ولما كان المراد أصل الدين وحسن الاقتضاء فيه بسهولة الانقياد والانسلاخ من كل باطل، والدعوة بالرفق مع الصبر، وتكرير الإيراد للدلائل وكل ما يدعوا إليه العقل الصرف والفطرة السليمة، عبر بالملة فقال تعالى: {ملة إبراهيم} ولا بعد في أن يفهم ذلك الهجرة أيضاً.
Kastedilen, dinin aslı, boyun eğme kolaylığı ve her türlü batıldan sıyrılma hususunda ona güzelce uyulması, sabırla birlikte yumuşaklıkla davet edilmesi, delillerin ve katıksız aklın ile selim fıtratın çağırdığı her şeyin tekrar tekrar ortaya konulması olunca, 'millet' kelimesiyle ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ملة إبراهيم} “İbrahim'in milletine (dinine).” Bundan hicretin de anlaşılmasında bir uzaklık (sakınca) yoktur.
ولما كانت الحنيفية أشرف أخلاق إبراهيم ﵇، فكانت مقصودة بالذات، صرح بها فقال تعالى: {حنيفاً} أي الحال كونك أو كونه شديد الانجذاب مع الدليل الحق؛ ورغب العرب في التوحيد ونفرهم من الشرك بقوله تعالى: {وما كان} أي بوجه من الوجوه {من المشركين *} ولما دعا سبحانه فيها إلى معالي الشيم وعدم الاعتراض، وختم بالأمر بالملة الحنيفية التي هي سهولة الانقياد للدليل، وعدم الكون مع الجامدين، اقتداء بالأب
Hanîflik, İbrahim aleyhisselâm'ın ahlakının en şereflisi ve bizzat hedeflenen şey olduğundan onu açıkça belirterek Yüce Allah şöyle buyurdu: {حنيفاً} “hanîf olarak.” Yani senin veya onun hak delil ile birlikte güçlü bir şekilde [hakka] yönelmiş olmanız haliyle. Yüce Allah: {وما كان} “Ve o olmadı” yani hiçbir şekilde [olmadı], {من المشركين *} “müşriklerden.” buyruğuyla Arapları tevhide teşvik etti ve onları şirkten nefret ettirdi. Sübhânehu [bu surede] yüce ahlak ilkelerine ve itiraz etmemeye davet edip en büyük ataya...
الأعظم، وكان الخلاف والعسر مخالفاً لملته، فكان لا يجر إلى خير، وكان من المعلوم أن كل حكم حدث بعده ليس من ملته، وكان اليهود يزعمون جهلاً أنه كان على دينهم، وكان السبت من أعظم شعائرهم، أنتج ذلك قوله تعالى جواباً لمن قد يدعي من اليهود أنه كان على دينهم، وتحذيراً من العقوبة على الاختلاف في الحق بالتشديد في الأمر. {إنما جعل} أي بجعل من لا أمر لغيره {السبت} أي تحريمه واحترامه أو وباله {على الذين اختلفوا فيه} حين أمرهم نبيهم بالجمعة فقبل ذلك بعضهم وأراد السبت آخرون، فبدلوا بالجمعة السبت. وشدد عليهم في أمره انتقاماً منهم بما تفهمه التعدية ب «على» فكان ذلك وبالاً عليهم، وفي ذلك تذكير بنعمة التيسير علينا؛ قال البغوي؛ قال الكلبي: أمرهم موسى ﵇ بالجمعة فقال: تفرغوا لله في كل سبعة أيام يوماً، فاعبدوه يوم الجمعة، ولا تعملوا فيه عملاً لصنعتكم، وستة أيام لصناعتكم، فأبوا إلا شرذمة منهم وقالوا:
...uyarak delile kolayca boyun eğmek ve taassup ehline uymamak demek olan hanîf millete (dine) uymayı emretmekle [sureyi] bitirince; ihtilaf ve zorluk çıkarmak da onun dinine aykırı olup hiçbir hayır getirmeyeceğinden, ondan sonra ortaya çıkan her hükmün onun dininden olmadığı bilindiğinden, Yahudiler de cehaletleri yüzünden onun kendi dinleri üzere olduğunu iddia ettiklerinden ve Cumartesi günü onların en büyük şiarlarından olduğundan; bu durum, Yahudilerden onun kendi dinleri üzere olduğunu iddia edebilecek kimselere bir cevap ve emirde zorlaştırma yapılarak hakta ihtilaf etmenin cezasına karşı bir uyarı olmak üzere Yüce Allah'ın şu buyruğunu netice verdi: {إنما جعل} “[Sebt] ancak kılındı” yani kendisinden başkasının hükmü olmayan [Allah'ın] kılmasıyla [kılındı], {السبت} “Cumartesi” yani onun haramlığı ve saygınlığı yahut vebali, {على الذين اختلفوا فيه} “onun hakkında ihtilaf edenlerin aleyhine.” Peygamberleri onlara Cuma gününü emrettiğinde, onların bir kısmı bunu kabul edip diğerleri Cumartesiyi isteyerek Cuma yerine Cumartesiyi ikame ettikleri vakit [böyle oldu]. «على» (aleyhine) edatının geçişliliğinden anlaşıldığı üzere, onlardan bir intikam olarak bu hususta kendilerine zorluk çıkarıldı ve bu onlar için bir vebal oldu. Bunda bizim için kolaylaştırma nimetinin bir hatırlatılması da vardır. Begavî dedi ki; Kelbî şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm onlara Cuma gününü emredip şöyle dedi: 'Her yedi günde bir günü Allah için ayırın; Cuma günü O'na ibadet edin, o gün mesleğinize dair bir iş yapmayın, altı gün ise sanatınız (işiniz) içindir.' İçlerinden az bir topluluk hariç direndiler ve şöyle dediler:
لا نريد إلا اليوم الذي فرغ الله فيه من الخلق يوم السبت، فجعل ذلك اليوم عليهم وشدد عليهم فيه، ثم جاءهم عيسى ﵇ بيوم الجمعة فقالوا: لا نريد أن يكون عيدهم بعد عيدنا، فأخذوا الأحد، فأعطى الله الجمعة هذه الأمة فقبلوها وبورك لهم فيها.
'Biz ancak Allah'ın yaratmayı bitirdiği günü, yani Cumartesi gününü isteriz.' Bunun üzerine o gün onların aleyhine kılındı ve o günde kendilerine zorlaştırıldı. Sonra İsa aleyhisselâm onlara Cuma günüyle geldi, onlar ise: 'Biz onların bayramının bizim bayramımızdan sonra olmasını istemeyiz' dediler ve Pazarı benimsediler. Allah da Cumayı bu ümmete verdi; onlar da bunu kabul ettiler ve kendileri için bu gün bereketli kılındı.
وقال عبد الرزاق في تفسيره: أخبرني معمر أخبرني من سمع مجاهداً يقول في قوله تعالى {إنما جعل السبت} فقال: ردوا الجمعة وأخذوا السبت مكانه. وروى الشيخان عن أبي هريرة ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «نحن الآخرون السابقون يوم القيامة بيد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا وأوتيناه من بعدهم، فهذا يومهم الذي فرض الله عليهم فاختلفوا فيه فهدانا الله له. فهم لنا فيه تبع، فاليهود غداً والنصارى بعد غد» .
Abdurrezzâk tefsirinde şöyle dedi: Bana Ma'mer haber verdi, ona da Yüce Allah'ın {إنما جعل السبت} “Cumartesi ancak ... aleyhine kılındı” buyruğu hakkında Mücâhid'in şöyle dediğini işiten kimse haber verdi: 'Cumayı reddettiler ve onun yerine Cumartesiyi aldılar.' İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bizler sonuncularız, kıyamet gününde ise öne geçenleriz; şu kadar var ki Kitap onlara bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. İşte Allah'ın onlara farz kıldığı, fakat hakkında ihtilafa düştükleri gün budur. Allah bizi ona hidayet etti. Onlar bu konuda bize tabidirler; Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise yarından sonradır.»
ولما كان الإشراك واضحاً في أمر النصارى، استغنى بنفيه عنه عن التصريح بأنه ليس على دينهم؛ ثم حذر من الاختلاف مثبتاً أمر البعث فقال تعالى: {وإن ربك} أي المحسن إليك بطواعية أصحابك لك {ليحكم بينهم} أي هؤلاء المختلفين {فيه يختلفون *} من قبول الجمعة وردها، ومن الإذعان لتحريم الصيد وإبائه وغير ذلك، فيجازى كل فريق منهم بما يستحقه. {يوم القيامة} واجتماع جميع
Hristiyanların durumunda şirk apaçık olduğundan, şirkin ondan nefyedilmesiyle onun onların dini üzere olmadığının açıkça belirtilmesine gerek kalmadı. Sonra yeniden dirilme (ba's) gerçeğini perçinleyerek ihtilaftan sakındırdı ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإن ربك} “Ve şüphesiz senin Rabbin” yani ashabının sana itaat etmesiyle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {ليحكم بينهم} “onların arasında elbette hükmedecektir” yani bu ihtilaf edenler arasında, {فيه يختلفون *} “hakkında ihtilaf ettikleri şeyde;” Cuma gününü kabul edip etmeme, av yasağına boyun eğip eğmeme ve benzeri konularda; böylece her fırkaya hak ettiği karşılık verilecektir. {يوم القيامة} “Kıyamet gününde” ve bütün...
الخلائق {فيما كانوا} أي بجبلاتهم {فيه يختلفون *} من قبول الجمعة وردها، ومن الإذعان لتحريم الصيد وإبائه وغير ذلك، فيجازى كل فريق منهم بما يستحقه.
...mahlukatın toplandığı günde; {فيما كانوا} “oldukları şey hususunda” yani mizaçları gereği, {فيه يختلفون *} “hakkında ihtilaf edip durdukları.” Cuma gününü kabul edip etmeme, av yasağına boyun eğip eğmeme ve benzeri konularda; böylece her fırkaya hak ettiği karşılık verilecektir.
ولما قدم سبحانه في هذه السورة حكاية كثير من استهزائهم بوعده ووعيده، وتكذيبهم لرسله على أبشع وجه، والتفتير عن حرقة الحرص عليهم، المفضي إلى شدة التأسف على ضلالهم وغير ذلك مما ربما أيأس منهم فأقعد عن دعائهم، وأتبعه ضرب الأمثال، ونصب الجدال - على تلك المناهيج المعجزة بما يسبق من ظواهرها إلى الفهم عند قرع السمع من المعاني الجليلة، والمقاصد الجميلة - لعامة الخلق ما يجل عن الوصف، وإذا تأملها الخواص وجدوا فيها من دقائق الحقائق، ومشارع الرقائق، ومحكم الدلائل، ومتقن المقاصد والوسائل، ما يوضح - بتفاوت الأفهام وتباين الأفكار - أنه بحر لا ساحل له ولا قرار، ولا منتهى لما تستخرج منه الأنظار، وختم باتباع الأب الأعظم، لما كان ذلك، وأمر سبحانه نبيه صلى الله عليه وعلى آله وسلم وهو السميع المطيع أن يستن بآثاره، ويقتدي بإضماره وإظهاره، فسر
Sübhânehu bu surede, onların vaad ve tehdidiyle alay edişlerinin, elçilerini en çirkin şekilde yalanlayışlarının birçoğunu anlatmayı, onların hidayetine aşırı düşkünlüğün verdiği ve sapıklıklarına derin bir esef duymaya yol açan o yakıcı harareti dindirmeyi ve belki de onlardan ümit kestirip onları davet etmekten alıkoyabilecek diğer hususları öne alıp ardından meseller getirmeyi ve münazaralar kurmayı ekleyince -ki bu mucizevi metotlar üzere kulaklara çarptığında zahirinden ilk bakışta anlaşılan yüce manalar ve güzel gayelerle bütün halk için tavsif edilemeyecek kadar yücedir; havas kimseler bunları tefekkür ettiğinde hakikatlerin inceliklerinden, letâif çeşmelerinden, muhkem delillerden, mükemmel gaye ve vesilelerden öyle şeyler bulurlar ki, anlayışların farklılığı ve fikirlerin çeşitliliği nispetinde bunun sahili ve dibi olmayan bir deniz olduğunu, derin bakışların ondan çıkaracağı şeylerin sonu bulunmadığını açıkça gösterir- ve en büyük ataya uymakla [sureyi] nihayete erdirince; bu böyle olup da Sübhânehu işiten ve itaat eden Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun izinden gitmesini, onun gizlisine ve açığına uymasını emredince, kendisine...
له تلك الملة التي أمره باتباعها فقال تعالى: {ادع} أي كل من تمكن دعوته {إلى سبيل ربك} أي المحسن إليك، بتسهيل السبيل الذي تدعو إليه واتساعه، وهو الإسلام الذي هو الملة الحنيفية {بالحكمة} وهي المعرفة بمراتب الأفعال في الحسن والقبح والصلاح والفساد، وقيل لها حكمة لأنها بمنزلة المانع من الفساد وما لا ينبغي أن يختار، فالحكيم هو العالم بما يمنع من الفساد - قاله الرماني، وهي في الحقيقة الحق الصريح، فمن كان أهلاً له دعا به {والموعظة} بضرب الأمثال والوعد والوعيد مع خلط الرغبة بالرهبة والإنذار بالبشارة {الحسنة} أي التي يسهل على كل فهم ظاهرها، ويروق كل نحرير ما ضمنته سرائرها، مع اللين في مقصودها وتأديتها هذا لمن لا يحتمل إلا ذلك {وجادلهم} أي الذين يحتملون ذلك منهم افتلهم عن مذاهبهم الباطلة إلى مذهبك الحق بطريق الحجاج {بالتي هي أحسن} من الطرق بالترفق واللين والوقار والسكينة، ولا تعرض عنهم
...uymasını emrettiği o milleti (dini) açıklayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {ادع} “Davet et” yani davet edilmesi mümkün olan herkesi [davet et], {إلى سبيل ربك} “Rabbinin yoluna” yani seni davet ettiğin yolu kolaylaştırmak ve genişletmekle nimetlendiren [Rabbinin yoluna ki], o da hanîf millet olan İslam'dır; {بالحكمة} “hikmetle” o da fiillerin güzellik, çirkinlik, salah ve fesat bakımından mertebelerini bilmektir. Hikmet, fesadı ve seçilmemesi gerekeni engelleyici konumda olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir; zira hakîm, fesadı engelleyen şeyi bilendir -bunu Rummânî söylemiştir-; o hakikatte apaçık haktır, binaenaleyh buna ehil olan kimseyi onunla davet etti; {والموعظة} “ve öğütle” meseller getirmekle, rağbeti korkuyla, uyarıyı müjdeyle harmanlayarak vaad ve tehditle [öğüt ver], {الحسنة} “güzel [öğütle]” yani maksadında ve edasında yumuşaklıkla birlikte zahiri her anlayışa kolay gelen, batınının içerdiği manalar her yetkin âlimin hoşuna giden [öğütle davet et]; bu, ancak buna tahammül edebilen kimseler içindir; {وجادلهم} “ve onlarla mücadele et” yani onlardan buna tahammül edebilenleri delil getirme yoluyla batıl mezheplerinden senin hak mezhebine çevir, {بالتي هي أحسن} “en güzel olanla.” Nezaket, yumuşaklık, vakar ve sükunet yollarından [en güzeliyle mücadele et]. Onlardan ümitsizliğe düşerek...
يأساً منهم، ولا تجازهم بسيىء مقالهم وقبيح فعالهم صفحاً عنهم ورفقاً بهم، فهو بيان لأصناف الدعوة بحسب عقول المدعوين، لأن الأنبياء ﵈ مأمورون بأن يخاطبوا الناس على قدر عقولهم، وقيل: الدعوة إن كانت لتقرير الدين وتثبيت الاعتقاد في قلوب أهله - وهي مع ذلك يقينية مطهرة عن احتمال نقيض - فهي الحكمة وهي لطالب الحق المذعن إن كان مستعداً للقبول بفكره الثاقب، وإن كانت مقارنة لاحتمال النقيض مفيدة للظن والإقناع فهي الموعظة وهي للمذعن الذي لا استعداد له، وإن كانت لإلزام الجاحدين وإفحام المعاندين فهي المجادلة، فإن كانت مركبة من مقدمات مسلمة عند الجمهور أو عند الخصم فقط فهي الحسنة، وإن كانت من مقدمات كاذبة غير مسلمة يراد ترويجها بالحيل الباطلة والطرق الفاسدة فهي السيئة التي لا تليق بمنصف؛ ثم علل الملازمة لدعائهم على هذا الوجه بقوله تعالى: {إن ربك} أي المحسن إليك بالتخفيف عنك {هو} أي وحده {أعلم} أي من كل من يتوهم فيه علم {بمن ضل عن سبيله} فكان في أدنى درجات الضلال - وهو أعلم بالضالين الراسخين في الجور عن الطريق -
...yüz çevirme; onları affederek ve onlara yumuşak davranarak kötü sözlerine ve çirkin fiillerine aynıyla karşılık verme. Bu, muhatapların akıllarına göre davet çeşitlerinin bir beyanıdır; çünkü peygamberler aleyhimüsselâm insanlara akılları nispetinde hitap etmekle emrolunmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Davet, şayet dini ikrar ettirmek ve ehlinin kalplerinde inancı pekiştirmek içinse -ki bununla beraber zıddı olma ihtimalinden arınmış kesin bir bilgidir- o hikmettir ve keskin fikriyle kabul etmeye hazır olan, boyun eğmiş hak talibi içindir. Şayet zıddı olma ihtimaliyle birlikte bulunup zannı ve iknayı sağlıyorsa o mev'izadır (öğüttür) ve böyle bir hazırlığı olmayan boyun eğmiş kimse içindir. Şayet inkârcıları ilzam etmek ve inatçıları susturmak içinse o mücadelenin ta kendisidir; şayet kamuoyu nezdinde yahut sadece hasım nezdinde kabul görmüş öncüllerden kuruluysa bu güzel olandır; şayet batıl hileler ve fasit yollarla revaç verilmek istenen yalan ve kabul edilmemiş öncüllerden kuruluysa o, insaf ehline yakışmayan kötü [mücadeledir]. Sonra onları bu şekilde davet etmeyi sürdürmenin gerekçesini Yüce Allah şu buyruğuyla açıkladı: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani yükünü hafifletmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {هو} “bizzat Kendisi” yani sadece O, {أعلم} “en iyi bilendir” yani kendisinde bilgi olduğu vehmedilen herkesten daha iyi bilir, {بمن ضل عن سبيله} “kendi yolundan sapanı” ve sapıklığın en alt derecesinde olanı -yoldan sapmada kökleşmiş sapıkları da en iyi O bilir-...
فلا انفكاك له عن الضلال، وهو أعلم بمن اهتدى لسبيله فكان في أدنى درجات الهداية {وهو} أي خاصة {أعلم بالمهتدين *} أي الذين هم في النهاية منها، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً «من ضل» دليلاً على حذف ضده ثانياً، و {المهتدين} ثانياً دليلاً على حذف ضدهم أولاً.
...artık onun sapıklıktan kurtuluşu yoktur. O, kendi yoluna hidayet bulup da hidayetin en alt derecesinde olanı da en iyi bilir; {وهو} “ve O” yani özellikle O, {أعلم بالمهتدين *} “hidayete erenleri en iyi bilendir.” Yani hidayetin en üst mertebesinde olanları [en iyi bilir]. Ayet ihtibâk sanatındandır: İlkin «sapanı» zikretmiş, bu da ikincide zıddının hazfedildiğine delil olmuştur; ikincide {المهتدين} “hidayete erenleri” zikretmiş, bu da birincide zıtlarının hazfedildiğine delil olmuştur.
وأما أنت فلا علم لك بشيء من ذلك إلا بإعلامنا، وقد ألزمناك البلاغ المبين، فلا تفتر عنه معرضاً عن الحرص المهلك واليأس فإنه ليس عليك هداهم.
Sana gelince; bizim bildirmemiz müstesna senin bunlardan hiçbirine dair bilgin yoktur. Biz sana apaçık tebliği vazife kıldık; helak edici hırs ve ümitsizlikten yüz çevirerek bundan geri durma, zira onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir.
ولما بين أمر الدعوة وأوضح طرقها وقدم أمر الهجرة والإكراه في الدين والفتن فيه المشير إلى ما سبب ذلك من المحن والبلاء من الكفار ظلماً، وختم ذلك بالأمر بالرفق بهم، عم - بعد ما خصه صلى الله عليه وعلى آله وسلم به من الأمر بالرفق، بالأمر لأشياعه بالعدل والإحسان كما تقدم ولو مع أعدى الأعداء، والنهي عن مجازاتهم إلا على وجه العدل - فقال تعالى: {وإن عاقبتم} أي كانت لكم عاقبة عليهم تتمكنون فيها من أذاهم {فعاقبوا بمثل ما}
Davet meselesini beyan edip yollarını açıklayınca; kafirlerin zulmen sebep olduğu mihnet ve belalara işaret eden hicret, dinde zorlama ve dinde fitneye uğratılma konularını öne alıp bunu onlara yumuşak davranmayı emretmekle nihayete erdirince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has kıldığı yumuşaklık emrinden sonra, daha önce geçtiği üzere en azılı düşmanla bile olsa tebaasına adaleti ve ihsanı emretmeyi ve onlara ancak adalet ölçüsünde karşılık vermeyi emredip [aşırılığı] yasaklamayı genel kılarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإن عاقبتم} “Eğer ceza verecek olursanız” yani onlara karşı üstünlük sağlayıp kendilerine eziyet etme imkanı bulursanız, {فعاقبوا بمثل ما} “öyleyse misliyle ceza verin...”
ولما كان الأمر عاماً في كل فعل من المعاقبة من أيّ فاعل كان فلم يتعلق بتعيين الفاعل غرض، بنى للمفعول قوله تعالى: {عوقبتم به} وفي ذلك إشارة - على ما جرت به عوائد الملوك في كلامهم - إلى إدالتهم عليهم وإسلامهم في يديهم، وجعله بأداة الشك إقامة بين الخوف والرجاء.
Cezalandırma fiili hangi failden olursa olsun her fiilde genel olduğundan ve failin tayin edilmesinde bir maksat bulunmadığından Yüce Allah'ın: {عوقبتم به} “size ceza olarak yapılanın” buyruğu meçhul sîgada kurulmuştur. Bunda -hükümdarların kelamındaki adetlerine göre- onların kafirlere galip kılınacağına ve onların ellerine teslim edileceğine bir işaret vardır; bunu şart/şüphe edatıyla [«إن»] zikretmesi ise korku ile ümit arasında tutmak içindir.
ولما أباح لهم درجة العدل، رقاهم إلى رتبة الإحسان بقوله تعالى: {ولئن صبرتم} بالعفو عنهم {لهو} أي الصبر {خير للصابرين *} وأظهر في موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً بالوصف.
Onlara adalet derecesini mubah kılınca, Yüce Allah'ın şu buyruğuyla onları ihsan mertebesine yükseltti: {ولئن صبرتم} “Ve eğer sabrederseniz” onları affederek [sabrederseniz], {لهو} “elbette o” yani sabır, {خير للصابرين *} “sabredenler için daha hayırlıdır.” Zamir makamında açık isim zikretmesi, hükmü genelleştirmek ve onu sıfata (sabır vasfına) bağlamak içindir.
ولما كان التقدير: فاصبروا، عطف عليه إفراداً له صلى الله عليه وعلى آله وسلم بالأمر، إجلالاً له وتسلية فيما كان سبب نزول الآية من التمثيل بعمه حمزه ﵁، وتنويهاً بعظم مقام الصبر زيادة في حث الأمة، لأن أمر الرئيس أدعى لامتثال أتباعه، فقال تعالى: {واصبر} ثم اتبع ذلك بما يحث على دوام الالتجاء إليه المنتج للمراقبة والفناء عن الأغيار ثم الفناء عن الفناء، لئلا يتوهم أن لأحد فعلاً مستقلاً فقال تعالى: {وما صبرك} أي أيها الرسول
Takdir: 'Öyleyse sabredin' şeklinde olunca; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yüceltmek, ayetin iniş sebebi olan amcası Hamza radıyallâhu anh'ın cesedine müsle yapılması (organlarının kesilmesi) hususunda onu teselli etmek ve ümmeti daha fazla teşvik etmek üzere sabır makamının büyüklüğünü vurgulamak amacıyla -çünkü lidere emredilmesi, ona tabi olanların itaat etmesini daha çok celbeder- emri ona has kılarak buna atfetti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {واصبر} “Ve sabret!” Sonra hiç kimsenin müstakil bir fiili olduğu vehmedilmesin diye murakabeyi, masivadan fani olmayı ve ardından fenadan da fani olmayı doğuran sürekli O'na sığınmaya teşvik eden hususu ekledi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وما صبرك} “Senin sabrın [ancak] ... değildir” yani ey şanlı Elçi!
الأعظم! {إلا بالله} أي الملك الأعظم الذي شرع لك هذا الشرع الأقوم وأنت قائم في نصره، ولقد قابل هذا الأمر صلى الله عليه وعلى آله وسلم بأعلى مقامات الصبر، وذلك أنهم مثلوا بقتلى المسلمين في غزوة أحد إلا حنظلة الغسيل ﵁ فإن أباه كان معهم فتركوه له، فلما وقف النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم على عمه حمزة ﵁ فوجدهم قد جدعوا أنفه وقطعوا أذنيه وجبوا مذاكيره وبقروا بطنه، نظر إلى شيء لم ينظر قط إلى أوجع لقلبه منه فقال:
{إلا بالله} “ancak Allah'ın yardımıyladır.” Yani sana bu dosdoğru şeriatı vazeden ve sen de O'nun dinine yardıma durmuşken [seni destekleyen] en yüce Hükümdar'ın yardımıyladır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu emri sabrın en yüce makamlarıyla karşıladı. Şöyle ki: Uhud gazvesinde -yıkanmış olan Hanzala radıyallâhu anh hariç ki babası onların tarafındaydı ve onu babasına bağışladılar- Müslümanların maktullerine müsle yapmışlardı (organlarını kesmişlerdi). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Hamza radıyallâhu anh'ın başında durup da onların onun burnunu kestiklerini, kulaklarını biçtiklerini, tenasül uzvunu kestiklerini ve karnını yardıklarını görünce, kalbini bundan daha çok acıtan hiçbir şeye bakmamış vaziyette baktı ve şöyle buyurdu:
«رحمة الله عليك، فإنك كنت فعالاً للخير وصولاً للرحم، ولولا أن تحزن صفيه لسرني أن أدعك حتى تحشر من أجواف شتى، أما والله! لئن أظفرني الله بهم لأمثلن بسبعين منهم» ، وقال الصحابة ﵃: لنزيدن على صنيعهم، فلما نزلت الآية بادر صلى الله عليه وعلى آله وسلم الامتثال، وكان لا يخطب خطبة إلا نهى عن المثلة، وأحسن يوم الفتح بأن نهى عن قتالهم بعد أن صاروا في قبضته - صلى الله عليه وعلى آله وسلم وشرف وكرم وبجل وعظم دائماً أبداً.
«Allah'ın rahmeti üzerine olsun; zira sen çokça hayır işleyen ve akrabalık bağını gözeten biriydin. Şayet Safiyye üzülmeyecek olsaydı, muhtelif [yırtıcı hayvan ve kuşların] karınlarından haşrolununcaya kadar seni bırakmak beni sevindirirdi. Allah'a yemin olsun ki, eğer Allah beni onlara muzaffer kılarsa, onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım!» Sahabe radıyallâhu anhum da: 'Biz onların yaptıklarının daha fazlasını yapacağız' dediler. Ayet inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem derhal emre uydu; irad ettiği her hutbede mutlaka müsle yapmayı yasaklardı ve Fetih günü onlar kendi kabzasında (idaresinde) olduktan sonra onlarla savaşmayı yasaklamakla ihsanda bulundu -Allah ona salat eylesin, onu daima ve ebediyen şereflendirsin, keremlendirsin, yüceltsin ve aziz kılsın-.
ولما كان - بعد توطين النفس على الصبر وتفريغ القلب من الأحنة - يرجع إلى الأسف على إهلاكهم أنفسهم بتماديهم على العتو على الله تعالى، قال سبحانه: {ولا تحزن عليهم} أي في شدة كفرهم فتبالغ في الحرص الباخع للنفس.
Nefsi sabra alıştırıp kalbi kinden arındırdıktan sonra geriye, Yüce Allah'a karşı azgınlıkta diretmek suretiyle kendilerini helak etmelerine üzülmek kalınca, Sübhânehu şöyle buyurdu: {ولا تحزن عليهم} “Onlar için üzülme” yani onların küfürdeki şiddetlerine üzülüp de kendini tüketecek derecede aşırı bir hırsa kapılma.
ولما كان سبحانه في مقام التبشير، بالمحل الكبير والموطن الخطير، الذي ما حازه قبل نبينا صلى الله عليه وعلى آله وسلم بشير ولا نذير، وذلك هو الإسراء إلى الملكوت الأعلى، والمقام الأسمى من السماوات العلى، في حضرات القدس، ومحال الأنس، ووطأ لذلك في سورة النعم بمقامات الكرم إلى أن قارب الوصول إليه، أوجز في العبارة بحذف حرف مستغنى عنه دلالة عليه فقال: {ولا تك} بحذف النون أشارة إلى ضيق الحالة عن أدنى إطالة:
Sübhânehu, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce hiçbir müjdeci ve uyarıcının elde edemediği o büyük makam ve pek mühim mertebeyi müjdeleme makamında olunca -ki o da kudsiyet huzurlarında ve ünsiyet makamlarında yüce melekûta ve yüce göklerin en âlâ makamına yapılan İsrâ'dır- ve Nahl Suresi'nde ona ulaşmaya yaklaşıncaya kadar cömertlik makamlarıyla buna zemin hazırlayınca; buna delalet etmek üzere ihtiyaç duyulmayan bir harfi hazfederek ifadede îcaz yaptı ve en ufak bir uzatmaya bile halin darlığı sebebiyle [vakit olmadığını] belirtmek üzere nûn harfini hazfederek şöyle buyurdu: {ولا تك} “Ve olma!”
وأبرح ما يكون الشوق يوماً ... إذا دنت الديار من الديار
Özlemin en şiddetli olduğu gün... / Yurtların yurtlara yaklaştığı gündür.
وهذا بخلاف ما يأتي في سورة النمل إن شاء الله تعالى {في ضيق} ولو قل - كما لوح إليه تنوين التحقير بما يشير إليه حذف النون، فإن أذى الكفار الذي السياق للتسلية عنه لا يضرك في المقصود الذي بعثت لأجله، وهو إظهار الدين وقمع المفسدين بوجه من الوجوه {مما يمكرون *} أي من استمرار مكرهم بك {واعبد ربك حتى يأتيك اليقين} وكأنك به، وقد أتى فاصبر فإن الله تعالى معزك ومظهر دينك وإن كرهوا؛ ثم علل ذلك بقوله تعالى: {إن الله} أي الجامع لصفات الكمال بلطفه وعونه {مع الذين اتقوا} أي وجد منهم الخوف من الله تعالى، فكانوا في أول منازل التقوى، وهو مع المتقين الذين كانوا في النهاية منها، فعدلوا في أفعالهم من التوحيد وغيره عملاً بأمر الله في الكتاب الذي هو تبيان لكل شيء، وهو مع الذين أحسنوا وكانوا في أول درجات الإحسان {والذين هم} أي بضمائرهم وظواهرهم {محسنون *} أي صار الإحسان صفة لهم غير منفكة عنهم، فهم في حضرات الرحمن، وأنت رأس المتقين المحسنين، فالله معك، ومن كان الله معه كان غالباً، وصفقته رابحة، وحالته صالحة، وأمره عال، وضده في أسوإ الأحوال، فلا تستعجلوا قلقاً كما استعجل الكفار استهزاء، تخلقاً في التأني والحلم بصفة من تنزه عن نقص الاستعجال، وتعالى عن ادعاء الأكفاء والأمثال، فقد عانق آخرها أولها، ووافق مقطعها، وآخرها احتباك: ذكر {الذين اتقوا} أولاً دليلاً على حذف {الذين أحسنوا} ثانياً، {والمحسنين} ثانياً دليلاً على حذف المتقين أولاً - والله الموفق للصواب، وإليه المرجع والمآب.
Bu, inşâallâhu teâlâ Neml Suresi'nde gelecek olanın aksinedir. { فِي ضَيْقٍ } “[bir sıkıntı içinde]” -nûn harfinin hazfedilmesinin ima ettiği üzere tahkîr (azlık bildiren) tenvinin de işaret ettiği gibi- az da olsa [sıkıntıya düşme]; zira hakkında teselli bağlamı bulunan kâfirlerin eziyeti, kendisi için gönderildiğin maksat olan dinin açığa çıkarılması ve bozguncuların hiçbir şekilde sindirilmesi hususunda sana zarar veremez. { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “onların kurdukları tuzaklardan dolayı” yani onların sana karşı hile ve tuzaklarını sürdürmelerinden dolayı [sıkıntıya düşme]. { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et”. Sanki o [ölüm] sana gelmiş gibidir; o halde sabret, çünkü onlar istemeseler de Allâhu Teâlâ seni aziz kılacak ve dinini üstün getirecektir. Sonra [Allah], bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: { إِنَّ اللَّهَ } “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah], lütfu ve yardımıyla, { مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “sakınanlarla beraberdir” yani kendilerinde Allâhu Teâlâ'dan korkma hali bulunup takvanın ilk mertebelerinde olanlarla beraberdir. O, aynı şekilde takvanın nihai mertebesinde bulunup her şeyi açıklayan Kitap'taki Allah'ın emri gereğince tevhid ve diğer konulardaki fiillerinde istikamet üzere davranan muttakilerle ve ihsanın ilk derecelerinde olup iyilik edenlerle de beraberdir. { وَالَّذِينَ هُمْ } “ve onlar” yani iç dünyaları ve dış görünüşleriyle, { مُحْسِنُونَ } “iyilik edenlerdir” yani ihsan, kendilerinden ayrılmayan bir vasıf haline gelmiş olanlardır; işte onlar Rahmân'ın huzurundadırlar. Sen ise muttaki ve muhsin olanların başısın. O halde Allah seninle beraberdir. Allah kiminle beraber olursa o galip gelir, ticareti kârlı, hali iyi, derecesi yüce, düşmanı ise en kötü haller içinde olur. O halde acelecilik noksanlığından münezzeh, denk ve benzerler iddia edilmesinden yüce olan [Allah]'ın sıfatıyla teenni ve hilm hususunda ahlaklanarak, kâfirlerin alay yollu acele etmeleri gibi siz de endişeye kapılarak acele etmeyin. Böylece surenin sonu başıyla kucaklaşmış ve nihayeti [başına] uygun düşmüştür. Surenin sonu bir ihtibaktır: İlk önce {الَّذِينَ اتَّقَوْا} zikredilerek ikincideki {الَّذِينَ أَحْسَنُوا} [ifadesinin] hazfedildiğine delil getirilmiş; ikinci olarak {وَالْمُحْسِنِينَ} zikredilerek de birincideki muttakilerin hazfedildiğine delil yapılmıştır. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır, dönüş ve varış da yalnız O'nadır.