهم} شيء منه {ولا هم ينظرون *} بالتأخير ولا لحظة بوجه من الوجوه على تقدير من التقادير من أحد ما.
{وإذا رءا} “Ve gördüğü zaman” —genelleme yapmak amacıyla zamir makamında açık isim zikrederek— buyurdu ki: {الذين ظلموا} “o zulmedenler” —böylece azabı gerektiren vasfı zikretti— {العذاب} “azabı” duruşmadan ve şahitlerin şahitliğinden sonra. Şartın cevabı, fail kılındığı şeye delaleti sebebiyle mahzuftur ve takdiri: «azap onları bürür» şeklindedir; {فلا يخفف} “artık hafifletilmez” yani hiçbir şekilde ve yaratılmışlardan hiçbiri vasıtasıyla bir hafifletme meydana gelmez, {عنهم} “onlardan” o [azaptan] hiçbir şey; {ولا هم ينظرون *} “onlara mühlet de verilmez.” Hiçbir şekilde, hiçbir takdirde ve hiç kimse tarafından bir an bile ertelenmezler.