ولما بين سبحانه حاصل أمرهم في البعث وما بعده، وما من أهم المهم أمرهم في الموقف مع شركائهم الذين كانوا يترجونهم، عطف على ذلك قوله تعالى: {وإذا رءا} أي بالعين يوم القيامة {الذين أشركوا} فأظهر أيضاً الوصف المناسب للمقام {شركاءهم} أي الآلهة التي كانوا يدعونها شركاء {قالوا ربنا} يا من أحسن إلينا وربانا! {هؤلاء شركاؤنا} أضافوهم إلى أنفسهم لأنه لا حقيقة لشركتهم سوى تسميتهم لها الموجب لضرهم؛ ثم بينوا المراد بقولهم: {الذين كنا ندعوا} أي نعبد.
Sübhânehu, dirilişte ve sonrasındaki durumlarının neticesini ve en önemli hususlardan olan, medet umdukları ortaklarıyla duruşma anındaki durumlarını beyan edince, buna atfen şöyle buyurdu: {وإذا رءا} “Ve gördükleri zaman” yani kıyamet gününde gözleriyle, {الذين أشركوا} “şirk koşanlar” —burada da makama uygun vasfı açıkça zikretti— {شركاءهم} “ortaklarını” yani ortak olarak isimlendirdikleri ilahları, {قالوا ربنا} “'Rabbimiz!' derler,” ey bize ihsanda bulunan ve bizi terbiye edip yetiştiren! {هؤلاء شركاؤنا} “'İşte bunlar bizim ortaklarımızdır'” —onları kendilerine izafe ettiler; zira onların ortaklıklarının, aleyhlerine zarara sebep olan bu isimlendirmelerinden başka hiçbir hakikati yoktur—. Sonra muradı şu sözleriyle açıkladılar: {الذين كنا ندعوا} “'kendilerine yalvarıp yakardığımız'” yani ibadet ettiğimiz.
ولما كانت المراتب متكثرة دون رتبته سبحانه لأن علوه غير منحصر، أدخل الجار فقال تعالى: {من دونك} ليقربونا إليك، فأكرمنا لأجلهم
Sübhânehu'nun mertebesinin altında mertebeler çok olduğu ve O'nun yüceliği sınırlandırılamayacağı için cer edatını dahil ederek şöyle buyurdu: {من دونك} “'Senden başka'” bizi Sana yaklaştırsınlar diye; öyleyse onlar hatırına bize ikram et!
جرياً على منهاجهم في الدنيا في الجهل والغباوة، فخاف الشركاء من عواقب هذا القول والإقرار عليه سطوات الغضب {فألقوا} أي الشركاء {إليهم} أي المشركين {القول} أي بادروا به حتى كان إسراعه إليهم إسراع شيء ثقيل يلقى من علو؛ وأكدوا قولهم لأنه مطاعنة لقول المشركين فقالوا: {إنكم لكاذبون *} في جعلنا شركاء وأنا نستحق العبادة أو نشفع أو يكون لنا أمر نستحق به أن نذكر {وألقوا} أي الشركاء {إلى الله} أي الملك الأعلى {يومئذ} أي يوم القيامة إذ نبعث من كل أمة شهيداً {السلم} أي الانقياد والاستسلام بما علم به الكفار أنهم من جملة العبيد لا أمر لهم أصلاً، فأصلد زندهم، وخاب قصدهم، وقيد بذلك اليوم لأنهم كانوا في الدنيا - بتزيين الشياطين لأمورهم ونطقهم على ألسنتهم - بحيث يظن عابدوهم أن لهم منعة، وبهم قوة ويجوز أن يكون ضمير «ألقوا» للمشركين {وضل عنهم} أي عن الكفار {ما كانوا} أي بجبلاتهم {يفترون *} أي يتعمدون من دعوى النفع لهم والضر كذباً وفجوراً، فكأنه قيل: هذا للذين أشركوا، فما للذين كانوا دعاة إلى الشرك مانعين من الانتقال عنه؟ فقيل: {الذين كفروا} أي أوجدوا
Dünyadaki cehalet ve ahmaklık adetleri üzere hareket ettiler. Ortaklar ise bu sözün ve bunu ikrar etmenin doğuracağı öfke şiddetinden korkarak; {فألقوا} “Bunun üzerine attılar” yani ortaklar, {إليهم} “onlara” yani müşriklere, {القول} “sözü” yani öyle aceleyle karşılık verdiler ki, onlara yönelttikleri söz adeta yüksekten fırlatılan ağır bir cismin hızı gibiydi. Müşriklerin sözünü cerhettiği için sözlerini pekiştirerek şöyle dediler: {إنكم لكاذبون *} “'Şüphesiz siz yalancılarsınız!'” Bizi ortak koşmanızda, ibadete layık olduğumuzda, şefaat edeceğimizde yahut anılmayı hak edecek bir konumumuzun bulunmasında [yalancısınız]. {وألقوا} “Ve teslim ettiler” yani ortaklar, {إلى الله} “Allah'a” yani en yüce Melik'e, {يومئذ} “o gün” yani her ümmetten bir şahit çıkaracağımız kıyamet gününde, {السلم} “teslimiyeti” yani boyun eğip teslim olmayı [arz ettiler]. Böylece kâfirler onların da hiçbir yetkisi olmayan birer kuldan ibaret olduğunu anladılar; ümitleri boşa çıktı, hedefleri hüsranla sonuçlandı. O günle kayıtlandı; çünkü onlar dünyada —şeytanların işlerini süslemesi ve dillerinden konuşması sebebiyle— tapanların kendilerinde bir güç ve sığınak olduğunu sandıkları bir durumdaydılar. «Elkav» fiilinin zamirinin müşriklere ait olması da caizdir. {وضل عنهم} “Ve onlardan kaybolup gitti” yani kâfirlerden, {ما كانوا} “o şeyler ki” yani fıtratları gereği, {يفترون *} “uyduruyorlardı.” Yani yalan ve fısk ile kendilerine fayda ve zarar vereceği iddiasında bulunuyorlardı. Sanki şöyle denildi: Bu, şirk koşanlar içindir; peki şirke davet edip ondan dönmeye engel olanların durumu nedir? Şöyle buyuruldu: {الذين كفروا} “İnkâr edenler” yani meydana getirenler
الكفر في أنفسهم {وصدوا} مع ذلك غيرهم {عن سبيل الله} أي الذي له الإحاطة كلها {زدناهم} أي بما لنا من العظمة، بصدهم غيرهم {عذاباً فوق العذاب} الذي استحقوه على مطلق الشرك {بما كانوا} أي كوناً جبلياً {يفسدون *} أي يوقعون الفساد ويجددونه؛ ثم كرر التحذير من ذلك اليوم على وجه يزيد على ما أفهمته الآية السالفة، وهو أن الشهادة تقع على الأمم لا لهم، وتكون بحضرتهم، فقال تعالى: {ويوم} أي وخوفهم يوم {نبعث} أي بما لنا من العظمة {في كل أمة} من الأمم {شهيداً} أي هو في أعلى رتب الشهادة {عليهم} .
kendi nefislerinde küfrü [meydana getirenler], {وصدوا} “ve alıkoyanlar” bununla beraber başkalarını da, {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan” yani her şeyi bütünüyle kuşatanın [yolundan], {زدناهم} “onlara artırdık” yani büyüklüğümüz gereği, başkalarını alıkoymaları sebebiyle, {عذاباً فوق العذاب} “azap üstüne azap” mutlak şirk sebebiyle hak ettikleri azabın üzerinde, {بما كانوا} “sebebiyle” yani fıtri bir hal olarak, {يفسدون *} “bozgunculuk yapıyor olmaları [sebebiyle].” Yani fesat çıkarıp bunu yeniliyor olmaları sebebiyle. Sonra o güne dair uyarıyı, önceki ayetin bildirdiğinden daha fazlasını içerecek şekilde tekrarladı; o da şahitliğin ümmetlerin lehine değil aleyhine olması ve onların huzurunda gerçekleşmesidir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve o gün” yani onları şu günle korkut: {نبعث} “göndereceğimiz” yani büyüklüğümüz gereği, {في كل أمة} “her ümmet içinde” ümmetlerden [her birinin içinde], {شهيداً} “bir şahit” yani şahitliğin en yüksek mertebesinde olan [bir şahit], {عليهم} “kendi aleyhlerine”.
ولما كانت بعثة الأنبياء السابقين ﵈ خاصة بقومهم إلا قليلاً، قال: {من أنفسهم} وهو نبيهم.
Önceki peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesi —pek azı müstesna— sadece kendi kavimlerine has olduğu için şöyle buyurdu: {من أنفسهم} “kendilerinden” ki o da onların peygamberidir.
ولما كان لذلك اليوم من التحقق ما لا شبهة فيه بوجه وكذا شهادة النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم، عبر بالماضي إشارة إلى ذلك، وإلى أنه صلى الله عليه وعلى آله وسلم لم يزل من حين بعثه متصفاً بهذه الصفة العلية فقال تعالى: {وجئنا} أي بما لنا من العظمة {بك شهيداً} أي شهادة هي مناسبة لعظمتنا {على هؤلاء} أي الذين بعثناك
O gün hiçbir şüpheye yer bırakmayacak derecede kesin olarak gerçekleşeceği ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şahitliği de böyle olduğu için, buna ve peygamber olarak gönderildiği andan itibaren bu yüce vasıfla muttasıf olduğuna işaret etmek üzere geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {وجئنا} “Ve getirdik” yani büyüklüğümüzle, {بك شهيداً} “seni şahit olarak” yani büyüklüğümüze yakışır bir şahitlikle, {على هؤلاء} “şunların üzerine” yani kendilerine seni gönderdiğimiz kimseler
إليهم وهم أهل الأرض، وأكثرهم ليس من وقوعه صلى الله عليه وعلى آله وسلم، ولذلك لم يقيد بعثته بشيء؛ ثم بين أنه لا إعذار في شهدائه فإنه لا حجة في ذلك اليوم لمن خالف أمره اليوم، لأنه سبحانه أزاح العلل، وترك الأمر على بيضاء نقية ليلها كنهارها، لا يزيغ عنها إلا هالك، فقال عاطفاً على قوله {وما أنزلنا عليك الكتاب} - الآية، المتعقب لقوله {لا جرم} - الآيتين: {ونزلنا} أي بعظمتنا بحسب التدريج والتنجيم {عليك الكتاب} الجامع للهدى {تبياناً} أي لأجل البيان التام، قالوا: وهو اسم وليس بمصدر كتلقاء {لكل شيء} ورد عليك من أسئلتهم ووقائعهم وغير ذلك، وهو في أعلى طبقات البيان كما أنه في أعلى طبقات البلاغة، لأن المعنى به أسرع إلى الأفهام وأظهر، في الإدراك، والنفس أشد تقبلاً له لما هو عليه من حسن النظام والقرب إلى الافهام، وإنما احتيج إلى تفسيره مع أنه في نهاية البيان لتقصير الإنسان في العلم بمذاهب العرب الذين هم الأصل في هذا اللسان، وتقصير العرب عن جميع مقاصده كما قصروا عن درجته في البلاغة، فرجعت الحاجة إلى تقصير الفهم لا إلى تقصير الكلام في البيان، ولهذا تفاوت الناس في فهمه لتفاوتهم في درجات البلاغة ومعرفة طرق العرب في جميع أساليبها؛ قال الإمام الشافعي
üzerine ki onlar yeryüzü ehlidir. Onların çoğunluğu sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'in bizzat kendi döneminde yaşamış değildir; bu sebeple onun gönderilmesini bir kayıtla sınırlamamıştır. Sonra O'nun şahitleri hususunda hiçbir mazeret kalmadığını, bugün O'nun emrine muhalefet eden kimse için o gün hiçbir delil bulunmayacağını beyan etti. Çünkü O Sübhânehu, tüm bahaneleri ortadan kaldırmış ve işi, gecesi gündüzü gibi apaydınlık, tertemiz bir yol üzere bırakmıştır ki ondan ancak helak olan sapar. Bu sebeple, {لا جرم} ayetlerini takip eden {وما أنزلنا عليك الكتاب} ayetine atfen şöyle buyurdu: {ونزلنا} “Ve indirdik” yani büyüklüğümüzle, peyderpey ve kısım kısım, {عليك الكتاب} “sana Kitab'ı” hidayeti toplayan [Kitab'ı], {تبياناً} “bir açıklama olarak” yani tam bir beyan için. Dediler ki: Bu «tılkâ'» (تلقاء) gibi bir isimdir, masdar değildir; {لكل شيء} “her şey için” onların sorularından, başlarına gelen hadiselerden ve diğer şeylerden sana intikal eden [her şey için]. Bu, belağatın en üst tabakasında olduğu gibi beyanın da en üst tabakasındadır. Çünkü onunla kastedilen mana zihinlere daha hızlı ve idrakte daha açıktır; nefis, taşıdığı güzel nizam ve anlayışa yakınlık sebebiyle onu daha kuvvetle kabul eder. Kitap beyanın zirvesinde olmasına rağmen tefsirine ihtiyaç duyulması, insanın bu lisanın aslı olan Arapların üsluplarını bilmedeki kusurundan ve Arapların da —belağattaki derecesine güç yetiremedikleri gibi— onun bütün maksatlarını kavramadaki yetersizliğinden ileri gelmiştir. Dolayısıyla ihtiyaç, kelamın beyandaki kusuruna değil, anlayışın kusuruna racidir. Bu yüzden insanlar, belağat derecelerindeki ve Arapların tüm üslup yollarını bilmedeki farklılıklarına göre onu anlamada farklı derecelerde olmuşlardır. İmam Şâfiî
رضي الله عنه في آخر خطبة الرسالة بعد أن دعا الله تعالى أن يرزقه فهماً في كتابه ثم في سنة نبيه صلى الله عليه وعلى آله وسلم: فليست تنزل بأحد من أهل دين الله نازلة إلا وفي كتاب الله الدليل على سبيل الهدى فيها، واحتج بآيات منها هذه، وذلك لأنه سبحانه بين فيه التوحيد والمبدأ والمعاد والأمر والنهي والحلال والحرام والحدود والأحكام بالنص على بعضها، وبالإحالة على السنة في الآخر، وعلى الإجماع في نحو قوله تعالى {ويتبع غير سبيل المؤمنين} [النساء: ١١٥] وعلى الاقتداء بالخلفاء الراشدين في قوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم «عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين من بعدي» وبالاقتداء بجميع أصحابه ﵃ في قوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم «أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم» وقد اجتهدوا وقاسوا ووطؤوا طرق القياس والاجتهاد ولم يخرج أحد منهم عن الكتاب والسنة، فهو من دلائل النبوة في كونه صلى الله عليه وعلى آله وسلم شهيداً لكونه ما أخبر عنهم إلا بما هم أهله.
radıyallâhu anh, er-Risâle'nin hutbesinin sonunda, Yüce Allah'tan önce O'nun Kitab'ını, sonra Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem sünnetini anlamayı nasip etmesini diledikten sonra şöyle demiştir: «Allah'ın dinine mensup olanlardan birinin başına gelen hiçbir hadise yoktur ki, Allah'ın Kitabı'nda onun hidayet yoluna dair bir delil bulunmasın.» Ve aralarında bu ayetin de bulunduğu ayetleri delil getirmiştir. Zira Sübhânehu onda tevhidi, başlangıcı, ahireti, emri, nehyi, helali, haramı, hadleri ve hükümleri; bir kısmını açık nass ile, diğer bir kısmını sünnete havale ederek, bir kısmını {ويتبع غير سبيل المؤمنين} [en-Nisâ: 115] gibi ayetlerle icmaya havale ederek, bir kısmını sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'in «Benim sünnetime ve benden sonraki hulefâ-i râşidînin sünnetine sarılın» sözüyle Hulefâ-i Râşidîn'e uymaya havale ederek ve bir kısmını da sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'in «Ashabım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz» sözüyle bütün ashabına radıyallâhu anhüm uymaya havale ederek beyan etmiştir. Onlar içtihat etmiş, kıyas yapmış, kıyas ve içtihat yollarını döşemiş ve içlerinden hiçbiri Kitap ve Sünnet'in dışına çıkmamıştır. Bu da sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Efendimiz'in onlar hakkında ancak layık oldukları şeyi haber vermiş olması bakımından onun şahitliğindeki nübüvvet delillerindendir.
ولما كان لتبيان قد يكون للضلال، قال تعالى: {وهدى} أي موصلاً إلى المقصود. ولما كان ذلك قد لا يكون على سبيل الإكرام، قال تعالى: {ورحمة} ولما كان الإكرام قد لا يكون بما هو في أعلى طبقات السرور، قال سبحانه: {وبشرى} أي بشارة عظيمة جداً {للمسلمين} ويجوز أن يكون التقدير {في كل أمة شهيداً عليهم} وهو رسولهم الذي أرسلناه إليهم في الدنيا {وجئنا بك شهيداً على هؤلاء} لكوننا أرسلناك إليهم وجعلناك أميناً عليهم {ونزلنا عليك الكتاب تبياناً لكل شيء} فلا عذر لهم، فيكون معطوفاً على ما دل الكلام السابق دلالة واضحة على تقديره.
Açıklama bazen saptırmaya yönelik olabileceği için Yüce Allah şöyle buyurdu: {وهدى} “ve bir hidayet” yani maksada ulaştırıcı. Bu hidayet bazen bir ikram yoluyla olmayabileceği için şöyle buyurdu: {ورحمة} “ve bir rahmet”. İkram bazen sevincin en üst tabakasındaki bir şeyle olmayabileceği için Sübhânehu şöyle buyurdu: {وبشرى} “ve bir müjde olarak” yani pek büyük bir müjde olarak, {للمسلمين} “Müslümanlar için.” Takdirin şöyle olması da caizdir: {في كل أمة شهيداً عليهم} “Her ümmette kendi aleyhlerine bir şahit” ki o dünyada kendilerine gönderdiğimiz peygamberleridir; {وجئنا بك شهيداً على هؤلاء} “ve seni şunların üzerine şahit olarak getirdik” çünkü seni onlara gönderdik ve seni üzerlerine güvenilir kıldık; {ونزلنا عليك الكتاب تبياناً لكل شيء} “ve sana Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” artık onların hiçbir mazereti kalmamıştır. Böylece önceki kelamın takdirine açıkça delalet ettiği manaya matuf olur.
ولما بين تعالى فضل هذا القرآن بما يقطع حجتهم، وكان قد قدم فضل من يأمر بالعدل وهو على صراط مستقيم، أخذ يبين اتصاف القرآن ببيان كل شيء، وتضمنه لذلك الطريق الأقوم، فقال تعالى جامعاً لما يتصل بالتكاليف فرضاً ونفلاً، وما يتصل بالأخلاق والآداب عموماً وخصوصاً: {إن الله} أي الملك المستجمع لصفات الكمال {يأمر بالعدل} وهو الإنصاف الذي لا يقبل عمل يدونه،
Yüce Allah, bu Kur'an'ın onların hüccetlerini kesip atan faziletini beyan edince ve daha önce adaleti emreden ve dosdoğru yol üzere olan kimsenin faziletini öne çıkarmış olduğundan, Kur'an'ın her şeyi açıklama vasfını ve o en dosdoğru yolu içerdiğini beyan etmeye başladı. Farzıyla ve nafilesiyle yükümlülüklere taalluk eden hususları, genel ve özel anlamda ahlak ve adaba taalluk eden meseleleri toplayarak şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Melik, {يأمر بالعدل} “adaleti emreder” o da kendisinden aşağısında hiçbir amelin kabul edilmediği insaftır;
وأول درجاته التوحيد الذي بنيت السورة عليه، والعدل يعتبر تارة في المعنى فيراد به هيئة في الإنسان تطلب بها المساواة، وتارة في العقل فيراد به التقسيط القائم على الاستواء، وتارة يقال: هو الفضل كله من حيث إنه لا يخرج شيء من الفضائل عنه، وتارة يقال: هو أكمل الفضائل من حيث إن صاحبه يقدر على استعماله في نفسه وفي غيره، وهو ميزان الله المبرأ من كل زلة وبه يستتب أمر العالم، وبه قامت السماوات والأرض، وهو وسط كل أطرافه جور، وبالجملة الشرع مجمع العدل، وبه تعرف حقائقه، ومن استقام على نهج الحق فقد استتب على منهج العدل - ذكره الرازي في اللوامع وفيه تلخيص، وفي آخر الجزء الخامس عشر من الثقفيات أن عمر بن عبد العزيز ﵁ قال لمحمد بن كعب القرظي ﵁: صف لي العدل، فقال: كن لصغير الناس أباً، ولكبيرهم ابناً، وللمثل أخاً، وللنساء كذلك، وعاقب الناس بقدر ذنوبهم على قدر أجسامهم، ولا تضربن
ve onun ilk derecesi, surenin üzerine bina edildiği tevhiddir. Adalet bazen mana cihetiyle itibar edilir ve onunla insanda eşitliği talep eden bir meleke kastedilir; bazen akıl cihetiyle itibar edilir ve onunla denklik üzerine kurulu paylaştırma kastedilir; bazen de «o faziletin tamamıdır, zira hiçbir fazilet onun dışına çıkmaz» denilir; bazen de «o faziletlerin en kâmilidir, zira sahibi onu hem kendisinde hem de başkasında tatbik etmeye muktedirdir» denilir. O, Allah'ın her türlü kusurdan münezzeh mizanıdır, âlemin nizamı onunla kemale erer ve gökler ile yer onunla ayakta durur; o, bütün tarafları zulüm olan bir vasattır (orta yoldur). Hülasa, şeriat adaletin mecmaıdır (toplandığı yerdir), onun hakikatleri şeriatla bilinir; hakkın yolu üzere dosdoğru olan kimse adaletin minhacı üzere sebat bulmuştur —bunu Râzî el-Levâmi‘de zikretmiştir ve bu bir özettir—. es-Sekafiyyât'ın on beşinci cüzünün sonunda geçtiğine göre Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye radıyallâhu anh: «Bana adaleti tarif et» demiştir. O da şöyle demiştir: «İnsanların küçüğüne baba, büyüğüne evlat, akranına kardeş, kadınlara da aynı şekilde ol! İnsanları günahları ölçüsünde ve bedenlerinin takati nispetinde cezalandır; ve sakın
لغضبك سوطاً واحداً فتعدَّى فتكون من العادين انتهى. {والإحسان} وهو فعل الطاعة على أعلى الوجوه، فالعدل فرض، والإحسان فضل، وهو مجاوزة النصفة إلى التحامل على النفس، لأنه ربما وقع في الفرض نقص فجبر بالنفل، وهو في التوحيد الارتقاء عن أول الدرجات، ومن أعلاه الغنى عن الأكوان، وتكون الأكوان في غيبتها عند انبساط نور الحق كالنجوم في انطماسها عند انتشار نور الشمس، وغايته الفناء حتى عن هذا الغنى، وشهود الله وحده، وهو التوحيد على الحقيقة كما في حديث أبي هريرة ﵁ المتفق عليه «الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك» وهو روح الإنسانية، ففي الجزء الثامن من الثقفيات عن عاصم بن كليب الجرمي قال:: «حدثني أبي كليب أنه شهد مع أبيه جنازة شهدها رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم، قال: وأنا غلام أعقل وأفهم، قال: فانتهى بالجنازة إلى القبر ولما يمكن لها فجعل رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم يقولسوّ ذا أو خذ ذا! قال: حتى ظن الناس أنها سنة، فالتفت إليهم فقال: أن هذا لا ينفع الميت ولا يضره، ولكن الله تعالى يحب من العامل إذا
öfken sebebiyle tek bir kırbaç dahi fazla vurup haddi aşarak haddi aşanlardan olma!» sözü bitti. {والإحسان} “ve ihsanı (iyiliği) [emreder]” o da taati en üstün vecihler üzere yapmaktır. Adalet farzdır, ihsan ise fazilettir (fazladır); o, insafı aşıp kendi nefsine karşı fedakârlıkta bulunmaktır. Çünkü bazen farzda eksiklik meydana gelir de nafile ile telafi edilir. İhsan, tevhidde ilk derecelerin üzerine yükselmektir; onun en yücesi ise masivadan (varlıklardan) müstağni olmaktır. Hakk'ın nuru yayıldığında varlıkların bu gaybubeti, güneşin nuru yayıldığında yıldızların silinip kaybolması gibidir. Onun nihayeti ise bu istiğnadan dahi fena bulup yalnızca Allah'ı müşahede etmektir. Nitekim Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anh müttefekun aleyh olan hadisinde geçen: «İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir» ifadesindeki hakiki tevhid budur. O, insanlığın ruhudur. Nitekim es-Sekafiyyât'ın sekizinci cüzünde Âsım b. Küleyb el-Cermî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Babam Küleyb bana, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem katıldığı bir cenazede babasıyla birlikte hazır bulunduğunu anlattı ve dedi ki: Ben o sırada aklı eren ve anlayan bir çocuktum. Cenaze kabre ulaştı, henüz kabir düzlenmemişti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem 'Şunu düzeltin veya şunu alın!' buyurmaya başladı. Dedi ki: Hatta insanlar bunun sünnet olduğunu sandılar. Bunun üzerine onlara dönüp şöyle buyurdu: 'Bu ölüye ne fayda verir ne de zarar; lakin Yüce Allah, bir iş yapan kimsenin
عمل أن يحسن»
yaptığı işi güzel yapmasını (ihsanla yapmasını) sever.'»
{وإيتاء ذي القربى} فإنه من الإحسان، وهو أولى الناس بالبر، وذلك جامع للاحسان في صلة الرحم.
{وإيتاء ذي القربى} “ve akrabaya vermeyi [emreder]” zira bu ihsandandır ve onlar iyiliğe en layık insanlardır. Bu da sıla-i rahimdeki ihsanı bütünüyle içine alır.
ولما أمر بالمكارم، نهى عن المساوىء والملائم فقال تعالى: {وينهى عن الفحشاء} وهي ما اشتد تقصيره عن العدل فكان ضد الإحسان {والمنكر} وهو ما قصر عن العدل في الجملة {والبغي} وهو الاستعلاء على الغير ظلماً، وقال البيضاوي في سورة الشورى: هو طلب تجاوز الاقتصاد فيما يتجزأ كمية أو كيفية. وهو من المنكر، صرح به اهتماماً، وهو أخو قطيعة الرحم ومشارك لها في تعجيل العقوبة «ما من ذنب أحرى أن يعجل الله لصاحبه العقوبة مع ما يدخر له في الآخرة من البغي وقطيعة الرحم» رواه أحمد وأبو داود والترمذي عن أبي بكرة ﵁ ورفعه، وأصل البغي الإدارة، كأنه صار بفهم هذا المعنى المحظور - المحذور عند حذف مفعوله، لأن الإنسان - لكونه مجبولاً على النقصان - لا يكاد يصلح منه إرادة، فعليه أن يكون مسلوب الاختيار، مع الملك الجبار، الواحد القهار، فتكون إرادته تابعة لإرادته، واختياره من وراء طاعته، وعن الحسن أن الخلقين
Güzel hasletleri emredince, kötülükleri ve kınanan şeyleri nehyederek şöyle buyurdu: {وينهى عن الفحشاء} “ve hayasızlıktan nehyeder” o da adaletten uzaklaşması pek şiddetli olup ihsanın zıddı olan şeydir; {والمنكر} “ve kötülükten (münkerden)” o da genel olarak adaletten noksan olan şeydir; {والبغي} “ve taşkınlık/haddi aşmaktan (bağyden).” O da başkasına zulümle üstünlük taslamaktır. Beyzâvî Şûrâ Suresi'nde şöyle demiştir: «O, nicelik veya nitelik bakımından bölünebilen şeylerde iktisadı (itidali) aşmayı talep etmektir.» Bu da münkerdendir; önemine binaen açıkça zikredilmiştir. O, sıla-i rahmi kesmenin kardeşidir ve cezanın çarçabuk gelmesinde ona ortaktır: «Allah'ın, sahibine ahirette hazırladığı [azapla] beraber dünyada cezasını çarçabuk vermesine bağyden (zulüm ve taşkınlıktan) ve akrabalık bağını koparmaktan daha layık hiçbir günah yoktur.» Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Ebû Bekre'den radıyallâhu anh merfû olarak rivayet etmiştir. Bağy kelimesinin aslı «irade»dir (istemektir). Sanki mefulü hazfedildiğinde bu yasaklanan —sakınılması gereken— mananın anlaşılmasıyla bu hale gelmiştir; zira insan —yaratılıştan noksan kılındığı için— ondan sahih bir iradenin sadır olması pek mümkün değildir. Öyleyse insana düşen; el-Melik, el-Cebbâr, el-Vâhid, el-Kahhâr olan Allah'ın huzurunda ihtiyarından soyutlanmak, iradesini O'nun iradesine tabi kılmak ve tercihini O'na itaatin ardına koymaktır. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre, [ayetin başındaki] iki ahlak
الأولين ما تركا طاعة إلا جمعاها والأخيرين ما تركا معصية إلا جمعاها.
hiçbir taati dışarıda bırakmayıp hepsini toplamış, son iki ahlak da hiçbir masiyeti dışarıda bırakmayıp hepsini toplamıştır.
ولما دعا هذا الكلام على وجازته إلى أمهات الفضائل لي هي العلم والعدل والعفة والشجاعة، وزاد من الحسن ما شاء، فإن الإحسان من ثمرات العفة، والنهي عن البغي الذي هو من ثمرات الشجاعة المذمومة إذن فيما سواه منها، ولا يقوم شيء من ذلك إلا بالعلم وكان هذا أبلغ وعظ، نبه عليه سبحانه بقوله تعالى: {يعظكم} أي يأمركم بما يرقق قلوبكم من مصاحبة ثلاثة ومجانبة ثلاثة {لعلكم تذكرون *} أي ليكون حالكم حال من يرجى تذكره، لما في ذلك من المعالي بما وهب الله من العقل، الداعي إلى كل خير، الناهي عن كل ضير، فإن كل أحد من طفل وغيره يكره أن يفعل معه شيء من هذه المنهيات، فمن كان له عقل واعتبر بعقله علم أن غيره يكره منه ما يكره هو منه، ويعلم أنه إن لم يكف عن فعل ما يكره أخوه وقع التشاجر، فيحصل الفساد المؤدي إلى خراب الأرض، هذا في الفعل مع أمثاله من المخلوقين، فكيف بالخالق بأن يصفه بما لا يليق به سبحانه، وعز اسمه، وتعالى جده، وعظم أمره! .
Bu kelam, vecizliğiyle birlikte erdemlerin esasları olan ilim, adalet, iffet ve şecaate davet edip dilediği kadar güzellik ekleyince —zira ihsan iffetin meyvelerindendir, yerilmiş şecaatin meyvelerinden olan bağyden nehyedilmesi ise şecaatin bunun dışındaki kısımlarına izin vermektir ve bunların hiçbiri ilim olmaksızın ayakta duramaz— ve bu en beliğ bir vaaz olunca, Sübhânehu buna şu buyruğuyla dikkat çekti: {يعظكم} “Size öğüt verir” yani üç şeye sarılmak ve üç şeyden sakınmak suretiyle kalplerinizi yumuşatacak şeyleri size emreder; {لعلكم تذكرون *} “iyice düşünüp tutasınız diye.” Yani durumunuz, düşünmesi umulan kimsenin durumu gibi olsun diye. Zira bunda, Allah'ın bahşettiği akıl sayesinde her hayra çağıran ve her zarardan meneden yücelikler vardır. Çünkü çocuk olsun başkası olsun her fert, kendisine bu nehyedilen şeylerden birinin yapılmasından hoşlanmaz. Aklı olan ve aklıyla ibret alan kimse, kendisinin başkasından hoşlanmadığı şeyi başkasının da kendisinden hoşlanmayacağını bilir. Ve bilir ki kardeşi hoşlanmadığı şeyi yapmaktan vazgeçmezse çekişme çıkar, bu da yeryüzünün harap olmasına yol açan bir fesat doğurur. Bu durum yaratılmış benzerleriyle olan muamelede böyle ise, yaratılmışların kusurlarını Yüce Yaratıcı'ya isnat etmek, O Sübhânehu'ya layık olmayan şeyleri O'na nitelemek nasıl olur! O'nun ismi ne yüce, şanı ne âlî, emri ne büyüktür!
ولما تقررت هذه الجمل التي جمعت - بجمعها للمأمورات والمنهيات ما تضيق عنه الدفاتر والصدور، وشهد لها المعاندون من بلغاء العرب أنها بلغت قاموس البحر وتعالت عن طوق البشر، عطف على ما أفهمه السياق - من نحو: فتذكروا أو فالزموا ما أمرتم به ونابذوا ما نهيتم عنه - بعض ما أجملته، وبدأ بما هو مع جمعه أهم وهو الوفاء بالعهد الذي يفهم منه العلماء بالله ما دل عليه العقل من الحجج القاطعة بالتوحيد وصدق الرسل ووجوب اتباعهم، فكانت أعظم العهود، ويفهم منه غيرهم ما يتعارفونه مما يجري بينهم من المواثيق، فإذا ساروا فيها بما أمر سبحانه وتحروا رضاه علماً منهم بأنه العدل، قادهم ذلك إلى رتبة الأولين فقال تعالى: {وأوفوا} أي أوقعوا الوفاء الذي لا وفاء في الحقيقة غيره {بعهد الله} أي الملك الأعلى الذي عاهدكم عليه بأدلة العقل والنقل من التوحيد وغيره من أصول الدين وفروعه
Emirleri ve nehiyleri bir araya toplamasıyla defterlerin ve sinelerin almaktan daralacağı hükümleri toplayan bu cümleler sabit olup, Arap beliğlerinin inatçıları dahi onun okyanusların derinliğine ulaştığına ve insan takatinin üstüne çıktığına şahitlik edince, siyakın hissettirdiği —«o halde düşünün yahut size emredilenlere sarılın ve nehyedildiklerinizden uzak durun» gibi— manalara mücmel bıraktığı bazı şeyleri atfetti. Ve toplayıcılığıyla birlikte en mühim olanıyla, yani ahde vefa ile başladı. Allah'ı tanıyan âlimler bundan aklın delalet ettiği tevhide, peygamberlerin doğruluğuna ve onlara tabi olmanın vacip olduğuna dair kesin delilleri anlarlar ki bunlar en büyük ahitlerdir; diğer insanlar ise bundan aralarında cereyan eden ve birbirleri arasında örf haline gelmiş sözleşmeleri anlarlar. Eğer bu sözleşmelerde Sübhânehu'nun emrettiği şekilde yürür ve bunun adalet olduğunu bilerek O'nun rızasını gözetirlerse, bu onları öncekilerin mertebesine iletir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {وأوفوا} “Ve yerine getirin” yani hakikatte kendisinden başka vefa olmayan vefayı gerçekleştirin, {بعهد الله} “Allah'ın ahdine” yani en yüce Melik'in akli ve nakli delillerle tevhid ve dinin diğer usul ve füruuna dair sizinle ahitleştiği [ahde],
{الذين يوفون بعهد الله ولا ينقضون الميثاق} [الرعد: ٢٠] {وما يضل به إلا الفاسقين الذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} [البقرة: ٢٧] {إذا عاهدتم} بتقبلكم له بإذعانكم لأمثاله من الأدلة فيما عرف من عوائدكم، وصرحتم به
{الذين يوفون بعهد الله ولا ينقضون الميثاق} [er-Ra‘d: 20] “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar”; {وما يضل به إلا الفاسقين الذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} [el-Bakara: 26-27] “O, onunla ancak fasıkları saptırır; onlar ki kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar”; {إذا عاهدتم} “antlaşma yaptığınızda” adetlerinizden bilinen delillerin benzerlerine boyun eğerek onu kabul etmenizle ve
عند شدائدكم {ثم إذا مسكم الضر فإليه تجأرون} ثم عطف عليه ما هو من جنسه وأخص منه فقال تعالى: {ولا تنقضوا الأيمان} واحترز عن لغو اليمين بقوله تعالى: {بعد توكيدها} وحذف الجار لأن المنهي عنه إنما هو استغراق زمان البعد بالنقض، وذلك لا يكون إلا بالكذب الشامل له كله، بعضه بالقوة وبعضه بالفعل، ولعله جمع إشارة إلى أن المذموم استهانتها من غير توقف على كفارة، لأن من فعل ذلك ولو في واحدة كان فاعلاً ذلك في الجميع، بخلاف من ينقض ما نقضه خير بالكفارة فإنه ناقض للبعض لا للكل، لأنه دائر مع الخير والأول دائر مع الهوى؛ ثم حذرهم من النقض بأنه مطلع قادر، فقال تعالى مقبحاً حالهم إذ ذاك: {وقد جعلتم الله} أي الذي له العظمة كلها {عليكم كفيلاً} أي شاهداً ورقيباً.
sıkıntılarınız anında açıkça ikrar ettiğiniz üzere: {ثم إذا مسكم الضر فإليه تجأرون} “Sonra size bir darlık dokunduğu zaman hemen yalnızca O'na yalvarırsınız”. Sonra onun cinsinden ve ondan daha özel olanı ona atfederek şöyle buyurdu: {ولا تنقضوا الأيمان} “ve yeminleri bozmayın”. {بعد توكيدها} “onları pekiştirdikten sonra” buyurarak lağv (hükümsüz) yeminden sakındırdı. Cer edatını hazfetti; zira nehyedilen şey, sonrasındaki zamanın tamamını bozmakla doldurmaktır. Bu da ancak bir kısmı bilkuvve, bir kısmı bilfiil olmak üzere tamamını kapsayan bir yalanla olur. Çoğul getirilmesi, kefarete bakılmaksızın yemini hafife almanın yerildiğine işaret etmek içindir; çünkü bunu tek bir yeminde dahi yapan kimse, hepsinde yapmış gibi olur. Bozduğu yemini kefaretle telafi eden kimse ise bundan farklıdır; zira o tamamını değil bir kısmını bozmuştur, çünkü o hayırla beraber döner, birinci kimse ise hevasıyla döner. Sonra onların her halini görüp gözeten ve güç yetiren olduğunu bildirerek onları yeminleri bozmaktan sakındırdı ve o andaki hallerini çirkin göstererek şöyle buyurdu: {وقد جعلتم الله} “oysa Allah'ı kılmıştınız” yani bütün azamete sahip olanı, {عليكم كفيلاً} “üzerinize kefil.” Yani şahit ve gözetleyici.
ولما كان من شأن الرقيب حفظ أحوال من يراقبه، قال تعالى مرغباً مرهباً: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {يعلم ما تفعلون *} فلم تفعلوا شيئاً إلا بمشيئته وقدرته، فكانت كفالته مجعولة بهذا الاعتبار وإن لم يصرح بالجعل، فمتى نقضتم فعل بكم فعل الكفيل القادر
Gözetleyicinin şanından olan şey kendisini gözetlediği kimsenin hallerini korumak olduğundan, teşvik ve korkutma amacıyla şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan, {يعلم ما تفعلون *} “yaptıklarınızı bilir.” Siz hiçbir şeyi O'nun meşieti ve kudreti olmaksızın yapamazsınız; dolayısıyla açıkça kılınmamış olsa bile O'nun kefaleti bu itibarla kılınmıştır. Ne zaman bozarsanız, borcunu geciktiren kefil olunan kimseye karşı hakkı alma ve cezalandırma hususunda muktedir olan kefilin muamelesi gibi
بالمكفول المماطل من أحد الحق والعقوبة.
size muamele edilir.
ولما أمر بالوفاء ونهى عن النقض، شرع في تأكيد وجوب الوفاء وتحريم النقض وتقبيحه تنفيراً منه فقال تعالى: {ولا تكونوا} أي في نقضكم لهذا الأمر المعنوي {كالتي نقضت غزلها} ولما كان النقض لم يستغرق زمان البعد، قال تعالى: {من بعد قوة} عظيمة حصلت له {أنكاثاً} أي أنقاضاً، جمع نكث وهو كل شيء نقض بعد الفتل سواء كان حبلاً أو غزلاً، فهو مصدر مجموع من نقضت لأنه بمعنى نكثت، قال في القاموس: النكث - بالكسر أن تنقض أخلاق الأكسية لتغزل ثانية. فيكون مثل جلست قعوداً، أي فتكونوا بفعلكم ذلك كهذه المرأة التي ضربتم المثل بها في الخرق مع ادعائكم أنه يضرب بأدناكم المثل في العقل، ثم وصل بذلك ما يعرف أنهم أسفه من تلك المرأة بسبب أن ضررها لا يتعداها، وأما الضرر بفعلهم فإنه مفسد لذات البين فقال تعالى: {تتخذون}
Vefayı emredip bozmayı nehyedince, vefanın vacip olduğunu, bozmanın haram ve çirkin olduğunu pekiştirmeye ve bundan nefret ettirmeye başlayarak şöyle buyurdu: {ولا تكونوا} “Ve olmayın” yani bu manevi emri bozmanız hususunda, {كالتي نقضت غزلها} “ipliğini bozan [kadın] gibi”. Bozma eylemi sonrasındaki bütün zamanı kapsamadığı için şöyle buyurdu: {من بعد قوة} “sağlamlaştırdıktan sonra” kendisine hasıl olan büyük bir kuvvetten sonra, {أنكاثاً} “çözüp çözüp [dağıtan kadın gibi].” Yani parçalar halinde; «nekes»in (نَكَث) çoğuludur ki o da ister ip olsun ister bükülmüş yün, büküldükten sonra çözülen her şeydir. Dolayısıyla «nakadat» fiilinden getirilmiş bir çoğul masdardır; çünkü o «nekeset» manasındadır. el-Kâmûs'ta şöyle denir: «en-Niks (النِّكْث) —kesre ile— elbiselerin eskilerini tekrar eğirmek için sökmektir.» Bu durumda «oturdum oturarak» (جلست قعوداً) kabilindendir. Yani siz bu fiilinizle, en aşağınızla dahi akılda darbımesel yapıldığını iddia etmenize rağmen, ahmaklıkta kendisiyle darbımesel yapılan bu kadın gibi olursunuz. Sonra, o kadının zararının kendisini aşmaması, onların fiilindeki zararın ise aralarındaki bağı ifsât etmesi sebebiyle o kadından daha sefih olduklarını bildiren hususu buna bağlayarak şöyle buyurdu: {تتخذون} “Kılmaktasınız”
أي بتكليف الفطرة الأولى ضد ما تدعو إليه من الوفاء {أيمانكم دخلاً} أي فيضمحل كونها أيماناً إلى كونها ذريعة إلى الفساد بالخداع والغرور {بينكم} من حيث إن المحلوف له يطمئن فيفجأه الضرر، ولو كان على حذر لما نيل منه ولا جسر عليه، وكل ما أدخل في الشيء على فساد فهو دخل {إن} أي تفعلون ذلك بسب أن {تكون أمة} أي وهي الخادعة أو المخدوعة لأجل سلامتها {هي} أي خاصة {أربى} أي أزيد وأعلى {من أمة} في القوة أو العدد، فإذا وجدت نفاداً لزيادتها غدرت.
yani asli fıtratı davet ettiği vefanın zıddıyla mükellef kılarak, {أيمانكم دخلاً} “yeminlerinizi bir fesat aracı” yani yemin olma vasfını yitirip aldatma ve kandırma yoluyla fesada bir vesile haline getirerek, {بينكم} “aranızda” şu bakımdan ki: Kendisine yemin edilen kimse güvenir ve aniden zarara uğrar; şayet tetikte olsaydı ne ona ulaşılabilir ne de ona cüret edilebilirdi. Fesat kastıyla bir şeye sokulan her şey «dehal»dir (دخَل). {إن} “... diye” yani bunu şu sebeple yapıyorsunuz: {تكون أمة} “bir topluluğun olması” yani selameti için aldatan veya aldatılan [topluluğun], {هي} “kendisi” yani özellikle, {أربى} “daha çok (daha üstün)” yani daha fazla ve daha üstün, {من أمة} “diğer bir topluluktan” kuvvet veya sayı bakımından; nitekim fazlalığını geçerli kılacak bir yol bulduğunda hıyanet eder.
ولما عظم عليهم النقض، وبين أن من أسبابه الزيادة، حذرهم غوائل البطر فقال تعالى: {إنما يبلوكم} أي يختبركم {الله} أي الذي له الأمر كله {به} أي يعاملكم معاملة المختبر بالأيمان والزيادة ليظهر للناس تمسككم بالوفاء أو انخلاعكم منه اعتماداً على كثرة أنصاركم وقلة أنصار من نقضتم عهده من المؤمنين «أو غيرهم» مع قدرته سبحانه على ما يريد، فيوشك أن يعاقب بالمخالفة فيضعف القوي ويقلل
Ahdi bozmanın vebalini onlara büyütüp bunun sebeplerinden birinin [sayıca] fazlalık olduğunu açıklayınca, onları şımarıklığın tehlikelerinden sakındırarak şöyle buyurdu: {إنما يبلوكم} “Sizi ancak imtihan etmektedir” yani dener, {الله} “Allah” yani bütün emir O'na ait olan, {به} “bununla” yani O, dilediği şeye kadir olmasıyla birlikte, yardımcılarınızın çokluğuna ve ahdini bozduğunuz müminlerin yahut başkalarının yardımcılarının azlığına güvenerek vefaya sarılmanızı veya ondan sıyrılmanızı insanlara göstermek için yeminlerle ve fazlalıkla sizi imtihan eden birinin muamelesiyle muamele eder. Muhalefet sebebiyle cezalandırması pek yakındır; böylece güçlüyü zayıflatır ve çoğunu
الكثير {وليبينن لكم} أي إذا تجلى لفصل القضاء {يوم القيامة} مع هذا كله {ما كنتم} أي بجبلاتكم {فيه تختلفون *} فاحذروا يوم العرض على ملك الملوك بحضرة الرؤساء والملوك وجميع المعبودات والكل بحضرته الشماء داخرون، ولديه صاغرون، ومن نوقش الحساب يهلك.
azaltır. {وليبينن لكم} “Ve size elbette açıklayacaktır” yani hükmü fasletmek için tecelli ettiğinde, {يوم القيامة} “kıyamet günü” bütün bunlarla beraber, {ما كنتم} “o şeyleri ki” yani fıtratınız gereği, {فيه تختلفون *} “onda ihtilaf edip duruyordunuz.” Öyleyse reislerin, kralların ve tüm tapınılanların huzurunda mülkün Melik'ine arz olunacağınız günden sakının! Hepsi O'nun yüce huzurunda boyun bükmüş, O'nun katında küçülmüşlerdir; hesabı inceden inceye sorgulanan ise helak olur.
ولما أمر ونهى، وخوف من العذاب في القيامة، وكان ربما ظن من لا علم له - وهم الأكثر - من كثرة التصريح بالحوالة على القيامة نقص القدرة في هذه الدار، صرح بنفي ذلك بقوله تعالى: {ولو شاء الله} أي الملك الأعلى الذي لا أمر لأحد معه، أن يجعلكم أمة واحدة لا خلاف بينكم في أصول الدين ولا فروعه {لجعلكم أمة واحدة} متفقة على أمر واحد لا تؤم غيره، منفياً عنها أسباب الخلاف {ولكن} لم يشأ ذلك وشاء اختلافكم، فهو {يضل من يشاء} عدلاً منه، لأنه تام الملك عام الملك ولو كان الذي أضله على أحسن الحالات {ويهدي} بفضله {من يشاء} ولو كان على أخس الأحوال،
Emredip nehyedince ve kıyametteki azapla korkutunca, ilmi olmayanların —ki onlar çoğunluktur— işin kıyamete havale edilmesinin çokluğundan bu dünyada kudretin noksan olduğunu zannetmeleri muhtemel olduğundan, bunu açıkça nefyederek şöyle buyurdu: {ولو شاء الله} “Ve eğer Allah dileseydi” yani kendisiyle beraber hiç kimsenin yetkisi bulunmayan en yüce Melik, sizi dinin usulünde ve füruunda aranızda ihtilaf bulunmayan tek bir ümmet kılmayı [dileseydi], {لجعلكم أمة واحدة} “elbette sizi tek bir ümmet yapardı” O'ndan başkasına yönelmeyen, ihtilaf sebeplerinden arındırılmış, tek bir mesele üzerinde ittifak etmiş [bir ümmet yapardı]. {ولكن} “Fakat” bunu dilemedi, sizin ihtilaf etmenizi diledi; bu sebeple O, {يضل من يشاء} “dilediğini saptırır” bir adalet olarak; zira O mülkü tam, hâkimiyeti umumi olandır; saptırdığı kimse en güzel haller üzere olsa bile. {ويهدي} “ve hidayete erdirir” lütfuyla, {من يشاء} “dilediğini” en aşağı haller üzere olsa bile.
فبذلك يكونون مختلفين في المقاصد، يؤم هذا غير ما يؤمه هذا، فيأتي الخلاف مع تأدية العقل إلى أن الاجتماع خير من الافتراق فالاختلاف مع هذا من قدرته الباهرة.
Böylece hedeflerinde farklı olurlar; bu kimse ötekinin yöneldiğinden başkasına yönelir. Aklın toplanmanın ayrılıktan hayırlı olduğuna iletmesine rağmen ihtilaf meydana gelir; binaenaleyh buna rağmen ihtilafın bulunması O'nun ezici kudretindendir.
ولما تقرر بهذا أن الكل فعله وحده فلا فعل لغيره أصلاً، كان ربما أوقع في الوهم أنه لا حرج على أحد في شيء يفعله بين أن السؤال يكون عن المباشرة ظاهراً على ما يتعارف الناس في إسناد الفعل إلى من ظهر اكتسابه له، فقال تعالى مرغباً مرهباً مؤكداً لإنكارهم البعث عما ينشأ عنه: {ولتسئلن عما كنتم} أي كوناً أنتم مجبولون عليه {تعلمون *} وإن دق، فيجازي كلاًّ منكم على عمله وإن كان غنياً عن السؤال، فهو بكل شيء عليم.
Bununla her şeyin yalnızca O'nun fiili olduğu ve başkası için hiçbir fiilin bulunmadığı sabit olunca, hiç kimseye yaptığı hiçbir şeyde sorumluluk olmadığı vehmine yol açabileceğinden, insanların fiili kazandığı açıkça görülen kimseye isnat etmedeki örfüne göre sorgulamanın bizzat işlenen amellerden olacağını beyan etti. Dirilişi ve ondan doğacak şeyleri inkâr etmeleri sebebiyle teşvik ederek, korkutarak ve tekit ederek şöyle buyurdu: {ولتسئلن عما كنتم} “ve elbette sorulacaksınız o şeylerden ki” yani fıtratınız üzere işlediğiniz şeylerden, {تعلمون *} “yapıyordunuz (biliyordunuz).” İnce ve gizli olsa bile. Böylece her birinize amelinin karşılığını verir; O sorgulamaktan müstağni olsa da O her şeyi hakkıyla bilendir.
ولما بين أن الكذب وما جر إليه أقبح القبائح، وأبعد الأشياء عن المكارم، وكان من أعظم أسباب الخلاف، فكان أمره جديراً بالتأكيد، أعاد الزجر عنه بأبلغ مما مضى بصريح النهي مرهباً مما يترتب على ذلك، فقال معبراً بالافتعال إشارة إلى أن ذلك لا يفعل
Yalanın ve onun sürüklediği şeylerin en çirkin kötülüklerden, faziletlerden en uzak şeylerden olduğunu ve ihtilafın en büyük sebeplerinden bulunduğunu, dolayısıyla bu meselenin tekit edilmeye layık olduğunu beyan edince, bundan doğacak neticelerle korkutarak sarih bir nehiy ile öncekinden daha beliğ bir şekilde bundan sakındırmayı tekrarladı. Ve nefsin şiddetli bir zorlaması olmadan
إلا بعلاج شديد من النفس لأن الفطرة السليمة يشتد نفارها منه: {ولا تتخذوا أيمانكم دخلاً} أي فساداً ومكراً وداء وخديعة {بينكم} أي في داخل عقولكم وأجسامكم {فتزل} أي فيكون ذلك سبباً لأن تزل {قدم} هي في غاية العظمة بسبب الثبات {بعد ثبوتها} عن مركزها الذي كانت به من دين أو دنيا، فلا يصير لها قرار فتسقط عن مرتبتها، وزلل القدم تقوله العرب لكل ساقط في ورطة بعد سلامة {وتذوقوا السوء} مع تلك الزلزلة {بما صددتم} أي أنفسكم ومنعتم غيركم بأيمانكم التي أردتم بها الإفساد لإخفاء الحق {عن سبيل الله} أي الملك الأعلى، يتجدد لكم هذا الفعل ما دمتم على هذا الوصف {ولكم} مع ذلك {عذاب عظيم} ثابت غير منفك إذا متم على ذلك.
bunun yapılmayacağına —zira selim fıtrat bundan şiddetle nefret eder— işaret etmek üzere ifti'âl kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ولا تتخذوا أيمانكم دخلاً} “Ve yeminlerinizi bir fesat, hile, dert ve aldatma aracı edinmeyin” {بينكم} “aranızda” yani akıllarınızın ve bedenlerinizin dahilinde, {فتزل} “sonra kayar” yani bu durum kaymaya sebep olur, {قدم} “ayak” sebatı sebebiyle son derece sağlam olan [ayak], {بعد ثبوتها} “sağlam basışından sonra” dinden veya dünyadan üzerinde bulunduğu merkezinden kayar da onun için bir karar yeri kalmaz ve mertebesinden düşer. Ayak kayması, Arapların selametten sonra bir felakete düşen herkes için kullandığı bir ifadedir; {وتذوقوا السوء} “ve kötülüğü tadarsınız” o sarsıntı ile beraber, {بما صددتم} “alıkoymanız sebebiyle” yani hakkı gizlemek için fesat çıkarmayı murat ettiğiniz yeminlerinizle kendi nefislerinizi alıkoymanız ve başkalarını men etmeniz sebebiyle, {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan” yani en yüce Melik'in [yolundan]; bu vasıf üzere kaldığınız müddetçe bu fiil sizin için yenilenir; {ولكم} “ve sizin için vardır” bununla beraber, {عذاب عظيم} “büyük bir azap.” Bunun üzerine öldüğünüz takdirde sabit ve ayrılmaz olan [bir azap].
ولما كان هذا خاصاً بالأيمان، أتبعه النهي عن الخيانة في عموم العهد تأكيداً بعد تأكيد للدلالة على عظيم النقض فقال تعالى: {ولا تشتروا} أي تكلفوا أنفسكم لجاجاً وتركاً للنظر في
Bu durum yeminlere mahsus olunca, ahdi bozmanın büyüklüğünü göstermek üzere tekitten sonra tekit kabilinden genel olarak ahitte hıyanet etmeyi nehyetmeyi buna ekledi ve şöyle buyurdu: {ولا تشتروا} “Ve satmayın (değişmeyin)” yani inatlaşarak ve akıbetleri
العواقب أن تأخذوا وتستبدلوا {بعهد الله} أي الذي له الكمال كله {ثمناً قليلاً} أي من حطام الدنيا وإن كنتم ترونه كثيراً، ثم علل قلته بقوله تعالى: {إنما عند الله} أي الذي له الجلال والإكرام من ثواب الدارين {هو خير لكم} ولا يعدل عن الخير إلى ما دونه إلا لجوج ناقص العقل؛ ثم شرط علم خيريته بكونهم من ذوي العلم فقال تعالى: {إن كنتم} أي بجبلاتكم {تعلمون *} أي ممن يتجدد له علم ولم تكونوا في عداد البهائم، فصار العهد الشامل للأيمان مبدوءاً في هذه الآيات بالأمر بالوفاء به ومختوماً بالنهي عن نقضه، والأيمان التي هي أخص منه وسط بين الأمر والنهي المتعلقين به، فصار الحث عليها على غاية من التأكيد عظيمة ورتبة من التوثيق جليلة، ثم بين خيريته وكثرته بقوله تعالى على سبيل التعليل: {ما عندكم} أي من أعراض الدنيا، وهو الذي تتعاطونه بطباعكم {ينفد} أي يفنى، فصاحبه منغص العيش أشد ما يكون به اغتباطاً بانقطاعه أو بتجويز انقطاعه إن كان في عداد من يعلم {وما عند الله} أي الذي
düşünmeyi terk ederek nefislerinize alıp değiştirmeyi yüklemeyin, {بعهد الله} “Allah'ın ahdini” yani bütün kemale sahip olanın [ahdini], {ثمناً قليلاً} “az bir pahaya” yani siz çok görseniz bile dünya metaından [az bir pahaya]. Sonra onun azlığını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنما عند الله} “Şüphesiz Allah katında olan” yani celal ve ikram sahibi katında bulunan iki cihan sevabı, {هو خير لكم} “sizin için daha hayırlıdır”. Hayırdan başkasına ancak inatçı ve aklı kıt kimse yönelir. Sonra onun hayırlı olduğunu bilmeyi onların ilim sahibi olmaları şartına bağlayarak şöyle buyurdu: {إن كنتم} “eğer siz” yani fıtratınız gereği, {تعلمون *} “biliyorsanız.” Yani kendisinde ilim yenilenen kimselerden iseniz ve hayvanlar zümresinde değilseniz. Böylece yeminleri de içine alan ahit, bu ayetlerde ona vefa gösterme emriyle başlayıp onu bozma nehyiyle hitama ermiş; ondan daha özel olan yeminler ise onunla ilgili emir ve nehyin ortasında yer almıştır. Böylece ona teşvik son derece büyük bir tekit ve pek yüce bir pekiştirme mertebesine ulaşmıştır. Sonra onun hayırlı ve çok olduğunu ta'lil yoluyla şu buyruğuyla beyan etti: {ما عندكم} “Sizin yanınızda olan” yani dünya arazından fıtratınızla meşgul olduğunuz şeyler, {ينفد} “tükenir” yani yok olur; dolayısıyla sahibi, şayet bilenler zümresinde ise, onun kesilmesinden veya kesilme ihtimalinden ötürü en çok sevindiği anda bile hayatı zehir olur. {وما عند الله} “Allah katında olan ise” yani
له الأمر كله من الثواب {باق} فليؤتينكم منه إن ثبتم على عهده؛ ثم لوح بما في ذلك من المشقة عطفاً على هذا المقدر فقال تعالى مؤكداً لأجل تكذيب المكذبين: {ولنجزين} أي الله - على قراءة الجماعة بالياء ونحن - على قراءة ابن كثير وعاصم بالنون التفاتاً إلى التكلم للتعظيم {الذين صبروا} على الوفاء بما يرضيه من الأوامر والنواهي {أجرهم} ولما كان كرماء الملوك يوفون الأجور بحسب الأعمال من الأحسن وما دونه، أخبر بأنه يعمد إلى الأحسن فيرفع الكل إليه ويسوي الأدون به فقال: {بأحسن ما كانوا} أي كوناً هو جبلة لهم {يعملون *} .
bütün emir kendisine ait olan [Allah katındaki sevap], {باق} “bakidir (kalıcıdır).” Eğer O'nun ahdi üzerinde sebat ederseniz size ondan elbette verecektir. Sonra bu takdir edilene atfen bundaki meşakkate işaret ederek, yalanlayanların yalanlaması sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {ولنجزين} “Ve elbette karşılığını vereceğiz” —cemaat kıraatinde ya ile (لَيَجْزِيَنَّ) «Allah karşılığını verecektir», İbn Kesîr ve Âsım kıraatinde ise tazim için mütekellime iltifat ile nûn ile (لَنَجْزِيَنَّ) «biz karşılığını vereceğiz» manasındadır— {الذين صبروا} “sabredenlere” O'nu razı edecek emir ve nehiylere vefa gösterme hususunda [sabredenlere], {أجرهم} “mükâfatlarını”. Cömert melikler mükâfatları amellerin en güzeline ve daha aşağısına göre tastamam verdikleri için, O en güzeline yönelip hepsini ona yükselteceğini ve daha aşağı olanı ona eşitleyeceğini haber vererek şöyle buyurdu: {بأحسن ما كانوا} “en güzeliyle o şeylerin ki” yani fıtri bir hal olarak, {يعملون *} “yapıyorlardı.”
ولما وعد بعد أن توعد، أتبعه ما يبين أن ذلك لا يخص شريفاً ولا وضيعاً، وإنما هو دائر مع الوصف الذي رمز إليه فيما مضى بالعدل تارة، وبالعهد أخرى، وهو الإيمان، فقال تعالى جواباً لمن كأنه قال: هذا خاص بأحد دون أحد، مرغباً في عموم شرائع الإسلام: {من عمل صالحاً} ولما كانت عامة، وكانت ربما خصت الذكور، بين المراد من عمومها بقوله تعالى: {من ذكر أو أنثى} فعم ثم قيد مشيراً بالإفراد إلى قلة الراسخين
Tehdit ettikten sonra vaatte bulununca, bunun ne şerefli ne de sıradan kimseye mahsus olmadığını, aksine daha önce bazen adalet bazen de ahit kelimesiyle remzedilen vasıf olan iman ile döndüğünü beyan eden hususu buna ekledi. «Bu başkasına değil de bir kimseye mi mahsustur?» diyene bir cevap olarak ve İslam'ın bütün şeriatlarına teşvik ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من عمل صالحاً} “Kim salih bir amel işlerse”. Bu ifade genel olup yalnızca erkeklere mahsus zannedilebileceği için genelliğin muradını şu buyruğuyla açıkladı: {من ذكر أو أنثى} “erkek veya kadından”. Böylece genelledi, sonra [küfürde değil imanda] kökleşenlerin azlığına müfret sigayla işaret ederek kayıtlayıp
بقوله تعالى: {وهو مؤمن} .
şöyle buyurdu: {وهو مؤمن} “ve o bir mümin olarak”.
ولما كان الإنسان كلما علا في درج الإيمان، كان جديراً بالبلاء والامتحان، بين تعالى أن ذلك لا ينافي سعادته، ولذلك أكد قوله: {فلنحيينه} دفعاً لما يتوهمه المستدرجون بما يعجل لهم طيباتهم في الحياة الدنيا {حياة طيبة} أي في الدنيا بما نؤتيه من ثبات القدم، وطهارة الشيم {ولنجزينهم} كلهم {أجرهم} في الدنيا والآخرة {بأحسن ما كانوا} أي كوناً جبلياً {يعملون *} قال العلماء ﵃: المطيع في عيشه هنيئة، إن كان موسراً فلا كلام فيه، وإن كان معسراً فبالقناعة والرضى بحكم النفس المطمئنة، والفاجر بالعكس، إن كان معسراً فواضح، وإن كان موسراً فحرصه لا يدعه يتهنأ فهو لا يزال في عيشة ضنك.
İnsan iman basamaklarında yükseldikçe bela ve imtihana daha layık olduğundan, Yüce Allah bunun onun saadetine mani olmadığını beyan etti. Bu sebeple, dünya hayatında kendilerine güzellikleri peşin verilerek istidraca uğratılan kimselerin vehmettiği şeyi defetmek için şu sözünü tekit etti: {فلنحيينه} “elbette onu yaşatırız” {حياة طيبة} “güzel bir hayatla” yani dünyada ona bahşedeceğimiz sebatkârlık ve ahlak temizliği ile; {ولنجزينهم} “ve elbette onlara karşılıklarını veririz” hepsine, {أجرهم} “mükâfatlarını” dünyada ve ahirette, {بأحسن ما كانوا} “en güzeliyle o şeylerin ki” yani fıtri bir hal olarak, {يعملون *} “yapıyorlardı.” Âlimler rahmetullâhi aleyhim şöyle demiştir: İtaat ehlinin hayatı hoştur; şayet zengin ise bunda söz yoktur; şayet fakir ise mutmain nefsin hükmüyle kanaat ve rıza iledir. Günahkâr ise bunun aksinedir; şayet fakir ise durum açıktır, zengin ise hırsı onun hayatı tatmasına izin vermez ve o daima dar bir geçim içindedir.
ولما تقررت هذه الأحكام على هذه الوجوه الجليلة، وأشارت بحسن ألفاظها وشرف سياقها إلى أغراض هي مع جلالتها غامضة دقيقة، فلاح بذلك أن القرآن تبيان لكل شيء في حق من سلم من غوائل الهوى وحبائل الشيطان، وختم ذلك بالحث على العمل الصالح، وكان القرآن تلاوة وتفكراً وعملاً بما ضمن
Bu hükümler bu yüce vecihler üzere sabit olup güzel lafızları ve şerefli siyakıyla yüceliğiyle birlikte kapalı ve ince olan gayelere işaret edince; Kur'an'ın hevanın tehlikelerinden ve şeytanın tuzaklarından salim olan kimse hakkında her şeyi açıklayıcı olduğu apaçık ortaya çıktı. Ve bu, salih amel işlemeye teşvikle nihayete erdirildi. Kur'an tilaveti, tefekkürü ve içerdiği şeylerle amel edilmesi
أجل الأعمال الصالحة، تسبب عن ذلك الأمر بأنه إذا قرىء هذا القرآن المنزل على مثل تلك الأساليب الفائقة يستعاذ من الشيطان لئلا يحول بوساوسه بين القارىء وبين مثل تلك الأغراض والعمل بها، وحاصله الحث على التدبر وصرف جميع الفكر إلى التفهم والالتجاء إليه تعالى في كل عمل صالح لئلا يفسده الشيطان بوساوسه، أو يحول بين الفهم وبينه، بياناً لقدر الأعمال الصالحة، وحثاً على الإخلاص فيها وتشمير الذيل عند قصدها، لا سيما أفعال القلوب التي هي أغلب ما تقدم هنا، فقال تعالى مخاطباً لأشرف خلقه ليفهم غيره من باب الأولى فيكون أبلغ في حثه وأدعى إلى اتباعه: {فإذا قرأت} أي أردت أن تقرأ مثل {وكم من قرية أهلكناها فجاءها بأسنا} [الأعراف: ٤] {القرآن} الذي هو قوام العمل الصالح والداعي إليه والحاث عليه، مع كونه تبياناً لكل شيء، وهو اسم جنس يشمل القليل منه والكثير {فاستعذ} أي إن شئت جهراً وإن شئت سراً؛ قال الإمام الشافعي: والإسرار أولى في الصلاة، وفي قول: يجهر كما يفعل خارج الصلاة. {بالله} أي سل الذي له الكمال كله أن يعيذك {من الشيطان} أي المحترق باللعنة {الرجيم *} أي المطرود عن الرحمة من أن يصدك بوساوسه عن اتباعه، فإنه لا عائق
en yüce salih amellerden olduğu için, bu eşsiz üsluplar üzere indirilen bu Kur'an okunduğu zaman, şeytan vesveseleriyle okuyucu ile bu gayeler ve onlarla amel etme arasına girmesin diye şeytandan sığınma emri bundan neşet etti. Bunun özeti; tefekküre teşvik etmek, bütün fikri anlamaya hasretmek ve şeytan vesveseleriyle onu ifsat etmesin yahut anlama ile onun arasına girmesin diye her salih amelde Yüce Allah'a sığınmaktır. Bu da salih amellerin kadrini beyan etmek, onlarda ihlaslı olmaya ve onlara yönelirken paçaları sıvamaya teşvik içindir; bilhassa burada daha önce geçenlerin çoğunu oluşturan kalp amellerinde. Yüce Allah, başkalarının evleviyet yoluyla anlaması, böylece teşvikte daha beliğ ve uymaya daha çok sevk edici olması için yaratılmışların en şereflisine hitap ederek şöyle buyurdu: {فإذا قرأت} “Okuduğun zaman” yani {وكم من قرية أهلكناها فجاءها بأسنا} [el-A‘râf: 4] “Nice memleketleri helak ettik de azabımız onlara geldi” ayetinde olduğu gibi okumak istediğin zaman, {القرآن} “Kur'an'ı” ki o, her şeyi açıklayıcı olmasıyla birlikte salih amelin direği, ona çağıranı ve teşvik edenidir; azını da çoğunu da kapsayan bir cins ismidir; {فاستعذ} “hemen sığın” yani dilersen aşikâr dilersen gizlice; İmam Şâfiî şöyle demiştir: «Namazda gizli okumak daha evladır; bir görüşe göre ise namaz dışında yapıldığı gibi aşikâr yapılır.» {بالله} “Allah'a” yani bütün kemale sahip olandan seni korumasını iste, {من الشيطان} “şeytandan” yani lanetle yanmış olan, {الرجيم *} “kovulmuş (racim olan).” Yani vesveseleriyle seni ona uymaktan alıkoymasından rahmetten kovulmuş olandan [Allah'a sığın]. Zira O'nun güzel üsluplarına
عن الإذعان، لأساليبه الحسان، إلا خذلان الرحمن، بوساوس الشيطان، فقل: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم، لأن ذلك أوفق للقرآن، وقد ورد به بعض الأخبار عن عبد الله بن مسعود ﵁ مرفوعاً وهو المشهور ونص عليه الإمام الشافعي ﵁، والصارف لهذا الأمر عن الوجوب أحاديث كثيرة فيها القراءة بدون ذكر تعوذ كحديث البخاري وغيره «عن أبي سعيد بن المعلى ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال له ما منعك أن تجيبني؟ قال: كنت أصلي، قال: ألم يقل الله: {استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم} [الأنفال: ٢٤] ثم قال: لأعلمنك سورة هي أعظم سورة في القرآن {الحمد لله رب العالمين} » وفي رواية الموطأ «أنه صلى الله عليه وعلى آله وسلم نادى أبياً وأنه قال: كيف تقرأ إذا افتتحت الصلاة؟ قال أبي: فقرأت {الحمد لله رب العالمين} حتى أتيت على آخرها»
boyun eğmekten alıkoyan hiçbir engel yoktur; ancak şeytanın vesveseleri sebebiyle Rahmân'ın yardımsız bırakması müstesnadır. Öyleyse «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de; zira bu Kur'an'a en uygun olanıdır. Nitekim Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh merfû olarak bazı rivayetlerde bu şekilde nakledilmiştir ki meşhur olan budur ve İmam Şâfiî radıyallâhu anh bunu açıkça belirtmiştir. Bu emri vücubdan çeviren şey ise, Buhârî ve diğerlerinin Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan radıyallâhu anh rivayet ettiği gibi taavvüz zikredilmeksizin okumanın yer aldığı pek çok hadistir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem ona: 'Seni bana cevap vermekten alıkoyan neydi?' buyurdu. O da: 'Namaz kılıyordum' dedi. [Efendimiz]: 'Allah {استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم} [el-Enfâl: 24] “Allah ve Resûlü sizi çağırdığı zaman icabet edin” buyurmadı mı?' dedi. Sonra: 'Sana Kur'an'daki en büyük sureyi öğreteceğim: {الحمد لله رب العالمين} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”' buyurdu.» Muvatta' rivayetinde ise: «O sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem Übeyy'e seslendi ve: 'Namaza başladığında nasıl okursun?' buyurdu. Übeyy dedi ki: Ben de sonuna kadar {الحمد لله رب العالمين} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” suresini okudum» şeklinde geçmektedir.
ومن طالع كتابي «مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور» رأى مثل هذا أحاديث جداً من أحسنها حديث
Benim «Mesâıdü'n-Nazar li'l-İşrâf alâ Makâsıdi's-Suver» adlı kitabımı mütalaa eden kimse bunun gibi pek çok hadis görür ki bunların en güzellerinden biri
نزول سورة الكوثر، وقيل: التعوذ بعد القراءة لظاهر الآية، وختام القرآن بالمعوذتين موافق لهذا القول بالنسبة إلى الحال، والقول الأول الصحيح بالنسبة إلى ما ندب إليه المرتحل من قراءة الفاتحة وأول البقرة.
Kevser Suresi'nin inişi hadisidir. Ayetin zahirine göre sığınmanın (taavvüzün) okumadan sonra olduğu da söylenmiştir; Kur'an'ın Muavvizeteyn ile nihayete ermesi duruma göre bu görüşe uygundur. Birinci görüş ise yolcunun Fatiha'yı ve Bakara'nın başını okumasının mendup olması bakımından sahih olandır.
ولما كان ذلك ربما هو أوهم تعظيمه، نفى ذلك بقوله جواباً لمن كأنه قال: هل له سلطان؟ : {إنه ليس له سلطان} أي بحيث لا يقدر المسلط عليه على الانفكاك عنه {على الذين ءامنوا} بتوفيق ربهم لهم {وعلى ربهم} أي وحده {يتوكلون *} ويجوز أن يكون المعنى أنه لما تقرر في الأذهان أنه لا نجاة من الشيطان، لأنه سلط علينا بأنه يرانا من حيث لا نراه ويجري فينا مجرى الدم، وكانت فائدة الاستعاذة الإعاذة، أشير إلى حصولها بقوله على سبيل التعليل «إنه» أي استعذ بالله يعذك منه، لأنه ليس له سلطان على الذين آمنوا بالله ليردهم كلهم عما
Bu durum onun büyüklüğünü vehmettirebileceği için, sanki «Onun bir hâkimiyeti var mıdır?» diyene bir cevap olarak şu sözüyle bunu nefyetti: {إنه ليس له سلطان} “Gerçek şu ki, onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” yani kendisine musallat olunan kimsenin ondan kurtulamayacağı şekilde [bir hâkimiyeti yoktur], {على الذين ءامنوا} “iman edenler üzerinde” Rablerinin kendilerine tevfik vermesiyle, {وعلى ربهم} “ve Rablerine” yani yalnızca O'na, {يتوكلون *} “tevekkül ederler.” Mananın şöyle olması da caizdir: Zihinlerde şeytandan kurtuluş olmadığı, zira bizi görmediğimiz yerden görmesi ve içimizde kan gibi dolaşması suretiyle bize musallat kılındığı yerleştiğinde ve sığınmanın faydası da korunmak olduğunda; gerekçelendirme yoluyla «İnnehû» buyurularak bunun gerçekleştiğine işaret edilmiştir: Yani Allah'a sığın ki seni ondan korusun; zira Allah'ı razı eden şeyden
يرضي الله، وعلى ربهم وحده يتوكلون، ثم وصل بذلك ما أفهمه من أن له سلطاناً على غيرهم فقال تعالى: {إنما سلطانه} أي الذي يتمكن به غاية التمكن بإمكان الله له {على الذين يتولونه} أي تولوه وأصروا على ذلك بتجديد ولايته كل حين {والذين هم} أي بظواهرهم وبواطنهم {به} أي بالشيطان {مشركون *} دائماً لأنهم إذا تبعوا وساوسه، وأطاعوا أوامره فقد عبدوه فجعلوه بذلك شريكاً، فهم لا يتأملون دقائق القرآن بل ولا يفهمون ظواهره على ما هي عليه لما أعماهم به الشيطان من وساوسه، وحبسهم به عن هذه الأساليب من محابسه، فهم لا يزالون يطعنون فيه بقلوب عمية وألسنة بذية؛ ثم عطف على هذا المقدر - الذي دل عليه الكلام - ما أنتجه تسلط الشيطان عليهم فقال تعالى: {وإذا بدلنا} أي بعظمتنا بالنسخ {ءاية} سهلة كالعدة بأربعة أشهر وعشر، وقتال الواحد من المسلمين لاثنين من الكفار، أو شاقّة كتحريم الخمر وإيجاب صلوات خمس، فجعلناها
onların hepsini döndürecek şekilde Allah'a iman edenler ve yalnızca Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun bir hâkimiyeti yoktur. Sonra başkaları üzerinde onun bir hâkimiyeti olduğunu hissettiren hususu buna bağlayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما سلطانه} “Onun hâkimiyeti ancak” yani Allah'ın ona imkân vermesiyle son derece muktedir olduğu [hâkimiyeti], {على الذين يتولونه} “onu dost edinenler üzerinedir” yani onu dost edinen ve her an onun velayetini yenileyerek bunda ısrar edenler [üzerinedir]; {والذين هم} “ve onlar ki” yani zahirleri ve batınlarıyla, {به} “onun sebebiyle” yani şeytan sebebiyle, {مشركون *} “müşriktirler.” Daima [müşriktirler]; zira onlar onun vesveselerine uyup emirlerine itaat ettiklerinde ona ibadet etmiş ve böylece onu ortak kılmış olurlar. Şeytanın vesveseleriyle onları kör etmesi ve bu eşsiz üsluplardan onları alıkoyması sebebiyle Kur'an'ın inceliklerini düşünmezler, hatta zahirlerini dahi olduğu gibi anlamazlar; böylece kör kalpler ve çirkin dillerle daima onu ayıplarlar. Sonra kelamın delalet ettiği bu takdire, şeytanın onlara musallat olmasının doğurduğu neticeyi atfederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإذا بدلنا} “Ve değiştirdiğimiz zaman” yani büyüklüğümüzle nesih yoluyla, {ءاية} “bir ayeti” dört ay on gün iddet beklemek ve bir Müslümanın iki kâfirle savaşması gibi kolay olan yahut içkinin haram kılınması ve beş vakit namazın farz kılınması gibi meşakkatli olan bir ayeti değiştirip onu kıldığımız zaman,
{مكان ءاية} شاقة كالعدة بحول، ومصابرة عشرة من الكفار، أو سهلة كالآيات المتضمنة لإباحة الخمر وإيجاب ركعتين أول النهار وركعتين آخره، فكانت الثانية مكان الأولى وبدلاً منها، أو يكون المعنى: نسخنا آية صعبة فجعلنا مكانها آية سهلة؛ والتبديل: رفع الشيء مع وضع غيره مكانه {والله} أي الذي له الإحاطة الشاملة {أعلم بما ينزل} من المصالح بحسب الأوقات والأحوال بنسخ أو بغيره {قالوا} أي الكفار {إنما أنت} أي يا محمد! {مفتر} أي فإنك تأمر اليوم بشيء وغداً تنهى عنه وتأمر بضده، وليس الأمر كما قالوا {بل أكثرهم} وهم الذين يستمرون على الكفر {لا يعلمون *} أي لا يتجدد لهم علم، بل هم في عداد البهائم، لعدم انتفاعهم بما وهبهم الله من العقول، لانهماكهم في اتباع الشيطان، حتى زلت أقدامهم في هذا الأمر الواضح بعد إقامة البرهان بالإعجاز على أن كل ما كان معجزاً كان من عند الله، سواء كان ناسخاً أو منسوخاً أو لا، فصارت معرفة أن هذا القرآن وهذا غير قرآن بعرضه على هذا البرهان من أوضح الأمور وأسهلها تناولاً لمن أراد ذلك منهم أو من غيرهم من فرسان البلاغة
{مكان ءاية} “başka bir ayetin yerine” bir yıl iddet beklemek ve on kâfire karşı sabretmek gibi meşakkatli bir ayetin yerine yahut içkinin mubah kılınmasını ve günün başında iki, sonunda iki rekat namazı farz kılmayı içeren ayetler gibi kolay bir ayetin yerine [kıldığımız zaman]. Böylece ikincisi birincisinin yerinde ve onun bedeli olur; yahut mana şöyledir: Zor bir ayeti nesh edip yerine kolay bir ayet koyduk. Tebdil: Bir şeyi kaldırıp yerine başkasını koymaktır. {والله} “Ve Allah” yani kuşatıcı ilme sahip olan, {أعلم بما ينزل} “neyi indirdiğini en iyi bilendir” nesih yoluyla veya başka bir yolla vakitlere ve hallere göre maslahatlardan neyi indirdiğini [en iyi bilendir]. {قالوا} “Dediler” yani kâfirler, {إنما أنت} “'Sen ancak'” yani ey Muhammed! {مفتر} “'bir iftiracısın'” zira bugün bir şeyi emrediyor, yarın onu nehyedip zıddını emrediyorsun. Oysa mesele onların dediği gibi değildir. {بل أكثرهم} “Hayır, onların çoğu” yani küfürde devam edenler, {لا يعلمون *} “bilmezler.” Yani kendilerinde yeni bir ilim hasıl olmaz, aksine şeytana uymaya dalmaları sebebiyle Allah'ın kendilerine bahşettiği akıllardan istifade etmedikleri için hayvanlar zümresindedirler. Hatta ister nâsih ister mensûh olsun veya olmasın mucize olan her şeyin Allah katından olduğuna dair icaz ile delil ikame edildikten sonra bu apaçık meselede ayakları kaymıştır. Dolayısıyla bunun Kur'an ve diğerinin Kur'an dışı olduğunu bu delile arz ederek bilmek, onlardan veya onların dışındaki belağat erbabından bunu dileyen kimse için meselelerin en açığı ve kavranması en kolayı haline gelmiştir.
فكأنه قيل: فما أقول؟ فقال: {قل} لمن واجهك بذلك منهم: {نزله} أي القرآن بحسب التدريج لأجل اتباع المصالح لإحاطة علم المتكلم به {روح القدس} الذي هو روح كله، ليس فيه داعٍ إلى هوى، فكيف يتوهم فيما ينزله افتراء لا سيما مع إضافته الطهر البالغ، فهو ينزله {من ربك} أيها المخاطب الذي أحسن إليك بإنزاله ثم بتبديله بحسب المصالح كما أحسن تربيتك بالنقل من حال إلى حال لا يصلح في واحدة منها ما يصلح في غيرها من الظهر إلى البطن، ثم من الرضاع إلى الفطام، فما بعده، فكيف تنكر تبديل الأحكام للمصالح ولا تنكر تبديل الأحوال لذلك، حال كون ذلك الإنزال {بالحق} أي الأمر الثابت الذي جل عن دعوى الافتراء بأنه لا يستطاع نقضه {ليثبت} أي تثبيتاً عظيماً {الذين آمنوا} في دينهم بما يرون من إعجاز البدل والمبدل مع تضاد الأحكام، وما فيه من الحكم والمصالح بحسب تلك الأحوال - مع ما كان في المنسوخ من مثل ذلك بحسب الأحوال السالفة - وليتمرنوا على حسن الانقياد، ويعلم بسرعة انقيادهم في ترك الألف تمام استسلامهم وخلوصهم عن شوائب الهوى؛ ثم عطف على محل {ليثبت} قوله: {وهدى} أي بياناً واضحاً {وبشرى} أي بما فيه من تجدد العهد
Sanki «Peki ben ne diyeyim?» denildi; O da buyurdu ki: {قل} “De ki:” onlardan seninle böyle yüzleşen kimseye: {نزله} “'Onu indirdi'” yani Kur'an'ı, kelamın sahibinin ilminin kuşatıcılığı sebebiyle maslahatları gözetmek üzere peyderpey [indirdi], {روح القدس} “Rûhu'l-Kudüs” ki o bütünüyle ruhtur, onda he辛vaya sevk eden hiçbir şey yoktur; öyleyse indirdiği şeyde —bilhassa son derece temizliğe izafe edilmişken— nasıl iftira vehmedilebilir! O, onu indirmektedir: {من ربك} “Rabbinden” ey muhatap! Sana onu indirmekle ve ardından maslahatlara göre değiştirmekle ihsanda bulunan; tıpkı birinde uygun olanın diğerinde uygun olmadığı hallerden, sırtlardan karınlara, sonra emzirmeden sütten kesmeye ve sonrasına intikal ettirerek seni güzelce terbiye ettiği gibi [ihsanda bulunan Rabbinden]. Maslahatlar sebebiyle hallerin değişmesini inkâr etmezken, maslahatlar için hükümlerin değişmesini nasıl inkâr edersin! O indirme şu haldedir: {بالحق} “hak ile” yani bozulamaz olması sebebiyle iftira iddiasından yüce olan sabit emir ile; {ليثبت} “sağlamlaştırmak için” yani büyük bir sebat vermek için, {الذين آمنوا} “iman edenleri” hükümlerin zıtlığıyla beraber bedel ve mübdelin icazını ve o hallere göre onda bulunan hikmet ve maslahatları —geçmiş hallere göre mensûhta da bulunan benzerleriyle birlikte— görmeleriyle dinlerinde [sebat kılmak için] ve güzelce boyun eğmeye alışmaları, alışkanlığı terk etmedeki süratli teslimiyetleriyle tam teslimiyetlerinin ve heva şaibelerinden arınmışlıklarının bilinmesi için. Sonra {ليثبت} kelimesinin mahalline şunu atfetti: {وهدى} “ve bir hidayet” yani apaçık bir beyan, {وبشرى} “ve bir müjde olarak” yani onda en yüce Melik ile ahdin yenilenmesi
بالملك الأعلى وتردد الرسول بينه وبينهم بوساطة نبيهم صلى الله عليه وعلى آله وسلم {للمسلمين *} المنقادين المبرئين من الكبر الطامس للأفهام، المعمي للأحلام، ولولا مثل هذه الفوائد لفاتت حكمة تنجيمه.
ve Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem vasıtasıyla O'nunla onlar arasında elçinin gidip gelmesi bulunması sebebiyle [bir müjde olarak], {للمسلمين *} “Müslümanlar için.” Anlayışları silen ve akılları kör eden kibirden arınmış, boyun eğen kimseler için. Şayet bu gibi faydalar olmasaydı onun kısım kısım indirilmesinin hikmeti kaçmış olurdu.
ولما نقض شبهتهم هذه إشارة وعبارة بما فضحهم، نقض لهم شبهة أخرى بأوضح من ذلك وأفضح فقال تعالى: {ولقد نعلم} أي علماً مستمراً {أنهم يقولون} أي أيضاً قولاً متكرراً لا يزالون يلهجون به {إنما يعلمه بشر} وهم يعلمون أن ذلك سفساف من القول؛ ثم استأنف الرد عليهم فقال تعالى: {لسان} أي لغة وكلام {الذين يلحدون} أي يميلون أو يشيرون {إليه} بإن علمه إياه، مائلين عن القصد جائرين عادلين عن الحق ظالمين {أعجمي} أي غير لغة العرب، وهو مع ذلك ألكن في النادية غير بين، وهو غلام كان نصرانياً لبعض قريش اختلف في اسمه، وهذا التركيب وضع في لسان العرب للإبهام والإخفاء، ومنه عجم الزبيب - لاستتاره، والعجماء: البهيمة - لأنها لا تقدر على أيضاح ما في نفسها، وأما أعجمت الكتاب فهو للإزالة.
Onların bu şüphesini onları rezil edecek şekilde işaret ve ibare ile çürütünce, onlar için başka bir şüpheyi bundan daha açık ve daha rezil edici bir şekilde çürüterek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولقد نعلم} “Ve andolsun biliyoruz” yani sürekli bir ilimle, {أنهم يقولون} “onların dediklerini” yani dillerine dolamaktan geri durmadıkları tekerrür eden bir sözü [dediklerini]: {إنما يعلمه بشر} “'Ona ancak bir beşer öğretiyor'” oysa onlar bunun boş bir lakırdı olduğunu bilmektedirler. Sonra onlara reddiyeyi yeniden başlatarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {لسan} “Dili” yani lisanı ve kelamı, {الذين يلحدون} “meylettikleri (iddia ettikleri) kimsenin” yani doğrudan saparak, haktan meyledip zulmederek «ona bunu o öğretiyor» diye işaret ettikleri kimsenin [dili], {إليه} “kendisine” {أعجمي} “yabancıdır (Arapça değildir).” Yani Arap dili değildir; bununla beraber o, topluluk içinde meramını açıkça ifade edemeyen peltek bir kimsedir. O, Kureyş'ten birine ait Hristiyan bir köle idi, isminde ihtilaf edilmiştir. Bu kök Arap lisanında kapalılık ve gizlilik için vazedilmiştir; nitekim gizliliğinden ötürü üzüm çekirdeğine «acemu'z-zebîb» (عجم الزبيب) denilmiştir; dilsiz hayvana da içindekini açıklığa kavuşturmaya muktedir olamadığı için «acmâ» (العجماء) denilmiştir; «a'cemtü'l-kitâb» (أعجمت الكتاب) ise kapalılığı gidermek içindir.
{وهذا} أي القرآن {لسان عربي مبين *} أي هو من شدة بيانه مظهر لغيره أنه ذو بيان عظيم، فلو أن المعلم عربي للزمهم أن لا يعجزوا عن الإتيان بمثل ما علم، فكيف وهو أعجمي.
{وهذا} “Bu ise” yani Kur'an {لسان عربي مبين *} “apaçık Arapça bir lisandır.” Yani o, beyanının şiddetinden ötürü başkasına kendisinin büyük bir beyana sahip olduğunu açıkça gösterendir. Eğer öğreten kişi bir Arap olsaydı, öğrettiği şeyin bir benzerini getirmekten âciz kalmamaları gerekirdi; nerede kaldı ki o bir acemdir (yabancıdır).
فلما بانت بهذا فضيحتهم، كان كأنه قيل: إن من العجب إقدامهم على مثل هذا العار وهم يدعون النزاهة؟ فأجاب بقوله تعالى: {إن الذين لا يؤمنون} أي يصدقون كل تصديق معترفين {بآيات الله} أي الذي له العظمة كلها {لا يهديهم الله} أي الملك الأعلى الذي له الغنى المطلق، بل يضلهم عن القصد، فلذلك يأتون بمثل هذه الخرافات فأبشر لمن بالغ في العناد، بسد باب الفهم والسداد.
Bununla onların rezillikleri açığa çıkınca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Dürüstlük ve temizlik iddia ettikleri halde böyle bir ayıba cüret etmeleri ne kadar da şaşılacak bir şeydir? Yüce Allah şöyle buyurarak cevap verdi: {إن الذين لا يؤمنون} “Şüphesiz iman etmeyenleri” yani itiraf ederek tam bir tasdikle tasdik etmeyenleri, {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerine” yani bütün azamet kendisine ait olan [Allah'ın ayetlerine], {لا يهديهم الله} “Allah onları doğru yola eriştirmez” yani mutlak zenginlik sahibi olan en yüce Melik; bilakis onları doğru hedeften saptırır. İşte bu yüzden bu gibi hurafeleri ileri sürerler. İnatta aşırı giden kimseye anlayış ve doğruluk kapısının kapanacağını müjdele!
ولما كان ربما توهم أنه لكونه هو المضل لا يتوجه اللوم عليهم نفى ذلك بقوله: {ولهم عذاب أليم *} أي بذلك، لمباشرتهم له مع حجب المراد عنهم وخلق القدرة لهم، إجراء على عوائد بعض الخلق مع بعض.
Saptıran O olduğu için kınamanın onlara yönelmeyeceği vehmedilebileceğinden, bunu şu buyruğu ile nefyetti: {ولهم عذاب أليم *} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Yani bunun sebebiyle, yaratılmışların bazısının bazısına karşı süregelen adetleri gereğince murad kendilerinden perdelenmiş ve kendilerine kudret yaratılmış olmakla birlikte o küfre bizzat giriştikleri için.
ولما زيف شبههم، أثبت لهم ما قذفوه به وهو بريء منه مقصوراً عليهم، فقال تعالى: {إنما يفتري} أي يتعمد {الكذب الذين لا يؤمنون} أي لا يتجدد منهم الإيمان {بآيات الله} أي الذي له الكمال كله، فإن ردهم لما قام الدليل على أنه حق وعجزوا
Onların şüphelerini çürütünce, O'nun bundan beri olduğu halde O'na isnat ettikleri şeyi onlara has kılarak sabit kıldı ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما يفتري} “Ancak iftira eder” yani kasten uydurur {الكذب الذين لا يؤمنون} “yalanı, iman etmeyenler” yani kendilerinden iman yenilenmeyenler {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerine” yani bütün kemal kendisine ait olan [Allah'ın ayetlerine]. Çünkü hak olduğuna dair delil ikame edilmiş ve kendileri de ondan âciz kalmışken
عنه تعمد منهم للكذب؛ ثم قصر الكذب عليهم فقال: {وأولئك} أي البعداء البغضاء {هم} أي خاصة {الكاذبون *} أي العريقون في الكذب ظاهراً وباطناً.
onu reddetmeleri, onların kasten yalana başvurmasıdır. Sonra yalanı onlara has kılarak şöyle buyurdu: {وأولئك} “İşte onlar” yani [haktan] uzak ve nefret edilen kimseler, {هم} “onlar” yani bilhassa {الكاذبون *} “yalancıların ta kendileridir.” Yani zahiren ve batınen yalanda kökleşmiş olanlardır.
ولما ذكر الذين لا يؤمنون مطلقاً، أتبعهم صنفاً منهم هم أشدهم كفراً فقال تعالى: {من} أي أي مخلوق وقع له أنه {كفر بالله} أي الذي له صفات الكمال، بأن قال أو عمل ما يدل على الكفر، ولما كان الكفر كله ضاراً وإن قصر زمنه، أثبت الجار فقال تعالى: {ومن بعد إيمانه} بالفعل أو بالقوة، لما قام على الإيمان من الأدلة التي أوصلته إلى حد لا يلبس فصار استكباره عن الإيمان ارتداداً عنه وجوب الشرط دل ما قبله وما بعده على أنه: فهو الكاذب، أو فعليه غضب من الله {إلا من أكره} أي وقع إكراهه على قول كلمة الكفر {وقلبه} أي والحال أن قلبه {مطمئن بالإيمان} فلا شيء عليه، وأجمعوا - مع إباحة ذلك له - أنه لا يجب عليه التكلم بالكفر، بل إن ثبت كان ذلك أرفع درجة، والآية
Mutlak olarak iman etmeyenleri zikredince, onların ardından küfür bakımından en şiddetli olan bir zümreyi zikretti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {من} “Kim” yani hangi yaratılmıştan şu vaki olursa: {كفر بالله} “Allah'ı inkâr ederse” yani küfre delalet eden bir söz söyler veya fiil işlerse —küfrün tamamı, süresi kısa bile olsa zarar verici olduğundan harf-i cerri sabit kılarak Yüce Allah şöyle buyurdu:— {ومن بعد إيمانه} “iman ettikten sonra” fiilen veya bilkuvve; imana dair deliller ikame edilip şüpheye yer bırakmayacak sınıra ulaştırdıktan sonra imandan kibirlenmesi irtidat haline gelmiştir. Şartın cevabına, öncesi ve sonrası delalet etmektedir ki o da şudur: «İşte o yalancıdır» veya «Allah'tan bir gazap onun üzerinedir». {إلا من أكره} “ancak baskı altında zorlanan” yani küfür kelimesini söylemeye zorlanan {وقلبه} “ve kalbi” yani kalbi bu halde iken {مطمئن بالإيمان} “iman ile dopdolu olan müstesna.” Artık onun üzerine bir vebal yoktur. Alimler —bunun kendisine mubah kılınmasıyla birlikte— küfür kelimesini konuşmasının vacip olmadığı, bilakis sebat ederse bunun derece bakımından daha yüce olacağı konusunda icma etmişlerdir. Ayet,
«نزلت في عمار بن ياسر رضي الله عنه
«Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anh hakkında inmiştir.
أكرهوه فتابعهم وهو كاره، فأخبر النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم بأنه كفر، فقال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: كلا! إن عماراً ملىء إيماناً من قرنه إلى قدمه واختلط الإيمان بلحمه ودمه، فأتى رسول الله ﷺ وهو يبكي، فجعل رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم يمسح عينيه ويقول: إن عادوا فعد لهم بمثل ما قلت» {ولكن من شرح} أي فتح فتحاً صار يرشح به {بالكفر صدراً} أي منه أو من غيره بالتسبب فيه لأن حقيقة الإيمان والكفر يتعلق بالقلب دون اللسان، وإنما اللسان معبر وترجمان معرف بما في القلب لتوقع الأحكام الظاهرة {فعليهم} لرضاهم به {غضب} أي غضب؛ ثم بين جهة عظمه بكونه {من الله} أي الملك الأعظم {ولهم} أي بظواهرهم وبواطنهم {عذاب عظيم *} لارتدادهم على أعقابهم.
Onu zorladılar, o da istemeye istemeye onlara uydu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'e onun kâfir olduğu haber verildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şöyle buyurdu: Hayır, asla! Şüphesiz Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla doldurulmuştur; iman onun etine ve kanına karışmıştır. Derken Ammâr ağlayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem onun gözlerini silmeye başladı ve: Eğer tekrar yaparlarsa, sen de onlara söylediğin şeyin aynısını söyle, buyurdu.» {ولكن من شرح} “Fakat kim açarsa” yani öyle bir açışla açar ki ondan sızacak hale gelirse {بالكفر صدراً} “küfre göğsünü” yani kendisinden veya başkasından buna sebep olmak suretiyle; zira imanın ve küfrün hakikati dile değil kalbe bağlıdır; lisan ise zahiri hükümlerin cereyan etmesi için kalpte olanı bildiren bir tercüman ve tercüme edicidir, {فعليهم} “onların üzerinedir” ondan razı oldukları için {غضب} “bir gazap” yani büyük bir gazap; sonra bunun büyüklük cihetini {من الله} “Allah'tan” yani en yüce Melik'ten [olmasıyla] beyan etti; {ولهم} “ve onlar içindir” yani zahirleri ve batınları için {عذاب عظيم *} “büyük bir azap vardır.” ökçeleri üzerinde gerisin geriye döndükleri için.
ولما كان من يرجع إلى الظلمات بعد خروجه منها إلى النور جديراً بالتعجب منه، كان كأنه قيل: لم يفعلون، أو لم يفعل
Karanlıklardan nura çıktıktan sonra tekrar karanlıklara dönen kimse şaşılmaya layık olduğundan, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Bunu neden yapıyorlar veya neden yapılıyor
بهم ذلك؟ فقال تعالى: {ذلك} الارتداد أو الوعيد العظيم {بأنهم} أي بسبب أنهم {استحبوا} أي أحبوا حباً عظيماً {الحياة الدنيا} أي الدنيئة الحاضرة الفانية، فآثروها {على الآخرة} الباقية الفاخرة لأنهم رأوا ما فيه المؤمن من الضيق والكافر من السعة {و} بسبب {أن الله} أي الملك الذي له الغنى الأكبر {لا يهدي القوم الكافرين *} الذين علم استمرارهم عليه، بل يخذلهم ويسلط الشيطان عليهم يحتالهم عن دينهم.
onlara bu [muamele]? Yüce Allah şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu” irtidat veya büyük tehdit, {بأنهم} “onların” yani şu sebeptendir ki onlar {استحبوا} “tercih ettiler” yani büyük bir sevgiyle sevdiler {الحياة الدنيا} “dünya hayatını” yani aşağılık, hazır ve fani olanı; onu tercih ettiler {على الآخرة} “ahirete” baki ve üstün olana; çünkü onlar müminin darlık, kâfirin ise genişlik içinde olduğunu gördüler {و} “ve” şu sebeple ki {أن الله} “Allah” yani en büyük zenginliğin sahibi olan Melik {لا يهدي القوم الكافرين *} “kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” küfürde devam edeceklerini bildiği kimseleri; bilakis onları yardımsız bırakır ve dinlerinden saptırması için şeytanı üzerlerine musallat kılar.
ولما كان استمرارهم على الكفر أعجب من ارتدادهم، أتبعه سببه فقال تعالى: {أولئك} أي البعداء البغضاء {الذين طبع} أي ختم ختماً هو كفيل بالعطب {الله} أي الملك الذي لا أمر لأحد معه {على قلوبهم} ولما كان التفاوت في السمع نادراً، وحده فقال تعالى: {وسمعهم وأبصارهم} فصاروا - لعدم انتفاعهم بهذه المشاعر - كأنهم لا يفهمون ولا يسمعون ولا يبصرون {وأولئك} أي الأباعد من كل خير {هم الغافلون *} أي الكاملو الغفلة؛ ثم أتبع ذلك جزاءهم
Onların küfürde devam etmeleri irtidatlarından daha şaşırtıcı olduğundan, ardından sebebini getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani [haktan] uzak ve nefret edilen kimseler, {الذين طبع} “mühürlediği kimselerdir” yani helake kefil olan bir mühürle mühürlediği, {الله} “Allah'ın” yani beraberinde hiç kimsenin hükmü olmayan Melik'in, {على قلوبهم} “kalplerini.” İşitmede farklılık nadir olduğu için onu tekil kıldı ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وسمعهم وأبصارهم} “ve işitmelerini ve görmelerini.” Böylece onlar —bu duyulardan faydalanmadıkları için— sanki anlamıyor, işitmiyor ve görmüyor gibi oldular. {وأولئك} “İşte onlar” yani her türlü hayırdan uzak olanlar {هم الغافلون *} “gafillerin ta kendileridir.” yani gaflette kâmil olanlardır. Sonra bunun ardından onların cezalarını
عليه فقال تعالى: {لا جرم} أي لا شك {أنهم في الآخرة هم} أي خاصة {الخاسرون *} أي أكمل خسارة لأنهم خسروا رأس المال وهو نفوسهم، فلم يكن لهم مرجع يرجعون إليه.
getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {لا جرم} “Şüphe yok ki” yani hiç şüphesiz {أنهم في الآخرة هم} “onlar ahirette” yani özellikle onlar {الخاسرون *} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” yani en tam hüsrana; çünkü onlar sermayelerini yani nefislerini kaybettiler de dönecekleri hiçbir merci bulunmadı.
ولما قدم الفاتن والمفتون، أتبع ذلك ذكر حكمهما على القراءتين فقال تعالى: بحرف التراخي إشارة إلى تقاصر رتبتهما عن رتبة من لم يفعل ذلك: {ثم إن ربك} أي المحسن إليك بالعفو عن أمتك وتخفيف الآصار عنهم في قبول توبة من ارتد بلسانه أو قلبه {للذين هاجروا} أهل الكفر بالنزوح من بلادهم توبة إلى الله تعالى مما كانوا فيه.
Fitneye düşüreni ve fitneye uğrayanı öne alınca, ardından iki kıraate göre bu ikisinin hükmünün zikrini getirdi ve Yüce Allah şöyle buyurdu; bu ikisinin mertebesinin bunu yapmayan kimsenin mertebesinden geride kaldığına işaret etmek üzere terâhî bildiren edatla [şöyle buyurdu]: {ثم إن ربك} “Sonra şüphesiz senin Rabbin” yani ümmetini affetmekle ve lisanıyla veya kalbiyle irtidat edenin tövbesini kabul hususunda onların ağır yüklerini hafifletmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {للذين هاجروا} “hicret edenler için” içinde bulundukları durumdan Yüce Allah'a tövbe ederek memleketlerinden ayrılmak suretiyle küfür ehlini [terk edip hicret edenler için],
ولما كان سبحانه يقبل اليسير من العمل في أي وقت كان، أشار إلى ذلك بالجار فقال تعالى مبيناً أن الفتنة بالأذى - وإن كان بالغاً - غير قادحة في الهجرة وما تبعها، فيفيد ذلك في الهجرة بدونها من باب الأولى {من بعد ما فتنوا} بالبناء للمجهول - على قراءة الجماعة، لأن المضر هو الفتنة مطلقاً، وللفاعل على قراءة ابن عامر، أي ظلموا بأن فتنوا من آمن بالله حين كانوا كفاراً،
O Sübhân azıcık ameli her ne vakitte olursa olsun kabul buyurduğu için harf-i cer ile buna işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu; eziyetle fitneye düşürülmenin —ne kadar ileri derecede olursa olsun— hicrete ve ona tabi olanlara zarar vermeyeceğini, dolayısıyla bu olmadan yapılan hicrette bunun evleviyetle fayda vereceğini beyan etmek üzere: {من بعد ما فتنوا} “işkenceye uğratıldıktan sonra” meçhul sığa ile —cumhurun kıraatine göre, çünkü zarar veren şey mutlak anlamda fitnedir; İbn Âmir'in kıraatine göre ise malum sığa ile, yani zulmettiler; kâfir oldukları sırada Allah'a iman edenleri fitneye uğrattılar,
أو أعطوا الفتنة من أنفسهم ففتنوها بأن أطاعوا في كلمة الكفر، أو في الرجوع مع من ردهم إلى بلاد الكفر بعد الهجرة من بعد إيمانهم {ثم جاهدوا} أي أوقعوا جهاد الكفار مع النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم توبة إلى الله تعالى {وصبروا} على ذلك إلى أن ماتوا عليه {إن ربك} أي المحسن إليك بتسخير من هذه صفاتهم لك.
yahut küfür kelimesinde itaat ederek veya iman ettikten sonra hicretlerinin ardından kendilerini küfür diyarına geri döndürenlerle beraber dönerek nefislerine fitneyi verip onları fitneye düşürdüler— {ثم جاهدوا} “sonra cihad ettiler” yani Yüce Allah'a tövbe olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem ile birlikte kâfirlere karşı cihadı gerçekleştirdiler {وصبروا} “ve sabrettiler” bunun üzere ölene kadar buna sabrettiler. {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani bu niteliklere sahip kimseleri sana boyun eğdirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin].
ولما كان له سبحانه أن يغفر الذنوب كلها ما عدا الشرك، وأن يعذب عليها كلها وعلى بعضها، وأن يقبل الصالح كله، وأن يرد بعضه، أشار إلى ذلك بالجار فقال تعالى: {من بعدها} أي هذه الأفعال الصالحة الواقعة بعد تلك الفاسدة وهي الفتنة {لغفور} أي بليغ المحو للذنوب {رحيم *} أي بليغ الإكرام فهو يغفر لهم ويرحمهم.
O Sübhân'ın şirk dışındaki bütün günahları bağışlama, hepsine yahut bir kısmına azap etme, salih amellerin tamamını kabul etme veya bir kısmını reddetme hakkı olduğu için, harf-i cer ile buna işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعدها} “bundan sonra” yani o bozuk fiilden —ki o da fitnedir— sonra vaki olan bu salih amellerden sonra, {لغفور} “elbette çok bağışlayandır” yani günahları son derece silendir, {رحيم *} “çok merhamet edendir.” yani ikramı pek bol olandır; böylece onları bağışlar ve onlara merhamet eder.
ولما تقدم كثير من التحذير والتبشير، وتقدم أنه لا يؤذن للذين كفروا ولا هم يستعتبون، وختم ذلك بانحصار الخسار في الكفار، بيَّن اليوم الذي تظهر فيه تلك الآثار، ووصفه بغير الوصف المقدم باعتبار المواقف، فقال تعالى مبدلاً من {يوم نبعث من كل أمة شهيداً}
Korkutma ve müjdelemeden pek çok şey geçip, inkâr edenlere izin verilmeyeceği ve onların rızasının da aranmayacağı zikredilip, bu durum hüsranın kâfirlere has kılınmasıyla mühürlenince; bu eserlerin ortaya çıkacağı günü beyan etti ve durak yerleri itibarıyla onu daha önce geçen vasıftan farklı bir vasıfla niteleyerek Yüce Allah {يوم نبعث من كل أمة شهيداً} ayetinden bedel olmak üzere şöyle buyurdu:
{يوم تأتي} أي فيه {كل نفس} أي إنسان وإن عظم جرمها {تجادل} أي تعتذر، وعبر بالمجادلة إفهاماً للذفع بأقصى ما تقدر عليه، وأظهر في قوله: {عن نفسها} أي ذاتها بمفردها لا يهمها غير ذلك لما يوهم الإضمار من أن كل أحد يجادل عن جميع الأنفس. ولما كان مطلق الجزاء مخوفاً مقلقاً، بني للمفعول قوله: {وتوفَّى كل نفس} صالحة وغير صالحة {ما عملت} أي جزاء من جنسه {وهم} ولما كان المرهوب مطلق الظلم، وكان البناء للمفعول أبلغ جزاء في نفيه قال تعالى: {لا يظلمون *} أي لا يتجدد عليهم ظلم لا ظاهراً ولا باطناً، ليعلم بإبدال «يوم» من ذلك المتقدم أن الخسارة بإقامة الحق عليهم لا بمجرد إسكاتهم.
{يوم تأتي} “O gün gelir ki” yani o günde gelir {كل نفس} “her nefis” yani suçu ne kadar büyük olursa olsun her insan, {تجادل} “mücadele eder” yani mazeret beyan eder; elinden gelen en son güçle savunmayı anlatmak için 'mücadele' ile ifade etti; {عن نفسها} “kendi nefsi için” ifadesinde açıkça zikretti; yani yalnızca kendi zatı [için mücadele eder], bundan başkası onu ilgilendirmez; zira zamir kullanılsaydı herkesin bütün nefisler adına mücadele edeceği vehmini doğurabilirdi. Mutlak ceza korkutucu ve endişe verici olduğundan şu buyruğu meçhul sığada kıldı: {وتوفَّى كل نفس} “ve her nefse tam olarak ödenir” salih olsun olmasın [her nefse], {ما عملت} “yaptığı şeyler” yani kendi cinsinden bir karşılık olarak; {وهم} “ve onlar” —korkulan şey mutlak zulüm olduğundan ve meçhul sığa bunun nefyinde en beliğ ifadeyi sağladığından Yüce Allah şöyle buyurdu:— {لا يظلمون *} “haksızlığa uğratılmazlar.” Yani ne zahiren ne de batınen üzerlerine yeni bir zulüm vaki olmaz; ta ki «gün» kelimesinin o öncekinden bedel kılınmasıyla, hüsranın sadece onların susturulmasıyla değil üzerlerine hakkın ikamesiyle olduğu bilinsin.
ولما عقب سبحانه ما ضرب سابقاً من الأمثال بقوله تعالى {ورزقكم من الطيبات} وتلاه بذكر الساعة بقوله تعالى: {وما أمر الساعة} إلى آخره، واستمر فيما مضت مناسباته آخذاً بعضه بحجز بعض حتى ختم بالساعة وآمن من الظلم فيها، وبين أن الأعمال هناك هي مناط الجزاء، عطف على ما مضى - من الأمثال المفروضة المقدرة المرغبة - مثلاً محسوساً موجوداً، مبيناً أن الأعمال في هذه
O Sübhân daha önce irat ettiği darb-ı meselleri Yüce Allah'ın {ورزقكم من الطيبات} buyruğu ile takip edip, ardından {وما أمر الساعة} ilâ ahirihi buyruğu ile Kıyamet'in zikrini getirince; ve geçmiş münasebetler birbirini takip ederek nihayet Kıyamet ile mühürlenip oradaki zulümden emin kılıncaya ve amellerin orada cezanın menatı (dayanağı) olduğunu beyan edinceye kadar devam edince; daha önce geçen —farazî, takdirî ve teşvik edici mesellere— somut, mevcut bir meseli atfetti ve bu
الدار أيضاً مناط الجزاء، مرهباً من المعاجلة فيها بسوط من العذاب فقال تعالى: {وضرب الله} أي الملك المحيط بكل شيء قدرة وعلماً لكم أيها المعاندون! {مثلاً قرية} من قرى الماضين التي تعرفونها كقرية هود أو صالح أو لوط أو شعيب ﵈ كان حالها كحالهم، وعن ابن عباس ﵄ أنها مكة {كانت ءامنة} أي ذات أمن يأمن به أهلها في زمن الخوف {مطمئنة} أي تارة بأهلها، لا يحتاجون فيها إلى نجعة وانتقال بسبب زيادة الأمن بكثرة العدد وقوة المدد، وكف الله الناس عنها، ووجود ما يحتاج إليه أهلها {يأتيها} أي على سبيل التجدد والاستمرار {رزقها رغداً} أي واسعاً طيباً {من كل مكان} براً وبحراً بتيسير الله تعالى لهم ذلك.
yurttaki amellerin de cezanın menatı olduğunu beyan ederek, bu yurtta azap kırbacıyla çarptırılmaktan korkutarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {وضرب الله} “Ve Allah misal verdi” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Melik, ey inatçılar, sizin için [misal verdi]! {مثلاً قرية} “bir kenti misal verdi” geçmişlerin bildiğiniz kentlerinden biri; Hûd'un veya Sâlih'in veya Lût'un veya Şuayb'ın aleyhimüsselâm kenti gibi ki onların hali de bunların hali gibiydi. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bunun Mekke olduğu rivayet edilmiştir. {كانت ءامنة} “güven içindeydi” yani korku zamanında halkının kendisiyle güvende olduğu bir güvene sahipti, {مطمئنة} “huzur içindeydi” yani halkı ile yerleşik haldeydi; sayı çokluğu, yardım kuvveti, Allah'ın insanları ondan men etmesi ve halkının ihtiyaç duyduğu şeylerin varlığı sebebiyle artan güvenlikten ötürü orada başka yere göç etmeye ve taşınmaya ihtiyaç duymazlardı. {يأتيها} “ona geliyordu” yani yenilenme ve süreklilik yoluyla, {رزقها رغداً} “rızkı bol bol” yani geniş ve temiz olarak, {من كل مكان} “her yerden” Yüce Allah'ın bunu onlar için kolaylaştırmasıyla karadan ve denizden [geliyordu].
ولما كانت السعة تجر إلى البطر غالباً، نبه تعالى لهم ذلك بالفاء فقال تعالى: {فكفرت} ونبه سبحانه على سعة فضله بجمع القلة الدال على أن كثرة فضلة عليهم تافهة بالنسبة إلى ما عنده ﷾ فقال: {بأنعم الله} أي الذي له الكمال كله كما كفرتم {فأذاقها الله}
Genişlik çoğunlukla şımarıklığa sevk ettiğinden, Yüce Allah fa (فـ) harfiyle bunu onlara hatırlatarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {فكفرت} “Derken nankörlük etti” ve O Sübhân, üzerlerindeki lütfunun çokluğunun Kendi katındaki celle ve alâ nimetlere nispetle az olduğuna delalet eden cemi kıllet (azlık çoğulu) ile fazlının genişliğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {بأنعم الله} “Allah'ın nimetlerine” yani sizin nankörlük ettiğiniz gibi, bütün kemal kendisine ait olan [Allah'ın nimetlerine nankörlük etti]. {فأذاقها الله} “Bunun üzerine Allah ona tattırdı”
أي المحيط بكل شيئ قدرة وعلماً {لباس الجوع} بعد رغد العيش {والخوف} بعد الأمن والطمأنينة حتى صار لهم ذلك بشموله لهم لباساً، وبشدة عركهم ذواقاً، فكأن النظر إلى المستعار له، وهو هنا أبلغ لدلالته على الإحاطة والذوق، ولو نظر إلى المستعار لقال: فكساها، فكان يفوت الذوق، وذلك كما نظر إليه كثيّر في قوله:
yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan [Allah], {لباس الجوع} “açlık elbisesini” geniş geçimden sonra, {والخوف} “ve korku [elbisesini]” güvenlik ve huzurdan sonra; öyle ki onları kuşatması bakımından onlar için bir elbise, onları şiddetle ezmesi bakımından ise bir tatma oldu. Sanki burada kendisine benzetilen (müsteâr leh) gözetilmiştir; kuşatmaya ve tatmaya delalet etmesi sebebiyle burada daha beliğdir. Eğer eğretileme yapılan lafza (müsteâr) bakılsaydı: «Onu giydirdi» (فكساها) derdi ki bu takdirde tatma manası kaçardı. Tıpkı Kuseyyir'in şu sözünde buna baktığı gibi:
غمر الرداء إذا تبسم ضاحكاً ... غلقت لضحكته رقاب المال
«Ridası bol olandır; gülümsediği zaman / Gülüşü için malların boyunları [özgürlüğe] kavuşur.»
استعار الرداء للمعروف لأنه يصون صون الرداء لما يلقى عليه، ووصفه بالغمر الذي هو وصف المعروف والنوال، لا وصف الرداء الذي هو المستعار، ولو نظر إليه لوصفه بالسعة أو الطول مثلاً كما نظر إليه من قال ذاكراً السيف الذي يصون به الإنسان نفسه:
İyilik için rida kelimesini eğretileme (istiâre) yoluyla kullandı; çünkü rida üzerine atılan şeyi nasıl korursa o da öyle korur; ve onu 'bolluk/genişlik' (el-gamr) ile niteledi ki bu rida'nın (eğretilenenin) değil, iyilik ve bağışın sıfatıdır. Eğer rida'ya baksaydı onu meselâ genişlik veya uzunluk ile nitelerdi; nitekim insanın kendisini koruduğu kılıcı zikreden şairin baktığı gibi:
ينازعني ردائي عبد عمرو ... رويدك يا أخا بكر بن عمرو
«Amr'ın kulu benimle ridam konusunda çekişiyor / Ağır ol ey Bekr b. Amr'ın kardeşi!»
لي الشطر الذي ملكت يميني ... ودونك فاعتجر منه بشطر
«Sağ elimin malik olduğu yarısı benimdir / Al işte, bir yarısıyla da sen sarın!»
فنظر إلى المستعار وهو الرداء في لفظ الاعتجار، فبانت فضيحة ابن الراوندي في زندقته إذ قال لابن الأعرابي: هل يذاق اللباس؟ فقال له: لا بأس يا أيها النسناس! هب أن محمداً ما كان نبياً، أما كان عربياً؟ {بما كانوا} أي بجبلاتهم {يصنعون *} من الكفر والكبر، قد مرنوا عليه بكثرة المداومة مرون الإنسان على صنعته.
Sarınma lafzında eğretilenen şeye yani rida'ya baktı. Böylece İbnü'r-Râvendî'nin zındıklığındaki rezilliği ortaya çıktı; zira İbnü'l-A'râbî'ye: «Elbise tadılır mı?» demişti. O da ona şöyle dedi: «Zararı yok ey nesnâs! Tut ki Muhammed peygamber değildi, Arap da mı değildi?» {بما كانوا} “yapageldikleri şeyler sebebiyle” yani cibilliyetleri gereği, {يصنعون *} “işledikleri sanat haline getirdikleri şeyler sebebiyle.” küfürden ve kibirden; insanın zanaatına alışması gibi sürekli devam ettirmek suretiyle ona alışmışlardı.
ولما كان تعالى لا يعذب حتى يبعث رسولاً، حقق ذلك بقوله تعالى: {ولقد جاءهم} أي أهل هذه القرية {رسول منهم} كما وقع لكم {فكذبوه} كما فعلتم {فأخذهم العذاب} كما سمعتم، وإن كان المراد بها مكة فالمراد به الجوع الذي دعا عليهم به النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم لما قال «اللهم أعني بسبع كسبع يوسف» وأما الخوف فما كان من جهاد النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم لهم {وهم ظالمون *} أي عريقون في وضع الأشياء في غير مواضعها، لأنهم استمروا على كفرهم مع الجوع، وسألوا النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم في الإغاثة فدعا لهم.
Yüce Allah bir elçi göndermedikçe azap etmediğinden, bunu şu buyruğu ile tahkik etti: {ولقد جاءهم} “Andolsun onlara geldi” yani bu kentin halkına, {رسول منهم} “kendilerinden bir elçi” sizin başınıza geldiği gibi; {فكذبوه} “fakat onu yalanladılar” sizin yaptığınız gibi; {فأخذهم العذاب} “bunun üzerine onları azap yakaladı” işittiğiniz gibi. Eğer bununla kastedilen Mekke ise, kastedilen; Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'in «Allahım, Yûsuf'un yedi [kıtlık yılı] gibi yedi yılla bana yardım et» dediğinde aleyhlerine dua ettiği açlıktır. Korku ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'in onlara karşı yaptığı cihattır. {وهم ظالمون *} “onlar zalimler iken.” Yani şeyleri yerli yerine koymamakta kökleşmiş kimseler iken; çünkü onlar açlıkla beraber küfürlerinde devam ettiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'den yağmur ve yardım dilediler, o da onlar için dua etti.
ولما تقرر بما مضى من أدلة التوحيد، فثبت ثباتاً لا يتطرق إليه شك أن الله هو الإله وحده كما أنه هو الرازق وحده، ونبههم على دقائق في تقديره للأرزاق تدل على عظمته وشمول علمه وقدرته واختياره، فثبت أنهم ظالمون فيما جعلوا للأصنام من رزقه، وأنه ليس لأحد أن يتحرك إلا بأمره سبحانه، وختم ذلك بهذا المثل المحذر من كفران النعم، عقبه بقوله تعالى صاداً لهم عن أفعال الجاهلية: {فكلوا} أي فتسبب عن جميع ما مضى أن يقال لهم: كلوا {مما رزقكم الله} أي الذي له الجلال والجمال مما عده لكم في هذه السورة وغيرها، حال كونه {حلالاً طيباً} أي لا شبهة فيه ولا مانع بوجه {واشكروا نعمت الله} أي الذي له صفات الكمال حذراً من أن يحل بكم ما أحل بالقرية الممثل بها {إن كنتم إياه} أي وحده {تعبدون *} كما اقتضته هذه الأدلة، لأن وحده هو الذي يرزقكم وإلا عاجلكم بالعقوبة لأنه ليس بعد العناد عن البيان إلا الانتقام، فصار الكلام في الرزق والتقريع على عدم الشكر مكتنفاً الأمثال قبل وبعد.
Tevhid delillerinden geçenlerle sabit olup, O'nun tek rızık veren olduğu gibi tek ilahın da Allah olduğu şüphe götürmez bir kesinlikle sabit olunca; ve O'nun rızıkları takdirindeki inceliklere dikkatlerini çekerek azametine, ilminin, kudretinin ve ihtiyarının kuşatıcılığına delalet edince; rızkından putlara pay ayırdıkları şeylerde zalim oldukları ve hiç kimsenin O Sübhân'ın emri olmaksızın hareket edemeyeceği sabit olup, bunu da nimetlere nankörlükten sakındıran bu mesel ile mühürleyince; onları cahiliye fiillerinden men ederek Yüce Allah ardından şöyle buyurdu: {فكلوا} “O halde yiyin” yani geçenlerin tamamından dolayı onlara «yiyin» denmesi neticelendi: {مما رزقكم الله} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” yani celal ve cemal sahibi olan [Allah'ın], bu surede ve diğerlerinde sizin için saydığı şeylerden, şu halde olarak: {حلالاً طيباً} “helal ve temiz olarak” yani onda hiçbir şüphe ve hiçbir yönden bir engel olmaksızın; {واشكروا نعمت الله} “ve Allah'ın nimetine şükredin” yani misal verilen kentin başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakınarak, kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın nimetine şükredin], {إن كنتم إياه} “eğer yalnız O'na” yani sadece O'na {تعبدون *} “kulluk ediyorsanız.” bu delillerin gerektirdiği gibi; zira yalnız O sizi rızıklandırmaktadır, aksi takdirde sizi cezalandırmakta acele eder; çünkü beyandan sonraki inattan geriye intikamdan başkası kalmaz. Böylece rızık hakkındaki kelam ve şükürsüzlükten ötürü azarlama, öncesinde ve sonrasında meselleri kuşatmış oldu.
ولما كان الإذن إنما هو في بعض الرزق في الحال المذكور فاحتيج إلى معرفته، وكانت المباحات أكثر من المحظورات، حصر القليل ليعلم منه الكثير، لأن كل ضدين معروفين إجمالاً عُين أحدهما، عرف من تعيينه الآخر، فقال تعالى: {إنما حرم} أي الله الذي لا أمر لأحد معه {عليكم الميتة} التي بينت على لسان الرسول صلى الله عليه وعلى آله وسلم أنها ميتة وإن ذكيت {والدم ولحم الخنزير} خصه بالذكر بعد دخوله في الميتة لاتخاذ النصارى أكله كالدين {وما أهل} أي بأيّ إهلال كان من أي مهل كان. ولما كان مقصود السورة لبيان الكمال، كان تقديم غيره لتقبيح حال المعتنى به أولى فقال تعالى: {لغير الله} أي الملك الأعظم الذي لا ملك سواه {به} .
İzin, mezkûr durumda ancak rızkın bir kısmında olduğu için onun bilinmesine ihtiyaç duyulunca ve mubahlar haramlardan daha çok olduğundan, çoğun bilinmesi için azı hasretti; zira icmali olarak bilinen iki zıttan biri tayin edilirse, onun tayin edilmesiyle diğeri de bilinir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما حرم} “[Allah] ancak haram kıldı” yani beraberinde hiç kimsenin emri olmayan Allah, {عليكم الميتة} “size leşi” Resûl sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'in lisanıyla boğazlansa bile murdar olduğu beyan edilen [leşi], {والدم ولحم الخنزير} “ve kanı ve domuz etini” leşin kapsamına girmesinden sonra onu özellikle zikretti, çünkü Hristiyanlar onu yemeyi din gibi edinmişlerdi; {وما أهل} “ve kesilirken bağırılanı” yani her nasıl ses yükseltilirse yükseltilsin, kimden olursa olsun. Surenin maksadı kemali beyan etmek olduğundan, ilgilenilen şeyin durumunu çirkinleştirmek için başkasını öne almak daha evla idi; Yüce Allah şöyle buyurdu: {لغير الله} “Allah'tan başkası için” yani Kendisinden başka melik olmayan en yüce Melik'ten [başkası için], {به} “kendisine [ses yükseltilen şeyi]”.
ولما كان الإنسان قد يضطر إلى أكل كلّ ما يمكن أكله، بين لهم أنه رفق بهم فأباح لهم سد الرمق من الحرام فقال تعالى: {فمن اضطر} أي كيفما وقع له الاضطرار {غير باغ} على مضطر آخر {ولا عاد} سدَّ الرمق.
İnsan yenmesi mümkün olan her şeyi yemeye mecbur kalabileceğinden, haramdan ölmeyecek kadarını yemesini mubah kılarak onlara merhamet ettiğini beyan etti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {فمن اضطر} “Fakat kim mecbur kalırsa” yani darda kalması nasıl vaki olursa olsun, {غير باغ} “saldırmaksızın” darda kalan bir başkasına tecavüz etmeksizin, {ولا عاد} “ve haddi aşmaksızın” ölmeyecek miktarı aşmaksızın.
ولما كان الإذن في الأكل من هذه الأشياء حال الضرورة
Zaruret anında bu şeylerden yeme izni
إنما هو رخصة، وكانت الشهوة داعية إلى ما فوق المأذون فيه قال تعالى: {فإن الله} أي المختص بصفات الكمال، بسبب تناوله منها على ما حده {غفور رحيم *} فمن زاد على ما أذن له فيه فهو جدير بالانتقام.
ancak bir ruhsat olduğundan ve arzu izin verilenin fazlasına çağırabileceğinden Yüce Allah şöyle buyurdu: {فإن الله} “şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], bunlardan sınırlandırdığı ölçüde تناول etmesi sebebiyle, {غفور رحيم *} “çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Kim kendisine izin verilenden fazlasını alırsa, o cezalandırılmaya layıktır.
ولما تبين بهذه الآية - كما مضى تقريره في الأنعام - جميع المحرم أكله من الحيوانات، فعلم بذلك جهلهم فيما حرموه على أنفسهم لأجل أصنامهم، صرح بالنهي عنه إبلاغاً في تأكيد ذلك الحصر فقال تعالى: {ولا تقولوا} أي بوجه من الوجوه في وقت ما.
Bu ayetle —En'âm'da takrir edildiği gibi— hayvanlardan yenmesi haram kılınanların tamamı açıklığa kavuşup, böylece putları uğruna kendilerine haram kıldıkları şeylerdeki cehaletleri bilinince; bu hasrı (sınırlandırmayı) pekiştirmede en ileri dereceye ulaşmak için bundan nehyi açıkça zikretti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولا تقولوا} “Ve demeyin” yani hiçbir şekilde ve hiçbir vakitte [demeyin].
ولما كان تحليلهم وتحريمهم قولاً فارغاً ليس له حقيقة أصلاً، لأنه لا دليل عليه، عبر عنه بأنه وصف باللسان لا يستحق أن يدخل إلى القلب فقال تعالى: {لما تصف} أي لأجل الذي تصفه {ألسنتكم} أي من الأنعام والحروث والزروع. ولما حرك النفس إلى معرفة ما يقال لأجل ذلك، بين مقول ذلك القول فقال تعالى: {الكذب} أي القول الذي هو عين الكذب.
Onların helal ve haram kılmaları, delili bulunmadığı için aslı astarı olmayan boş bir laftan ibaret olduğundan, kalbe girmeye layık olmayan dille bir niteleme olarak ifade edildi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {لما تصف} “nitelediği şeyler için” yani nitelediği şey sebebiyle {ألسنتكم} “dillerinizin” yani davarlar, ekinler ve ziraattan [dillerinizin nitelediği şeyler için]. Bu sebeple söylenene nefsi yöneltince, o sözün ne olduğunu beyan ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {الكذب} “yalanı” yani yalanın ta kendisi olan sözü.
ولما اشتد التشوف إلى تعيين ذلك المقول، أبدل منه فقال تعالى: {هذا حلال وهذا حرام} ويجوز أن يكون {الكذب} مفعول {تصف} فتكون {ما} مصدرية، أي لوصفها إياه، فكأن
Söylenen o sözün tayinine iştiyak şiddetlenince, ondan bedel getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {هذا حلال وهذا حرام} “'Şu helaldir, bu haramdır' [diye].” {الكذب} kelimesinin {تصف} fiilinin mefulü olması da caizdir; bu durumda {ما} masdariyet ifade eder, yani dillerinin onu nitelemesi sebebiyle. Sanki
حقيقة الكذب كانت مجهولة فلم تعرف إلا بوصف ألسنتهم لها، فهو مبالغة في وصف كلامهم بالكذب، وما بعده مقول القول.
yalanın hakikati meçhuldü de ancak dillerinin onu nitelemesiyle bilindi; bu da onların sözlerini yalanla nitelemede bir mübalağadır; sonraki kısım ise söylenen sözdür.
ولما كانوا - كما تقدم يدعون أنهم أعقل الناس، فكان اللائق بهم إرخاءً للعنان النسبة إلى معرفة اللوازم عند الإقدام على الملزومات، قال تعالى: {لتفتروا على الله} أي الملك الأعلى {الكذب} لأن من قال على أحد ما لم يأذن فيه كان قوله كذباً، وكان كذبه لقصد افتراء الكذب، وإلا لكان في غاية الجهل، فدار أمرهم في مثل هذا بين الغباوة المفرطة أو قصد ما لا يقصده عاقل، وهذا باب من التهكم عجيب، فكأنه قيل: فما يستحقون على ذلك؟ فأجاب بقوله تعالى: {إن الذين يفترون} أي يقتطعون عمداً {على الله} أي الذي له الأمر كله {الكذب} منكم ومن غيركم {لا يفلحون *} .
Onlar —daha önce geçtiği üzere— insanların en akıllısı olduklarını iddia ettiklerinden, kendilerine yakışan [tavır] serbest bırakarak (faraza kabul ederek) lazım olan şeylere kalkışırken o lazımın gerektirdiği şeyleri bilmeye nispet edilmekti; Yüce Allah şöyle buyurdu: {لتفتروا على الله} “Allah'a iftira etmek için” yani en yüce Melik'e, {الكذب} “yalanı.” Çünkü bir kimse hakkında izin vermediği bir şeyi söyleyenin sözü yalan olur ve onun yalanı kasten yalan uydurmak için olur; aksi takdirde son derece cahilce olurdu. Dolayısıyla onların durumu bu meselede ya aşırı ahmaklık ya da akıllı birinin kastetmeyeceği şeyi kastetmek arasında dönüp dolaşmaktadır; bu da şaşılacak bir istihza babıdır. Sanki şöyle denildi: Peki buna karşılık neyi hak ederler? Yüce Allah şöyle buyurarak cevap verdi: {إن الذين يفترون} “Şüphesiz iftira edenler” yani kasten uyduranlar {على الله} “Allah'a” yani bütün emir kendisine ait olan [Allah'a], {الكذب} “yalanı” sizden ve başkalarından olsun, {لا يفلحون *} “kurtuluşa eremezler.”
ولما كان الفلاح عندهم هو العيش الواسع في هذه الدنيا، أجاب من كأنه قال: فإنا ننظرهم بنعمة ورفاهة؟ فقال تعالى: {متاع قليل} أي ما هم فيه لفنائه وإن امتد ألف عام {ولهم} بعده {عذاب أليم *} ومن ألمه العظيم دوامه فأيّ متاع هذا.
Onlara göre felah (kurtuluş) bu dünyadaki geniş geçimden ibaret olduğundan, sanki: «Biz onları nimet ve refah içinde görüyoruz ya?» diyen kimseye Yüce Allah şöyle buyurarak cevap verdi: {متاع قليل} “[Bu] az bir geçimliktir” yani bin sene sürse bile yok olup gideceği için içinde bulundukları şey [azdır], {ولهم} “ve onlar için vardır” bundan sonra {عذاب أليم *} “can yakıcı bir azap.” Onun büyük acılarından biri de sürekliliğidir; artık bu nasıl bir geçimliktir!
ولما بين لهم نعمته بتوسعته عليهم بما ضيقوا به على أنفسهم، بين لهم نعمة أخرى بتمييزهم على بني إسرائيل فقال تعالى:
Kendilerine daralttıkları şeylerde onlara genişlik tanıyarak üzerlerindeki nimetini beyan edince, onları İsrâiloğulları'ndan üstün kılmak suretiyle bir başka nimetini daha beyan etti ve Yüce Allah şöyle buyurdu:
{وعلى الذين هادوا} أي اليهود {حرمنا} أي بعظمتنا عقوبة لهم بعدوانهم وكذبهم على ربهم {ما قصصنا} أي بما لنا من العظمة التي كان المقصوص بها معجزاً {عليك} .
{وعلى الذين هادوا} “Yahudi olanlara da” yani Yahudilere {حرمنا} “haram kılmıştık” yani azametimizle, taşkınlıklarına ve Rablerine karşı yalan söylemelerine ceza olarak; {ما قصصنا} “anlattığımız şeyleri” yani kendisiyle anlatılan şeyin mucize olduğu azametimizle [anlattığımız şeyleri], {عليك} “sana”.
ولما لم يكن قص ذلك عليه صلى الله عليه وعلى آله وسلم مستغرقاً زمان القبل، أدخل الجار فقال: {من قبل} أي في الأنعام {وما ظلمناهم} أي الذين وقع منهم الهود بتحريمنا عليهم ما حرمنا {ولكن كانوا} أي دائماً طبعاً لهم وخلقاً مستمراً {أنفسهم} أي خاصة {يظلمون *} أي بالبغي والكفر، فضيقنا عليهم معاملة بالعدل، وعاملناكم أنتم حيث ظلمتم بالفضل، فاشكروا النعمة واحذروا غوائل النقمة.
Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'e anlatılması önceki zamanın tamamını kapsamadığı için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce” yani En'âm suresinde. {وما ظلمناهم} “Ve biz onlara zulmetmedik” yani haram kıldığımız şeyleri kendilerine haram kılmakla Yahudilik kendilerinden sâdır olan kimselere [zulmetmedik], {ولكن كانوا} “fakat onlar idiler” yani sürekli bir tabiat ve devamlı bir ahlak olarak, {أنفسهم} “yalnızca kendilerine” yani bizzat kendilerine {يظلمون *} “zulmediyorlardı.” taşkınlık ve küfür ile. Biz de adalet muamelesi yaparak onlara daralttık; size ise zulmettiğiniz halde lütufla muamele ettik. O halde nimete şükredin ve azabın felaketlerinden sakının!
ولما بين هذه النعمة الدنيوية عطف عليها نعمة هي أكبر منها جداً، استجلاباً لكل ظالم، وبين عظمتها بحرف التراخي فقال تعالى: {ثم إن ربك} أي المحسن إليك {للذين عملوا السوء} وهو كل ما من شأنه أن يسوء، وهو ما لا ينبغي فعله {بجهالة} كما عملتم وإن عظم فعلهم وتفاحش جهلهم {ثم تابوا} .
Bu dünyevî nimeti beyan edince, her zalimi [tövbeye] çekmek için bundan çok daha büyük olan bir nimeti ona atfetti ve onun büyüklüğünü terâhî bildiren edatla beyan ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ثم إن ربك} “Sonra şüphesiz senin Rabbin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin], {للذين عملوا السوء} “kötülük işleyenler için” ki o da kötülük getiren her şeydir ve yapılması uygun olmayan şeydir, {بجهالة} “cahillikle” sizin yaptığınız gibi; fiilleri ne kadar büyük ve cehaletleri ne kadar aşırı olursa olsun; {ثم تابوا} “sonra tövbe edenler [için]”.
ولما كان سبحانه يقبل اليسير من العمل، أدخل الجار فقال تعالى: {من بعد ذلك} أي الذنب ول كان عظيماً، فاقتصروا على ما أذن
O Sübhân azıcık ameli kabul buyurduğu için harf-i cerri dahil ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعد ذلك} “bundan sonra” yani ne kadar büyük olursa olsun o günahtan sonra; böylece Yaratıcılarının izin verdiği şeyle yetindiler
فيه خالقهم {وأصلحوا} بالاستمرار على ذلك {إن ربك} أي المحسن إليك بتسهيل دينك وتيسيره. ولما كان إنما يغفر بعد التوبة ما عدا الشرك الواقع بعدها، أدخل الجار فقال تعالى: {من بعدها} أي التوبة وما تقدمها من أعمال السوء {لغفور} أي بليغ الستر لما عملوا من السوء {رحيم *} أي محسن بالإكرام فضلاً ونعمة.
ve {وأصلحوا} “ıslah ettiler” bunun üzere devam etmek suretiyle [ıslah ettiler]; {إن ربك} “şüphesiz senin Rabbin” yani dinini kolaylaştırıp müyesser kılmakla sana ihsanda bulunan [Rabbin]. Tövbeden sonra ancak o tövbeden sonra vaki olan şirk dışındaki şeyleri bağışladığından harf-i cerri dahil ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعدها} “ondan sonra” yani tövbeden ve ondan önce geçen kötü amellerden sonra, {لغفور} “elbette çok bağışlayandır” yani işledikleri kötülükleri son derece örtendir, {رحيم *} “çok merhamet edendir.” yani bir lütuf ve nimet olarak ikramla ihsanda bulunandır.
ولما دعاهم إلى مكارم الأخلاق ونهاهم عن مساوئها بقبوله لمن أقبل إليه وإن عظم جرمه، إجابة لدعوة أبيهم إبراهيم ﵇ في قوله {فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم} [إبراهيم: ٣٦] أتبع ذلك ذكره ترغيباً في اتباعه في التوحيد والميل مع الأمر والنهي إقداماً وإحجاماً إن كانوا ممن يتبع الحق أو يقلد الآباء، فقال على سبيل التعليل لما قبله: {إن إبراهيم} أي أباكم الأعظم إمام الموحدين {كان أمة} فيه من المنافع الدنيوية والأخروية ما يوجب أن يؤمه ويقصده كل أحد يمكن انتفاعه به {قانتاً} أي مخلصاً {لله} أي الملك الذي له الأمر كله ليس فيه شيء من الهوى {حنيفاً} ميالاً مع الأمر والنهي بنسخ أو بغيره، فكونوا حنفاء أتباعاً للحق،
Babaları İbrâhim aleyhisselâm'ın {فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم} [İbrâhim: 36] sözündeki duasına icabetle, suçu ne kadar büyük olursa olsun Kendisine yöneleni kabul etmek suretiyle onları güzel ahlaka çağırıp kötü ahlaktan nehyedince; eğer hakkı izleyenlerden yahut ataları taklit edenlerden iseler tevhid konusunda ve emir ile nehyin yanında ileri atılma ve geri durmada ona tabi olmaya teşvik etmek üzere onun zikrini getirdi ve öncesinin gerekçesi olarak şöyle buyurdu: {إن إبراهيم} “Şüphesiz İbrâhim” yani en büyük atanız, muvahhidlerin önderi, {كان أمة} “bir ümmet idi” kendisinde, istifade etmesi mümkün olan herkesin onu önder edinmesini ve ona yönelmesini gerektiren dünyevî ve uhrevî menfaatler vardı; {قانتاً} “gönülden boyun eğen” yani ihlaslı olan {لله} “Allah'a” yani bütün emir Kendisine ait olan Melik'e; onda heva ve hevesten hiçbir şey yoktu; {حنيفاً} “dosdoğru [tevhide yönelen]” nesih yoluyla olsun veya olmasın emir ve nehyin gereğine meyledendi; o halde delilleri ikame edildiği için ve atalarınızın en büyüğünün sünnetine uyarak
لما قام عليه من الأدلة، واستناناً بأعظم آبائكم.
hakkın takipçileri olan hanîfler olun!
ولما كان السياق لإثبات الكمال لإبراهيم ﵇، وكانت الأوصاف الثبوتية قريبة المأخذ سريعة الوصول إلى الفهم، وأتى بعدها وصف سلبي بجملة، حذف نون {يكن} منها إيجازاً وتقريباً للفهم تخفيفاً عليه وحفظاً له من أن يذهب قبل تمامها إلى غير المراد، وإعلاماً بأن الفعل منفي عنه ﵇ على أبلغ وجوه النفي لا ينسب إليه شيء منه ولو قل، فقيل: {ولم يك} ولما كانوا مشركين هم وكثير من أسلافهم، قبح عليهم ذلك بأن أعظم من يعتقدون عظمته من آبائهم ليس من ذلك القبيل، فقال تعالى: {من المشركين *} الواقفين مع الهوى، فلا تكونوا منهم؛ ثم بين حاله فقال: {شاكراً} ولما كان لله على من جعله أمة من النعم ما لا يحصى، بين أن ذلك كله قليل في جنب فضله، فقال مشيراً إلى ذلك بجمع القلة وإلى أن الشاكر على القليل يشكر إذا أتاه الكثير من باب الأولى: {لأنعمه} فهو لا يزال يزيده من فضله، فتقبل دعاءه لكم
Siyak, İbrâhim aleyhisselâm'a kemali ispat etmek için olduğundan ve sübutî vasıflar kolay kavranır ve anlayışa çabuk ulaşır nitelikte olup, ardından bir cümle ile selbî bir vasıf geldiğinde; îcaz (özlülük), fehme yakınlaştırma, zihne hafiflik sağlama ve cümle tamamlanmadan önce maksat dışı bir yere kaymaktan koruma sadedinde, ayrıca o fiilin pek az bir miktarı bile olsa ona nispet edilmeyecek şekilde en beliğ nefy tarzıyla kendisinden aleyhisselâm nefyedildiğini bildirmek üzere {يكن} kelimesinin nûn harfi hazfedilerek şöyle buyruldu: {ولم يك} “Ve olmadı”. Kendileri ve geçmişlerinin birçoğu müşrik olduklarından, atalarından büyüklüğüne inandıkları en yüce şahsiyetin bu türden olmadığını belirterek bunu onlara çirkin gösterdi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {من المشركين *} “müşriklerden.” hevaya tabi olup kalan [müşriklerden olmadı]; öyleyse siz de onlardan olmayın! Sonra onun halini beyan ederek şöyle buyurdu: {شاكراً} “Şükredici idi”. Kendisini bir ümmet kıldığı kimse üzerinde Allah'ın sayılamayacak kadar nimetleri bulunduğundan, bütün bunların O'nun lütfunun yanında pek az olduğunu beyan etti ve azlık çoğulu ile buna ve aza şükredenin çok geldiğinde evleviyetle şükredeceğine işaret ederek şöyle buyurdu: {لأنعمه} “O'nun nimetlerine”. O da lütfundan ona sürekli artırmaktaydı; sizin için yaptığı duasını kabul buyurdu;
فاشكروا الله اقتداء به ليزيدكم، فكأنه قيل: فما أثابه على ذلك؟ أو علل ما قبل، فقال تعالى: {اجتباه} أي اختاره اختياراً تاماً {وهداه} أي بالبيان الأعظم والتوفيق الأكمل {إلى صراط مستقيم *} وهو الحنيفية السمحة، فكان ممن يأمر بالعدل وهو على صراط مستقيم، وكان مخالفاً للأبكم الموصوف في المثل السابق؛ ثم قال: {وءاتيناه} أي بما لنا من العظمة {في الدنيا} بلسان الصدق والثناء الجميل الذي ذللنا له ألسنة الخلق {حسنة} ونبه بالتعبير عن المعطي بنون العظمة على جلالته حيث جعله إماماً معظماً لجميع أهل الملل، فجمع القلوب على محبته، وجعل له فيهم لسان صدق، ورزقه في أولاده من النبوة والصلاح والملك والكثرة ما هو مشهور.
artık size de artırması için ona uyarak Allah'a şükredin! Sanki şöyle denildi: Peki buna karşılık ona ne mükafat verdi? Yahut önceki gerekçelendirildi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {اجتباه} “Onu seçti” yani tam bir seçişle seçti, {وهداه} “ve onu iletti” yani en büyük beyan ve en kâmil muvaffakiyetle iletti {إلى صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yola.” O da müsamahalı hanîfliktir. Böylece o, adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru yol üzerinde bulunan kimselerden oldu; önceki meselde nitelenen dilsizin zıddı idi. Sonra şöyle buyurdu: {وءاتيناه} “Ve ona verdik” yani azametimizle verdik {في الدنيا} “dünyada” yaratılmışların dillerini onun için boyun eğdirdiğimiz doğruluk lisanı ve güzel övgü ile {حسنة} “bir güzellik.” Vereni azamet nûnu ile ifade etmekle onun yüceliğine dikkat çekti; zira onu bütün din mensupları için yüceltilen bir önder kıldı, kalpleri onun sevgisi üzerinde topladı, onlar arasında onun için bir doğruluk lisanı var etti ve zürriyetinde meşhur olduğu üzere peygamberlik, salah, mülk ve çokluk ihsan etti.
ولما كانت عظمة الدنيا لا تعتبر إلا مقرونة بنعمة الآخرة، قال تعالى: {وإنه في الآخرة} وقال تعالى -: {لمن الصالحين *} أي له ما لهم من الثواب العظيم - معبراً ب «من» تعظيماً لمقام الصلاح وترغيباً فيه.
Dünyanın azameti ancak ahiret nimetiyle birlikte olduğunda muteber sayılacağından Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإنه في الآخرة} “Ve şüphesiz o, ahirette de” ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {لمن الصالحين *} “elbette salihlerdendir.” Yani onların sahip olduğu o büyük mükafat onun içindir; salah makamını yüceltmek ve ona teşvik etmek maksadıyla «من» (den/dan) edatıyla ifade buyurmuştur.
ولما قرر من عظمته في الدنيا والآخرة ما هو داعٍ إلى اتباعه، صرح بالأمر به تنبيهاً على زيادة عظمته بأمر متباعد في الرتبة على سائر النعوت التي أثنى عليه بها، وذلك كونه صار مقتدي لأفضل ولد آدم، مشيراً إلى ذلك بحرف التراخي الدال على علو رتبته بعلو رتبة من أمر باتباعه فيما مهده مما أمر به من التوحيد والطريق الواضح
Dünya ve ahirette onun büyüklüğüne dair kendisine tabi olmayı gerektiren hususları perçinleyince, onu övdüğü diğer bütün niteliklerden mertebece çok daha üstün bir hususla büyüklüğünün fazlalığına dikkat çekmek üzere ona tabi olmayı açıkça emretti; bu da onun Âdemoğlunun en faziletlisine uyulan kimse (önder) haline gelmiş olmasıdır. Emredildiği tevhidden ve apaçık hazırladığı yoldan,
السهل فقال سبحانه: {ثم أوحينا} أي ثم زدناه تعظيماً وجلالة بأن أوحينا {إليك} وأنت أشرف الخلق، وفسر الإيحاء بقوله ﷿ ترغيباً في تلقي هذا الوحي أحسن التلقي باقتفاء الأب الأعظم: {أن اتبع} أي بغاية جهدك ونهاية همتك.
kolay yolda kendisine tabi olunması emredilen zatın mertebesinin yüceliğiyle onun mertebesinin yüceliğine delalet eden terâhî (sonralık) harfiyle buna işaret ederek Sübhânehu şöyle buyurdu: {ثم أوحينا} “Sonra vahyettik” yani sonra, {إليك} “sana” -ki sen yaratılmışların en şereflisisin- vahyederek onun azamet ve celaletini daha da artırdık. En büyük ataya uymak suretiyle bu vahyi en güzel şekilde kabul etmeye teşvik etmek üzere Azîz ve Celîl olan [Allah] vahyi şu buyruğuyla açıkladı: {أن اتبع} “uy diye” yani var gücünle ve en üstün gayretinle.