Binûn

İsrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم إن طيطوس أحضر كبش الحديد وغيره من آلات القتال ليهدم السور، وصنع أبراجاً عظيمة من الخشب توازي سور المدينة وتحتها بكر ليدفعها الرجال وتصعد عليها المقاتلة، وأرسل إليهم رجلاً من أصحابه يدعوهم إلى المسالمة فرماه بعض من على السور فقتله، واصطلح الخوارج وخرجوا إلى الروم فقاتلوهم وأحرقوا الكبش وجميع تلك الآلات وأبعدوهم ورجعوا إلى المدينة يتقاتلون، فلما علم طيطوس بذلك دفع الكبش على السور فهدم منه قطعة كبيرة، فهرب من كان وراءه إلى السور الثاني، فأبعد الروم ما سقط من حجارة السور ليتسع لهم المجال، فاصطلح الخوارج وفرقوا أصحابهم على جهات المدينة، واشتد بينهم وبين الروم، وصدق الفريقان، وتولى طيطوس الحرب بنفسه، وأقبل يشجع أصحابه ويعدهم بالأموال والصلات، وشجع الخوارج أصحابهم ونادى شمعون: من انهزم قتل وهدم منزله.

Daha sonra Titus, suru yıkmak için demir koçbaşı ve diğer savaş aletlerini getirdi; şehir suruna denk yükseklikte, altında adamların itmesi için makaralar bulunan ve savaşçıların üzerine tırmandığı devasa ahşap kuleler yaptı. Adamlarından birini onlara barışa davet etmek üzere gönderdi, fakat surun üzerindekilerden biri onu vurup öldürdü. Âsiler anlaştılar ve Romalıların karşısına çıkıp onlarla savaştılar; koçbaşını ve bütün o aletleri yaktılar, onları uzaklaştırdılar ve şehre dönüp birbirleriyle savaşmaya devam ettiler. Titus bunu öğrenince koçbaşını sura vurdurdu ve ondan büyük bir parçayı yıktı. Surun arkasındakiler ikinci sura kaçtılar. Romalılar, kendilerine alan açılsın diye surdan düşen taşları uzaklaştırdılar. Âsiler anlaşıp adamlarını şehrin muhtelif yönlerine dağıttılar; onlarla Romalılar arasındaki çarpışma şiddetlendi, her iki taraf da var gücüyle savaştı. Titus savaşı bizzat idare etti, adamlarını cesaretlendirmeye, onlara mallar ve hediyeler vadetmeye başladı. Âsiler de adamlarını cesaretlendirdiler ve Şimon: «Kim hezimete uğrarsa öldürülecek ve evi yıkılacaktır» diye haykırdı.

فلما رأى طيطوس ثبات أصحاب شمعون مال إلى جهة يوحانان، ولأنها معتدلة وطيئة، وأراد أن ينطح السور الثاني، فناداه رجل

Titus, Şimon'un adamlarının sebatını görünce, düz ve alçak olduğu için Yuhanan tarafına yöneldi ve ikinci suru koçbaşıyla dövmek istedi. Bunun üzerine surun üzerinden bir adam

اسمه قصطور من فوق السور: أسألك يا سيدي أن تشفق على هذه المدينة والأمر يجري على ما تحب، فظن طيطوس صدقه فتوقف وشرع يكلمه، وأطال المراجعة احتيالاً منه ليتمكن أصحابه من إحراق الكبش، ثم سأله أن يبعث له شخصاً من أصحابه ليتفق معه، فأرسل إليه شخصاً من وجوه الروم فقال له: اقرب حتى ألقي إليك ما لي ثم انزل، فألقى عليه صخرة فأخطأته وقتلت رجلاً كان معه، فغضب طيطوس ودفع الكبش على السور الثاني فانهدم منه قطعة كبيرة، فاشتد أسف قصطور فقتل نفسه، وتبادر اليهود فمنعوا الروم من الدخول من الموضع الذي انثلم، وحاربوهم إلى أن أخرجوهم عن السور الأول وقتلوا جماعة منهم، واتصلت الحرب بين الفريقين أربعة أيام، وورد على طيطوس في اليوم الرابع عسكر كبير من أمم مختلفة تعينه على اليهود، فخرج اليهود على عادتهم فقاتلوهم فلم تكن لهم بهم طاقة فانهزموا ودخلوا إلى الحصن الثالث، فأمر طيطوس برفع الحرب وكف عنهم خمسة أيام، وركب في اليوم الخامس وتقدم إلى قرب السور،

Castor adında biri ona seslendi: «Efendim, senden bu şehre merhamet etmeni diliyorum; işler senin istediğin gibi yürüyecektir.» Titus onun doğru söylediğini zannederek durdu ve onunla konuşmaya başladı; adam ise arkadaşları koçbaşını yakabilsinler diye bir hile olarak müzakereyi uzattı. Sonra kendisiyle anlaşmak üzere adamlarından birini göndermesini istedi. Titus da Romalıların ileri gelenlerinden birini ona gönderdi. Castor ona: «Yaklaş da malımı sana atayım, sonra aşağı ineyim» dedi ve üzerine büyük bir kaya fırlattı; kaya adama isabet etmeyip yanındaki bir adamı öldürdü. Titus buna öfkelenerek koçbaşını ikinci sura vurdurdu ve surdan büyük bir parça yıkıldı. Bunun üzerine Castor'un üzüntüsü son derece arttı ve kendini öldürdü. Yahudiler koşup Romalıların yarılan yerden içeri girmesini engellediler ve onları birinci surun dışına çıkarıncaya kadar savaşıp onlardan bir grubu öldürdüler. İki taraf arasındaki savaş dört gün boyunca sürdü. Dördüncü günde Titus'a, Yahudilere karşı ona yardım etmek üzere muhtelif milletlerden oluşan büyük bir ordu ulaştı. Yahudiler âdetleri üzere çıkıp onlarla savaştılar, fakat onlara karşı koyacak güçleri kalmadığından hezimete uğrayıp üçüncü kaleye girdiler. Titus savaşı durdurmayı emretti ve beş gün boyunca onlara dokunmadı. Beşinci günde atına binip surun yakınına kadar ilerledi.

فوجد يوحانان وشمعون وأصحابهما قد خرجوا من المدينة ليحرقوا الكبش، فابتدأهم طيطوس بالسلام وخاطبهم بالجميل والملاطفة وقال: قد رأيتم ما جرى من هدم هذين السورين، وليس يتعذر هدم السور الثالث، وقد علمتم أنكم ما انتفعتم في هذه المدة بما فعلتموه، وكذلك لا تنتفعون أيضاً بدوامكم على ما أنتم عليه من اللجاج في مخالفتنا. فارجعوا عن ذلك قبل أن أهدم هذا السور الباقي، وأستبيح المدينة، وأخرب الهيكل، ولست أختار ذلك ولا أريده، فإن رجعتم إلى طاعتنا كنا لكم على أفضل ما عهدتموه منا، ودامت لكم السلامة، وزال عنكم ما أنتم فيه من المكروه.

Yuhanan, Şimon ve adamlarının koçbaşını yakmak üzere şehirden çıkmış olduklarını gördü. Titus onlara önce selam verdi, güzel ve nazik bir dille hitap ederek şöyle dedi: «Bu iki surun nasıl yıkıldığını gördünüz; üçüncü surun yıkılması da imkânsız değildir. Bu süre zarfında yaptıklarınızdan hiçbir fayda görmediğinizi bildiniz; aynı şekilde bize karşı çıkma konusundaki inatçılığınızı sürdürmekle de hiçbir fayda elde edemeyeceksiniz. Ben geriye kalan bu suru yıkmadan, şehri mübah kılıp çiğnetmeden ve mabedi harap etmeden önce bundan vazgeçin. Ben bunu tercih etmiyorum ve istemiyorum. Eğer bize itaate dönerseniz, bizden gördüğünüzün en güzeliyle size muamele ederiz, esenliğiniz devam eder ve içinde bulunduğunuz bu sıkıntı sizden kalkar.»

وأمر يوسف بن كريون أن يقرب منهم ويبلغ معهم الغاية في القول ويستدعيهم إلى المسالمة ويبذل لهم من الأمان والعهود ما يثقون به ويسكنون إليه، فوقف قدام باب المدينة وقال: اسمعوا مني يا معشر بني إسرائيل ما أنا مخاطبكم به، فإني إنما أخاطبكم يما ينفعكم ويعود بصلاحكم إن قبلتموه، واعلموا أن محاربة الأعداء ومقاومتهم قد كانت تحسن بكم حين كانت بلدانكم عامرة، وعساكركم متوافرة، وأحوالكم مستقيمة، فأما بعد أن

Yusuf b. Keryun'a onlara yaklaşmasını, sözü en son noktasına kadar ulaştırmasını, onları barışa çağırmasını ve güvenip huzur bulacakları güvence ve ahitler sunmasını emretti. O da şehir kapısının önünde durup şöyle dedi: «Ey İsrailoğulları topluluğu, size hitap ettiğim şeyleri benden dinleyin! Şüphesiz ben size, kabul ettiğiniz takdirde faydanıza olacak ve ıslahınızı sağlayacak şeylerle hitap ediyorum. Biliniz ki düşmanlarla savaşmak ve onlara direnmek; şehirleriniz mamur, ordularınız bol ve durumunuz düzgün olduğu zamanlarda size yakışırdı. Ancak

بلغتم إلى هذه الحال، من خراب البلدان وفناء الرجال، وذهاب النعم واختلال الأحوال، فكيف تطمعون في مقاومة هذه الأمة العظيمة القوية التي قد قهرت الممالك والأمم واستولت عليهم، فعلى أيّ شيء تعتمدون؟ فإن قلتم: إنا نعتمد على الله ﷿ ونرجو أن ينصرنا كما جرت عادته مع آبائنا، فيجب أن تعلموا أنه هو الذي سلط عليكم هذه الأمة لسوء أفعالكم وكثرة ذنوبكم، لأنكم ارتكبتم المحارم، وسفكتم الدماء، ونجستم هيكل الله المقدس، وقتلتم كهنته وصلحاء أمته ظلماً، فكيف ترجون من الله النصر والمعونة مع هذه الأفعال القبيحة والله لا ينصر من عصاه، وإن كنتم تتكلون على الحصون والعدد والعساكر فأنتم تعلمون أن جميع ذلك قد ذهب أكثره، ولم يبق منه إلا القليل، وهذه المدينة قد هدم سوران من أسوارها ولم يبق غير واحد وهم مجدون في هدمه، وأنتم كل يوم في نقصان وضعف وعدوكم في زيادة وقوة، فإن دمتم على ما أنتم عليه هلكتم ولم يبق منكم باقية، فإن

şehirlerin harap olması, adamların tükenmesi, nimetlerin elden gitmesi ve hallerin bozulması gibi bu duruma ulaştıktan sonra; krallıkları ve milletleri dize getiren ve onlara hükmeden bu büyük ve güçlü millete direnmeyi nasıl umarsınız? Neye güveniyorsunuz? Şayet: 'Biz Allah (azze ve celle)'ye güveniyoruz ve atalarımızla olan âdetinde olduğu gibi bize yardım etmesini umuyoruz' derseniz, bilmeniz gerekir ki kötü amelleriniz ve çokça günahlarınız sebebiyle bu milleti sizin başınıza musallat eden O'dur. Çünkü sizler haramları işlediniz, kanlar döktünüz, Allah'ın kutsal mabedini kirlettiniz ve O'nun kâhinlerini ve ümmetinin salihlerini haksız yere öldürdünüz. Bu çirkin amellerle birlikte Allah'tan nasıl yardım ve inayet umarsınız? Oysa Allah, kendisine isyan edene yardım etmez. Eğer kalelere, sayılara ve ordulara güveniyorsanız, bilirsiniz ki bütün bunların çoğu gitmiş, geriye pek azı kalmıştır. Bu şehrin surlarından ikisi yıkılmış, geriye sadece biri kalmıştır ve onlar da onu yıkmak için var güçleriyle çalışmaktadırlar. Sizler her geçen gün eksilmekte ve zayıflamaktasınız, düşmanınız ise artmakta ve güçlenmektedir. Şayet bu haliniz üzere devam ederseniz helak olursunuz ve sizden geriye kimse kalmaz. Eğer

قلتم: إنا نختار القتل على الذل للأمم وطاعتهم، فقد علمتم أن آباءنا وأصولنا - وهم السادة الذين يجب علينا أن نقتدي بهم - لم يمتنعوا من مسالمة الأمم الذين جاوروهم ومداراتهم، ولو كان أمراً مكروهاً لقد كانوا أولى بكراهته منكم، والمتقدمون منا أطاعوا المصريين في أزمان كثيرة وملوك الموصل والكسدانيين والفرس ثم اليونانيين الذين جاروا عليهم وأساؤوا إليهم وصبروا على ظلمهم لهم على أن أذن الله بخلاصهم منهم على أيدي بني حشمناي الكهنة، ثم أطاعوا بعد ذلك ملوك الروم إلى هذه الغاية، ولم يروا أن عليهم نقصاً في طاعتهم، وكذلك أنتم إن أطعتموهم كان ذلك أولى بكم من أن تعرضوا أنفسكم للهلاك، ونعمتكم للزوال، وبلدكم للخراب، وتحصلوا بعد ذلك في أضعاف ما كرهتموه من الذلن ولا يعذركم في ذلك عاقل ولا يحمد رأيكم، على أن الروم ما زالوا محسنين إليكم، كفوكم أمر أعدائكم من اليونانيين، وأزالوا سلطانهم عنكم، وأعانوكم على كثير من الأمم الذين يعادونكم حتى غلبتموهم واستوليتم عليهم، فأنتم بطاعتهم أولى منكم بمعصيتهم، وقد علمتم أن الله ﷿ قد جعل لكل أمة دولة وسلطاناً سلطها فيه، فإذا انقضى ذلك الزمان زالت دولتها وسلطانها فذلت لغيرها وخضعت لمن كان يخضع لها،

şöyle derseniz: 'Biz milletlere boyun eğip itaat etmektense öldürülmeyi tercih ederiz'; biliniz ki atalarımız ve köklerimiz —ki onlar kendilerine uymamız gereken önderlerimizdir— komşuları olan milletlerle barış yapmaktan ve onları idare etmekten geri durmamışlardır. Eğer bu hoşlanılmayacak bir şey olsaydı, ondan hoşlanmamaya sizden daha lâyık olurlardı. Bizden öncekiler nice devirlerde Mısırlılara, Musul krallarına, Kildanîlere, Farslara ve sonra da kendilerine haksızlık edip kötülük yapan Yunanlılara itaat ettiler; Allah kâhin Haşmonay oğulları eliyle onlardan kurtuluşlarına izin verinceye kadar onların zulmüne sabrettiler. Sonra da bu zamana kadar Roma krallarına itaat ettiler ve onlara itaat etmekte bir noksanlık görmediler. Aynı şekilde siz de onlara itaat ederseniz, bu sizin için kendinizi helake, nimetinizi zevale ve şehrinizi harabeye maruz bırakmaktan; ardından da hoşlanmadığınız o zilletin katbekat fazlasına düşmenizden daha hayırlı olur. Böyle bir durumda hiçbir akıl sahibi sizi mazur görmez ve tutumunuzu övmez. Kaldı ki Romalılar size daima iyilik ettiler; Yunanlılardan olan düşmanlarınızın hakkından geldiler, onların hâkimiyetini üzerinizden kaldırdılar ve size düşmanlık eden pek çok millete karşı size yardım ettiler, nihayet onlara üstün gelip hâkim oldunuz. Dolayısıyla sizin onlara itaat etmeniz, isyan etmenizden daha uygundur. Bilirsiniz ki Allah (azze ve celle) her millete hüküm süreceği bir devlet ve iktidar vermiştir; o vakit sona erdiğinde ise devleti ve iktidarı zail olur, başkasına boyun eğer ve vaktiyle kendisine boyun eğenlere itaat eder hale gelir.

وقد بسط الله أيديكم زماناً، وسلطكم على غيركم دهراً، ثم جعل الدولة والسلطان لسواكم، وأراد أن يذلكم لهم، فمتى خالفتم مراد الله ولم تقبلوا حكمه هلكتم، وليس يشك في أن الله أراد في هذا الزمان أن يرفع الروم ويبسط أيديهم، لأنه قد أذل لهم الملوك وظفرهم بالأمم حتى أطاعهم من في سائر جهات الدنيا ممن هو أشد منكم بأساً، وأكثر عدداً، وأقوى سلطاناً، وكيف تطمعون في أن تغلبوهم وأنتم تشاهدون إقبالهم وقوة أمرهم ومعونة الله لهم، وترون أنفسكم بخلاف ذلك، وليس يعيب الإنسان ولا ينقصه طاعته لمن هو أقوى منه وأعلى يداً، لأن الله ﷿ قد جعل أمر الخلق في الدنيا مبنياً على أن يكون بعضهم تابعاً لبعض، وبعضهم قاهراً لبعض، وبعضهم محتاجاً إلى بعض، وكل صنف يخضع لمن هو أقوى منه ويذل له ويطيعه، وذلك ظاهر موجود في الناس على طبقاتهم، وفي الحيوانات على اختلافها، وليس يستغني عن ذلك أحد، ولا يذمه عاقل، وإذ كان الأمر كذلك فليس ينقصكم طاعة الروم، ولا الروم بأول من أطعتموهم وقد تقدمت طاعتكم لهم منذ سنين؛ وقد ابتدؤوكم في هذا الوقت بالجميل، ودعوكم إلى المسالمة، وبذلوا لكم الأمان، وضمنوا لكم الإحسان، وظهر منهم الإشفاق على مدينتكم وقدسكم فاتقوا الله،

Allah bir zamanlar sizin elinizi genişletmiş ve sizi bir devir boyunca başkalarına musallat kılmıştı; sonra devleti ve hâkimiyeti sizden başkasına verdi ve sizi onlara boyun eğdirmeyi murat etti. Allah'ın iradesine karşı gelip hükmünü kabul etmediğiniz takdirde helak olursunuz. Şüphe yok ki Allah bu zamanda Romalıları yüceltmeyi ve onların elini genişletmeyi murat etmiştir; zira kralları onlara boyun eğdirmiş ve yeryüzünün diğer bölgelerinde sizden daha zorlu, sayıca daha çok ve hâkimiyet bakımından daha güçlü olanların bile onlara itaat etmesini sağlayacak şekilde onları milletlere galip kılmıştır. Onların ilerleyişini, güçlerini ve Allah'ın onlara yardımını bizzat görürken ve kendinizi de bunun tam aksine bir halde bulurken onlara galip gelmeyi nasıl umarsınız? İnsanın kendisinden daha güçlü ve eli daha üstün olana itaat etmesi bir ayıp ve noksanlık değildir; zira Allah (azze ve celle) dünyada yaratılmışların nizamını bazısının bazısına tabi olması, bazısının bazısına galip gelmesi ve bazısının bazısına muhtaç olması üzerine kurmuştur. Her sınıf, kendisinden daha güçlü olana boyun eğer, ona itaat eder ve teslim olur. Bu durum tabakalarıyla insanlarda ve muhtelif çeşitleriyle hayvanlarda açıkça mevcuttur; hiç kimse bundan müstağni olamaz ve hiçbir akıl sahibi bunu kınamaz. Durum böyle olunca, Romalılara itaat etmek sizin için bir eksiklik değildir; hem Romalılar sizin itaat ettiğiniz ilk kavim de değildir, zira onlara itaatınız yıllar öncesine dayanmaktadır. Onlar şu anda size güzellikle yaklaştılar, sizi barışa çağırdılar, size güvence verdiler, iyilik vadettiler ve şehrinize ve mabedinize merhamet gösterdiler; öyleyse Allah'tan korkun,

وتلافوا أمركم، وأحسنوا النظر لمن بقي منكم، فارجعوا إلى ما كنتم عليه من طاعتهم لتبقوا وتتماسك أحوالكم، وتسلم هذه المدينة وهذا القدس الجليل قبل أن يهدم هذا الحصن الباقي فتهلكوا.

işinizi düzeltin, aranızdan geriye kalanlara merhametle bakın; hayatta kalmanız, durumunuzun toparlanması, geriye kalan bu kale yıkılıp da helak olmadan önce bu şehrin ve bu yüce mabedin kurtulması için onların itaati üzere bulunduğunuz eski halinize dönün.»

فصاح الخوارج بشتم يوسف والفرية عليه ورموه بالسهام والحجارة، فتباعد قليلاً وأغلظ لهم في الكلام وقال: يا معشر العصاة! أخبروني ما الذي حملكم على قتال الروم إن كنتم تقصدون بذلك صيانة القدس عن الأعداء فأنتم قد ابتذلتموه بالمعاصي ونجستموه بما سفكتم فيه من الدماء الكثيرة ظلماً، وإن كنتم تريدون نصرة الأمة وإعزازها فأنتم تقتلونها بأيديكم وتبالغون في ظلمها والإساءة إليها، وهل يفعل الأعداء بكم أكثر مما فعلتموه؟ أو يبلغون فيكم أكثر مما قد بلغتموه في أنفسكم؟ أخبروني متى كان من تقدم من أمتنا أو تأخر يغلبون من يحاربهم ويستظهرون على أعدائهم بالعساكر والعدد دون الصلاح

Bunun üzerine âsiler Yusuf'a söverek ve iftira atarak bağırdılar; ona oklar ve taşlar fırlattılar. Yusuf biraz uzaklaştı ve onlara sert bir dille hitap ederek şöyle dedi: «Ey isyankârlar topluluğu! Söyleyin bana, sizi Romalılarla savaşmaya sevk eden nedir? Eğer bununla mabedi düşmanlardan korumayı kastediyorsanız, siz onu günahlarla ayaklar altına aldınız ve içinde haksız yere akıttığınız bunca kanla kirlettiniz. Şayet milletinize yardım etmeyi ve onu yüceltmeyi istiyorsanız, siz onu kendi ellerinizle öldürüyor, ona zulmetmekte ve kötülük etmekte aşırıya gidiyorsunuz. Düşmanlar size sizin kendinize yaptığınızdan daha fazlasını yapabilir mi? Yahut sizin kendinize ulaştırdığınız [kötülüğü] onlar size ulaştırabilir mi? Söyleyin bana, ümmetimizden önce gelenler veya sonra gelenler ne zaman kendileriyle savaşanlara galip gelmişler ve salih amel

والتقوى؟ وهل تخلص من تخلص من الشدائد إلا بطاعة الله والدعاء له؟ وهل كانوا يغلبون إلا بنصر الله لهم ومعونته إياهم؟ وهل كان ينصرهم إلا إذا أطاعوه واتقوه؟ فلما عصوه سلط عليهم الأعداء ومكنهم منهم حتى قهروهم وأذلوهم، ولم ينتفعوا بعددهم وسلاحهم ولا قدروا على مقاومة الأعداء ببأسهم وقوتهم، وقد علمتم أن الله ﷿ كفى الصالحين في كل زمان أمر أعدائهم، فمنهم من دعا الله ﷿ عند الشدائد فاستجاب له بلا حرب، وأظهر الآيات العظيمة في معونتهم وكفايتهم، فبلغوا بذلك ما لم يكونوا يبلغون إليه بحولهم وقوتهم، ومنه من حارب الأعداء واستعان بالله ﷿ فأعانه على عدوه وظفره به، ولم يفعل الله مثل ذلك مع العصاة ليظهر فضيلة الصالحين، اعتبروا بأبيكم إبراهيم ﵇، لما أخذ فرعون امرأته ألم يضرب الله فرعون وأهله بالبلاء العظيم حتى خضع فانكسر ورد امرأة إبراهيم ﵇ وهي سليمة، ثم أحسن إليه وأكرمه، فهل قدر إبراهيم ﵇ على ذلك بالسيف والمحاربة أو بالصلاح

ve takva olmaksızın sadece ordular ve techizatla düşmanlarına üstünlük sağlamışlardır? Sıkıntılardan kurtulan kimse Allah'a itaat ve O'na dua etmekten başka bir yolla mı kurtulmuştur? Onlar ancak Allah'ın kendilerine yardımı ve inayetiyle galip gelmiyorlar mıydı? O da ancak kendisine itaat edip takva üzere olduklarında onlara yardım etmiyor muydu? Kendisine isyan ettiklerinde ise düşmanları onların üzerine musallat etti ve onları bastırıp zelil kılıncaya kadar düşmanlarına fırsat verdi; ne sayılarından ve silahlarından bir fayda gördüler ne de güç ve kuvvetleriyle düşmanlara karşı koyabildiler. Bilirsiniz ki Allah (azze ve celle) her devirde salih kullarına düşmanlarına karşı kâfi gelmiştir. Onlardan kimi sıkıntılar anında Allah (azze ve celle)'ye dua etmiş, O da savaşsız bir şekilde duasına icabet etmiş ve onlara yardım ve kifayet hususunda büyük alametler göstermiştir; böylece kendi güç ve kuvvetleriyle ulaşamayacakları şeylere ulaşmışlardır. Onlardan kimi de düşmanlarla savaşmış, Allah (azze ve celle)'den yardım dilemiş, O da düşmanına karşı ona yardım etmiş ve onu galip kılmıştır. Allah, salihlerin üstünlüğünü ortaya koymak için isyankârlara böyle bir muamelede bulunmamıştır. Atanız İbrahim (aleyhisselâm)'dan ibret alın: Firavun onun hanımını aldığında, Allah Firavun'u ve ehlini büyük bir belaya uğratmadı mı? Nihayet boyun eğip zelil oldu ve İbrahim (aleyhisselâm)'ın hanımını sağ salim geri verdi, ardından ona ihsanda bulunup ikram etti. İbrahim (aleyhisselâm) buna kılıç ve savaşla mı yoksa salih amel

والدعاء إلى الله ﷿؟ وكذلك فعل الله مع إسحاق ﵇ لما أخذ أبيمالخ ملك فلسطين امرأته، وقد علمتم أن موسى ﵇ لم يستظهر على فرعون وعساكر المصريين حتى هلكوا وتخلصت أمة بني إسرائيل منهم بحرب ولا عدة، بل بالدعاء وكفاية الله له، ولما حارب عماليق بني إسرائيل هل غلبوه إلا بدعاء موسى ﵇ وصلاته؟ ويوشع بن نون ﵇ لما عبر الأردن مع بني إسرائيل قد كان في جمع كبير وقوة فهل فتح يريحا بالحرب أو بالآية العجيبة في سقوط الحصن؟ ولما أخطأ عاخان بما أخذه من يريحا من الغنيمة التي نهى الله عنها بني إسرائيل ألم يسخط الله على الأمة بسببه حتى غلبهم أهل مدينة عاي وهم قليل، فلم يقدر بنو إسرائيل مع كثرتهم على مقاومتهم إلى أن صلى يوشع بن نون ﵇ ودعا إلى الله ﷿ فاستجاب الله دعاءه ونصر بني إسرائيل على عاي وجدعون لما غلب عسكر مدين وعماليق مع كثرتهم

ve Allah (azze ve celle)'ye dua ile mi güç yetirdi? Filistin kralı Abimelek onun hanımını aldığında Allah, İshak (aleyhisselâm)'a da aynı şekilde muamele etti. Bilirsiniz ki Musa (aleyhisselâm), Firavun ve Mısırlıların orduları helak olup İsrailoğulları ümmeti onlardan kurtuluncaya kadar onlara karşı ne bir savaşla ne de bir teçhizatla üstün geldi; bilakis dua ve Allah'ın ona kifayetiyle üstün geldi. Amalika İsrailoğullarıyla savaştığında, Musa (aleyhisselâm)'ın duası ve namazı olmaksızın mı onlara galip geldiler? Yuşa b. Nûn (aleyhisselâm), İsrailoğulları ile Ürdün'ü geçtiğinde büyük bir topluluk ve güç içindeydi; peki Eriha'yı savaşla mı fethetti, yoksa surun yıkılmasındaki o harikulade mucizeyle mi? Ahan, Eriha'dan Allah'ın İsrailoğullarına yasakladığı ganimetten bir şey almakla hata ettiğinde, onun yüzünden Allah ümmete gazap etmedi mi? Nihayet sayıca az oldukları halde Ay şehri halkı onlara galip geldi ve Yuşa b. Nûn (aleyhisselâm) namaz kılıp Allah (azze ve celle)'ye dua edinceye kadar İsrailoğulları çokluklarına rağmen onlara karşı koyamadı; bunun üzerine Allah onun duasına icabet etti ve İsrailoğullarını Ay halkına galip kıldı. Gideon, sayıca çok olmalarına rağmen Medyen ve Amalika ordusuna galip geldiğinde,

هل غلبهم إلا بمعونة الله لهم؟ واذكروا كيف انهزم عسكر الأرمن العظيم عن سبسطية بصلاة اليشع النبي ﵇ ودعائه، وقد كان أهل المدينة أشرفوا على الهلاك من الجوع، فأوقع الله الخوف في قلوب الأرمن فانهزموا بغير حرب ولا قتال، وخرج أهل المدينة فغنموا عسكرهم وزال عنهم الجوع، واذكروا ما فعل الله مع نساء الملك ويوشافاط لما ظفرهما بأعدائهما بالدعاء والصلاة، وقد علمتم أن شمشون قبل أن يخطىء كان جباراً مظفراً، فلما أخطأ أسره أعداؤه فصار ذليلاً في أيديهم مثل أقل الناس وأضعفهم وطحنوه بالرحى مثل الإماء، وكذلك شاوول - وفي نسخة: طالوت - الملك لما كان طائعاً لله تعالى كان الله ينصره، فلما عصاه أسلمه الله إلى أعدائه فظفروا به، ولم ينتفع بعساكره وعدده، وأمصيا لما حارب أدوم غلبهم وظفر بهم، فلما أخذ أصنامهم ونصبها في بيت المقدس

onlara ancak Allah'ın yardımıyla galip gelmedi mi? İlyesa Peygamber (aleyhisselâm)'ın namazı ve duası sayesinde büyük Arami ordusunun Samiriye'den nasıl hezimete uğradığını hatırlayın; oysa şehir halkı açlıktan helak olmak üzereydi. Allah Aramilerin kalplerine korku saldı da savaşsız ve çarpışmasız hezimete uğradılar; şehir halkı çıkıp onların ordugâhını yağmaladı ve açlıkları son buldu. Krallar Asa ve Yehoşafat'a dua ve namaz sayesinde düşmanlarına karşı zafer nasip ettiğinde Allah'ın onlara ne yaptığını hatırlayın. Bilirsiniz ki Şimşon günah işlemeden önce muzaffer bir cengâverdi; günah işleyince düşmanları onu esir etti ve insanların en aşağılığı ve en zayıfı gibi onların elinde zelil bir hale geldi, onu cariyeler gibi değirmen taşında çalıştırdılar. Keza Şaul —bir nüshada: Talut— Kral, Allah Teâlâ'ya itaat ettiği sürece Allah ona yardım ediyordu; O'na isyan ettiğinde ise Allah onu düşmanlarına teslim etti ve ona galip geldiler, orduları ve teçhizatı ona hiçbir fayda sağlamadı. Amazya, Edom ile savaştığında onlara galip gelip zafer kazandı; fakat onların putlarını alıp Beytülmakdis'e dikince

سخط الله عليه، فلما حارب يواش ملك بني إسرائيل بعد ذلك انهزم أقبح هزيمة لخذلان الله له وتركه معونته، واذكروا هلاك عسكر سنحاريب ملك الموصل العسكر العظيم بغير حرب ولا قتال بل بصلاة حزقيا الملك والأنبياء ﵈ ودعائهم، واعتبروا بصدقيا الملك لما عصى الكسدانيين وظن أنهم يغلبهم بعساكره وبعدته وخالف الأنبياء ﵈ في مسالمتهم، هل انتفع بذلك؟ وهل كانت عاقبته وعاقبة الأمة إلا إلى الهلاك؟ فهذا وغيره مما لم أذكره لكم يدلكم على عناية الله بالأخيار، وخذلانه للعصاة الأشرار.

Allah ona gazap etti. Bundan sonra İsrailoğulları kralı Yoaş ile savaştığında, Allah'ın onu yardımsız bırakması ve yardımını ondan çekmesi sebebiyle en çirkin şekilde hezimete uğradı. Musul kralı Sanherib'in o muazzam ordusunun savaşsız ve çarpışmasız, sadece Kral Hizkiya ile peygamberlerin (aleyhimüsselâm) namaz ve dualarıyla helak olduğunu hatırlayın. Kral Sıdkiya'dan ibret alın; Kildanîlere isyan edip orduları ve teçhizatıyla onlara galip geleceğini zannettiğinde ve onlarla barış yapma konusunda peygamberlere (aleyhimüsselâm) muhalefet ettiğinde, bundan bir fayda gördü mü? Onun ve ümmetin sonu helakten başka bir şey oldu mu? İşte size zikretmediğim diğer hususlarla birlikte bunlar, Allah'ın hayırlı kullarına olan inayetine ve isyankâr şerlileri yardımsız bırakmasına delalet etmektedir.»

وساق لهم من مثل هذا كلاماً كثيراً بلغياً، ثم رغبهم في طاعة اسفسيانوس بالخصوص بما اشتهر من حسن سيرته، وقال: ولو لم تعلموا ذلك إلا بما عاملني به من الجميل، وقد كنت أستوجب منه غير ذلك لكفاكم، لأني كنت أول من اجتهد في محاربته، وقتلت خلفاً كثيراً من أصحابه، ولقد كنت أعلم أني خالفت الصواب، ولكني لما رأيتكم بأجمعكم قد اتفقتم على

Onlara buna benzer pek çok beliğ söz aktardı; sonra güzel gidişatıyla meşhur olması sebebiyle özellikle Vespasianus'a itaat etmeye onları teşvik etti ve şöyle dedi: «Bunu sadece bana yaptığı güzel muameleden bilseydiniz —ki ben ondan başkasını hak etmiştim— bu size yeterdi. Zira ben onunla savaşmak için ilk gayret gösteren ve adamlarından pek çoğunu öldüren biriydim. Doğru yoldan saptığımı biliyordum, fakat hepinizin onlarla

محاربتهم وبعثتموني لم أخالفكم، وبذلت المجهود في مناصحتكم، وثبت في حصن يودنات إلى أن فنى أصحابي، وغلبني الأمر، ولم يبق لي حيلة، ثم حصلت مع الروم فما أساؤوا إليّ بل أحسنوا وأجملوا وعفوا عني وأنا معهم إلى هذه الغاية على ما أحب، وقد كنت اجتهدت قبل حصولي معهم أن أهرب إليكم فما تم لي ذلك، وأنا الآن أحمد الله تعالى إذ لم يسهل لي ذلك، فإني لو كنت معكم لكنت إما أن أشارككم في أفعالكم هذه فأكون مخطئاً، أو أخالفكم فتقتلوني ظلماً، فتأملوا ما خاطبتكم به ولا تظنوا أن الله ينصركم، فإنكم لا تستحقون ذلك لأنكم قد أسخطتموه، واستدلواعلى ذلك بآية عين سلوان، فإنها قد كانت قريبة من الجفاف قبل أن ينزل بكم هذه العساكر، فلما نزلوا غزرت فصارت كالنهر لتعلموا أن الله تعالى يريد معونة أعدائكم عليكم، وأنا أعلم أن كلامي لا يؤثر فيكم ليتم ما قد حكم الله به من هلاك هذه المدينة وخراب هذا القدس الجليل، ولذلك قد قست قلوبكم فصارت كالحجارة بل هي أقسى وأصلب من الحجارة، لأن الحجر قد يؤثر فيه

savaşmak üzere ittifak ettiğinizi ve beni gönderdiğinizi görünce size muhalefet etmedim, size samimiyetle nasihat etmek için elimden gelen çabayı sarf ettim ve Yodfat Kalesi'nde adamlarım tükenip durum bana galip gelinceye ve hiçbir çarem kalmayıncaya kadar sebat ettim. Sonra Romalıların eline geçtim; bana kötülük yapmadılar, bilakis iyilikle ve güzellikle muamele edip beni affettiler; ben de şu ana kadar onların yanında dilediğim gibi bulunmaktayım. Onların eline düşmeden önce size kaçmak için çok uğraştım ama muvaffak olamadım. Şimdi ise bunu bana kolaylaştırmadığı için Allah Teâlâ'ya hamdediyorum; zira şayet sizinle olsaydım, ya bu yaptıklarınıza ortak olup hata edecektim yahut size muhalefet edecektim de beni haksız yere öldürecektiniz. Size hitap ettiğim hususları iyi düşünün ve Allah'ın size yardım edeceğini sanmayın; zira O'nu gazaplandırdığınız için buna müstahak değilsiniz. Buna Silvan Pınarı mucizesiyle delil getirin; zira bu ordular başınıza inmeden önce neredeyse kurumak üzereydi; fakat onlar konaklayınca bolca akıp nehir gibi oldu; ta ki Allah Teâlâ'nın düşmanlarınıza size karşı yardım etmek istediğini bilesiniz. Biliyorum ki bu şehrin helaki ve bu yüce mabedin harabesi hakkında Allah'ın verdiği hükmün tamamlanması için sözlerim size tesir etmeyecektir; işte bu yüzden kalpleriniz katılaşıp taş gibi, hatta taştan daha katı ve sert olmuştur. Çünkü taş bile üzerine

الماء إذا دام انصبابه عليه، وأنتم لا تؤثر فيكم المواعظ الكثيرة، ولا تلين قلوبكم ولا تنكسر، ولكني قد بلغت الغاية فيما يلزمني من نصيحتكم، فاقبلوا نصحي وأشفقوا على هذا القدس الجليل الذي بنته الأنبياء المقدسون والملوك العظماء، فإن بقاء عزكم وثبات أمركم مقرون ببقائه وعمارته، وإن خرب لم يبق لكم عز ولا إقبال ولا دولة، فاقبلوا ما بذله لكم ابن الملك من الأمان، وثقوا بعهده وما ضمنه من الإحسان، وأنا الضامن لكم عنه، وإن اتهمتموني بأني أخدعكم وأريد معاونة الروم عليكم فأنتم تعلمون أن أبي وأمي وزوجتي الكريمة عليّ وأولادي معكم، فإن ظهر لكم من طيطوس بعد مسالمتكم له ما تكرهون فاقتلوهم واقتلوني فقد وهبتكم دماءهم ودمي على ذلك.

su sürekli aktığında tesirlenir; oysa bunca öğüt size tesir etmiyor, kalpleriniz ne yumuşuyor ne de kırılıyor. Fakat ben size yapmam gereken nasihatin en son noktasına ulaştım; artık nasihatimi kabul edin ve mukaddes peygamberlerin ve büyük kralların inşa ettiği bu yüce mabede merhamet edin. Zira izzetinizin bekası ve durumunuzun sebatı, onun bekasına ve mamurluğuna bağlıdır; şayet o harap olursa sizin için hiçbir izzet, ikbal ve devlet kalmaz. Kralın oğlunun size sunduğu güvenceyi kabul edin, onun ahdine ve vadettiği ihsana güvenin; onun adına size kefil olan benim. Şayet sizi kandırdığımı ve Romalılara size karşı yardım etmek istediğimi iddia ederek beni itham ediyorsanız, bilirsiniz ki babam, annem, benim için pek değerli olan eşim ve çocuklarım sizin yanınızdadır; eğer onunla barış yaptıktan sonra Titus'tan hoşlanmadığınız bir şey görürseniz, onları da beni de öldürün; buna karşılık onların kanını da kendi kanımı da size helal kıldım.»

ثم بكى يوسف بكاء شديداً، وكان طيطوس يسمع كلامه فرق له وأمر بإطلاق من كان من السبي في عسكره، وأطلق لهم أن يمضوا حيث شاؤوا فمال أكثر أهل المدينة إلى طاعة طيطوس، فمنعهم الخوارج ووكلوا بأبواب المدينة من يحفظها، وأمروا الموكلين أن يقتلوا كل من أراد الخروج، ولما طال الحصار اشتد الجوع، وكان الخوارج يفتشون منازل الناس وينهبون الطعام ويقتلون من مانعهم عنه، فكان الناس يموتون في المدينة بالجوع، ومن أراد الخروج إلى ظاهر

Sonra Yusuf şiddetli bir şekilde ağladı. Titus onun sözlerini dinliyordu; ona acıdı ve ordusundaki esirlerin serbest bırakılmasını, diledikleri yere gitmelerine izin verilmesini emretti. Bunun üzerine şehir halkının çoğu Titus'a itaat etmeye meyletti; fakat âsiler onları engelledi, korumak üzere şehir kapılarına adamlar diktiler ve görevlilere çıkmak isteyen herkesi öldürmelerini emrettiler. Kuşatma uzayınca açlık şiddetlendi; âsiler insanların evlerini arıyor, yiyecekleri yağmalıyor ve kendilerine engel olanları öldürüyorlardı. Şehirde insanlar açlıktan ölüyor,

المدينة ليأخذ شيئاً من نبات الأرض قتله الخوارج، وإن قدر على الخروج قتله الروم، فأفناهم ذلك، وكان طيطوس إذا سمع ذلك رق لهم واستعطفهم، فلا يزيد استعطافه الخوارج إلا قسوة، ويخاطبونه بالقبيح ليكف عن ذلك لئلا يميل معه الناس، فلما رأى ذلك جد في إخراب السور الثالث ليخلص الناس من الخوارج، فقسم عسكره أربعة أقسام ونصب كباشاً على الجهات الأربع، فخرج إليهم الخوارج فقاتلوهم قتالاً شديداً، وقتلوا من الروم خلقاً كثيراً، وكانوا قد ندبوا أربعة من أشدائهم لإحراق الكباش إذا اشتغلوا بالقتال، ولم يزالوا يقاتلونهم حتى تم لهم ما أرادوا وأحرقوا الكباش وجميع آلاتها، ونظر الروم من شجاعة اليهود وبأسهم ما هالهم فانهزموا، فردهم طيطوس وجعل يشجعهم وقال: أما تأنفون أن يغلبكم اليهود بعد أن استظهرنا عليهم، وهدمنا سورين من أسوار المدينة، ولم يبق غير سور واحد، وقد هلك أكثرهم وليس لهم من ينصرهم، ونحن فعساكرنا متوافرة، ومعنا أمم كثيرة تعيننا عليهم، ثم أمرهم أن يتركوا قتالهم حتى يهلكوا من الجوع، فضبطوا جميع

yerden biten otlardan bir şeyler toplamak için şehrin dışına çıkmak isteyen olursa onu âsiler öldürüyordu; çıkmayı başarsa bile bu defa Romalılar öldürüyordu; böylece bu durum onları kırıp geçirdi. Titus bunu duydukça onlara acıyor ve şefkat gösteriyordu; fakat onun bu şefkati âsilerin katılığına katılıktan başka bir şey katmıyor, insanlar ona meyletmesin diye bundan vazgeçmesi için ona kaba sözlerle hitap ediyorlardı. Titus bunu görünce, insanları âsilerden kurtarmak amacıyla üçüncü suru yıkmak için var gücüyle çalıştı; ordusunu dört kısma ayırdı ve dört bir yana koçbaşları yerleştirdi. Âsiler onların karşısına çıkıp şiddetli bir şekilde savaştılar ve Romalılardan pek çok insanı öldürdüler. Savaşla meşgul olduklarında koçbaşlarını yakmak üzere aralarından en güçlü dört kişiyi görevlendirmişlerdi; istediklerini elde edinceye kadar onlarla savaşmaya devam ettiler ve koçbaşları ile onların bütün aletlerini yaktılar. Romalılar, Yahudilerin cesaretinden ve şiddetinden kendilerini dehşete düşüren şeyler görüp hezimete uğradılar. Titus onları geri döndürdü ve cesaretlendirmeye başlayarak şöyle dedi: «Onlara üstün gelmişken, şehir surlarından ikisini yıkmışken, geriye sadece tek bir sur kalmışken, çoğunun helak olduğu ve kendilerine yardım edecek kimselerinin bulunmadığı bir sırada; üstelik bizim ordularımız eksiksiz ve yanımızda onlara karşı bize yardım eden pek çok millet varken Yahudilerin size galip gelmesinden haya etmiyor musunuz?» Ardından, açlıktan helak oluncaya kadar onlarla savaşmayı bırakmalarını emretti; böylece bütün

طرق المدينة، فضاق الأمر بهم جداً واشتد الجوع، ولم يكن أحد يقدر أن يطحن قمحاً لئلا ينهب، ولا يخبر لئلا يفضحه الدخان، فكان من عنده شيء يستفّون القمح والدقيق، فمات كثير من الناس، واشتغل الأحياء بأنفسهم، فما كانوا يدفنون موتاهم، وكان الحي ربما أخذ ميته فألقاه في بئر ثم يلقي نفسه بعده ليموت، وكان بعضهم يحفر له قبراً ثم يضطجع فيه حتى يموت، وامتلأت الشوارع بالموتى، فكان الخوارج يلقونهم من السور إلى الوادي الشرقي، فلما رآهم طيطوس اغتم ورق لهم، وكان ببيت المقدس امرأة من أهل النعم، أصلها من مدينة في حيرة الأردن، فلما كثرت الفتن هناك انتقلت في جملة من انتقل إلى بيت المقدس بجميع عبيدها وسائر نعمتها، ولم يكن لها غير ابن واحد صغير وهي تحبه حباً شديداً، فلما قويت المجاعة، ونهب الخوارج جميع ما عندها، اشتد بها الأمر وكان ابنها يتضور من الجوع، فلما زاد بها الجوع وما يؤلم قلبها من تضور ابنها، أرادت قتل ابنها لتأكله، فبقيت حائرة لا تدري على أيّ الأمرين تحمل نفسها، هل تقتل ولدها العزيز عليها بيدها، وذلك من أعظم الأمور وأشنعها، أم تصبر على

şehir yollarını tuttular. Durum onlar için son derece daraldı ve açlık şiddetlendi; yağmalanmasın diye kimse buğday öğütmeye güç yetiremiyor, duman ele vermesin diye ekmek pişiremiyordu. Yanında bir şey bulunanlar buğday ve unu kuru kuru yutuyorlardı. İnsanlardan pek çoğu öldü; sağ kalanlar kendi canlarının derdine düştüklerinden ölülerini gömemez oldular. Yaşayan bir kimse bazen ölüsünü alıp bir kuyuya atıyor, ardından ölmek için kendisini de peşinden atıyordu. Bazıları da kendisi için bir mezar kazıyor, sonra ölünceye kadar içine uzanıyordu. Sokaklar ölülerle doldu; âsiler onları surdan doğu vadisine atıyorlardı. Titus onları görünce kederlendi ve onlara acıdı. Beytülmakdis'te, aslen Ürdün Gölü civarındaki bir şehirden olan varlıklı bir kadın vardı. Orada fitneler çoğalınca, göç edenlerle birlikte bütün köleleri ve servetiyle Beytülmakdis'e göç etmişti; çok sevdiği küçük bir oğlundan başka kimsesi yoktu. Kıtlık şiddetlenip âsiler yanındaki her şeyi yağmalayınca durumu ağırlaştı ve oğlu açlıktan kıvranmaya başladı. Açlık iyice bastırıp oğlunun kıvranması yüreğini yakınca, yemek için oğlunu öldürmek istedi. Kendisini iki işten hangisine sevk edeceğini bilemeyerek şaşkınlık içinde kaldı: Kendi eliyle çok sevdiği evladını mı öldürecekti —ki bu en büyük ve en çirkin işlerdendir— yoksa

ما تراه به وبنفسها من البلاء وقد فارقها الصبر وعدمت الجلد، ثم زاد بها الجوع فزال عنها التمييز فقالت: يا ابني وواحدي! قد كنت آمل أن تعيش حتى تبرني، وكنت أخاف أن تموت قبلي فأفجع بموتك، فيا ليتني كنت قد ثكلتك فدفنتك واحتسبتك عند الله، والآن يا ولدي فقد أحاط بنا المكروه وأيقنا بالهلاك، فالحي لا يرجو الحياة والميت لا يدفن، وأنا وأنت هالكان، وإن مت يا بني لم يدفنك أحد وكنت كغيرك ممن أكلته الكلاب وطيور السماء، وقد رأيت أن أقتلك لتستريح مما أنت فيه ثم آكلك فأجعل بطني التي حملتك فيها قبراً لك، وأسد بك جوعي، فيكون ذلك عوض برك بي الذي كنت أرجوه، وتنال بذلك الأجر العظيم، ويكون ذلك عاراً على هؤلاء الخوارج الذي أوقعونا في هذا البلاء، وزيادة في سخط الله عليهم، ويذكر ذلك على ممر الدهر، ويتحدث به بعدنا الأجيال، ويعتبر به ذوو الألباب، ثم قبضت على ابنها بيدها الواحدة وأخذت الحديدة بالأخرى وهي كالمجنونة،

sabır tükenip metanet kalmamışken evladında ve kendisinde gördüğü bu belaya mı sabredecekti? Sonra açlık iyice bastırınca temyiz gücünü kaybetti ve şöyle dedi: «Ey oğlum, biriciğim! Bana iyilik edesin diye yaşamanı umardım ve ölümünle perişan olurum korkusuyla benden önce ölenden endişe ederdim; ah keşke evlat acısı çekip seni gömseydim ve ecrini Allah'tan bekleseydim! Şimdi ise ey yavrum, kötülük bizi kuşattı ve helak olacağımızı anladık; zira yaşayan hayat ummuyor, ölen de gömülmüyor; sen de ben de helak olacağız. Eğer ölürsen oğlum, seni kimse gömmeyecek ve köpeklerin ve göğün kuşlarının yediği diğer insanlar gibi olacaksın. Ben ise içinde bulunduğun bu azaptan kurtulasın diye seni öldürmeyi, sonra da seni yiyerek seni taşıdığım karnımı sana mezar yapmayı ve seninle açlığımı gidermeyi uygun gördüm; böylece bu, senden umduğum iyiliğin karşılığı olur, sen de bununla büyük bir mükâfata erişirsin; hem bu, bizi bu belaya düşüren âsiler için bir utanç vesilesi ve Allah'ın onlara olan gazabının artması olur; zaman geçtikçe bu anlatılır, bizden sonraki nesiller bunu konuşur ve akıl sahipleri bundan ibret alır.» Sonra bir eliyle oğlunu yakaladı, bir mecnun gibi diğer eline demiri aldı,

وحولت وجهها عنه لئلا تراه وضربته بالحديدة فمات، ثم أخذت منه وشوته وأكلته، فلما شم الخوارج ريح ذلك اللحم هجموا عليها فقالوا لها: من أين لك هذا اللحم؟ ولم استأثرت به علينا؟ فقال: ما كنت بالتي أوثر نفسي عليكم فاجلسوا، فجاءت بالمائدة وأخرجت ما بقي من جسم ابنها وقالت: هذا ولدي وأعز الناس عندي قتلته بيدي لإفراط الجوع وأكلت من لحمه، وهذا بقية جسمه عزلتها لكم، فكلوا واشعبوا ولا تكونوا أشد رحمة لولدي مني، ولا تضعف قلوبكم عن ذلك فإنه قبيح لشجعان مثلكم أن تكون امرأة أقوى قلباً منكم، وأنتم أحق بأن ترضوا بهذا مني، لأنكم الذين سببتم علينا البلاء حتى بلغنا هذا المبلغ، ثم رفعت صوتها تبكي وتنتحب وتنوح على ابنها، فلما رأوا ذلك هالهم وخرجوا مذعورين واشتهر خبرها، فقلق الناس قلقاً شديداً، وتحققوا صحة الوعيد الذي سبق من الله، وانكسر الخوارج لذلك واستعظموه وأطلقوا للناس الخروج، فخرج في ذلك الوقت خلق كثير.

yüzünü görmesin diye ondan çevirdi ve demirle vurarak onu öldürdü. Sonra etinden alıp pişirdi ve yedi. Âsiler o etin kokusunu alınca kadının evine baskın yaptılar ve ona: «Bu et sana nereden geldi? Neden onu bizden saklayıp kendine ayırdın?» dediler. Kadın: «Kendimi size tercih edecek biri değilim, oturun» dedi; sofrayı getirdi ve oğlunun bedeninden geriye kalanı çıkarıp şöyle dedi: «Bu benim oğlum ve yanımdaki en değerli insandır; aşırı açlıktan dolayı onu kendi elimle öldürdüm ve etinden yedim. Bu da onun bedeninden kalan kısımdır, onu sizin için ayırdım; yiyin ve doyun, oğluma karşı benden daha merhametli olmayın! Kalpleriniz bundan dolayı zaaf göstermesin; zira sizin gibi yiğitler için bir kadının sizden daha yürekli olması çirkindir; hem siz buna razı olmaya benden daha lâyıksınız, çünkü bu dereceye varıncaya kadar bu belayı başımıza saranlar sizlersiniz.» Sonra sesini yükselterek ağlamaya, feryat figan edip oğluna ağıt yakmaya başladı. Âsiler bunu görünce dehşete kapıldılar ve korku içinde dışarı çıktılar; kadının haberi yayıldı. İnsanlar son derece tedirgin oldular ve Allah'tan daha önce gelen tehdidin doğruluğunu kesin olarak anladılar. Âsiler bundan dolayı sarsıldılar, durumu çok vahim gördüler ve insanların çıkmasına izin verdiler; o sırada pek çok insan dışarı çıktı.

فلما اتصل ذلك بطيطوس استعظمه واشتد خوفه من الله تعالى، فرفع يده إلى السماء وقال: اللهم! أنت العالم بالخفيات والمطلع على السرائر والنيات، أنت تعلم أني لم أجىء إلى هذه المدينة لأسيء إلى أهلها ولقد ساءني أمر هذه المرأة فلا تؤاخذني به، وطالب هؤلاء الخوارج وانتقم منهم، وظفرني بهم ولا تمهلهم. وأمر بالإحسان إلى من خرج إليه من اليهود، فكان كثير منهم لا يقدرون على فتح أفواههم، وكثير منهم مات لما أكل الطعام، وكان الصبيان وغيرهم يختطفون الخبز إذا نظروه وينهشونه بلا عقل، فإذا أكلوا ماتوا، فقال طيطوس ليوسف بن كريون: ما الحيلة في هؤلاء حتى لا يموتوا؟ فقال: ينبغي أن يسقوا اللبن والحساء الرقيق أياماً حتى تلين أمعاؤهم، ثم الطعام بعد ذلك، ففعل ذلك فسلم منهم جماعة. وتقدم الروم إلى السور الثالث ليهدموه فخرج إليهم يوحانان وشمعون وأصحابهما مع ما هم فيه من الضر فقاتلوهم قتالاً شديداً، وقتلوا منهم جماعة، فأمر طيطوس بدفع الكبش على السور، فدفع عليه في الليل فهدم، وكبر الروم تكبيراً عظيماً وكبر اليهود من داخل المدينة، فلم يجسر الروم على

Bu haber Titus'a ulaşınca bunu pek vahim gördü ve Allah Teâlâ'dan korkusu son derece arttı; ellerini göğe kaldırarak şöyle dedi: «Allah'ım! Sen gizlilikleri bilen, sırları ve niyetleri görensin; Sen bilirsin ki ben bu şehre halkına kötülük etmek için gelmedim. Bu kadının durumu beni derinden üzdü, bundan dolayı beni sorumlu tutma; bu âsileri hesaba çek, onlardan intikam al, beni onlara galip kıl ve onlara mühlet verme!» Kendisine çıkan Yahudilere iyi muamele edilmesini emretti. Onların birçoğu ağızlarını açmaya bile güç yetiremiyordu, pek çoğu da yemek yediğinde öldü; çocuklar ve diğerleri ekmeği görünce kapışıyor ve akılsızca dişliyorlardı, yediklerinde de ölüyorlardı. Bunun üzerine Titus, Yusuf b. Keryun'a: «Ölmemeleri için bunlar hakkında çare nedir?» diye sordu. O da: «Bağırsakları yumuşayıncaya kadar birkaç gün süt ve hafif çorba içirilmeli, yemek bundan sonra verilmelidir» dedi. Bunu yaptılar ve onlardan bir grup kurtuldu. Romalılar yıkmak üzere üçüncü sura doğru ilerlediler; Yuhanan, Şimon ve adamları içinde bulundukları sıkıntıya rağmen karşılarına çıkıp şiddetli bir şekilde savaştılar ve onlardan bir grubu öldürdüler. Titus koçbaşının sura vurdurulmasını emretti; geceleyin sura vuruldu ve sur yıkıldı. Romalılar büyük bir tekbir getirdiler, Yahudiler de şehrin içinden tekbir getirdiler; fakat Romalılar

دخول المدينة، فلما أصبحوا إذا سور جديد بإزاء الهدم قد بناه اليهود تلك الليلة وهم قيام عليه، فاستعظم الروم ذلك وأيسوا من الفتح، فقال طيطوس: هذا رطب لم يستحكم، وإذا ضربه الكبش أسرع الانهدام، فطلع الروم على السور الذي هدموه، ووقف اليهود على الجديد واشتد القتال، فهزمهم اليهود بعد أن قتلوا كثيراً منهم فضجر الروم وعزموا على الرحيل، فجمع طيطوس أصحابه وقال: اعلموا أن كل من يعمل عملاً فإنما قصده إلى الغاية: ولذلك يصبر على التعب ليبلغ ما أراد، وربما كان آخر العمل أشق من أوله، فإن تركه ذهب تعبه ضائعاً وبقي عمله ناقصاً لا ينتفع به.

şehre girmeye cesaret edemediler. Sabah olunca, yıkılan yerin karşısında Yahudilerin o gece inşa ettiği ve üzerinde nöbet tuttukları yeni bir sur gördüler. Romalılar bunu çok büyüttüler ve fetihten ümitlerini kestiler. Titus: «Bu tazedir, henüz sağlamlaşmamıştır; koçbaşı vurduğunda çabucak yıkılır» dedi. Romalılar yıktıkları surun üzerine çıktılar, Yahudiler de yeni surun üzerinde durdular ve savaş şiddetlendi; Yahudiler onlardan pek çoğunu öldürdükten sonra onları hezimete uğrattılar. Bunun üzerine Romalılar usandılar ve geri çekilmeye karar verdiler. Titus adamlarını toplayıp şöyle dedi: «Bilin ki bir iş yapan herkesin gayesi sonuca ulaşmaktır; işte bu yüzden istediğine erişmek için zahmete sabreder; bazen işin sonu başından daha meşakkatli olur, şayet onu bırakırsa zahmeti boşa gider ve işi yarım kalarak ondan faydalanılamaz.»

وضرب لهم أمثالاً في ذلك ثم قال: وأنتم قد صبرتم على محاربة هؤلاء القوم واستظهرتم عليهم إلى هذه الغاية حتى هلك رؤساؤهم وجبابرتهم، وخربت حصونهم ونفوا بالجوع والسيف، ولم يبق منهم غير شرذمة يسيرة كالموتى، فأن انصرفتم كنتم قد ضيعتم تعبكم وأنتم على أنفسكم وأهنتموها

Onlara bu hususta misaller verdi, sonra şöyle dedi: «Sizler bu toplulukla savaşmaya sabrettiniz ve şu ana kadar onlara üstün geldiniz; öyle ki reisleri ve zorbaları helak oldu, kaleleri harap edildi, açlık ve kılıçla yok edildiler ve geriye ölü gibi pek az bir azınlıktan başkası kalmadı. Şayet geri dönerseniz emeğinizi zayi etmiş olursunuz, kendi kendinizi alçaltmış

عند كل من يسمع خبركم، ولو كنتم انصرفتم عنهم قبل هذا كان أحسن بكم، وأما الآن فلا عذر لكم في عجزكم عن محاربة قوم قد بلغ بهم الضر والجوع هذا المبلغ، فإن رجعتم عنهم طمع فيكم كل أحد، واجترأ عليكم كل من يخافكم، ولم لا تتأسون باليهود في الصبر والشجاعة مع فناء رجالهم، واجتماع المكاره عليهم، وانقطاع رجائهم، فصبرهم إما طمعاً في الظفر، أو أنفة من الغلبة، أو رغبة في بقاء الذكر، فأنتم أحق بذلك منهم لتدفعوا العار عن أنفسكم على أنكم قد صبرتم في أيام تيروس قيصر على محاربة هؤلاء القوم، وعملتم على أن لا ترجعوا عنهم إلا بعد الظفر، فلما ملك أسفسيانوس الذي هو أشجع من تيروس وأعظم بأساً، أردتم أن ترجعوا عنهم قبل أن تظفروا، فأيّ عذر لكم. فلما سمعوا هذا ثبتوا.

ve haberinizi duyan herkesin yanında kendinizi zelil kılmış olursunuz. Bundan önce geri dönmüş olsaydınız bu sizin için daha uygun olurdu; ama şu anda, sıkıntı ve açlığın bu dereceye vardığı bir toplulukla savaşmaktan aciz kalmanız hususunda hiçbir mazeretiniz yoktur. Eğer onlardan geri dönerseniz herkes size göz diker ve sizden korkan herkes size karşı cüretkâr davranır. Adamlarının yok olmasına, başlarına bunca felaketin toplanmasına ve ümitlerinin kesilmesine rağmen sabır ve cesaret hususunda neden Yahudileri örnek almıyorsunuz? Onların sabrı ya zafere ulaşma ümidinden ya yenilgiyi hazmedememekten ya da namlarının kalması arzusundan kaynaklanmaktadır; siz ise utancı kendinizden defetmek için buna onlardan daha lâyıksınız. Kaldı ki sizler Sezar Tiberius günlerinde bu kavimle savaşmaya sabrettiniz ve ancak zaferden sonra dönmeyi kararlaştırdınız; şimdi ise Tiberius'tan daha cesur ve daha güçlü olan Vespasianus kral olmuşken zafer kazanmadan önce onlardan geri dönmek istiyorsunuz, öyleyse mazeretiniz nedir?» Bunu işitince sebat ettiler.

ثم مضى جماعة منهم ليلاً، فصعدوا من تلك الثلمة ودخلوا إلى المدينة فكبروا، فانتبه اليهود وكانوا قد ناموا لطول تعبهم وضرهم، ولزم كل منهم مكانه، ومضى طيطوس إلى أصحابه فوقف عند السور

Sonra onlardan bir grup geceleyin gidip o gedikten tırmandı, şehre girdi ve tekbir getirdiler. Yahudiler yorgunluk ve sıkıntılarının uzun sürmesi sebebiyle uyumuşlardı; uyanıp her biri yerini aldı. Titus da adamlarının yanına gitti ve surun yanında durdu,

إلى أن أصبحوا، فانهزم اليهود إلى القدس وتبعهم الروم فاقتتلوا في الصحن البراني، ولم يكن إلا السيوف لضيق الموضع، فكان بينهما قتال لم يكن فيما مضى لاستقبال الجميع، لأنهم حصلوا في موضع لا مطمع فيه بالسلامة إلا بالصدق في القتال، وكان الكل رجالة، فعظمت الحرب بينهم وعلت أصواتهم وضجيجهم حتى سمعت من البعد، وكثرت القتلى في الفريقين واستظهر اليهود آخراً وأخرجوا الروم قرب ربع النهار، وأمر طيطوس بهدم سور مضوع متصل بالقدس يسمى أنطونيا ليتسع المجال لأصحابه، فلما هدم ذلك انثلم سور القدس وسهلت الطريق إليه، فبادر اليهود وبنوه وأدخلوه في جملة القدس فصار مربعاً، فكان ذلك تصديق ما رأوه قبل ذلك مكتوباً على الحجر القديم المقدم ذكره «إذا كمل بنيان القدس فصار مربعاً فعند ذلك يخرب بيت المقدس» وكان اليهود قد نسوا ذلك، فلما رأوه تذكروا وعلموا أن المدة قد تمت وأنه سيخرب.

sabah oluncaya kadar [bekledi]. Yahudiler mabede doğru hezimete uğradılar, Romalılar da onları takip etti ve dış avluda çarpıştılar; yerin darlığı sebebiyle sadece kılıçlar kullanıldı. Herkes göğüs göğüse geldiği için aralarında geçmişte benzeri görülmemiş bir savaş meydana geldi; zira savaşta canla başla sebat etmekten başka kurtuluş ümidi olmayan bir yerde kalmışlardı ve hepsi piyadeydi. Aralarındaki savaş büyüdü, sesleri ve gürültüleri uzaktan duyulacak kadar yükseldi, her iki taraftan ölenler çoğaldı; sonunda Yahudiler üstün gelip günün ilk çeyreğine yakın bir vakitte Romalıları dışarı çıkardılar. Titus, adamlarına alan açılsın diye mabede bitişik olan Antonia adındaki yerin surunun yıkılmasını emretti. O yer yıkılınca mabedin suru yarıldı ve oraya giden yol kolaylaştı. Yahudiler aceleyle orayı inşa edip mabedin sınırları içerisine dâhil ettiler ve böylece mabet kare haline geldi. Bu durum, daha önce bahsi geçen eski taşın üzerinde yazılı olarak gördükleri: «Kudüs'ün yapısı tamamlanıp kare haline geldiğinde, işte o vakit Beytülmakdis harap edilecektir» sözünün doğrulanması oldu. Yahudiler bunu unutmuşlardı; görünce hatırladılar ve vaktin tamamlandığını, oranın harap edileceğini anladılar.

وكان يوم هذه الحرب العظيمة عيد العنصرة، فقرب طيطوس من القدس وكلمهم ورغبهم في المسالمة ليتمكنوا من العبادة في هذا العيد، ووعدهم بالإحسان إليهم وقال: قد علمتم أن ملككم بحنيا لما حاصره

Bu büyük savaşın yaşandığı gün Hamsîn Bayramı idi. Titus mabede yaklaştı, onlarla konuştu ve bu bayramda ibadet edebilsinler diye onları barışa teşvik etti, onlara iyilik vadetti ve şöyle dedi: «Bilirsiniz ki kralınız Yehoyakin, Babil Kralı

بختنصر ملك بابل وخرج إليه مستأمناً، انتفع بذلك ونفع قومه وبلده فسلموا، وأن صدقيا الملك لما لج في محاربة بختنصر ولم يسالمه كما أمرته الأنبياء، أهلك المدينة والأمة وأساء إلى نفسه وإليهم، فسبيلكم أن تعتبروا بهما وتهتدوا بأصوبهما فعلاً وأحمدهما عاقبة، فاقبلوا نصيحتي، واكتفوا بما جرى، ووعدهم أن يعفو عن جميع ما تقدم ويحسن إليهم - وأطال الكلام.

Buhtunnasr kendisini kuşattığında aman dileyerek onun huzuruna çıkınca, bundan hem kendisi faydalandı hem de kavmine ve memleketine fayda sağladı da kurtuldular; Kral Sıdkiya ise peygamberlerin emrettiği gibi Buhtunnasr ile barış yapmayıp onunla savaşta inat edince şehri ve milleti helak etti, hem kendisine hem de onlara kötülük yaptı. Size düşen, bu ikisinden ibret almak, ameli en doğru ve akıbeti en övgüye değer olanın yolunu tutmaktır; artık nasihatimi kabul edin ve yaşananlarla yetinin.» Geçmişteki her şeyi affedeceğini ve onlara iyi davranacağını vadetti ve konuşmayı uzattı.

وكان يوسف بن كريون يترحم لهم ويبكي بكاء شديداً، ثم قال لهم يوسف: إني لست أعجب من خراب هذه المدينة، لعلمي بأن مدتها قد انتهت، ولكني أتعجب منكم وأنتم تقرؤون كتاب دانيال النبي ﵇ وتعلمون ما ذكره من بطلان القرابين وعدم الكاهن المسيح، وأنتم مع ذلك لا تنكسرون ولا تخضعون لله، ولا تستسلمون لمن قد سلطه الله عليكم. فلم يقبل الخوارج ولا رجعوا غير أن جماعة من الكهنة والرؤساء تم لهم الخروج إلى الروم فآمنهم وأحسن إليهم، فمنع الخوارج من بقي، وضبطوا الطرق، فبكى اليهود وشكوا منع الخوارج لهم من الخروج، فأراد الخوارج قتلهم فبادر الروم ليخلصوهم فهجموا إلى القدس فقاتلوهم قتالاً شديداً فانهزم الروم، وأدتهم الهزيمة

Yusuf b. Keryun da onlara acıyor ve çok şiddetli ağlıyordu. Sonra Yusuf onlara şöyle dedi: «Vaktinin bittiğini bildiğim için bu şehrin harap olmasına şaşmıyorum; fakat Danyal Peygamber (aleyhisselâm)'ın kitabını okuduğunuz, kurbanların geçersiz kılınacağını ve meshedilmiş kâhinin bulunmayacağını zikrettiğini bildiğiniz halde yine de teslimiyet göstermemenize, Allah'a boyun eğmemenize ve Allah'ın üzerinize musallat kıldığı kimseye teslim olmamanıza şaşıyorum.» Âsiler bunu kabul etmediler ve geri dönmediler; ancak kâhinlerden ve ileri gelenlerden bir grup Romalıların tarafına çıkmayı başardı, Titus da onlara güvence verip iyi muamele etti. Âsiler geriye kalanları engelledi ve yolları tuttular. Bunun üzerine Yahudiler ağladılar ve âsilerin dışarı çıkmalarını engellemesinden şikâyet ettiler; âsiler onları öldürmek istedi, Romalılar da onları kurtarmak için acele edip mabede hücum ettiler ve onlarla şiddetli bir şekilde savaştılar; fakat Romalılar hezimete uğradı ve hezimet onları

إلى داخل القدس الأعظم قدس الأقداس، فقتلهم اليهود فيه، فاختار طيطوس من عسكره ثلاثين ألفاً وأمرهم أن يدخلوا إلى صحن القدس لمحاربتهم، وأراد هو الدخول معهم فمنعه أصحابه وقالوا: قف على موضع عال لتقوى قلوب أصحابك، ويبذلوا المجهود في القتال، ولا تخاطر بنفسك وبنا، واتفق رأيهم على بيات، فعلم بذلك اليهود فلم يناموا تلك الليلة، فلما أصبحوا افترق اليهود على أبواب صحن القدس وأقاموا على مقاتلة الروم سبعة أيام، فقتلوا منهم جماعة كثيرة وأبعدوهم عن القدس، فأمر طيطوس أصحابه بالكف عنهم ليفنيهم الجوع، وكان بقرب القدس قصر عظيم من بناء سليمان بن داود ﵉، ثم زاد فيه ملوك البيت الثاني طبقة عالية من الخشب الحسن ووزروا جميع الجدر بالخشب، فطلوا جميع ما فيه من الخشب بالنفط والكبريت والزفت، ثم أخفوا فيه رجلاً منهم ليشعل النار في مواضع من ذلك الخشب إذا دخله الروم، وكان فيه باب خفي يخرج إلى موضع آخر لا يفطن له إلا من يعرفه، ثم مضوا إلى عسكر الروم ليلاً وهم في القدس فناوشوهم، فاجتمع عليهم من الروم خلق كثير فقاتلوهم ساعة، ثم انهزموا فدخلوا هذا القصر، فدخل الروم وراءهم فلم يجدوا أحداً منهم، فصعدوا

en büyük kutsal yerin, yani Kutsalların Kutsalı'nın içine kadar sürükledi; Yahudiler onları orada öldürdüler. Bunun üzerine Titus ordusundan otuz bin kişi seçti ve onlarla savaşmak üzere mabedin avlusuna girmelerini emretti. Kendisi de onlarla birlikte girmek istedi, fakat adamları onu engelleyip şöyle dediler: «Yüksek bir yerde dur ki adamlarının kalpleri güçlensin ve savaşta var güçlerini sarf etsinler; kendini ve bizi tehlikeye atma.» Gece baskını yapma konusunda görüş birliğine vardılar. Yahudiler bunu öğrenince o gece uyumadılar; sabah olunca Yahudiler mabedin avlusunun kapılarına dağıldılar ve Romalılarla yedi gün boyunca savaşmaya devam ettiler; onlardan pek çok kimseyi öldürdüler ve onları mabedden uzaklaştırdılar. Bunun üzerine Titus, açlık onları yok etsin diye adamlarına onlardan el çekmelerini emretti. Mabedin yakınında Süleyman b. Davud (aleyhimesselâm)'ın yapısından büyük bir saray vardı; daha sonra İkinci Mabed kralları ona güzel ahşaptan yüksek bir kat eklemiş ve bütün duvarları ahşapla kaplamışlardı. İçindeki bütün ahşapları neft, kükürt ve ziftle sıvadılar; sonra Romalılar oraya girdiğinde o ahşabın muhtelif yerlerini ateşe versin diye aralarından bir adamı orada gizlediler; sarayda ancak orayı bilen kimsenin fark edebileceği, başka bir yere çıkan gizli bir kapı vardı. Sonra geceleyin mabedde bulunurlarken Romalıların ordusuna doğru gidip onlarla çatıştılar; Romalılardan pek çok insan onların üzerine toplandı ve bir süre savaştılar; sonra hezimete uğramış gibi yapıp bu saraya girdiler. Romalılar da arkalarından girdiler fakat onlardan kimseyi bulamadılar; bunun üzerine

إلى الطبقة العالية، فخرج اليهودي الذي كان قد اختفى، فاختلط بهم وأطلق النار في تلك المواضع، فاضطرمت النار في جميع جوانبه فبادر الروم إلى الباب فوجدوا اليهود قد سدوه بسيوفهم فهلكوا، وكان فيهم جماعة من وجوه الروم، فخاف الروم من اليهود ولم يأمنوا أن يحتالوا عليهم بأمر آخر، فخرجوا من القدس والمدينة ورجعوا إلى معسكرهم، فأمر طيطوس بضبط الطرق والتضييق عليهم ليهلكهم الجوع فمات أكثرهم، وخرج كثر من أصحاب الخوارج إلى طيطوس فقتلهم، ثم دخلت الروم إلى بيت الله فلم يجدوا من يمانعهم، وكان طيطوس قد أكد على أصحابه في أن لا يحرقوا القدس فقال له رؤساء أصحابه: إنك إن لم تحرقه لم تتمكن من اليهود، لأنهم لا يزالون يقاتلون ما كان باقياً، فإذا أحرق ذهب عزهم فانكسرت قلوبهم فلم يبق لهم ما يقاتلون عنه، فقال: لا تحرقوه إلا أن آمركم، وكان في طريقه باب مغشى بصفائح الفضة وهو مغلق، فأحرقه بعض الروم ليأخذوا الفضة، فلما احترق وجدوا الطريق إلى القدس الأجل، فدخلوه وحملوا أصنامهم فنصبوها فيه، فخرج قوم ممن بقي من اليهود في الليل إلى أولئك الذين في القدس فقتلوهم، فلما بلغ ذلك طيطوس جاء إلى القدس فقتل أكثر من وجد فيه من اليهود، وهرب من بقي منهم إلى

üst kata çıktılar. Saklanmış olan Yahudi ortaya çıkıp onların arasına karıştı ve o yerleri ateşe verdi; her tarafından alevler yükseldi. Romalılar aceleyle kapıya koştular, fakat Yahudilerin kılıçlarıyla kapıyı tuttuğunu gördüler ve helak oldular; aralarında Romalıların ileri gelenlerinden bir grup da vardı. Romalılar Yahudilerden korktular ve kendilerine başka bir hile kurmalarından emin olamadılar; mabedden ve şehirden çıkıp karargâhlarına döndüler. Titus, açlık onları yok etsin diye yolların tutulmasını ve çemberin daraltılmasını emretti; böylece onların çoğu öldü. Âsilerin adamlarından pek çoğu Titus'un yanına çıktı, o da onları öldürdü. Sonra Romalılar Allah'ın evine girdiler ve kendilerine engel olacak kimse bulamadılar. Titus, adamlarına mabedi yakmamalarını kesin bir şekilde tembihlemişti; fakat komutanları ona: «Eğer burayı yakmazsan Yahudilere asla boyun eğdiremezsin; çünkü ayakta kaldığı müddetçe savaşmaya devam edeceklerdir. Yakıldığında ise izzetleri gidecek, kalpleri kırılacak ve uğruna savaşacakları bir şey kalmayacaktır» dediler. O da: «Ben emretmedikçe onu yakmayın» dedi. Yolun üzerinde üzeri gümüş levhalarla kaplı kilitli bir kapı vardı; Romalılardan bazıları gümüşü almak için onu yaktılar. Yanınca o yüce mabede giden yolu buldular, içeri girdiler ve putlarını taşıyıp içine diktiler. Yahudilerden geriye kalan bir topluluk geceleyin mabeddeki bu kişilerin üzerine çıkıp onları öldürdü. Bu haber Titus'a ulaşınca mabede geldi ve orada bulduğu Yahudilerin çoğunu öldürdü, geriye kalanlar ise

جبل صهيون، فلما كان الغد أحرق الروم أبواب قدس الأقداس، وكانت مغشاة بالذهب، فلما سقطت كبروا وصرخوا صراخاً عظيماً، فجاء طيطوس مسرعاً ليمنع من إحراقه فلم يتم له ذلك، ويقال: إنه صاح حتى انقطع صوته، فلما علم أن الأمر قد خرج عن يده دخل لينظره قبل أن يحترق، فلما رأى حسنه وبهجته تحير وتعجب وقال: حقاً إن هذا البيت الجليل ينبغي أن يكون بيت الله إله السماء ومسكن جلاله ونوره، وإنه ليحق لليهود أن يحاربوا عنه ويستقلوا عليه، ولقد أصابت الأمم وأحسنت فيما كانت تفعله من إعظام هذا البيت وإكرامه وحمل الهدايا إليه، وإنه لأعظم من هيكل رومية ومن جميع هياكل الأمم التي شاهدناها وبلغنا خبرها، وما أردت إحراقه ولكن هم فعلوا ذلك بشرهم ولجاجهم، وكان من بقي من الكهنة لما رأوا الحريق حاربوا الروم عنه، فلما علموا أنهم عاجزون عن دفعهم قالوا: ما نريد أن نبقى بعده فطرحوا أنفسهم في النار فهلكوا، ومضى عند ذلك من بقي من اليهود إلى جميع ما في المدينة من القصور الجليلة والمنازل الحسنة فأحرقوها بجميع ما فيها من الذخائر

Siyon Dağı'na kaçtılar. Ertesi gün olunca Romalılar, Kutsalların Kutsalı'nın altınla kaplanmış olan kapılarını yaktılar; kapılar yere düştüğünde tekbir getirip yüksek sesle bağırdılar. Titus yanmasını engellemek için aceleyle geldi fakat buna muvaffak olamadı; sesi kısılıncaya kadar haykırdığı söylenir. İşin elinden çıktığını anlayınca, yanmadan önce orayı görmek için içeri girdi; onun güzelliğini ve ihtişamını görünce hayrete düşüp şaşkınlık içinde kaldı ve şöyle dedi: «Gerçekten de bu yüce mabet, göklerin ilahı olan Allah'ın evi, O'nun celalinin ve nurunun mekânı olmaya lâyıktır; Yahudilerin onun uğruna savaşmaları ve onun için her şeyi feda etmeleri pek haklıdır. Milletler bu mabedi yüceltmek, ona ikramda bulunmak ve ona hediyeler getirmekle çok doğru ve güzel yapmışlardır. Şüphesiz bu mabet, Roma'nın mabedinden ve bizzat gördüğümüz yahut haberi bize ulaşan bütün milletlerin mabetlerinden daha büyüktür. Ben onu yakmak istemedim, fakat onlar kötülükleri ve inatçılıkları yüzünden bunu kendileri yaptılar.» Geriye kalan kâhinler yangını görünce onu Romalılara karşı savundular; onları püskürtmekten aciz olduklarını anlayınca: «Ondan sonra yaşamak istemiyoruz» deyip kendilerini ateşe attılar ve helak oldular. Bunun üzerine Yahudilerden geriye kalanlar şehirdeki bütün görkemli saraylara ve güzel evlere gidip içlerindeki bütün hazineler

والآلات، وكان حريق القدس في اليوم العاشر من الشهر الخامس وهو آب، وذلك نظير اليوم الذي أحرق فيه الكسدانيون البيت الأول.

ve eşyalarla birlikte onları yaktılar. Kudüs'ün yakılması beşinci ayın —yani Âb ayının— onuncu gününde gerçekleşti; bu da Kildanîlerin Birinci Mabed'i yaktıkları güne denk gelmektedir.

ولما كان في غد هذا اليوم ظهر من اليهود رجل متنبىء فقال لهم: اعلموا أن هذا القدس سيعود عن قليل مبنياً كما كان من غير أن يبنيه الآدميون، بل بقدرة الله تعالى، فداوموا على ما أنتم عليه من محاربة الروم والامتناع من طاعتهم، فاجتمع عليه جماعة فقاتلوا، فظفر بهم الروم فقتلوهم بأسرهم، وقتلوا كثيراً من عوام اليهود وضعفائهم ممن كانوا قد رحموه قبل ذلك، وراسل يوحانان وشمعون طيطوس يطلبان منه الأمان فقال: قد كنت طلبت إليكما ذلك قبل، فأما الآن فأنتما في قبضتي وليس لي عذر عند الله ولا عند أحد من الناس في استبقائكما.

Bu günün ertesinde Yahudilerden peygamberlik taslayan bir adam ortaya çıkıp onlara şöyle dedi: «Bilin ki bu mabet, insanlar tarafından inşa edilmeksizin, bizzat Allah Teâlâ'nın kudretiyle az sonra eskisi gibi inşa edilmiş haline dönecektir; öyleyse Romalılarla savaşmaya ve onlara itaat etmekten kaçınmaya devam edin.» Bunun üzerine bir topluluk onun etrafında toplandı ve savaştılar; Romalılar onlara üstün gelip hepsini öldürdüler ve daha önce kendilerine merhamet etmiş oldukları halk tabakasından pek çok Yahudi'yi ve güçsüzlerini de katlettiler. Yuhanan ve Şimon, Titus'a haber gönderip kendisinden aman dilediler. O da şöyle dedi: «Ben daha önce sizden bunu istemiştim; şimdiyse ikiniz benim avucumdasınız ve sizi sağ bırakmak hususunda ne Allah katında ne de insanlardan herhangi birinin yanında bir mazeretim vardır.»

فانحدر ليلاً إلى القدس بأصحابهما فقتلوا قائدين من الروم فأمر طيطوس بقتل من بقي في المدينة من اليهود ممن كان قدر رحمه، فلما رأى

Bunun üzerine geceleyin adamlarıyla birlikte mabede indiler ve Romalı iki komutanı öldürdüler. Titus da şehirde daha önce merhamet etmiş olduğu Yahudilerden geriye kalanların öldürülmesini emretti.

أصحاب شمعون ذلك خافوا على أنفسهم، فأرسلوا إلى طيطوس أن يؤمنهم، فقتل شمعون رؤساءهم وهرب الباقون إلى طيطوس فآمنهم وكف أصحابه عمن بقي من اليهود في المدينة؛ ثم هرب شمعون ويوحانان من جبل صهيون إلى موضع استترا فيه، فتم استيلاء طيطوس على جميع البلد وهدم سور جبل صهيون، ولما طال عليهما الاستتار واشتد بهما الجوع خرجا إلى طيطوس فقتلهما، ثم رحل متوجهاً إلى رومية ومعه السبي والغنائم، وكان كلما نزل منزلاً يقدم جماعة ممن ظفر به من الخوارج إلى السباع التي معه حتى أفناهم، وكان العازر لما رأى إفساد شمعون وقتله من لم يكن له ذنب من اليهود قد علم أن لا مخلص لهم من البلاء، فخرج عنه قبل استيلاء الروم على البلد عنها وأقام في بعض المواضع، فلما رحل طيطوس مضى إلى قرية مصيرا فعمر حصنها، فسمع به طيطوس وهو بأنطاكية فرد إليه قائداً من قواده فحاصره، فلما عاين الهلكة دعا أصحابه إلى قتل من خلفهم من العيال والاستقتال ليموتوا أعزة، فأجابوه إلى ذلك وقاتلوا حتى قتلوا كلهم - فسبحان القوي الشديد، الفعال لما يريد.

Şimon'un adamları bunu görünce kendi canlarından korktular ve Titus'a kendilerine aman vermesi için haber gönderdiler. Bunun üzerine Şimon onların reislerini öldürdü; geriye kalanlar ise Titus'a kaçtılar, o da onlara eman verdi ve adamlarını şehirde kalan diğer Yahudilerden el çekmeye yöneltti. Sonra Şimon ve Yuhanan Siyon Dağı'ndan kaçıp gizlendikleri bir yere sığındılar; böylece Titus bütün şehri tamamen ele geçirdi ve Siyon Dağı'nın surunu yıktı. Gizlenmeleri uzayıp açlıkları şiddetlenince Titus'un huzuruna çıktılar, o da onları öldürdü. Ardından beraberinde esirler ve ganimetlerle Roma'ya doğru yola çıktı; her konakladığı yerde âsilerden ele geçirdiği bir grubu, yanındaki yırtıcı hayvanların önüne atarak onları tüketti. Elazar ise Şimon'un bozgunculuğunu ve hiçbir suçu olmayan Yahudileri öldürdüğünü görünce beladan kurtuluşları olmadığını anlamış, Romalılar şehri ele geçirmeden önce oradan çıkıp muhtelif yerlerde ikamet etmişti. Titus hareket edince Mesada köyüne gidip oranın kalesini tahkim etti. Titus Antakya'dayken bunu haber aldı ve komutanlarından birini ona geri gönderip onu kuşattı. Elazar helak olacağını anlayınca, arkalarında bıraktıkları çoluk çocuklarını öldürmeye ve izzetle ölmek için sonuna kadar savaşmaya adamlarını davet etti; onlar da buna icabet ettiler ve hepsi öldürülünceye kadar savaştılar. —Güçlü, kuvvetli ve dilediğini yapan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir!—

ولما انقضى ذلك، كان كأنه قيل: أما لهذه المرة من كرة كالأولى؟ فأطمعهم بقوله ﷾: {عسى ربكم} أي الذي عودكم بإحسانه {أن يرحمكم} فيتوب عليكم ويكرمكم؛ ثم أفزعهم بقوله تعالى: {وإن عدتم} أي بما نعلم من دبركم إلى المعصية مرة ثالثة فما فوقها {عدنا} أي بما تعلمون لنا من العظمة، إلى عذابكم في الدنيا، وقد عادوا غير مرة بما أشار إليه الكلام، وإن كان في سياق الشرط، ليظهر الفرق بين كلام العالم وغيره، وأشار إلى ذلك قوله في التوراة عقب ما مضى: وإذا تمت عليك هذه الأقوال كلها والدعاء واللعن الذي تلوت عليك فتب في قلبك وأنت متفرق بين الشعوب التي يفرقك الله فيها، واقبل إلى ربك واسمع قوله، واعمل بجميع ما آمرك به اليوم أنت وبنوك من كل قلبك، فيرد الرب سبيك ويرحمك، ويعود فيجمعك من جميع الشعوب التي فرقك فيها، وإن كان المبددون يا آل إسرائيل في أقطار الأرض يجمعك الله ربك من هناك ويقربك من ثم ويردك إلى الأرض التي ورثها أبوكم وترثون، وينعم عليكم وتكثرون أفضل من آبائكم، ويختن الله الرب قلوبكم وقلوب نسلكم إلى الأبد،

Bu durum sona erince, sanki: «Bu defanın da ilki gibi bir dönüşü yok mudur?» denilmiş gibi oldu; Allah (azze ve celle) onları şu buyruğuyla ümitlendirdi: {عسى ربكم} “Umulur ki Rabbiniz” yani sizi ihsanına alıştıran Rabbiniz {أن يرحمكم} “size merhamet eder” de tövbenizi kabul edip size ikramda bulunur; sonra da şu buyruğuyla onları korkuttu: {وإن عدتم} “ve eğer dönerseniz” yani ardınızdan bildiğimiz üzere üçüncü defa veya daha fazla isyana dönerseniz {عدنا} “Biz de döneriz” yani Bizim için bildiğiniz o azametle dünyada sizi cezalandırmaya döneriz. Nitekim kelam her ne kadar şart siyakında olsa da —bilen ile bilmeyenin sözü arasındaki fark ortaya çıksın diye— işaret edildiği üzere defalarca dönmüşlerdir. Tevrat'ta geçen şu ifade de geçmiş olanların hemen ardından buna işaret etmiştir: «Sana okuduğum bütün bu sözler, dua ve lanet senin üzerine tamamlandığında, Allah'ın seni aralarında dağıttığı milletler arasında iken kalbinde tövbe et; Rabbine yönel, O'nun sözünü dinle, bugün sana emrettiğim her şeyi sen ve oğulların bütün kalbinizle yerine getirin; böylece Rab esaretini geri çevirir, sana merhamet eder ve seni dağıttığı bütün milletlerden tekrar toplar. Ey İsrail hanedanı, dağıtılanlar yeryüzünün dört bir yanında olsalar bile Rabbin olan Allah seni oradan toplar, oradan yaklaştırır ve atalarının miras aldığı ve sizin de miras alacağınız topraklara seni geri döndürür; size nimet verir ve atalarınızdan daha üstün bir şekilde sizi çoğaltır; Rab Allah sizin kalplerinizi ve neslinizin kalplerini ebediyen sünnet eder;

وتتقون الله ربكم من كل قلوبكم وأنفسكم لما يريحكم وينعمكم وينزل الله كل هذا اللعن بأعدائكم وشنأتكم الذي آذوكم. {وجعلنا} أي بعد ذلك بعظمتنا {جهنم} التي تلقى داخلها بالتهجم والكراهة {للكافرين} وهذا الوصف الظاهر موضع ضمير لبيان تعليق الحكم به على سبيل الرسوخ سواء في ذلك هم وغيرهم، وفيه إشارة إلى أنهم يعودون إلى الإفساد، وإلى أن منهم من يؤمن ومنهم من يكفر {حصيراً *} أي محبساً يحصرهم غاية الحصر، وعن الحسن أن الحصير هو الذي يفرش ويبسط، فالمعنى أنه يجعلها مهادهم.

sizi rahatlatacak ve size nimet verecek şeyler uğruna Rabbiniz olan Allah'tan bütün kalbinizle ve nefsinizle sakınırsınız; Allah bütün bu lanetleri düşmanlarınıza ve size eziyet eden hasımlarınıza indirir.» {وجعلنا} “Ve kıldık” yani bundan sonra azametimizle kıldık; {جهنم} “cehennemi” ki içine gireni çatık kaşla ve nefretle karşılar; {للكافرين} “kâfirler için”; bu açık niteleme, onlar ve başkaları eşit olmak üzere hükmün bu vasfa kökleşmiş olarak bağlanışını beyan etmek için zamir yerine kullanılmıştır; bunda onların tekrar bozgunculuğa döneceklerine, onlardan kiminin iman edip kiminin inkâr edeceğine de bir işaret vardır; {حصيراً *} “kuşatıcı bir zindan” yani onları son derece kuşatıp hapseden bir yer [kıldık]. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre hasîr, serilip yayılan şey demektir; bu durumda mana, cehennemi onların yatağı kılacağı şeklindedir.

ولما ثبت أن كتاب موسى ﵇ الذي أنزل عليه فيما بين مصر وبيت المقدس في تلك المدة المتطاولة هو هدى لبني إسرائيل، صادق الوعد والوعيد فيما قضى فيه إليهم من أمرهم وأمر بيت المقدس من ترقية حال من أطاعه وإعلائهم وأخذ من عاداهم ومن تعكيس أحوال العصاة مرة بعد أخرى بتسليط الأعداء عليهم بالقتل والأسر

Musa (aleyhisselâm)'a Mısır ile Beytülmakdis arasında geçen o uzun müddet zarfında indirilen kitabın; İsrailoğulları için bir hidayet olduğu, onların ve Beytülmakdis'in durumu hakkında kendisine itaat edenin makamını yükseltip onları üstün kılma ve düşmanlarını helak etme, isyankârların durumunu ise öldürme, esaret,

والنهب وتخريب البلاد، تنبيهاً على أن طاعة الله تجلب كل خير وكرامة، ومعصيته توجب كل بلية، كما كشف عنه الزمان على ما هو معروف من تواريخ اليهود وغيرها، لاح أن القرآن يزيد عليه في كل معنى حسن وأمر شريف فيما أتى به من الوعود الصادقة، والأحكام المحكمة، والمعاني الفائقة، في النظوم العذبة الرائقة، مع الإعجاز عن الإتيان بآية من مثله لجميع الإنس والجان بنسبة ما زاد المسير المحمدي إلى بيت المقدس - الذي أراه فيه من آياته - على المسير الموسوي الذي آتاه فيه الكتاب، فقال - في جواب من كأنه قال: قد علم أن كتاب موسى ﵇ الذي أنزل في مسيرة لقصد محل المسجد الأقصى قيم في الهداية والوعود الصادقة، فما حال الكتاب محمد صلى الله عليه وعلى آله وسلم الذي أنزل عليه منه في سبب مسيرة إليه في ذلك؟ {إن هذا القرءان} أي الجامع لكل حق والفارق بين كل ملتبس {يهدي} .

yağma ve memleketlerin harap edilmesi suretiyle düşmanları üzerlerine musallat ederek tekrar tekrar altüst etme hususunda bildirdiği vaadinde ve tehdidinde sadık olduğu —Yahudi tarihleri ve diğerlerinden bilindiği üzere zamanın bunu açığa çıkardığı ve Allah'a itaatin her türlü hayır ve ikramı getirdiğine, O'na isyanın ise her türlü belayı gerekli kıldığına dikkat çekildiği gibi— sabit olunca; Kur'an'ın, getirdiği sadık vaatler, muhkem hükümler, tatlı ve duru bir nazım içindeki üstün manalar bakımından her güzel manada ve şerefli hususta ondan üstün olduğu ve Muhammedî Beytülmakdis yürüyüşünün —ki orada O'na ayetlerinden göstermiştir— Musa'nın kitabı aldığı yürüyüşüne üstünlüğü nispetinde, bütün insan ve cinlerin onun benzeri bir ayet getirmekten aciz bırakılmasıyla apaçık ortaya çıkmıştır. Sanki: «Musa (aleyhisselâm)'ın Mescid-i Aksâ'nın bulunduğu yeri kastettiği yürüyüşü esnasında indirilen kitabının hidayet ve sadık vaatler konusunda dosdoğru olduğu bilindi; peki oraya yürüyüşü sebebiyle Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e indirilen kitabın durumu nedir?» diyen bir kimseye cevap olarak şöyle buyurdu: {إن هذا القرءان} “Şüphesiz bu Kur'an” yani her hakkı kendisinde toplayan ve her türlü şüpheyi birbirinden ayıran [bu Kur'an], {يهدي} “iletir / hidayet eder”.

ولما كان صاحب الذوق السليم يجد لحذف الموصوف هزة وروعة، لما يجد من الفخامة بإبهامه لا يجدها عند ذكره وإيضاحه، قال {للتي}

Selim zevk sahibi kimse, mevsûfun hazfedilmesinde bir ürperti ve ihtişam bulduğu için —zira onun müphem bırakılmasında, zikredilip açıklanmasında bulunamayacak bir azamet bulur— {للتي} “en doğru olana” buyurdu;

أي للطرائق والأحوال والسنن التي {هي أقوم} من كل طريقة وسنة وحال دعا إليها كتاب من الكتب السماوية، أما في الصورة فباعتبار ما علا به من البيان، وأما في الوعود فباعتبار العموم لجميع الخلق في الدارين، وأما في الأصول فبتصريف الأمثال وتقريب الوسائل، وحسم مواد الشبه وإيضاح وجوه الدلائل، وأما الفروع فباعتبار الأحسنية تارة في السهولة والخفة، وتارة في غير ذلك - كما هو واضح عند من تأمل ما بين الأمرين.

yani semavi kitaplardan herhangi bir kitabın davet ettiği her yol, sünnet ve halden {هي أقوم} “en doğru olan” yollara, hallere ve sünnetlere iletir. Suret bakımından beyanının yüceliğiyle; vaatler bakımından her iki yurtta bütün mahlûkatı kapsamasıyla; usul bakımından misallerin çeşitlendirilmesi, vesilelerin yaklaştırılması, şüphe kaynaklarının kesilip atılması ve delil yönlerinin açıklanmasıyla; füru bakımından ise kimi zaman kolaylık ve hafiflikte, kimi zaman da başka hususlarda en güzel oluşuyla —iki durum arasını düşünen kimse için açık olduğu üzere— [en doğru olana iletir].

ولما انقسم الناس إلى مهتد به وضال، أتبع سبحانه ذلك بيانه، وكان التعبير عن حالهما بالبشرى في قوله تعالى: {ويبشر المؤمنين} أي الراسخين في هذا الوصف، ولهذا قيدهم بياناً لهم بقوله تعالى: {الذين} يصدقون إيمانهم بأنهم {يعملون} أي على سبيل التجديد والاستمرار والبناء على العلم {الصالحات} من التقوى والإحسان {أن لهم} أي جزاء لهم في ظاهرهم وبواطنهم {أجراً كبيراً *} إشارة إلى صلاح هذه الأمة وثباتهم على دينهم وأنه لا يزال أمرهم ظاهراً كما كان إنذار كتاب موسى ﵇ قومه إشارة إلى إفسادهم وتبديلهم دينهم.

İnsanlar onunla hidayete erenler ve sapanlar diye ikiye ayrılınca, Allah Teâlâ bunun ardından bu durumu beyan etti; ikisinin hali hakkındaki ifade, {ويبشر المؤمنين} “ve müminleri müjdeler” yani bu vasıfta kökleşmiş olanları [müjdeler] buyruğundaki müjde ile oldu; bu sebeple onları beyan etmek üzere şöyle sınırlandırdı: {الذين} “onlar ki” imanlarını doğrularlar; {يعملون} “işlerler” yani ilim temeline dayalı olarak, yenileyerek ve süreklilik halinde işlerler; {الصالحات} “salih amelleri” yani takva ve ihsanı [işlerler]; {أن لهم} “muhakkak kendileri için olduğunu” yani zahirlerinde ve batınlarında bir karşılık olarak kendileri için olduğunu; {أجراً كبيراً *} “büyük bir mükâfat [olduğunu]”. Bu, Musa (aleyhisselâm)'ın kitabının kendi kavmini uyarmasının onların bozgunculuklarına ve dinlerini değiştirmelerine bir işaret olması gibi, bu ümmetin ıslahına, dinleri üzerinde sebat etmelerine ve durumlarının daima üstün kalacağına bir işarettir.

ولما بشرهم بما لهم في أنفسهم، أتبعه ما لهم في أعدائهم فقال تعالى:

Onları bizzat kendileri için olan şeylerle müjdeleyince, bunun ardından düşmanları aleyhine olan şeyleri getirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{وأن} أي ويبشر المؤمنين أيضاً بأن {الذين لا يؤمنون} أي لا يتجدد منهم إيمان {بالآخرة} حقيقة أو مجازاً، المسبب عنه أنهم لا يعملون الصالحات حقيقة لعدم مباشرتها، أو مجازاً ببنائها على غير أساس الإيمان؛ وعبر بالعتاد تهكماً بهم، فقال تعالى: {أعتدنا} أي أحضرنا وهيأنا ما هو في غاية الطيب والنفاسة والملاءمة على سبيل الوعد الصادق الذي لا يتخلف بوجه، وهو مع ذلك منظور إليه، لعظمتنا {لهم} من عندنا بواسطة المؤمنين أو بلا واسطة.

{وأن} “Ve şüphesiz” yani müminleri şununla da müjdeler: {الذين لا يؤمنون} “iman etmeyenler” yani kendilerinden hiçbir iman yenilenmeyenler, {بالآخرة} “ahirete” hakiki veya mecazi olarak [inanmayanlar]; bundan kaynaklı olarak ya bizzat yapmadıkları için hakikaten ya da imansızlık temeli üzerine kurdukları için mecazen salih ameller işlemeyenler [için]. Onlarla alay etmek maksadıyla hazırlık ifadesini kullanarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أعتدنا} “hazırladık” yani hiçbir şekilde şaşmayacak sadık bir vaat üzere, son derece hoş, nefis ve münasip olanı hazır edip tertipledik; bununla birlikte bu, yüceliğimiz sebebiyle itibar edilen bir şeydir, {لهم} “onlar için” katımızdan müminlerin vasıtasıyla veya vasıtasız olarak.

ولما استشرف الأعداء إلى هذا الوعد استشراف المغتبط المسرور، أتاهم في تفسيره بما خلع قلوبهم على طريقة «تحية بينهم ضرب وجيع» وسر قلوب الأولياء سروراً عظيماً، فقال تعالى: {عذاباً أليماً *} فإنه لا بشرى لذوي الهمم أعلى ولا أسر من الانتقام من مخالفيهم، فصار فضل الكتاب على الكتاب كفضل الذهاب على الذهاب، وحذف المؤمنين الذين لا يعملون الصالحات، لتمام البشارة بالإشارة إلى أنهم من القلة في هذه الأمة الشريفة بحيث لا يكادون أن يوجدوا.

Düşmanlar, gıpta eden ve sevinen kimsenin beklentisi gibi bu vaade göz diktiklerinde, «Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur» kabilinden, kalplerini yerinden sökecek bir açıklama ile onlara geldi ve Allah dostlarının kalplerini büyük bir sevinçle sevindirdi; Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {عذاباً أليماً *} “can yakıcı bir azap [hazırladık]”. Zira yüksek himmet sahipleri için hasımlarından intikam almaktan daha yüce ve daha sevindirici bir müjde yoktur. Böylece kitabın kitaba üstünlüğü, yürüyüşün yürüyüşe üstünlüğü gibi oldu. Salih amel işlemeyen müminler ise bu şerefli ümmette neredeyse hiç bulunmayacak kadar az olduklarına işaret edilerek müjdenin tam olması için zikredilmedi.

ولما ذكر سبحانه ما لكلامه من الدعاء إلى الأقوام،

Allah Teâlâ, kendi kelamının en doğru olana davet edişini zikredince,

أتبعه ما عليه الإنسان من العوج الداعي له إلى العدول عن التمسك بشرائعه القويمة والإقدام على ما لا فائدة فيه، تنبيهاً على ما يجب عليه من التأني للنظر فيما يدعو إليه نفسه ووزنِه بمعيار الشرع، فقال تعالى: {ويدع} حذف واوه - الذي هو لام الفعل - خطأ في جميع المصاحف ولا موجب لحذفه لفظاً في العربية - مشير إلى أنه يدعو بالشر لسفهه وقلة عقله، وهو لا يريد علو الشر عليه - بما أشير إليه بحذف ما معناه عند أهل الله الرفعة والعلو، وإلى أن غاية فعله الهلاك إلى أن يتداركه الله، وقد ذكرت حكم الوقف عليه وعلى أمثاله في سورة القمر {الإنسان} أي عند الغضب ونحوه على نفسه وعلى من يحبه، لما له من الأنس بنفسه والنسيان لما يصلحه {بالشر} أي ينادي ربه ويتضرع إليه بسبب إيقاع الشر به {دعاءه} أي مثل دعائه {بالخير} أي بحصول الخير له ولمن يحبه؛ ثم نبه على الطبع الذي هو منبع ذلك، فقال تعالى: {وكان الإنسان} أي هذا النوع بما له من قلة التدبر لاشتغاله بالنظر في عطفيته والأنس بنفسه، كوناً هو مجبول عليه {عجولاً *} أي مبالغاً في العجلة يتسرع إلى طلب كل ما يقع في

kendisini dosdoğru şeriatlarına tutunmaktan yüz çevirmeye ve hiçbir faydası olmayan şeylere kalkışmaya sevk eden insanın eğriliğini bunun peşinden getirdi; bu, nefsinin kendisini çağırdığı şeye bakmak ve onu şeriat ölçüsüyle tartmak hususunda insana gereken teenni ve temkine dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ويدع} “Ve dua eder” bütün mushaflarda fiilin lamel-fiili olan vav harfinin yazıda hazfedilmesi —ki Arapçada lafzen hazfedilmesini gerektirecek bir sebep yoktur— insanın sefahati ve aklının kıtlığı sebebiyle şer ile dua ettiğine, ancak şerrin kendisine üstün gelmesini istemediğine —ki ehlullah nezdinde yücelik ve ululuk anlamına gelen harfin hazfedilmesiyle buna işaret edilmiştir— ve Allah kendisini kurtarıncaya kadar fiilinin gayesinin helak olduğuna işaret etmektedir; bunun ve benzerlerinin üzerinde durma (vakıf) hükmünü Kamer Suresi'nde zikretmiştim; {الإنسان} “insan” yani öfke ve benzeri anlarda kendisine ve sevdiği kimselere karşı, nefsine olan düşkünlüğü ve kendisini ıslah edecek şeyi unutması sebebiyle [dua eder]; {بالشر} “şerre” yani başına şer getirilmesi için Rabbine seslenir ve O'na yalvarır, {دعاءه} “duası gibi” yani duası misali, {بالخير} “hayra [duası gibi]” yani kendisi ve sevdikleri için hayrın hâsıl olması için [yaptığı dua gibi]. Sonra bunun kaynağı olan fıtrata dikkat çekerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان الإنسان} “Ve insan idi” yani bu neviden olan insan, kendi hevasına bakmakla meşgul olması ve nefsine düşkünlüğü sebebiyle tefekkürünün azlığı yüzünden —ki bu üzerine yaratıldığı bir fıtrattır— {عجولاً *} “pek aceleci [idi]” yani aşırı derecede acelecidir; içine düşen her şeyi istemeye acele eder,

قلبه ويخطر بباله من غير أن يتأنى فيه تأني المتبصر الذي لا يريد أن يوقع شيئاً إلا في أتم مواقعه، ولذلك يستعجل العذاب لنفسه استهزاء، ولغيره استشفاء؛ والعجلة: طلب الشيء في غير وقته الذي لا يجوز تقديمه عليه، وأما السرعة فهي عمله في أول وقته الذي هو أولى به.

bir şeyi ancak en mükemmel yerine koymak isteyen basiret sahibi kimsenin teennisi gibi teenni göstermeksizin aklına gelen şeyi talep etmeye koşar. Bu yüzden, alay etmek maksadıyla kendi aleyhine, içini soğutmak maksadıyla da başkasının aleyhine azabın çabuk gelmesini ister. Acele (acele etmek), bir şeyi vaktinden önce —ki öne alınması caiz değildir— istemektir; sürat (hızlı olmak) ise o şeyi onun için en uygun olan ilk vaktinde yapmaktır.

ولما ثبت ما لصفته تعالى من العلو، ولصفة الإنسان من السفول تلاه بما لأفعاله تعالى من الإتقان، ذاكراً ما هو الأقوم من دلائل التوحيد والنبوة في العالمين: العلوي والسفلي، ثم ما لأفعال الإنسان من العوج جرياً مع طبعه، أو من الإحسان بتوفيق اللطيف المنان، فقال تعالى مبيناً ما منحهم به من نعم الدنيا بعد ما أنعم عليهم به من نعم الدين: {وجعلنا} أي بما لنا من العظمة {الّيل والنهار آيتين} دالتين على تمام العلم وشمول القدرة، آية الليل كالآيات المتشابهة، وآية النهار كالمحكمة، فكما أن المقصود من التكليف لا يتم إلا بذكر المحكم والمتشابه فكذلك الزمان لا يتيسر الانتفاع به إلا بهاتين الآيتين {فمحونا}

Allah Teâlâ'nın sıfatının yüceliği ve insanın sıfatının düşüklüğü sabit olunca, ulvi ve süfli âlemlerde tevhit ve nübüvvetin en sağlam delillerini zikrederek bunu Allah Teâlâ'nın fiillerinin mükemmelliği ile takip etti; ardından da insanın fiillerinin fıtratına uyarak eğriliğini yahut Lütufkâr ve İhsanı Bol olan [Allah]'ın tevfikiyle güzelliğini getirdi. Allah Teâlâ, din nimetlerinden kendilerine bahşettiklerinin ardından dünya nimetlerinden verdiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {وجعلنا} “Ve kıldık” yani azametimizle [kıldık], {الّيل والنهار آيتين} “geceyi ve gündüzü iki delil / ayet [kıldık]” ilmin kemaline ve kudretin kuşatıcılığına delalet eden [iki delil]. Gece ayeti müteşabih ayetler gibi, gündüz ayeti ise muhkem ayetler gibidir. Mükellefiyetten kastedilen nasıl ki ancak muhkem ve müteşabihin zikredilmesiyle tamamlanırsa, zamandan istifade etmek de ancak bu iki ayetle mümkün olur; {فمحونا} “böylece sildik”

أي بعظمتنا الباهرة {آية الّيل} بإعدام الضياء فجعلناها لا تبصر بها المرئيات كما لا يبصر الكتاب إذا محي {وجعلنا} أي بعظمتنا {ءاية النهار} ولما كانت في غاية الضياء يبصر بها كل من له بصر، أسند الإبصار إليها مبالغة فقال: {مبصرة} أي بالشمس التي جعلها منيرة في نفسها، فلا تزال هذه الدار الناقصة في تنقل من نور إلى ظلمة ومن ظلمة إلى نور كما للإنسان - بعجلته التي يدعو إليها طبعه وتأنيه الداعي إليه عقله - من انتقال من نقصان إلى كمال ومن كمال إلى نقصان، كما أن القمر الذي هو أنقص من الشمس كذلك: ثم ذكر بعض المنافع المترتبة على ذلك، فقال تعالى: {لتبتغوا} أي تطلبوا طلباً شديداً {فضلاً من ربكم} أي المحسن إليكم فيهما بضياء هذا تارة وبرد هذا أخرى {ولتعلموا} بفصل هذا من هذا {عدد السنين} أي من غير حاجة إلى حساب، لأن النيرين يدلان على تحول الحول بمجرد تنقلهما.

yani apaçık azametimizle {آية الّيل} “gecenin ayetini [sildik]” aydınlığı yok etmek suretiyle; böylece yazı silindiğinde görünmediği gibi görünen şeylerin kendisiyle görülmediği bir hale getirdik; {وجعلنا} “ve kıldık” yani azametimizle [kıldık], {ءاية النهار} “gündüzün ayetini”. O son derece aydınlık olup gözü olan herkes onunla gördüğü için, mübalağa kastedilerek görme fiili ona isnat edildi ve şöyle buyuruldu: {مبصرة} “aydınlatıcı / gösterici [kıldık]” yani bizzat kendisini ışık saçan kıldığı güneş vasıtasıyla. Dolayısıyla bu noksan dünya yurdu, insanın —fıtratının çağırdığı aceleciliği ve aklının davet ettiği teennisi ile— noksanlıktan kemale ve kemalden noksanlığa geçişi gibi, nurdan karanlığa ve karanlıktan nura geçip durmaktadır; tıpkı güneşten daha noksan olan ayın da böyle olması gibi. Sonra buna bağlı bazı faydaları zikrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لتبتغوا} “arayasınız diye” yani şiddetle talep edesiniz diye, {فضلاً من ربكم} “Rabbinizden bir lütuf” yani kimi zaman bunun aydınlığıyla, kimi zaman da diğerinin serinliğiyle her ikisinde de size ihsanda bulunan [Rabbinizden]; {ولتعلموا} “ve bilesiniz diye” bunun diğerinden ayrılmasıyla, {عدد السنين} “yılların sayısını” yani bir hesaba ihtiyaç duymaksızın; zira bu iki ışık kaynağı sadece yer değiştirmeleriyle bile yılın dönüşüne delalet eder.

ولما كانا أيضاً يدلان على حساب المطالع والمغارب، والزيادة والنقصان، وغير ذلك من الكوائن، لمن أمعن النظر، وبالغ في الفكر،

Her ikisi aynı zamanda, derinlemesine bakan ve etraflıca tefekkür eden kimse için doğuş ve batış yerlerinin, artma ve eksilmenin ve diğer varlık durumlarının hesabına da delalet ettiği için,

قال تعالى: {والحساب} أي جنسه، فصلناهما لذلك على هذا الوجه المتقن بالزيادة والنقصان، وتغير الأحوال في أوقات معلومة، على نظام لا يختل على طول الزمان مقدار ذرة، ولا ينحل قيس شعرة إلى أن يريد الله خراب العالم وفناء الخلق، فيبيد ذلك كله في أسرع وقت وأقرب زمن، ولولا اختلافهما لاختلطت الأوقات وتعطلت الأمور {وكل شيء} غيرهما مما تحتاجون إليه في دينكم أو دنياكم {فصلناه} أي بعظمتنا، وأزلنا ألباسه، وأكد الأمر تنبيهاً عل تمام القدرة، وأنه لا يعجزه شيء يريده، فقال تعالى: {تفصيلاً *} فانظروا بأبصاركم وبصائركم، وتتبعوا في علانياتكم وسرائركم، تجدوا أمراً متقناً ونظاماً محكماً {ثم ارجع البصر كرتين ينقلب إليك البصر خاسئاً وهو حسير} [الملك: ٤] .

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {والحساب} “ve hesabı [bilesiniz diye]” yani onun cinsini. Bunun için o ikisini, Allah âlemin harap olmasını ve mahlûkatın yok olmasını dileyinceye kadar, zaman boyunca zerre miktarı bozulmayan ve bir kıl payı çözülmeyen bir nizam üzere, belirlenmiş vakitlerde artma, eksilme ve hallerin değişmesiyle bu mükemmel şekilde ayrıntılı kıldık; Allah her şeyi en hızlı vakitte ve en yakın zamanda helak edecektir. Şayet o ikisinin farklılığı olmasaydı vakitler birbirine karışır ve işler aksardı. {وكل شيء} “Ve her şeyi” dininizde veya dünyanızda ihtiyaç duyduğunuz, o ikisinin dışındaki her şeyi {فصلناه} “ayrıntılı kıldık / açıkladık” yani azametimizle açıkladık ve kapalılığını giderdik. Kudretin kemaline ve dilediği hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağına dikkat çekmek üzere bu hususu tekit ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {تفصيلاً *} “ayrıntılı bir şekilde”. Artık gözlerinizle ve basiretlerinizle bakın; açıklarınızda ve gizlilerinizde araştırın; mükemmel bir iş ve sağlam bir nizam bulacaksınız. {ثم ارجع البصر كرتين ينقلب إليك البصر خاسئاً وهو حسير} [Mülk: 4] “Sonra gözü iki kez daha çevir; göz hor ve hakir, bitkin düşmüş olarak sana geri döner.”

ولما كان هذا أمراً دقيقاً جداً، أتبعه ما هو أدق منه وأغرب في القدرة والعلم من تفاصيل أحوال الآدميين، بل كل مكلف بعضها من بعض من قبل أن يخلقهم، فقال تعالى: {وكل إنسان} أي من في طبعه التحرك والاضطراب {ألزمناه} أي بعظمتنا {طائره} أي عمله الذي قدرناه عليه من خير وشر، ولعله عبر به

Bu durum son derece ince bir mesele olunca, kudret ve ilim bakımından bundan daha ince ve daha hayret verici olan Âdemoğullarının, hatta onları yaratmadan önce her bir mükellefin birbirinden farklı durumlarının ayrıntılarını bunun peşinden getirdi ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكل إنسان} “Ve her insanın” yani fıtratında hareket ve çalkantı bulunan kimsenin, {ألزمناه} “doladık / boynuna taktık” yani azametimizle bağladık, {طائره} “amelini / kaderini” yani kendisi için hayır ve şerden takdir ettiğimiz amelini. Bununla ifade buyurması muhtemelen şundandır:

لأنهم كانوا لا يقدمون ولا يحجمون في المهم من أعمالهم إلا بالطائر فيقولون: جرى لفلان الطائر بكذا.

Çünkü onlar önemli işlerinde ancak kuşun uçuşuna (uğuruna/uğursuzluğuna) göre ileri atılır veya geri dururlardı ve «Filancanın kuşu şöyle uçtu / başına şu talih geldi» derlerdi.

{في عنقه} أي الذي محل الزين بالقلادة ونحوها، والشين بالغل ونحوه، إلزاماً لا يقدر أن ينفك عن شيء منه كما لا يقدر على الانفكاك عن العنق، وذلك كما ألزمنا بني إسرائيل ما قضينا إليهم في الكتاب، فكان كما قلنا، وهم يعلمون نه من السوء بمكان، فلم يقدروا على الاحتراز منه والانفصال عنه، فلا يمكن أن يظهر في الأبد إلا ما قضى به في الأزل «جف القلم بما هو كائن» {ونخرج} أي بما لنا من العظمة وشمول العلم وتمام القدرة {له يوم القيامة} أي الذي لا بد من إيجاده {كتاباً} بجميع ما عمل {يلقاه} حال كونه {منشوراً *} تكتبه حَفَظَتَنا كل يوم، ثم إذا صعدوا قابلوا ما فيه على ما سطرناه قديماً في اللوح المحفوظ فيجدونه كما هو، لا خلاف فيه أصلاً، فإذا لقي كتابه يوم العرض قيل له: {اقرأ كتابك} أنت بنفسك غير ملزم بما يقرأه غيرك {كفى} وحقق الفاعل بزيادة الباء فقال تعالى: {بنفسك اليوم} أي في جميع هذا اليوم الذي تكشف فيه الستور، وتظهر جميع الأمور {عليك حسيباً *} أي حاسباً بليغاً، فإنك تعطي القدرة على قراءته

{في عنقه} “boynuna” yani gerdanlık ve benzeriyle süslenmenin, lale (demir halka) ve benzeriyle de çirkinleşmenin yeri olan [boynuna]; tıpkı boyundan ayrılmanın mümkün olmadığı gibi ondan hiçbir şeyin ayrılamayacağı kesin bir bağlayışla [doladık]. Bu, İsrailoğullarına Kitap'ta hükmettiğimiz şeyleri bağlamamız gibidir; nitekim onun ne derece kötü bir durum olduğunu bildikleri halde söylediğimiz gibi oldu ve ondan sakınmaya veya ayrılmaya güç yetiremediler. Ezelde hükmedilen şeyden başkasının ebedde ortaya çıkması mümkün değildir; «Olacak şeylerle kalem kurumuştur». {ونخرج} “Ve çıkarırız” yani yüceliğimiz, kuşatıcı ilmimiz ve tam kudretimizle [çıkarırız], {له يوم القيامة} “kıyamet günü onun için” yani gerçekleşmesi mutlak olan [günde], {كتاباً} “bir kitap” yaptığı her şeyi içeren [bir kitap]; {يلقاه} “onu bulur” şu halde iken: {منشوراً *} “açılmış olarak”. Onu koruyucu meleklerimiz her gün yazar; sonra yükseldiklerinde içindekileri Levh-i Mahfuz'da önceden satır satır yazdığımızla karşılaştırırlar ve onu hiçbir ihtilaf olmaksızın aynen öyle bulurlar. Amellerin arz edildiği gün kitabıyla karşılaştığında ona şöyle denir: {اقرأ كتابك} “Kitabını oku” bizzat kendin [oku], başkasının okuduğu şeyle yükümlü değilsin. {كفى} “Yeter” - Allah Teâlâ “bâ” harfini ziyade ederek faili pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {بنفسك اليوم} “bugün bizzat kendin” yani perdelerin açıldığı ve bütün işlerin ortaya çıktığı bu günün tamamında, {عليك حسيباً *} “sana karşı pek yetkin bir hesap görücü olarak”. Zira ister ümmi ol,

أمياً كنت أو قارئاً، ولا ترى فيه زيادة ولا نقصاً، ولا تقدر أن تنكر منه حرفاً، إن أنكره لسانك شهدت عليك أركانك، فيا لها من قدرة باهرة، وقوة قاهرة، ونصفة ظاهرة! .

ister okur yazar ol, sana onu okuma kudreti verilecektir; onda ne bir fazlalık ne de bir eksiklik görürsün ve ondan tek bir harfi dahi inkâr edemezsin; dilin onu inkâr edecek olsa uzuvların senin aleyhine şahitlik eder. Ne muazzam bir kudret, ne kahredici bir kuvvet ve ne kadar apaçık bir adalet!

ولما كان ما مضى، أنتج قطعاً معنى ما قلنا لبني إسرائيل {إن أحسنتم} الآية، لكل أحد منهم ومن غيرهم، وذلك قوله تعالى: {من اهتدى} فتبع الهدى {فإنما يهتدي لنفسه} لأن ثوابه لا يتعداه {ومن ضل} بالإعراض عما أنزلنا من البيان {فإنما يضل عليها} لأن عقابه عليه، لا يتجاوزه {ولا تزر وازرة} أي أي وازرة كانت {وزر أخرى} لتخفف عنها، بل لكل جزاء عمله لا يتعداه إلى غيره، فنثيب من اهتدى ونعذب من ضل {وما كنا} أي على عظمتنا {معذبين} أحداً {حتى نبعث} أي بعثاً يناسب عظمتنا {رسولاً *} فمن بلغته دعوته فخالف أمره واستكبر عن اتباعه عذبناه بما يستحقه، وهذا أمر قد تحقق بإرسال آدم ﵇ ومن بعده من الأنبياء الكرام عليهم الصلاة والسلام في جميع الأمم كما قال تعالى {ولقد بعثنا في كل أمة رسولاً} [النحل: ٣٦] {وإن من أمة إلا خلا فيها نذير} [

Geçmiş hususlar kesin olarak, gerek onlardan gerekse başkalarından her bir fert için İsrailoğullarına söylediğimiz {إن أحسنتم} ayetinin manasını netice verince —ki o Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {من اهتدى} “Kim hidayeti seçerse” ve doğru yolu takip ederse, {فإنما يهتدي لنفسه} “ancak kendisi için hidayet bulmuş olur” çünkü onun sevabı başkasına geçmez; {ومن ضل} “kim de saparsa” indirdiğimiz beyandan yüz çevirmek suretiyle [saparsa], {فإنما يضل عليها} “ancak kendi aleyhine sapmış olur” çünkü onun cezası kendi üzerinedir, başkasına aşmaz; {ولا تزر وازرة} “ve hiçbir günahkâr yüklenmez” yani hiçbir günah yüklenicisi [yüklenmez], {وزر أخرى} “bir başkasının günahını” onun yükünü hafifletmek için; bilakis herkes için sadece kendi amelinin karşılığı vardır, başkasına geçmez; böylece hidayete erene sevap verir, sapanı ise cezalandırırız. {وما كنا} “Ve Biz değiliz” yani azametimizle [değiliz], {معذبين} “azap ediciler” hiç kimseye, {حتى نبعث} “gönderinceye kadar” yani azametimize yakışır bir gönderişle, {رسولاً *} “bir elçi”. Artık kime onun daveti ulaşır da emrine muhalefet eder ve ona uymaktan kibirlenirse, onu hak ettiği şekilde cezalandırırız. Bu durum, Âdem (aleyhisselâm)'ın ve ondan sonra gelen değerli peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) bütün ümmetlere gönderilmesiyle gerçekleşmiş bir husustur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ولقد بعثنا في كل أمة رسولاً} [Nahl: 36] “Andolsun ki Biz her ümmete bir elçi gönderdik”, {وإن من أمة إلا خلا فيها نذير} [

فاطر: ٢٤] فإن دعوتهم إلى الله تعالى قد انتشرت، وعمت الأقطار واشتهرت، انظر إلى قول قريش الذين لم يأتهم نبي بعد إسماعيل ﵇

Fâtır: 24] “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın.” Zira onların Allah Teâlâ'ya olan davetleri yayılmış, bütün beldeleri kuşatmış ve meşhur olmuştur. İsmail (aleyhisselâm)'dan sonra kendilerine peygamber gelmemiş olan Kureyşlilerin şu sözüne bak:

{ما سمعنا بهذا في الملة الآخرة} [ص: ٧] فإنه يفهم أنهم سمعوه في الملة الأولى فمن بلغته دعوة أحد منهم بوجه من الوجوه فقصر في البحث عنها فهو كافر مستحق للعذاب، فلا تغتر بقول كثير من الناس في نجاة أهل الفترة مع إخبار النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم أن آباءهم الذين مضوا في الجاهلية في النار، وأن ما يدحرج الجعل خير منهم - إلى غير ذلك من الأخبار؛ قال الإمام أبو عبد الله الحليمي أحد أجلاء الشافعية وعظماء أئمة الإسلام ﵃ في أوائل منهاجه في باب من لم تبلغه الدعوة: وإنما قلنا: إن من كان منهم عاقلاً مميزاً إذا رأى ونظر إلا أنه لا يعتقد ديناً فهو كافر، لأنه وإن لم يكن سمع دعوة نبينا صلى الله عليه وعلى آله وسلم فلا شك أنه سمع دعوة أحد من الأنبياء الذين كانوا قبله صلى الله عليه وعلى آله وسلم على كثرتهم، وتطاول أزمان دعوتهم، ووفور عدد الذين آمنوا بهم واتبعوهم والذين كفروا بهم وخالفوهم،

{ما سمعنا بهذا في الملة الآخرة} [Sâd: 7] “Biz bunu son dinde işitmedik”; bundan anlaşılmaktadır ki onlar bunu önceki dinde işitmişlerdir. Dolayısıyla onlardan birinin daveti kendisine herhangi bir yolla ulaştığı halde onu araştırmakta kusur gösteren kimse, azabı hak eden bir kâfirdir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in, Cahiliye devrinde ölüp giden atalarının ateşte olduğunu ve bokböceğinin yuvarladığı şeyin onlardan daha hayırlı olduğunu haber vermesine —ve buna benzer diğer haberlere— rağmen, birçok insanın fetret ehlinin kurtuluşuna dair sözlerine aldanma. Şafiilerin seçkinlerinden ve İslam'ın büyük imamlarından İmam Ebu Abdullah el-Halîmî (rahimehullâh), el-Minhâc adlı eserinin başlarında, davet kendisine ulaşmayan kimse babında şöyle demiştir: «Biz ancak şunu söyledik: Onlardan akıllı ve temyiz sahibi olan kimse görüp tefekkür ettiği halde bir dine inanmıyorsa kâfirdir. Zira o, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in davetini işitmemiş olsa bile, şüphesiz ondan önceki peygamberlerin (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini —peygamberlerin çokluğu, davet zamanlarının uzunluğu, onlara iman edip uyanların ve onları inkâr edip karşı çıkanların sayısının çokluğu karşısında— mutlaka işitmiştir.

فإن الخبر قد يبلغ على لسان المخالف كما يبلغ على لسان الموافق، وإذا سمع آية دعوة كانت إلى الله فترك أن يستدل بعقله على صحتها وهو من أهل الاستدلال والنظر، كان بذلك معرضاً عن الدعوة فكفر - والله أعلم، وإن أمكن أن يكون لم يسمع قط بدين ولا دعوة نبي ولا عرف أن في العالم من يثبت إلهاً - وما نرى أن ذلك يكون - فإن كان فأمره على الاختلاف - يعني عند من يوجب الإيمان بمجرد العقل ومن لا يوجبه إلا بانضمام النقل. وما قاله الحليمي نقل نحوه عن الإمام الشافعي نفسه ﵁؛ قال الزركشي في آخر باب الديات من شرحه على المنهاج: وقد أشار الشافعي إلى عسر قصور - أي عدم بلوغ - الدعوة حيث قال: وما أظن أحداً إلا بلغته الدعوة إلا أن يكون قوم من وراء النهر بكوننا، وقال الدميري: وقال الشافعي: ولم يبق من لم تبلغه الدعوة.

Çünkü haber, muvafık olanın dilinden ulaştığı gibi muhalif olanın dilinden de ulaşabilir. Allah'a yapılan herhangi bir davet delilini işitip de istidlal ve nazar ehlinden olduğu halde aklıyla onun sıhhatine delil getirmeyi terk ederse, bu sebeple davetten yüz çevirmiş olur ve küfre girer —Allah en doğrusunu bilir—. Şayet hiçbir din veya peygamber daveti duymamış olması ve âlemde bir ilahı ispat eden birinin bulunduğunu hiç bilmemiş olması mümkün ise —ki biz bunun olacağını zannetmiyoruz—, şayet böyle bir durum varsa onun hükmü ihtilaflıdır; yani imanı yalnızca akılla vacip görenler ile ancak naklin katılmasıyla vacip görenler nezdinde.» Halîmî'nin bu söylediğinin benzeri bizzat İmam Şâfiî (radıyallâhu anh)'den de nakledilmiştir. Zerkeşî, Minhâc Şerhi'nin Diyetler babının sonunda şöyle demiştir: «Şâfiî, davetin ulaşmamasının —yani erişmemesinin— zorluğuna şu sözüyle işaret etmiştir: Bizim varlığımız karşısında nehrin ötesinde bir kavim olması müstesna, davetin kendisine ulaşmadığı bir kimse olduğunu zannetmiyorum.» Demîrî de şöyle demiştir: «Şâfiî dedi ki: Davetin kendisine ulaşmadığı hiç kimse kalmamıştır.»

ولما أشار إلى عذاب المخالفين، قرر أسبابه وعرف أنها بقدره،

Muhaliflerin azabına işaret edince, bunun sebeplerini perçinledi ve bunun Kendi kaderiyle olduğunu bildirdi;

وأن قدره لا يمنع حقوق العذاب، لبناء الأمر على ما يتعارفه ذوو العقول بينهم فقال تعالى: {وإذا} أي فنبعث الرسل بأوامرنا ونواهينا، وإذا أردنا أن نحيي قرية الحياة الطيبة في الدنيا والآخرة، ألقينا في قلوب أهلها امتثال أوامرنا والتقيد باتباع رسلنا، وإذا {أردنا} وإرادتنا لا تكون إلا عظيمة جداً {أن نهلك} أي بعظمتنا {قرية} في الزمن المستقبل {أمرنا} أي بما لنا من العظمة التي لا يقدر أحد على مخالفتها {مترفيها} الذين لهم الأمر والنهي بالفسق، أي استدرجناهم بإدرار النعم ودفع النقم على ما يعملون من المعاصي، الذي كان - بكونه سبباً لبطرهم ومخالفتهم - كالأمر بالفسق {ففسقوا فيها} بعد ما أزال الرسول معاذيرهم بتبليغ الرسالة كما قال تعالى

ve iş akıl sahiplerinin kendi aralarında bildikleri teamüller üzerine bina edildiği için, O'nun kaderinin azabın hak edilmesine engel teşkil etmediğini [bildirdi]. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve zaman” yani elçileri emir ve yasaklarımızla göndeririz; bir memleketi dünya ve ahirette güzel bir hayatla yaşatmak istediğimiz zaman ise halkının kalplerine emirlerimize uymayı ve peygamberlerimize tabi olmayı ilham ederiz; ve {أردنا} “dilediğimiz [zaman]” —ki Bizim irademiz ancak pek büyüktür— {أن نهلك} “helak etmeyi” yani azametimizle [helak etmeyi], {قرية} “bir memleketi” gelecek zamanda; {أمرنا} “emrederiz” yani hiç kimsenin muhalefet etmeye güç yetiremeyeceği azametimizle [emrederiz], {مترفيها} “oradaki şımarık varlıklılara / ileri gelenlere” emir ve yasaklama yetkisi ellerinde olanlara fıskı [emrederiz]; yani işledikleri günahlara rağmen üzerlerine nimetleri yağdırıp musibetleri defederek onları istidraca uğratırız; bu durum —şımarıklıklarına ve muhalefetlerine sebep olması hasebiyle— adeta fıskın emredilmesi gibidir; {ففسقوا فيها} “böylece orada fısk işlerler” elçi, risaleti tebliğ etmek suretiyle mazeretlerini ortadan kaldırdıktan sonra [bunu yaparlar]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{فلما نسوا ما ذكروا به} [الأنعام: ٤٤]- أي على ألسنة الرسل - {فتحنا عليهم أبواب كل شيء} [الأنعام: ٤٤] الآية {وكذلك جعلنا في كل قرية أكابر مجرميها ليمكروا فيها} [الأنعام: ١٢٣] وخص المترفين لأن غيرهم لهم تبع، ولأنهم أحق الناس بالشكر وأولى بالانتقام عند الكفر، ويجوز أن يكون: أمرناهم بأوامرنا ففسقوا فيها، أي الأوامر بالطاعات التي يعلم قطعاً

{فلما نسوا ما ذكروا به} [En'âm: 44] “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” —yani elçilerin diliyle [hatırlatılanı]— {فتحنا عليهم أبواب كل شيء} [En'âm: 44] “üzerlerine her şeyin kapılarını açtık” ayeti; {وكذلك جعلنا في كل قرية أكابر مجرميها ليمكروا فيها} [En'âm: 123] “Böylece her memlekette orada hile yapsınlar diye günahkârların büyüklerini başa geçirdik”. Şımarık varlıklıları tahsis etti; zira diğerleri onlara tabidir ve onlar şükre en layık, küfrettiklerinde ise cezalandırılmaya en müstahak insanlardır. Şöyle olması da caizdir: Onlara emirlerimizi emrettik de onlar orada fısk çıkardılar; yani kesin olarak bilinen itaat emirlerini [emrettik]

أن أوامرنا تكون بها ولا تكون بغيرها، لأنا لا نأمر بالفحشاء، وقد جرت العادة بأن المترف عسر الانقياد، لا تكاد تسمح نفسه بأن يصير تابعاً بعدما كان متبوعاً، فعصوا فتبعهم غيرهم لأن الأصاغر تبع للأكابر فأطبقوا على المعصية فأهلكناهم، وقرأ يعقوب: آمرنا - بمد الهمزة بمعنى كثرنا، من آمرت الشيء وأمرته فأمر - إذا كثرته، وفي الحديث «خير المال سكة مأبورة ومهرة مأمورة» أي كثيرة النتاج؛ وروى البخاري في التفسير عن عبد الله بن مسعود ﵁ قال: كنا نقول للحي إذا كثروا في الجاهلية: آمر بنو فلان. والكثرة راجعة إلى الأمر الذي هو ضد النهي، فإنه نتيجة العز الذي هو لازم الكثرة، ويجوز أن يكون من المؤامرة، أي أمرناهم بأوامرنا فما امتثلوا وأمرونا بأوامرهم، أي سألونا ما يريدون فأعطيناهم ذلك استدراجاً فأبطرهم نيل الأماني ففسقوا {فحق} أي وجب وجوباً لا شك في وقوعه {عليها القول} الذي توعدناهم به على لسان الرسول بمباشرة البعض للفسق وسكوت الباقين على حسب ما تتعارفونه بينكم في أن من خالف الأمر الواجب للفسق وسكوت الباقين على حسب ما تتعارفونه بينكم في أن من خالف الأمر الواجب عليه استحق العقاب {فدمرناها} أي أهلكناها إهلاكاً شديداً بغتة غير مبالين بها فجعلناها

zira emirlerimiz ancak bununla olur, başkasıyla olmaz; çünkü Biz hayasızlığı emretmeyiz. Âdet cereyan etmiştir ki, şımarık varlıklının boyun eğmesi zordur; tabi olunan biriyken tabi olan durumuna düşmeye nefsi neredeyse hiç razı olmaz. Böylece isyan ettiler; küçükler büyüklere tabi olduğu için diğerleri de onlara uydu; nihayet isyanda birleştiler, Biz de onları helak ettik. Ya'kûb bu kelimeyi hemzenin uzatılmasıyla (mef'ulü çoğaltmak manasında) “آمرنا” (âmmernâ) şeklinde okumuştur; bu, bir şeyi çoğalttığında kullanılan “آمرت الشيء وأمرته فأمر” ifadesinden gelir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «En hayırlı mal, aşılanmış hurmalık ve çok yavrulayan (me'mûre) kısraktır.» Yani dölü çok olan [kısrak]. Buhârî Tefsir'de Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh)'den şöyle rivayet etmiştir: «Biz Cahiliye devrinde bir kabile çoğaldığı zaman: 'Filanoğulları çoğaldı (âmere)' derdik.» Çokluk, nehyin zıddı olan emre racidir; zira o, çokluğun lazımı olan izzetin neticesidir. Müşavereden (müâmere) olması da caizdir; yani onlara emirlerimizi emrettik, uymadılar; onlar da bize isteklerini emrettiler (talep ettiler), yani istedikleri şeyleri Bizden dilediler, Biz de istidrac olarak onlara verdik; emellerine kavuşmak onları şımarttı ve yoldan çıktılar. {فحق} “Böylece hak oldu / kesinleşti” yani gerçekleşmesinde hiçbir şüphe olmayacak şekilde vacip oldu, {عليها القول} “onun üzerine o söz” elçinin diliyle kendilerini tehdit ettiğimiz [söz]; bir kısmının bizzat fısk işlemesi, geri kalanların ise susması sebebiyle [hak oldu], nitekim kendi aranızda da üzerine vacip olan emre muhalefet edenin cezayı hak ettiğini kabul edersiniz. {فدمرناها} “Böylece orayı yerle bir ettik” yani onları hiç umursamadan ansızın şiddetli bir helak ile helak ettik ve orayı

كالمدرة المفتتة، وكان أمرها على عظمتنا هيناً، ولذلك أكد فقال تعالى: {تدميراً *} .

ufalanmış kesek gibi kıldık; onların işi azametimize pek kolay gelmişti; bu sebeple tekit ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {تدميراً *} “yerle bir edişle”.

ولما قرر أن هذا شأنه إذا أراد أن يهلك، أخبر أنه فعل ذلك بمن لا يحصيهم العد من القرون، ولا يحيط بهم الحد من الأمم، لأن الاعتبار بالمشاهد أوقع في القلب وأهول عند النفس، فكأنه قال: كم فعلنا ذلك بالقرى ولم نستعجل في إهلاك قرية منهم ولا أخذناهم من غير إنذار، بل أرسلنا فيهم وأملينا لهم إلى أن كان ما علمناه في الأزل، وجاء الوقت الذي قدرناه، وبلغوا في الذنوب ما يستحقون به الأخذ، ولقد أهلكنا قوم نوح على هذا السنن، وكانوا أهل الأرض - كما مضت الإشارة إليه ووقع التنبيه عليه، وإهلاكهم كان في إبلاغ أهل الأرض ما أرسلنا به رسلنا من التوحيد لأن ذلك لم يخفف على أحد بعدهم، وعطف على هذا المقدر قوله تعالى: {وكم أهلكنا} أي بما لنا من العظمة، وبين مدلول «كم» بقوله تعالى: {من القرون} على هذا السنن.

Helak etmek istediğinde şanının bu olduğunu takrir edince, sayılamayacak kadar çok asırlara ve sınırları kuşatılamayacak kadar çok ümmetlere bunu yaptığını haber verdi; zira müşahede edilen şeylerle ibret almak kalbe daha çok tesir eder ve nefis için daha dehşet vericidir. Sanki şöyle buyurmuştur: Nice memleketlere bunu yaptık; onlardan hiçbir memleketi helak etmekte acele etmedik, onları uyarısız da yakalamadık; bilakis içlerine elçiler gönderdik ve ezelde bildiğimiz şey vuku buluncaya, takdir ettiğimiz vakit gelinceye ve yakalanmayı hak edecekleri günah derecesine ulaşıncaya kadar onlara mühlet verdik. Nitekim Nuh kavmini de bu sünnet üzere helak ettik —ki daha önce işaret edildiği ve dikkat çekildiği üzere onlar yeryüzü halkı idiler—; onların helaki, yeryüzü halkına elçilerimizle gönderdiğimiz tevhidi tebliğ etme hususunda gerçekleşti, çünkü bu durum onlardan sonra hiç kimseye gizli kalmadı. Bu takdir edilen manaya Allah Teâlâ'nın şu buyruğu atfedildi: {وكم أهلكنا} “Ve nice helak ettik” yani azametimizle [helak ettik]; Allah Teâlâ “kem” (nice) kelimesinin delaletini şu buyruğuyla açıkladı: {من القرون} “nesillerden” bu sünnet üzere.

ولما كان الإهلاك بعذاب الاستئصال لم يستغرق ما بعده، أدخل الجار فقال تعالى: {من بعد نوح} الذي أنتم ذرية من أنجيناه

Kökten kazıyıcı azapla helak etmek kendisinden sonrakileri tamamen kapsamadığı için harf-i cerri dahil ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {من بعد نوح} “Nuh'tan sonra” —ki sizler kurtardığımız kimselerin zürriyetisiniz—

بالحمل معه بذنوبهم أمهلناهم حتى أعذرنا إليهم ثم أخذناهم في مدد متفاوتة، فكان بعضهم أقصر مدة من بعض وبعضهم أنجيناه بعد أن أحطنا به مخايل العذاب، وأما من قبل نوح فالظاهر من عبارة التوراة وسكوت القرآن أنهم لم يكونوا كفاراً، وبه صرح كثير من المفسرين في تفسير {كان الناس أمة واحدة} [البقرة: ٢١٣] .

günahları sebebiyle gemide onunla birlikte taşımak suretiyle [kurtardığımız kimselerin zürriyetisiniz]; mazeretlerini ortadan kaldırıncaya kadar onlara mühlet verdik, sonra da onları farklı sürelerde yakalayıverdik. Onlardan bazısının mühleti diğerinden daha kısa oldu; bazısını ise azap belirtileri kendisini kuşattıktan sonra kurtardık. Nuh'tan öncekilere gelince, Tevrat'ın ifadesinden ve Kur'an'ın sükûtundan anlaşılan zahir mana, onların kâfir olmadıklarıdır; nitekim birçok müfessir {كان الناس أمة واحدة} [Bakara: 213] ayetinin tefsirinde bunu açıkça ifade etmiştir.

ولما كان ذلك ربما أوجب أن يقال: كيف يعذب الساكت مع إمكان عذره بعجز أو غيره؟ قال دافعاً لذلك تاركاً مظهر العظمة، تلطفاً بهذا النبي الكريم، عليه أفضل الصلاة والتسليم، في جملة حالية: {وكفى بربك} أي المحسن إليك بالعفو عن أمتك وأعقابهم من الاستئصال {بذنوب عباده} أي لكونه خلقهم وقدر ما فيهم من جميع الحركات والسكنات {خبيراً} من القدم، فهو يعلم السر وأخفى، وأما أنتم فلستم هناك، فكم من إنسان كنتم ترونه من أكابر الصالحين ثم أسفرت عاقبته عند الامتحان عن أنه من أضل الضالين {بصيراً *} بها، إذا وقعت لا يخفى عليه شيء منها، وأما أتم فكم من شخص

Bu durum belki de «Acizlik veya başka bir sebeple mazereti bulunması mümkünken susan kimse nasıl azap olunur?» denilmesini gerektirebileceği için, bu şerefli Peygamber'e —salât ve selamların en faziletlisi onun üzerine olsun— bir lütuf olarak azamet makamını bırakıp hâl cümlesi içinde bunu defederek şöyle buyurdu: {وكفى بربك} “Ve Rabbin yeter” yani ümmetini ve onların nesillerini kökten helak edilmekten affetmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbin]; {بذنوب عباده} “kullarının günahlarından” yani onları yaratmış olması ve onlardaki bütün hareket ve duruşları takdir etmiş olması hasebiyle, {خبيراً} “hakkıyla haberdar olarak [yeter]” ezelden beri [haberdardır], O gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir. Sizlere gelince, siz bu mertebede değilsiniz; nitekim nice insan vardır ki siz onu büyük salihlerden görürsünüz, sonra imtihan anında akıbeti en sapkınlardan olduğu şeklinde ortaya çıkar; {بصيراً *} “hakkıyla görücü olarak [yeter]” o günahlar vuku bulduğunda onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Size gelince, nice şahıs vardır ki

كنتم ترونه مجتهداً في العبادة، فإذا خلا بارز ربه بالعظائم.

siz onu ibadette gayretli görürsünüz de yalnız kaldığında büyük günahlarla Rabbine meydan okur.

ولما تقرر أنه سبحانه خبير بذنوبهم بعد تزهيده في الدنيا بما ذكر من مصارع الأولين، أتبعه الإخبار بأنه يعاملهم على حسب علمه على وجه معرف بعلمه بجميع طوياتهم من خير وشر، مرغب في الآخرة، مرهب من الدينا، لأنها المانعة من اتباع الرسل والتقيد بطاعتهم، خوفاً من نقص الحظ من الدينا بزوال ما هو فيه من الرئاسة والمال والانهماك في اللذة جهلاً بأن ما قدر لا يكون غيره سواء كان صاحبه في طاعة أو معصيته فقال تعالى: {من كان يريد} أي إرادة هو فيها في غاية الإمعان بما اقتضاه طبعه المشار إليه بفعل الكون.

Öncekilerin helak edildikleri yerlerin zikredilmesiyle dünyadan soğuttuktan sonra, Allah Teâlâ'nın onların günahlarından hakkıyla haberdar olduğu sabit olunca, hayır ve şerden bütün gizliliklerini bildiğini hissettiren, ahirete teşvik edip dünyadan sakındıran bir üslupla, ilmine göre onlara muamele edeceğini bildirmeyi bunun peşinden getirdi. Çünkü dünya, elçilere tabi olmaktan ve onların itaatine bağlanmaktan alıkoyan şeydir; zira insan, itaat veya masiyette bulunsun takdir edilen şeyden başkasının olmayacağını bilmeyerek, içinde bulunduğu makam, mal ve zevklere dalma halinin yok olmasıyla dünyadaki nasibinin azalacağı korkusuna kapılır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {من كان يريد} “Kim isterse” yani 'kâne' fiiliyle işaret edilen fıtratının gerektirdiği üzere son derece derinlemesine bir istekle [isterse],

ولما كان مدار مقصود السورة على الإحسان الذي هو العبادة على المشاهدة، وكان ذلك منافياً لحال من يلتفت إلى الدنيا، عبر بقوله تعالى: {العاجلة} أي فقط {عجلنا} أي بعظمتنا {له فيها} أي العاجلة {ما نشاء} مما يريده لا جميع ما يريده؛ ثم أبدل من «له» قوله تعالى: {لمن نريد} أي لا لكل من أراد ذلك، تنبيهاً على أن ذلك بقوتنا لا بقوة ذلك المريد {ثم جعلنا}

Surenin maksadının mihveri, görüyormuşçasına ibadet etmek demek olan ihsan üzerinde döndüğü ve bu da dünyaya meyleden kimsenin haline zıt olduğu için, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {العاجلة} “peşin olanı / dünyayı” yani yalnızca onu [isterse], {عجلنا} “hemen veririz / çarçabuk ulaştırırız” yani azametimizle [veririz], {له فيها} “onun için orada” yani bu peşin dünyada, {ما نشاء} “dilediğimiz şeyi” onun her istediğini değil, kendi dilediğimiz şeyleri; sonra “onun için” ifadesinden bedel olarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لمن نريد} “dilediğimiz kimseye” yani bunu isteyen herkese değil; bu, o durumun isteyenin gücüyle değil Bizim kuvvetimizle olduğuna dikkat çekmek içindir; {ثم جعلنا} “sonra kıldık”

أي بما لنا من العظمة {له} أي لظاهره وباطنه {جهنم} أي الدركة النارية التي تلقى بالتجهم من كان يلقى الدنيا وأهلها بالتبسم {يصلاها} في الآخرة {مذموماً} أي مفعولاً به الذم، وهو ضد المدح {مدحوراً *} مدفوعاً مطروداً مبعداً، فينبغي لمريد الدنيا أن لا يزال على حذر لأنه لا ينفك من عذاب الآخرة، فإن لم يعط شيئاً من مناه - كما أشار إليه {لمن نريد} اجتمع له العذابان كاملين: فقر الدنيا وعذاب الآخرة، وإن أعطى فهو لا يعطي كل ما يريد - بما أشار إليه «ما نشاء» - فيجتمع له عذاب ما منعه منها مع عذاب الآخرة.

yani azametimizle [kıldık], {له} “onun için” yani onun zahiri ve batını için, {جهنم} “cehennemi” yani dünyayı ve ehlini tebessümle karşılayan kimseyi asık bir suratla karşılayan ateş çukurunu [kıldık]; {يصلاها} “oraya girecektir / orayı boylayacaktır” ahirette, {مذموماً} “kınanmış olarak” yani övgünün zıddı olan kınamaya maruz kalmış halde, {مدحوراً *} “kovulmuş olarak” itilmiş, uzaklaştırılmış ve sürülmüş olarak. Şu halde dünyayı isteyen kimsenin daima teyakkuzda olması gerekir; çünkü o ahiret azabından kurtulamaz. Şayet arzusundan hiçbir şey verilmezse —{لمن نريد} buyruğunun işaret ettiği üzere— iki azap onda tam olarak birleşir: dünya fakirliği ve ahiret azabı. Şayet verilirse, her istediği verilmez —«dilediğimizi» buyruğunun işaret ettiği üzere— ve dünyada kendisinden esirgenen şeyin azabı ile ahiret azabı onda bir araya gelir.

ولما ذكر الجاهل ذكر العالم العامل فقال تعالى: {ومن أراد الآخرة} أي مطلق إرادة - بما أشار إليه التجريد {من كان} {وسعى} أي وضم إلى نيته العمل بأن سعى {لها سعيها} أي الذي هو لها، وهو ما كانت جديرة به من العمل بما يرضي الله بما شرعه في كتابه وسنة رسوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم، لا أي سعي كان بما لم يشهد ظاهر الكتاب والسنة، إعلاماً بأن النية لا تنفع إلا مع العمل، إما بالفعل عند التمكن، وإما بالقوة عند عدمه؛ ثم ذكر شرط السعي الذي لا يقبل إلا به، فقال تعالى: {وهو مؤمن} أي راسخ في هذا الوصف

Cahili zikredince, ameliyle amil olan âlimi zikretti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ومن أراد الآخرة} “Kim de ahireti isterse” yani 'kâne' fiilinin getirilmemesiyle işaret edildiği üzere mutlak bir irade ile [isterse], {وسعى} “ve çalışırsa” yani niyetine ameli ekleyerek gayret gösterirse, {لها سعيها} “onun için gereken çalışmayla” yani ona layık olan, Allah'ın Kitabı'nda ve Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinde teşri buyurduğu üzere O'nu razı edecek amellerden hak ettiği gayretle [çalışırsa]; Kitap ve Sünnet'in zahirinin şahitlik etmediği rastgele bir gayretle değil. Bu, niyetin ancak amelle birlikte fayda vereceğini bildirmek içindir; ya imkân anında fiilen ya da imkânsızlık anında azimle; sonra ancak kendisiyle amelin kabul olacağı sa'y şartını zikrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وهو مؤمن} “ve kendisi mümin olarak” yani bu vasıfta kökleşmiş olarak,

كما جاء عن بعض السلف: من لم يكن له ثلاث لم ينفعه عمله: إيمان ثابت، ونية صادقة، وعمل مصيب - وتلا هذه الآية، وهذا الرسوخ هو الإحسان الذي يدور عليه مقصود السورة؛ ثم رتب عليه الجزاء فقال: {فأولئك} أي العالو الرتبة لجمعهم الشرائط الثلاثة {كان} أي كوناً لا بد منه {سعيهم مشكوراً *} أي مقبولاً مثاباً عليه بالتضعيف مع أن بعضهم نفتح عليه أبواب الدنيا كداود وسليمان عليهما الصلاة والسلام ونستعمله فيها بما يحب، وبعضهم نزويها عنه كرامة له لا هواناً، فالحاصل أنها إن وجدت عند الوالي لم تشرفه، وإن عدمت عنه لم تحقره، وإنما الشرف وغيره عند الله بالأعمال.

nitekim bazı selef büyüklerinden şöyle nakledilmiştir: «Kendisinde üç şey bulunmayan kimseye ameli fayda vermez: sabit bir iman, sadık bir niyet ve isabetli bir amel» —ve bu ayeti okumuştur—. Bu kökleşmişlik hali, surenin maksadının etrafında döndüğü ihsandır. Sonra bunun üzerine karşılığı tertip ederek şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onlar” bu üç şartı kendilerinde topladıkları için mertebeleri yüce olanlar, {كان} “olmuştur” yani kaçınılmaz bir oluşla [olmuştur], {سعيهم مشكوراً *} “çalışmaları meşkûr / karşılığa değer” yani kabul edilmiş ve kat kat mükâfatlandırılmış olarak. Bununla birlikte Davud ve Süleyman (aleyhimesselâm) gibi bazılarının üzerine dünya kapılarını açar ve onu dünyada sevdiği şeylerde istihdam ederiz; bazısından ise onu hor gördüğümüz için değil bir ikram olarak dünyayı çeker alırız. Hasılı kelam; dünya idarecinin elinde bulunsa ona şeref katmaz, elinden çıksa onu küçük düşürmez; şeref ve diğer üstünlükler Allah katında ancak amellerledir.

ولما أخبر عن نفسه الشريفة بما يشير إلى التوسعة على من يريد من أهل الباطل، أخبر بأنه قضى بذلك في الأزل تفضلاً فقال تعالى: {كلاًّ} أي من الفريقين: مريد الدنيا ومريد الآخرة {نمد} أي بالعطاء؛ ثم أبدل من {كلاًّ} قوله تعالى: {هؤلاء} أي الذين طلبوا الدنيا نمد {وهؤلاء} الذين طلبوا الآخرة نمد {من عطاء ربك} أي المحسن إليه بجميع قضائه، إن ضيق على مؤمن فبالحماية من الدنيا

Batıl ehlinden dilediğine dünyayı genişleteceğine işaret eden şeyleri yüce Zâtı hakkında haber verince, bunu bir lütuf olarak ezelde takdir ettiğini bildirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كلاًّ} “Her birine” yani iki gruptan her birine: dünyayı isteyene de ahireti isteyene de, {نمد} “uzatırız / veririz” yani ihsanda bulunuruz; sonra {كلاًّ} kelimesinden bedel olarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {هؤلاء} “onlara da” yani dünyayı talep edenlere veririz, {وهؤلاء} “bunlara da” ahireti talep edenlere de veririz, {من عطاء ربك} “Rabbinin ihsanından” yani bütün hükümleriyle ona ihsanda bulunan [Rabbinin ihsanından]; eğer bir mümine darlık verirse bu, onu geçici dünyadan korumak içindir,

الفانية التي إنما هي لهو ولعب، وإن وسع فبالاستعمال فيها على حسب ما يرضيه ويعلي كلمته {وما كان عطاء ربك} أي الموجد لك المدبر لأمرك {محظوراً *} أي ممنوعاً في الدنيا عن مؤمن ولا كافر، بل هو ملء السهل والجبل من الذهب والفضة والحديد والنحاس والجواهر والثمار وأقوات الناس والبهائم، وغير ذلك مما لا يحصيه إلا الله حتى لو اجتمع كل الناس على جمعه ليلاً ونهاراً، ولم يكن لهم شغل سوى ذلك، لأعياهم ولم يقدروا عليه، فسبحان الجواد الواسع المعطي المانع، ثم أمر بالنظر في عطائه هذا على وجه مرغب في الآخرة مزهد في الدنيا، فقال تعالى آمراً بالاعتبار: {انظر} وبين أن حالهم لغرابته أهل لأن يسأل عنه فقال تعالى: {كيف فضلنا} أي بما لنا من العظمة القاهرة {بعضهم على بعض} في هذه الحياة الدنيا بالعطاء، فصار الفاضل يسخر المفضول، والمفضول يرغب في خدمة المفضل ويتشرف بالتقرب إليه، مع أن رزق الله - وهوعطاءه - بالنسبة إلى الكل على حد سواء، خلق ما هو موجود في هذه الدنيا للبر والفاجر، وكل حريصون على أن يأخذوا فوق كفايتهم من الأرزاق التي هي أكثر منهم، فما كان هذا التفاضل إلا بقسر قادر قهرهم على ذلك، وهو من تنزه عن النقص وحاز

ki o ancak bir oyun ve eğlencedir; şayet genişlik verirse bu da onu razı olacağı ve kelimesini yücelteceği hususlarda istihdam etmek içindir. {وما كان عطاء ربك} “Ve Rabbinin ihsanı değildir” yani seni var eden ve senin işini tedbir eden [Rabbinin ihsanı], {محظوراً *} “engellenmiş / kısıtlanmış” yani dünyada müminden de kâfirden de menedilmiş değildir; bilakis o, ovaları ve dağları dolduran altın, gümüş, demir, bakır, mücevherler, meyveler, insanların ve hayvanların rızıkları ve Allah'tan başka kimsenin sayamayacağı diğer nimetlerdir; öyle ki bütün insanlar gece gündüz onu toplamak için bir araya gelseler ve bundan başka hiçbir meşguliyetleri olmasa, güçleri tükenir ve bunu başaramazlardı. Cömert, lütfu geniş, hem veren hem engelleyen [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir! Sonra ahirete teşvik eden ve dünyadan soğutan bir üslupla bu ihsana bakmayı emrederek, ibret almayı buyurmak üzere Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {انظر} “Bak” ve onların halinin garipliği sebebiyle sorulmaya layık olduğunu beyan ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كيف فضلنا} “nasıl üstün kıldık” yani kahredici azametimizle [üstün kıldık], {بعضهم على بعض} “onların bir kısmını diğerine” bu dünya hayatında ihsan hususunda; böylece üstün olan noksan olanı emri altına alır oldu, noksan olan da üstün kılınana hizmet etmeye can atar ve ona yakınlaşmakla şeref duyar hale geldi. Oysa Allah'ın rızkı —ki O'nun ihsanıdır— herkese nispetle eşittir; bu dünyada var olan şeyleri iyi için de kötü için de yaratmıştır; herkes kendilerinden daha çok olan bu rızıklardan ihtiyaçlarının üzerinde pay almaya pek hırslıdır. İşte bu üstünlük, ancak onları buna mecbur bırakan kudret sahibi bir Zât'ın zorlamasıyla olmuştur; O, noksanlıklardan münezzeh ve

على كمال، فاستحق أن لا توجه رغبة راغب إلا إليه.

kemali haiz olandır; dolayısıyla arzu edenin arzusunun yalnızca O'na yönelmesine hak kazanmıştır.

ولما نبه على أن ما نراه من التفضيل إنما هو بمحض قدرته، أخبر أن ما بعد الموت كله كذلك من غير فرق فقال: {وللآخرة} أكد الإخبار عما فيها المستلزم لتأكيد الإعلام بوجودها لهم من إنكاره {أكبر درجات} من هذه الحياة الدنيا {وأكبر تفضيلاً *} أولاً بالجنة والنار أنفسهما، وثانياً بالدرجات في الجنة والدركات في النار؛ ولما كان العلم هنا مقيداً بالذنوب، ذكر بعد المفاضلة في الدنيا، ولعل في ذلك إشارة إلى أن أكثر من يزاد في الدنيا تكون زيادته نقصاً من آخرته بسبب ذنب اكتسبه أو تقصير ارتكبه، ولما كان العلم فيما يأتي في قوله تعالى: {وربك أعلم} مطلقاً، طوى بعده الرذائل، وعطف على ذلك المطوي الفضائل، فقال تعالى: {ولقد فضلنا بعض، النبيين على بعض} الآية، فمن كانت له نفس أبيه وهمة علية كان عليه أن يزهد في علو فانٍ لأجل العلو الباقي.

Gördüğümüz bu üstün kılmanın sırf Kendi kudretiyle olduğuna dikkat çekince, ölümden sonrasının da hiçbir fark olmaksızın tamamen böyle olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {وللآخرة} “Ve şüphesiz ahiret” —onların inkârı karşısında varlığını bildirmeyi pekiştirmeyi gerektiren bir tarzda içindekilere dair haberi tekit etti— {أكبر درجات} “dereceler bakımından daha büyüktür” bu dünya hayatından, {وأكبر تفضيلاً *} “ve üstünlük bakımından da daha büyüktür”; evvela bizzat cennet ve cehennem ile, saniyen cennetteki dereceler ve cehennemdeki derekeler ile. İlim burada günahlarla kayıtlı kılındığı için dünyadaki üstünlükten sonra zikredildi; bunda muhtemelen dünyada kendisine ziyade verilen pek çok kimsenin bu fazlalığının, kazandığı bir günah veya işlediği bir kusur sebebiyle ahiretinden bir eksilme olacağına bir işaret vardır. İleride gelecek olan {وربك أعلم} buyruğundaki ilim mutlak olduğu için, onun ardından kötülükleri dürük bıraktı ve o dürülüp zikredilmeyen şeyin üzerine faziletleri atfederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد فضلنا بعض، النبيين على بعض} [İsrâ: 55] “Andolsun ki Biz peygamberlerin bir kısmını diğerine üstün kıldık” ayeti. Dolayısıyla onurlu bir nefse ve yüce bir himmete sahip olan kimseye düşen, ebedi olan yücelik uğruna geçici yücelikten yüz çevirmektir.

ولما تقرر بما مضى أن له سبحانه الأمر كله، وأنه متصف بجميع الكمال منزه عن شوائب النقص، أنتج أنه لا إله غيره، فقال تعالى يخاطب الرأس لأن ذلك أوقع في أنفس الأتباع، وإشارة إلى أنه لا يوحده

Bütün emrin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, O'nun her türlü kemalle vasıflanıp noksanlık şaibelerinden münezzeh bulunduğu geçmiş hususlarla sabit olunca, bu durum O'ndan başka ilah olmadığı neticesini doğurdu; Allah Teâlâ —tâbilerin nefislerinde daha etkili olması ve O'nu

حق توحيده سواه، ويجوز أن يكون خطاباً عاماً لكل من يصح أن يخاطب به: {لا تجعل مع الله} الذي له جميع صفات الكمال {إلهاً} وسيأتي قريباً سر قوله: {ءاخر} أنه مفهوم من المعية {فتقعد} أي فيتسبب عن ذلك أن تقعد أي تصير في الدنيا قبل الآخرة {مذموماً} .

hakkıyla O'ndan başkasının birleyemeyeceğine işaret etmek üzere— başkana hitap ederek buyurdu; bu hitabın, kendisine hitap edilmesi sahih olan herkese yönelik umumi bir hitap olması da caizdir: {لا تجعل مع الله} “Allah ile beraber kılma / edinme” bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah ile], {إلهاً} “bir ilah” —{ءاخر} “başka” buyruğunun sırrı yakında gelecektir ki bu, 'beraberlik'ten anlaşılan bir manadır—; {فتقعد} “yoksa oturup kalırsın” yani bunun neticesinde ahiretten önce dünyada oturup kalırsın, yani olursun: {مذموماً} “kınanmış [olarak]”.

ولما كان الذم قد يحتمله بعض الناس مع بلوغ الأمل، بين أنه مع الخيبة فقال تعالى: {مخذولاً *} أي غير منصور فيما أردته من غير أن يغني عنك أحد بشفاعة أو غيرها. ولما قرع الأسماع بهذا النهي المحتم لتوحيده، أتبعه الإخبار بالأمر بذلك جمعاً في ذلك بين صريحي الأمر والنهي تصريحاً بعد التنزيه له عن الشريك بالإفراد له في العبادة في أسلوب الخبر، إعلاماً بعظم المقام فقال تعالى: {وقضى} أي نهاك عن ذلك وأمر {ربك} أي المحسن إليك أمراً حتماً مقطوعاً به ماضياً لا يحتمل النزاع؛ ثم فسر هذا الأمر بقوله تعالى: {ألا تعبدوا} أي أنت وجميع أهل دعوتك، وهم جميع الخلق {إلا إياه} فإن ذلك هو الإحسان.

Kınanmaya, amaca ulaşmakla birlikte bazı insanlar katlanabildiği için, bunun hüsranla beraber olduğunu beyan ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {مخذولاً *} “yardımsız bırakılmış olarak” yani şefaatle veya başka bir yolla hiç kimse senden [azabı] savmaksızın, istediğin hususta yardımsız kalarak. Tevhidini kesin kılan bu nehiy ile kulakları çınlatınca, makamın büyüklüğünü bildirmek üzere haber üslubu içinde ibadeti yalnızca O'na has kılarak O'nu ortaktan tenzih ettikten sonra açık bir beyanla, emir ve nehyin sarahaten bir arada bulunduğu bir tarzda bunu emrettiğini haber vermeyi peşinden getirdi ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقضى} “Ve hükmetti” yani seni bundan nehyetti ve emretti, {ربك} “Rabbin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin], kesin, bağlayıcı, geçerli ve ihtilaf kabul etmez bir emirle [emretti]; sonra bu emri Allah Teâlâ şu buyruğuyla açıkladı: {ألا تعبدوا} “kulluk etmeyesiniz diye” yani sen ve davetine muhatap olan herkes —ki onlar bütün mahlûkattır—, {إلا إياه} “yalnızca O'na”; zira ihsan işte budur.

ولما أمر بمعرفة الحق المحسن المطلق منبهاً على وجوب ذلك باسم الرب، أتبعه الأمر بمعرفة الحق لأول المربين من الخلق فقال:

Mutlak İhsan Sahibi olan Hak Teâlâ'nın hakkını tanımayı 'Rab' ismiyle bunun vacip olduğuna dikkat çekerek emredince, yaratılmışlar içinden ilk terbiyecilerin hakkını tanıma emrini bunun peşinden getirerek şöyle buyurdu:

{وبالوالدين} أي وأحسنوا، أي أوقعوا الإحسان بهما {إحساناً} بالإتباع في الحق إن كانا حنيفين شاكرين لأنعمه كإبراهيم ونوح ﵉ فإن ذلك يزيد في حسناتهما، وبالبراءة منهما في الباطل فإن ذلك يخفف من وزرهما واللطف بهما ما لم يجر إلى فساد ليكون الله معكم فإنه مع الذين اتقوا والذين هم محسنون.

{وبالوالدين} “Ve ana babaya” yani iyilik edin, yani onlara ihsanda bulunun: {إحساناً} “bir iyilikle”. Şayet İbrahim ve Nuh (aleyhimesselâm) gibi hanif ve O'nun nimetlerine şükreden kimseler iseler hakta onlara tabi olmak suretiyle [iyilik edin] —ki bu onların sevaplarını artırır—; batılda iseler onlardan teberri etmek suretiyle [iyilik edin] —ki bu onların günah yükünü hafifletir—; ve bir fesada yol açmadığı müddetçe onlara lütufla muamele edin ki Allah sizinle beraber olsun; zira O, takva sahipleriyle ve ihsanda bulunanlarla beraberdir.

ولما كان سبحانه عليماً بما في الطباع من ملال الولد لهما عند أخذهما في السن، قال تعالى: {إما} مؤكداً بإدخال «ما» على الشرطية لزيادة التقرير للمعنى اهتماماً بشأن الأبوين {يبلغن عندك} أي بأن يضطر إليك فلا يكون لهما كافل غيرك {الكبر} ونفى كل احتمال يتعلق به المتعنت بقوله تعالى: {أحدهما أو كلاهما} فيعجزا بحيث يكونان في كفالتك {فلا تقل لهما أف} أي لا تتضجر منهما، وفي سورة الأحقاف ما ينفع كثيراً هنا؛ ثم صرح بما ينهى عنه الكلام من باب الأولى تعظيماً للمقام فقال: {ولا تنهرهما} فيما لا ترضاه؛ والنهر: زجر بإغلاظ وصياح. وقال الأستاذ أبو الحسن الحرالي ﵀ في كتابه في أصول الفقه: وقد أولع الأصوليون بأن يذكروا

Allah Teâlâ yaşlandıklarında evladın fıtratında onlardan bıkma duygusu bulunduğunu bildiği için —ana babanın durumuna verilen öneme binaen manayı daha da pekiştirmek üzere şart edatına 'mâ' harfini dahil ederek tekitli bir şekilde— şöyle buyurdu: {إما يبلغن عندك} “Şayet senin yanında ulaşırsa” yani sana muhtaç olup senden başka bir bakanları kalmayacak şekilde [ulaşırsa], {الكبر} “yaşlılığa” —inatçı kimsenin tutunabileceği her türlü ihtimali Allah Teâlâ şu buyruğuyla nefyetti—: {أحدهما أو كلاهما} “onlardan biri veya her ikisi” yani senin bakımında olacak şekilde aciz kalırlarsa; {فلا تقل لهما أف} “onlara 'öf' bile deme” yani onlardan bıkkınlık gösterme; Ahkâf Suresi'nde burada çok fayda verecek açıklamalar vardır. Sonra makamın büyüklüğü sebebiyle evleviyet yoluyla sözün nehyettiği şeyi açıkça belirterek şöyle buyurdu: {ولا تنهرهما} “ve onları azarlama” hoşuna gitmeyen hususlarda. Nehir (azarlama): sertlik ve bağırıp çağırma ile yapılan azarlamadır. Üstat Ebu'l-Hasen el-Harrâlî (rahimehullâh) fıkıh usulüne dair kitabında şöyle demiştir: «Usulcüler bu babın —yani melzum ile lazıma ve daha aşağı olanla daha yukarı olana istidlal etme babının—

في جملة هذا الباب - أي باب الاستدلال بالملزوم على اللازم والأدنى على الأعلى - قوله تعالى: {ولا تقل لهما أف} بناء على أن التأفيف عندهم أقل شيء يعق به الأب، وذلك حائد عن سنن البيان ووجه الحكمة، لأنه ليس في العقوق شيء أشد من التأفيف لأنه إنما يقال للمستقذر المسترذل، ولذلك عطف عليه {ولا تنهرهما} لأنه لا يلزم منه لزوم سواء ولا لزوم أحرى، ولا يصلح فيما يقع أدنى أن يعطف عليه ما يلزمه سواء أو أحرى، كما لو قال قائل: من يعمل ذرة خيراً يره، ومن يعمل قيراطاً يره، لم يصلح عطفه عليه لإفادة الأول إياه، ولعل ذلك شيء وهل فيه واهل فسلك إثره من غير اعتبار لقوله - انتهى.

kapsamında Allah Teâlâ'nın {ولا تقل لهما أف} buyruğunu zikretmeye pek düşkündürler; bu da 'öf' demenin onlara göre babaya karşı gelinebilecek en asgari şey olduğu kabulüne dayanır. Oysa bu, beyan usulünden ve hikmet cihetinden sapmadır; çünkü ana babaya itaatsizlikte 'öf' demekten daha şiddetli bir şey yoktur; zira bu ancak pis ve değersiz görülen şey için söylenir. Bu sebepledir ki üzerine {ولا تنهرهما} buyruğu atfedilmiştir; çünkü bundan ne eşit bir lüzum ne de evleviyetle bir lüzum çıkar; nitekim daha aşağı derecede gerçekleşen bir şeyin üzerine ona eşit veya daha evla olan bir şeyin atfedilmesi uygun olmaz; tıpkı bir kimsenin: 'Kim zerre miktarı hayır işlerse onu görür, kim de kırat miktarı işlerse onu görür' demesi halinde ikincisini birincisine atfetmenin uygun olmaması gibi; zira birinci ifade zaten onu bildirmektedir. Muhtemelen bu, bir vehim sahibinin içine düştüğü bir yanılgıdır ve sözü hiç irdelenmeksizin peşinden gidilmiştir —alıntı bitti—.»

ولما نهاه عن عقوقهما تقديماً لما تدرأ به المفسدة، أمره ببرهما جلباً للمصلحة، فقال تعالى: {وقل لهما} أي بدل النهر وغيره {قولاً كريماً *} أي حسناً جميلاً يرضاه الله ورسوله مع ما يظهر فيه من اللين والرقة والشفقة وجبر الخاطر وبسط النفس، كما يقتضيه حسن الأدب وجميل المروءة،

Mefsedeti defedecek olanı öne alarak onlara itaatsizlikten nehyedince, maslahatı celbetmek üzere onlara iyilik yapmayı emrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقل لهما} “Ve onlara söyle” yani azarlama ve benzerinin yerine [söyle], {قولاً كريماً *} “güzel / tatlı bir söz” yani güzel, hoş, Allah ve Resulü'nün razı olacağı, içinde yumuşaklık, incelik, şefkat, gönül alma ve iç açıcılığın zahir olduğu, güzel edebin ve asil mürüvvetin gerektirdiği bir söz [söyle].

ومن ذلك أنك لا تدعوهما بأسمائهما، بل بيا أبتاه ويا أمتاه - ونحو هذا {واخفض لهما} ولما كان الطائر يخفض جناحه عند الذل، استعار لتعطفه عليهما رعياً لحقوقهما قوله تعالى: {جناح الذل} أي جناح ذلّك، وبين المراد بقوله تعالى: {من الرحمة} أي لا من أجل امتثال الأمر والنواهي وما تقدم لهما من من أجل الرحمة لهما، بأن لا تزال تذكر نفسك بالأوامر والنواهي وما تقدم لهما من الإحسان إليك، فصارا مفتقرين إليك وقد كنت أفقر خلق الله إليهما، حتى يصير ذلك خلقاً لازماً لك فإن النفس لأمارة بالسوء، وإن لم تقد إلى الخير بأنواع الإرغاب والإرهاب والإمعان في النظر في حقائق الأمور وعجائب المقدور، ولذلك أتبعه قوله تعالى آمراً بأن لا يكتفي برحمته التي لا بقاء لها، فإن ذلك لا يكافىء حقهما بل يطلب لهما الرحمة الباقية: {وقل رب} أي أيها المحسن إليّ بعطفهما عليّ حتى ربياني وكانا يقدماني على أنفسهما {ارحمهما} بكرمك برحمتك الباقية وجودك كما رحمتهما أنا برحمتي القاصرة مع بخلي وما فيّ من طبع اللوم {كما ربياني} برحمتهما لي {صغيراً *} وهذا مخصوص

Bunun bir gereği de onlara isimleriyle hitap etmemen, bilakis «Babacığım», «Anneciğim» ve benzeri şekilde hitap etmendir. {واخفض لهما} “Ve onlara indir” —kuş boyun eğdiğinde kanadını indirdiği için, onların haklarını gözeterek onlara şefkat göstermesini şu buyruğuyla istiare etmiştir—: {جناح الذل} “tevazu kanadını” yani senin zillet/tevazu kanadını; murat edilen manayı Allah Teâlâ şu buyruğuyla beyan etti: {من الرحمة} “merhametten” yani sırf emir ve yasakları yerine getirmek yahut onlara daha önce yapılanlar hatırına değil, onlara olan merhametten dolayı; öyle ki emirleri, yasakları ve onların sana geçmişte yaptıkları ihsanları nefsine sürekli hatırlatmalısın; zira sen Allah'ın yarattıkları içinde onlara en muhtaç kimse iken şimdi onlar sana muhtaç hale gelmişlerdir; ta ki bu durum sende yerleşik bir ahlak haline gelsin. Çünkü türlü türlü teşvik, korkutma ve işlerin hakikatleri ile takdirin hayret verici yönlerini derinlemesine düşünmekle hayra sevk edilmezse nefis kötülüğü şiddetle emreder. Bu sebeple bunun peşinden, yok olup gidecek olan kendi merhametiyle yetinmemesini emrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu; zira bu onların hakkını karşılamaz, bilakis onlar için baki olan merhameti talep etmelidir: {وقل رب} “Ve de ki: Rabbim!” yani ey onlar beni büyütürken ve beni kendilerine tercih ederlerken onların şefkatini bana yöneltmekle bana ihsanda bulunanım! {ارحمهما} “Onlara merhamet et” kereminle, baki olan rahmetin ve cömertliğinle; tıpkı cimriliğime ve bendeki kınanmış tabiata rağmen benim noksan merhametimle kendilerine merhamet ettiğim gibi, {كما ربياني} “onların beni yetiştirdiği gibi” bana olan merhametleriyle, {صغيراً *} “küçükken”. Bu dua,

بالمسلمين بآية {ما كان للنبي} لا منسوخ، ولقد أبلغ سبحانه في الإيصاء بهما حيث بدأه بأن شفع الإحسان إليهما بتوحيده ونظمه في سلكه، وختمه بالتضرع في نجاتهما، جزاء على فعلهما وشكراً لهما، وضيق الأمر في مراعاتهما حتى لم يرخص في أدنى شيء من امتهانهما، مع موجبات الضجر ومع أحوال لا يكاد يدخل الصبر إليها في حد الاستطاعة إلا بتدريب كبير.

{ما كان للنبي} ayeti ile Müslümanlara tahsis edilmiştir, mensuh değildir. Allah Teâlâ onlar hakkındaki tavsiyesini en beliğ şekilde yapmıştır; öyle ki buna, onlara ihsanda bulunmayı Kendi tevhidi ile birleştirip aynı ipe dizerek başlamış; yaptıklarının karşılığı ve onlara bir şükran olmak üzere onların kurtuluşu için yakarışta bulunmakla bitirmiştir. Bıkkınlık sebepleriyle ve sabrın ancak büyük bir alıştırma ile takat sınırına girebileceği durumlarla birlikte, onları en ufak bir şekilde hor görmeye dahi ruhsat vermeyerek haklarını gözetme işini son derece sıkı tutmuştur.

ولما كان ذلك عسراً جداً حذر من التهاون به بقوله تعالى: {ربكم} أي المحسن إليكم في الحقيقة، فإنه هو الذي عطف عليكم من يربيكم وهو الذي أعانهم على ذلك {أعلم} أي منكم {بما في نفوسكم} من قصد البر بهما وغيره، فلا يظهر أحدكم غير ما يبطن، فإن ذلك لا ينفعه ولا ينجيه إلا أن يحمل نفسه على ما يكون سبباً لرحمتهما {إن تكونوا} أي كوناً هو جبلة لكم {صالحين} أي متقين أو محسنين في نفس الأمر؛ والصلاح: استقامة الفعل على ما يدعو إليعه الدليل، وأشار إلى أنه لا يكون ذلك إلا بمعالجة النفس وترجيعها كرة بهد فرة بقوله تعالى: {فإنه كان للأوابين} أي الرجاعين

Bu durum son derece zor olunca, Allah Teâlâ şu buyruğuyla bunu hafife almaktan sakındırdı: {ربكم} “Rabbiniz” yani hakikatte size ihsanda bulunan O'dur; zira sizi terbiye eden kimselerin şefkatini üzerinize yönelten ve buna onları muvaffak kılan O'dur; {أعلم} “daha iyi bilir” yani sizden daha iyi bilir, {بما في نفوسكم} “içinizde olanı” onlara iyilik etme kastını veya başka şeyleri; dolayısıyla hiçbiriniz içinin gizlediğinden başkasını dışa vurmasın; zira nefsini onların merhametine sebep olacak şeye zorlamadıkça bu ona fayda vermez ve onu kurtarmaz. {إن تكونوا} “Eğer olursanız” yani sizin için bir fıtrat hali olan bir oluşla [olursanız], {صالحين} “salih kimseler” yani işin hakikatinde takva sahipleri yahut muhsinler [olursanız]; salah: fiilin delilin davet ettiği şey üzere dosdoğru olmasıdır. Bunun ancak nefsi tedavi etmekle ve onu defalarca geri döndürmekle mümkün olacağına Allah Teâlâ şu buyruğuyla işaret etti: {فإنه كان للأوابين} “çünkü şüphesiz O, çokça tövbe edip yönelenlere” yani nefisleri haktan yüz çevirdikten sonra

إلى الخير مرة إثر مرة بعد جماع أنفسهم عنه {غفوراً *} أي بالغ الستر، تنبيهاً لمن وقع منه تقصير، فرجع عنه على أنه مغفور.

defalarca hayra dönüp duranlara, {غفوراً *} “çok bağışlayıcıdır” yani kusurları son derece örtücüdür; bu, kendisinden bir kusur sadır olup da bundan dönen kimse için bunun bağışlanmış olduğuna bir dikkattir.

ولما حث على الإحسان إليهما بالخصوص، عم بالأمر به لكل ذي رحم وغيره، فقال تعالى: {وءات ذا القربى} من جهة الأب أو الأم وإن بعد {حقه و} آت {المسكين} وإن لم يكن قريباً {وابن السبيل} وهو المسافر المنقطع عن ماله لتكون متقياً محسناً.

Özellikle o ikisine ihsanda bulunmaya teşvik edince, takva sahibi ve muhsin olasın diye her akraba ve başkasına bunu emretmeyi genelleştirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وءات ذا القربى} “Ve akrabaya ver” uzak da olsa baba veya anne cihetinden olan akrabaya, {حقه} “hakkını”, {و} “ve” ver {المسكين} “yoksula” akraba olmasa da, {وابن السبيل} “ve yolda kalmışa” yani malından uzakta kalmış olan yolcuya [ver].

ولما رغب في البذل، وكانت النفس قلما يكون فعلها قواماً بين الإفراط والتفريط، أتبع ذلك قوله تعالى: {ولا تبذر} بتفريق المال سرفاً، وهو بذله فيما لا ينبغي، وفي قوله {تبذيراً *} تنبيه على أن الارتقاء نحو ساحة التبذير أولى من الهبوط إلى مضيق الشح والتقتير؛ والتبذير: بسط اليد في المال على حسب الهوى جزافاً، وأما الجود فبمقدار معلوم، لأنه اتباع أمر الله في الحقوق المالية، ومنها معلوم بحسب القدر، ومنها معلوم بحسب الوصف كمعاضدة أهل الملة وشكر أهل الإحسان إليك ونحو ذلك، وقد سئل ابن مسعود ﵁ عن التبذير فقال: إنفاق المال من غير حقه، وعن مجاهد ﵁: لو أنفق الإنسان ماله كله في الحق ما كان تبذيراً، ولو أنفق مداً في باطل كان تبذيراً. ثم علل ذلك بقوله:

[Allah Teâlâ] infakta bulunmaya teşvik edince ve nefsin fiili de ifrat ile tefrit arasında orta yolda nadiren bulunabildiğinden, bunun peşinden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تبذر} “Ve saçıp savurma” malı israf ile dağıtarak ki o, malı layık olmayan yere harcamaktır. {تبذيراً *} “saçıp savurarak” buyruğunda, tebzîr (israf ve saçıp savurma) meydanına doğru yükselmenin, cimrilik ve kısmaklığın darlığına inmekten daha evla olduğuna bir dikkat çekme vardır. Tebzîr: Malı heva ve hevese göre gelişi güzel harcamaktır. Cömertlik ise belirli bir ölçü iledir; çünkü o, mali haklar konusunda Allah'ın emrine uymaktır. Bu hakların kimisi miktar bakımından bellidir, kimisi de din ehline destek olmak ve sana iyilik yapanlara teşekkür etmek gibi vasıf bakımından bellidir. İbn Mes'ud'a radıyallâhu anh tebzîr sorulduğunda şöyle demiştir: “Malı hakkı olmayan yere infak etmektir.” Mücâhid'den radıyallâhu anh ise şöyle [rivayet edilmiştir]: “İnsan malının tamamını hak yolda infak etse bu tebzîr olmazdı; bâtıl bir işte bir müdd (ölçek) harcasa bu tebzîr olurdu.” Sonra bunun gerekçesini şu buyruğuyla açıkladı:

{إن المبذرين} أي جبلة وطبعاً {كانوا} أي كوناً هم راسخون فيه {إخوان الشياطين} أي كلهم، البعيدين من الرحمة، المحترقين في اللعنة، فإن فعلهم فعل النار التي هي أغلب أجزائهم، وهو إحراق ما وصلت إليه لنفع وغير نفع، فإذا لم يجدوا أخذوا ما ليس لهم، والعرب تقول لكل ملازم سنة قوم وتابع أمرهم: هو أخوهم.

{إن المبذرين} “Şüphesiz saçıp savuranlar” yani fıtrat ve tabiat itibariyle [saçıp savuranlar], {كانوا} “olmuşlardır” yani içinde kökleştikleri bir oluşla [olmuşlardır], {إخوان الشياطين} “şeytanların kardeşleri” yani hepsi, rahmetten uzak olan ve lanet içinde yanan şeytanların [kardeşleridir]. Zira onların fiili, en baskın unsurları olan ateşin fiili gibidir; o da faydalı olsun veya olmasın ulaştığı her şeyi yakmaktır; [yakacak] bir şey bulamadıklarında ise kendilerinin olmayanı alırlar. Araplar bir kavmin yoluna sımsıkı bağlı olan ve onların emirlerine uyan herkese: “O onların kardeşidir” derler.

ولما كان الاقتصاد أدعى إلى الشكر، والتبذير أقود إلى الكفر، قال تعالى: {وكان الشيطان} أي هذا الجنس البعيد من كل خير، المحترق من كل شر {لربه} أي الذي أحسن إليه بإيجاده وتربيته {كفوراً *} أي ستوراً لما يقدر على ستره من آياته الظاهرة، ونعمه الباهرة، مع الحجة.

İktisat şükretmeye daha çok sevk edici, tebzîr (israf) ise küfre daha çok sürükleyici olunca, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان الشيطان} “Şeytan ise” yani her türlü hayırdan uzak olan, her kötülükten [ötürü ateşte] yanan bu cins, {لربه} “Rabbine karşı” yani kendisini var ederek ve terbiye ederek ona ihsanda bulunan [Rabbine karşı], {كفوراً *} “pek nankördür” yani delil ortada iken O'nun apaçık ayetlerinden ve parlak nimetlerinden örtmeye güç yetirebildiği şeyleri alabildiğine örtücüdür.

ولما أمر بما هو الأولى في حالة الوجدان، أمر بمثل ذلك حالة العدم، فقال مؤكداً تنبيهاً على أنه ينبغي أن يكون الإعراض عنهم في حيز الاستبعاد والاستنكار: {وإما تعرضن عنهم} أي عن جميع من تقدم ممن أمرت بالبذل له، لأمر اضطرك إلى ذلك لا بد لك منه، لكونك لا تجد ما تعطيه، فأعرضت حياء لا لإرادة المنع، بل {ابتغاء} أي طلب {رحمة} أي إكرام وسعة {من ربك} الكثير الإحسان {ترجوها} فإذا أتتك واسيتهم فيها {فقل لهم} في حالة الإعراض {قولاً ميسوراً *} أي ذا يسر يشرح صدورهم، ويبسط رجاءهم، لأن ذلك أقرب إلى طريق المتقين المحسنين الذين أنا

[İmkan] bulma durumunda en evla olanı emredince, yokluk durumunda da bunun benzerini emretti ve onlardan yüz çevirmenin uzak görülmesi ve çirkin sayılması gereken bir alanda olması gerektiğine dikkat çekmek üzere pekiştirerek şöyle buyurdu: {وإما تعرضن عنهم} “Eğer onlardan yüz çevirecek olursan” yani kendilerine infakta bulunman emredilen daha önce geçen kimselerin hepsinden, seni buna mecbur bırakan kaçınılmaz bir durumdan ötürü, verecek bir şey bulamadığın için, vermeme iradesinden değil de utancından ötürü yüz çevirirsen, aksine {ابتغاء} “isteyerek” yani arayarak, {رحمة} “bir rahmet” yani bir ikram ve genişlik, {من ربك} “Rabbinden” ihsanı bol olan [Rabbinden], {ترجوها} “umduğun” ki bu sana geldiğinde bunu onlarla paylaşırsın; {فقل لهم} “onlara söyle” yüz çevirme durumunda iken, {قولاً ميسوراً *} “gönül alıcı tatlı bir söz” yani onların göğüslerini ferahlatacak ve umutlarını artıracak kolaylık içeren [bir söz söyle]. Çünkü bu, kendileriyle beraber olduğum takva sahibi muhsinlerin yoluna en yakın olandır.

معهم؛ قال أبو حيان: وروي أنه ﵊ كان بعد نزول هذه الآية إذا لم يكن عنده ما يعطي وسئل قال: يرزقنا الله وإياكم من فضله - انتهى.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Rivayet edildiğine göre bu ayetin nüzulünden sonra Peygamber aleyhisselâm verecek bir şeyi olmadığı zaman kendisinden [bir şey] istendiğinde: ‘Allah bizi de sizi de lütfundan rızıklandırsın’ derdi.” - İktibas sonu.