Binûn

İsrâ — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد وضع هنا الابتغاء موضع الفقر لأنه سببه، فوضع المسبب موضع السبب.

Burada sebep olduğu için istemek (ibtigā), fakirlik yerine konulmuş; böylece müsebbeb (sonuç), sebebin yerine getirilmiştir.

ولما أمر بالجود الذي هو لازم الكرم، نهى عن البخل الذي هو لازم اللوم، في سياق ينفر منه ومن الإسراف، فقال ممثلاً بادئاً بمثال الشح: {ولا تجعل يدك} بالبخل {مغلولة} أي كأنها بالمنع مشدودة بالغل {إلى عنقك} لا تستطيع مدها {ولا تبسطها} بالبذل {كل البسط} فتبذر {فتقعد} أي توجد كالمقعد، بالقبض {ملوماً} أي بليغ الرسوخ فيما تلام بسببه عند الله، لأن ذلك مما نهى عنه، وعند الناس، وبالبسط {محسوراً *} منقطعاً بك لذهاب ما تقوى به وانحساره عنك، وكل من الحالتين مجاوز لحد الاعتدال.

Cömertliğin ayrılmaz gereği olan cûdu emredince, kınanmanın ayrılmaz gereği olan cimriliği, hem ondan hem de israftan nefret ettiren bir bağlamda yasaklayarak ve cimrilik örneğiyle başlayıp temsil getirerek şöyle buyurdu: {ولا تجعل يدك} “Elini yapma” cimrilik ederek, {مغلولة} “bağlanmış” yani vermemekle adeta bukağı ile sıkıca bağlanmış gibi, {إلى عنقك} “boynuna” ki onu uzatmaya güç yetiremeyesin; {ولا تبسطها} “onu büsbütün de açma” infakta bulunarak, {كل البسط} “bütün açıklığıyla” ki böylece saçıp savurasın; {فتقعد} “sonra oturup kalırsın” yani eli sıkılık sebebiyle kötürüm gibi olursun, {ملوماً} “kınanmış olarak” yani Allah katında -çünkü bu O'nun yasakladığı bir şeydir- ve insanlar yanında sebebiyle kınandığın şeyde son derece kökleşmiş olarak; büsbütün açmakla da, {محسوراً *} “eli boş ve bitkin bir halde” kendisiyle güç bulduğun şeyin gitmesi ve senden çekilip tükenmesiyle ortada kalakalmış olarak. Bu iki durumun her biri de itidal sınırını aşmaktır.

ولما كان سبب البخل خوف الفقر، وسبب البسط محبة إغناء المعطي، قال مسلياً لرسوله ﷺ عما كان يرهقه من الإضافة عن التوسعة على من يسأله بأن ذلك إنما هو لتربية العباد بما يصلحهم، لا لهوان بالمضيق عليه، ولا لإكرام للمسوع عليه: {إن ربك}

Cimriliğin sebebi fakirlik korkusu, büsbütün açmanın sebebi ise verilen kimseyi zengin etme arzusu olunca; kendisinden [bir şey] isteyene bol bol verememenin darlığından dolayı Peygamberini ﷺ teselli ederek, bunun [rızkı daraltıp genişletmenin] rızkı daraltılanı hor görmekten veya rızkı genişletilene ikram etmekten ötürü değil, kulları kendilerini ıslah edecek şeyle terbiye etmek için olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {إن ربك}

أي المحسن إليك {يبسط الرزق لمن يشاء} البسط له دون غيره {ويقدر} أي يضيق كذلك سواء قبض يده أو بسطها {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض} [الشورى: ٢٧] ولكنه تعالى لا يبلغ بالمبسوط له غاية مراده، ولا بالمقبوض عنه أقصى مكروهه، فاستنوا في إنفاقكم على عباده بسنته في الاقتصاد {إنه كان} أي كوناً هو في غاية المكنة {بعباده خبيراً} أي بالغ الخبر {بصيراً *} أي بالغ البصر بما يكون من كل القبض والبسط لهم مصلحة أو مفسدة.

“Şüphesiz Rabbin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin], {يبسط الرزق لمن يشاء} “rızkı dilediğine genişletir” başkasına değil, genişletilmesini dilediğine; {ويقدر} “ve daraltır” yani elini sıksa da açsa da aynı şekilde daraltır. {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض} [Şûrâ: 27] “Eğer Allah rızkı kullarına yaysaydı, yeryüzünde mutlaka azarlardı”. Fakat Allah Teâlâ, rızkı genişletilen kimseyi arzusunun son noktasına ulaştırmaz; rızkı daraltılan kimseyi de hoşlanmadığı şeyin en uç noktasına düşürmez. O halde O'nun kullarına infakınızda, O'nun iktisat konusundaki sünnetini kendinize yol edinin. {إنه كان} “Şüphesiz O” yani son derece kudret sahibi olan bir oluşla [O], {بعباده خبيراً} “kullarından hakkıyla haberdardır” yani son derece haber sahibidir, {بصيراً *} “hakkıyla görendir” yani hem daraltmanın hem de genişletmenin onlar için maslahat veya mefsedet olacağını en iyi görendir.

ولما أتم سبحانه ما أراد من الوصية بالأصول وما تبع ذلك، وختمه بما قرر من أن قبض الرزق وبسطه منه من غير أن ينفع في ذلك حيلة، أوصاهم بالفروع، لكونهم في غاية الضعف وكانوا يقتلون بناتهم خوف الفقر، وكان اسم البنت قد صار عندهم لطول ما استهجنوه موجباً للقسوة، فقال في النهي عن ذلك مواجهاً لهم، إعلاماً ببعده صلى الله عليه وعلى آله وسلم عن هذا الخلق قبل الإسلام وبعده: {ولا تقتلوا أولادكم} معبراً بلفظ الولد هو داعية إلى الحنو والعطف {خشية إملاق} أي فقر متوقع لم يقع بعد؛ ثم وصل بذلك استئنافاً قوله: {نحن نرزقهم وإياكم} مقدماً ضمير الأولاد لكون الإملاق مترقباً من الإنفاق عليهم غير حاصل في حال القتل، بخلاف

Allah Teâlâ asılları (temel ilkeleri) ve buna tabi olanları vasiyet etmekten murad ettiği şeyleri tamamlayıp bunu rızkı daraltmanın ve genişletmenin, bu hususta hiçbir hilenin fayda vermeyeceği şekilde Kendisinden olduğunu karara bağlamakla noktalayınca; onların son derece zayıf olmaları ve fakirlik korkusuyla kız çocuklarını öldürmeleri, kız isminin de uzun süre çirkin görmelerinden ötürü yanlarında katılığa sebep olması hasebiyle onlara füruatı (ikincil meseleleri) tavsiye etti. İslam'dan önce de sonra da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem bu ahlaktan uzak olduğunu bildirmek üzere doğrudan onlara hitap ederek bunu yasaklama sadedinde şöyle buyurdu: {ولا تقتلوا أولادكم} “Çocuklarınızı öldürmeyin” şefkat ve merhameti celbeden bir lafız olan 'veled' (çocuk) lafzıyla ifade ederek, {خشية إملاق} “fakirlik endişesiyle” yani henüz vuku bulmamış, beklenen bir fakirlikten ötürü. Sonra buna istînâf (başlangıç) olarak şu buyruğunu bağladı: {نحن نرزقهم وإياكم} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız” çocukların zamirini öne alarak; zira fakirlik, öldürme anında mevcut olmayıp onlara infak etmekten ötürü beklenendir. Bunun aksine,

آية الأنعام فإن سياقها يدل على أن الإملاق حاصل عند القتل، والقتل للعجز عن الإنفاق، ثم علل ذلك بما هو أعم منه فقال تعالى: {إن قتلهم} أي مطلقاً لهذا أو غيره {كان خطأً} أي إثماً {كبيراً *} قال الرماني: والخطأ - أي بكسر ثم سكون - لا يكون إلا تعمداً إلى خلاف الصواب، والخطأ - أي محركاً - قد يكون من غير تعمد.

En'âm suresindeki ayetin bağlamı, fakirliğin öldürme anında mevcut olduğunu ve öldürmenin infaktan aciz kalmaktan kaynaklandığını gösterir. Sonra bunu daha genel olan bir şeyle gerekçelendirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن قتلهم} “Şüphesiz onları öldürmek” yani bu veya başka bir sebepten ötürü mutlak olarak [onları öldürmek], {كان خطأً} “bir günahtır” yani bir vebaldir, {كبيراً *} “büyük”. Rummânî şöyle demiştir: 'Hıt' (خطء) -yani [hâ'nın] kesresi ve ardından sükûn ile- ancak kasıtlı olarak doğrunun hilafına yönelmekle olur; 'hata' (خطأ) ise -yani harekeli olarak- bazen kasıtsız da olabilir.

ولما كان في قتل الأولاد حظ من البخل، وفي فعل الزنا داعٍ من الإسراف، أتبعه به فقال تعالى: {ولا تقربوا} أي أدنى قرب بفعل شيء من مقدماته ولو بإخطاره بالخاطر {الزنى} مع أن السبب الغالب في فعل النساء له الحاجة وطلب التزيد، وفيه معنى قتل الولد بتضييع نسبه، وفيه تسبب في إيجاد نفس الباطل، كما أن القتل تسبب في إعدامها بالباطل، وعبر بالقربان تعظيماً له لما فيه من المفاسد الجارّة إلى الفتن بالقتل وغيره؛ ثم علله بقوله مؤكداً إبلاغاً في التنفير عنه لما للنفس من شدة الداعية إليه: {إنه كان} أي كوناً لا ينفك عنه {فاحشة} أي زائدة القبح، وقد نهاكم عن الفحشاء في آية العدل والإحسان {وساء} الزنا {سبيلاً *} أي ما أسوأه من طريق!

Çocukları öldürmede cimrilikten bir pay, zina fiilinde ise israftan bir sevk edici bulunması hasebiyle, [cinayetin] hemen ardından bunu zikrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تقربوا} “Ve yaklaşmayın” yani aklından geçirmekle dahi olsa öncüllerinden bir şeyi yapmak suretiyle en ufak bir şekilde yaklaşmayın, {الزنى} “zinaya”. Halbuki kadınların bunu yapmasındaki galip sebep ihtiyaç ve fazlalık talebidir; onda nesebi zayi etmek suretiyle çocuğu öldürme anlamı vardır; onda bâtıl bir canın var edilmesine sebep olma vardır, nitekim öldürmek de bâtıl yere onu yok etmeye sebep olmaktır. Öldürme ve benzeri fitnelere sürükleyen mefsedetleri barındırdığı için durumu büyütmek amacıyla 'yaklaşmak' ifadesini kullandı. Sonra nefsin ona karşı şiddetli bir arzusu bulunduğundan, ondan nefret ettirmede son derece beliğ olmak üzere pekiştirerek bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إنه كان} “Şüphesiz o” yani kendisinden ayrılmayan bir oluşla, {فاحشة} “bir hayâsızlıktır” yani çirkinliği haddi aşmış bir şeydir; nitekim adalet ve ihsan ayetinde sizi fahşâdan nehyetmişti; {وساء} “ve pek kötüdür” zina, {سبيلاً *} “bir yol olarak” yani o ne kötü bir yoldur!

والتعبير عنه بالسبيل يدل على كثرة متعاطيه بالدلالة على سعة منهجه.

Ondan 'yol' (sebîl) diye bahsedilmesi, yolunun genişliğine delalet etmesi yoluyla ona başvuranların çokluğuna delalet eder.

ولما أتم النهي عن هذين الأمرين المتحدين في وصف الفحش وفي السبب على تقدير، وفي إهلاك الولد بالقتل وما في معناه، أتبعهما مطلق القتل الذي من أسبابه تحصيل المال فقال تعالى: {ولا تقتلوا النفس} أي بسبب ما جعل خالقها لها من النفاسة {التي حرم الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله بالإسلام أو العهد {إلا بالحق} أي بأمر يحل الله به تلك الحرمة التي كانت، فصارت الأسباب المنهي عنها بتحريم مسبباتها منع الموجود بخلاً ثم بذله إسرافاً ثم تحصيل المفقود بغياً؛ ثم عطف على ما أفهم السياق تقديره وهو: فمن قتل نفساً بغير حق فقد عصى الله ورسوله {ومن قتل} أي وقع قتله من أيّ قاتل كان {مظلوماً} أي بأيّ ظلم كان، من غير أن يرتكب إحدى ثلاث: الكفر، والزنا بعد الإحصان، وقتل المؤمن عمداً، عدواناً {فقد جعلنا} أي بما لنا من العظمة {لوليه} أي سواء كان قريباً أو سلطاناً {سلطاناً} أي أمراً متسلطاً {فلا يسرف} الولي، أو فلا تسرف أيها الولي {في القتل} بقتل غير القاتل، ولا يزد على حقه بوجه {إنه} أي القتيل {كان منصوراً *}

Çirkinlik vasfında, bir takdire göre sebebinde ve öldürmek yahut bu manaya gelen şeylerle çocuğu helak etmede birleşen bu iki husustan nehyetmeyi tamamlayınca; sebeplerinden biri mal elde etmek olan mutlak öldürmeyi bunların peşinden getirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تقتلوا النفس} “Ve canı öldürmeyin” yani yaratıcısının kendisi için kıldığı kıymetten ötürü, {التي حرم الله} “Allah'ın haram kıldığı” yani bütün emirlerin sahibi olan Yüce Hükümran'ın İslam veya antlaşma ile [dokunulmaz kıldığı canı], {إلا بالحق} “ancak hak ile müstesna” yani Allah'ın daha önce mevcut olan o dokunulmazlığı ortadan kaldırdığı bir durumla. Böylece sonuçlarının haram kılınmasıyla yasaklanan sebepler; cimrilik sebebiyle mevcudu engellemek, sonra israf sebebiyle onu saçıp savurmak, sonra da haddi aşarak yok olanı elde etmek oldu. Sonra bağlamın takdir edilmesini gerektirdiği şu manaya atfetti: Kim bir canı haksız yere öldürürse Allah'a ve Resulüne isyan etmiş olur; {ومن قتل} “Ve kim öldürülürse” yani hangi katilden olursa olsun öldürülmesi vuku bulursa, {مظلوماً} “haksız yere (mazlum olarak)” yani şu üç şeyden birini işlemeksizin herhangi bir zulümle: Küfür, evlendikten sonra zina ve haksız yere kasıtla bir mümini öldürmek; {فقد جعلنا} “muhakkak biz kılmışızdır” yani azametimizle, {لوليه} “onun velisine” yani ister akrabası ister sultan olsun, {سلطاناً} “bir yetki” yani hükümran bir hak; {فلا يسرف} “artık aşırı gitmesin” veli, yahut sen ey veli aşırı gitme, {في القتل} “öldürmede” katilden başkasını öldürerek [aşırı gitmesin] ve hiçbir şekilde hakkının üzerine çıkmasın; {إنه} “çünkü şüphesiz o” yani maktul, {كان منصوراً *} “yardım görmüştür”

في الدنيا بما جبل الله في الطباع من فحش القتل، وكراهة كل أحد له، وبغض القاتل والنفرة منه، والأخذ على يده، وفي الآخرة بأخذ حقه منه من غير ظلم ولا غفلة، فمن وثق بذلك ترك الإسراف، فإنه لخوف الفوت أو للتخويف من العود.

dünyada, Allah'ın yaratılışlara öldürmenin çirkinliğini, herkesin bundan nefret etmesini, katile buğz edilip ondan kaçınılmasını ve ona engel olunmasını koymasıyla; ahirette ise hiçbir zulüm ve gaflet olmaksızın hakkının ondan alınmasıyla [yardım görmüştür]. Buna güvenen kimse israfı (haddi aşmayı) terk eder; zira [aşırılık] elden kaçırma korkusundan veya tekrar vuku bulmasından korkutmak içindir.

ولما نهى عن الإغارة على الأرواح والأبضاع التي هي سببها، أتبعه النهي عن نهب ما هو عديلها، لأن به قوامها، وهو الأموال، وبدأ بأحق ذلك بالنهي لشدة الطمع فيه لضعف مالكه فقال تعالى: {ولا تقربوا} أي فضلاً عن أن تأكلوا {مال اليتيم} فعبر بالقربان الذي هو قبل الأخذ تعظيماً للمقام {إلا بالتي هي أحسن} من طرائق القربان، وهو التصرف فيه بالغبطة تثميراً لليتيم {حتى يبلغ} اليتيم {أشده} وهو إيناس الرشد منه بعد بلوغه.

Canlara ve bunların sebebi olan ırzlara tecavüz etmeyi yasaklayınca; bunların dengi olan şeyi gasbetmeyi yasaklamayı bunun peşinden getirdi; zira onların ayakta kalması onunladır ki o da mallardır. Sahibinin zayıflığı sebebiyle ona karşı tamahın şiddetinden ötürü, yasaklanmaya en layık olanıyla başlayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تقربوا} “Ve yaklaşmayın” yani bırakın yemeyi, [yaklaşmayın bile], {مال اليتيم} “yetimin malına” makamın büyüklüğünü belirtmek için almaktan önceki aşama olan yaklaşma ifadesini kullandı, {إلا بالتي هي أحسن} “ancak en güzel olanı ile müstesna” yaklaşma yollarından [en güzeliyle], o da yetim için nemalandırmak üzere onda menfaatli şekilde tasarruf etmektir; {حتى يبلغ} “ulaşıncaya kadar” yetim, {أشده} “ergenlik ve rüşt çağına” ki o da büluğundan sonra kendisinde rüştün hissedilmesidir.

ولما كانت الوصية نوعاً من أنواع العهد، أمر بوفاء ما هو أعم منها فقال تعالى: {وأوفوا} أي أوقعوا هذا الجنس في الزمان والمكان، وكل ما يتوقف عليه الأمر المعاهد عليه ويتعلق به {بالعهد}

Vasiyet ahdin türlerinden bir tür olunca, ondan daha genel olanı yerine getirmeyi emrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وأوفوا} “Ve yerine getirin” yani zaman, mekan ve üzerinde ahitleşilen meselenin bağlı olduğu ve taalluk ettiği her şeyde bu cinsi gerçekleştirin, {بالعهد} “ahdi”

أي بسببه ليتحقق الوفاء به ولا يحصل فيه نقص ما، وهو العقد الذي يقدم للتوثق.

yani ona vefa tam olarak gerçekleşsin ve onda hiçbir eksiklik olmasın diye onun gereğini [yerine getirin]; o da güven sağlamak için önceden yapılan akittir.

ولما كان العلم بالنكث والوفاء متحققاً، كان العهد نفسه كأنه هو المسؤول عن ذلك، فيكون رقيباً على الفاعل به، فقال تعالى مرهباً من المخالفة: {إن العهد كان} أي كوناً مؤكداً عنه {مسؤولاً *} أي عن كل من عاهد هل وفى به؟ أو مسؤولاً عنه من كل من يتأتى منه السؤال.

Bozma ve yerine getirme bilgisi kesinleşmiş olunca, ahdin kendisi sanki bundan sorumlu kılınmış gibi oldu ve böylece onu yapan üzerinde bir denetçi haline geldi. Allah Teâlâ muhalefetten sakındırarak şöyle buyurdu: {إن العهد كان} “Şüphesiz ahit” yani kesinleşmiş bir oluşla [ondan], {مسؤولاً *} “sorumluluk gerektirir” yani ahit yapan herkese 'ona vefa gösterdi mi?' diye sorulacaktır veya sorunun yöneltilebileceği herkesten o sorulacaktır.

ولما كان التقدير بالكيل أو الوزن من جملة الأمانات الخفية كالتصرف لليتيم، وكان الائتمان عليه كالمعهود فيه، أتبعه قوله: {وأوفوا الكيل} أي نفسه فإنه أمر محسوس لا يقع فيه إلباس واشتباه؛ ولما كان صالحاً لمن أعطى ومن أخذ، قال: {إذا كلتم} أي لغيركم، فإن اكتلتم لأنفسكم فلا جناح عليكم إن نقصتم عن حقكم ولم توفوا الكيل {وزنوا} أي وزناً متلبساً {بالقسطاس} أي ميزان العدل الذي هو أقوم الموازين، وزاد في تأكيد معناه فقال تعالى: {المستقيم} دون شيء من الحيف على ما مضى في الكيل سواء {ذلك}

Ölçü veya tartı ile takdir etmek, yetim malında tasarruf gibi gizli emanetlerden olunca ve ona güven duyulması onda ahdedilmiş gibi sayılınca, bunun peşinden şu buyruğunu getirdi: {وأوفوا الكيل} “Ölçüyü tam yapın” yani ölçünün bizzat kendisini; zira o, içinde kapalılık ve şüphe bulunmayan somut bir şeydir. Hem veren hem de alan kimse için uygun olunca şöyle buyurdu: {إذا كلتم} “ölçtüğünüz zaman” yani başkaları için [ölçtüğünüz zaman]; kendi lehinize ölçecek olursanız hakkınızdan eksiltmenizde ve ölçüyü tam yapmamanızda size bir günah yoktur; {وزنوا} “ve tartın” yani [tartıyı] yerine getirerek tartın, {بالقسطاس} “ölçü ve terazi ile” yani terazilerin en doğrusu olan adalet terazisi ile; anlamını daha da pekiştirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {المستقيم} “dosdoğru” ölçüde geçmiş olduğu gibi hiçbir haksızlık olmaksızın dosdoğru [terazi ile tartın]. {ذلك} “İşte bu”

أي الأمر العالي الرتبة الذي أمرناكم به {خير} لكم في الدنيا والآخرة وإن تراءى لكم أن غيره خير {وأحسن تأويلاً *} أي عاقبة في الدارين، وهو تفعيل من الأول وهو الرجوع، وأفعل التفضيل هنا لاستعمال النصفة لإرخاء العنان، أي على تقدير أن يكون في كل منهما خير، فهذا الذي أزيد خيراً والعاقل لا ينبغي أن يرضى لنفسه بالدون.

yani size emrettiğimiz bu yüksek mertebeli iş, {خير} “daha hayırlıdır” size başkası daha hayırlı gibi görünse de dünyada ve ahirette sizin için [daha hayırlıdır], {وأحسن تأويلاً *} “ve sonuç bakımından daha güzeldir” yani iki yurttaki akıbeti [daha güzeldir]; bu, dönmek manasındaki 'evl' kökünden tef'îl babındandır. Buradaki ism-i tafdil, karşı tarafa müsamaha göstermek (insaf) amacıyla kullanılmıştır; yani her ikisinde de bir hayır olduğu farz edilse bile, bu ziyadesiyle daha hayırlı olandır ve akıllı bir kimsenin nefsi için daha aşağı olanla yetinmesi gerekmez.

ولما كان ذلك مما تشهد القلوب بحسنه، وأضداده مما تتحقق النفوس قبحه، لأن الله تعالى جبل الإنسان على ذلك كما قال صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «البر ما سكن إليه القلب واطمأنت إليه النفس، والإثم ما حاك في القلب وتردد في الصدر وإن أفتاك المفتون وأفتوك» وقال: «إن مما أدرك الناس من كلام النبوة الأولى: إذا لم تستحي فاصنع ما شئت» وكان قد جمع الضمائر سبحانه، تلاه سبحانه بما يعمه وغيره فقال تعالى مفرداً الضمير ليصوب النهي إلى كل من الجمع

Bu [emredilenler], kalplerin güzelliğine şehadet ettiği; zıtları ise nefislerin çirkinliğini kesin olarak bildiği şeylerden olunca -çünkü Allah Teâlâ insanı bunun üzerine yaratmıştır, nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şöyle buyurmuştur: «İyilik, kalbin kendisine yatıştığı ve nefsin kendisiyle mutmain olduğu şeydir; günah ise fetva verenler sana fetva verseler bile kalpte tırmalayan ve göğüste tereddüt oluşturan şeydir» ve şöyle buyurmuştur: «İnsanların ilk peygamberlik kelamından idrak ettikleri şeylerden biri de: Utanmadıktan sonra dilediğini yap! sözüdür»- ve Allah Teâlâ zamirleri çoğul kılmışken, hem bunu hem başkasını kapsayan şeyi bunun ardına getirdi ve nehyi hem topluluk

والإفراد في حالتي الاجتماع والانفراد على حد سواء: {ولا} أي افعلوا ما أمرتم به من ذلك، وانتهوا عما نهيتم عنه منه، لما تقرر في الجبلات من العلم الضروري بخيريته وحسنه، ولا {تقف} أي تتبع أيها الإنسان مجتهداً بتتبع الآثار {ما ليس لك به علم} من ذلك وغيره، كل شيء بحسبه، لا سيما البهت والقذف، فما كان المطلوب فيه القطع لم يقنع فيه بدونه، وما اكتفى فيه بالظن وقف عنده؛ ثم علل ذلك مخوفاً بقوله: {إن السمع والبصر} وهما طريقا الإدراك {والفؤاد} الذي هو آلة الإدراك؛ ثم هوّل الأمر بقوله تعالى: {كل أولئك} أي هذه الأشياء العظيمة، العالية المنافع، البديعة التكوين، وأولاء وجميع أسماء الإشارة يشار بها للعاقل وغيره كقوله:

hem de tekil fertlerin her birine, birliktelik ve yalnızlık durumlarında eşit şekilde yöneltmek üzere zamiri tekil kılarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا} “Ve [şunu yapmayın]” yani fıtratlarda hayırlılığı ve güzelliğine dair yerleşmiş zaruri bilgiden ötürü bununla emrolunduğunuz şeyleri yapın ve yasaklandığınız şeylerden sakının, ve {تقف} “ardına düşme” yani ey insan, iz sürerek gayretle peşine düşme, {ما ليس لك به علم} “hakkında bilgin olmayan şeyin” bunlardan veya başkalarından, her şey kendi durumuna göre; bilhassa bühtan ve iftiranın [ardına düşme]. Kendisinde kesin bilgi aranan hususlarda kesinlik olmaksızın yetinilmez; zannın yeterli olduğu hususlarda ise onun sınırında durulur. Sonra bunu korkutucu bir şekilde gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن السمع والبصر} “Şüphesiz işitme, görme” ki bunlar idrakin iki yoludur, {والفؤاد} “ve gönül” ki o da idrakin aletidir; sonra Allah Teâlâ durumu büyüterek şöyle buyurdu: {كل أولئك} “bütün bunlar” yani faydaları yüce, yaratılışları eşsiz olan bu muazzam şeyler. 'Ulâike' (أولئك) ve bütün işaret isimleri, şu beyitte olduğu gibi akıllı olan ve olmayan için kullanılır:

ذم المنازل بعد منزلة اللوى ... والعيش بعد أولئك الأيام

Kına artık konakları Levâ konağından sonra... Ve o günlerden sonraki yaşantıyı da.

{كان} أي بوعد لا خلف فيه {عنه} أي وحده {مسؤولاً *} بسؤال يخصه، هل استعمله صاحبه في طلب العلم مجتهداً في ذلك، ليعمل عند الوقوف على الحقائق بما يرضي الله، ويجتنب ما يسخطه أو لا؟ وأول حديث النفس السابح ثم الخاطر ثم الإرادة والعزيمة، فيؤاخذ بالإرادة والعزيمة لدخولهما تحت الاختيار فيتعلق بهما التكليف،

{كان} “olmuştur” yani dönülmesi mümkün olmayan bir vaatle, {عنه} “ondan” yani sadece kendisinden, {مسؤولاً *} “sorumlu” kendisine has bir soruyla; sahibi onu ilim talebinde gayretle kullandı mı, hakikatlere vakıf olduğunda Allah'ı razı edecek şeyle amel edip gazaplandıracağı şeyden kaçındı mı yoksa kaçınmadı mı diye [sorulacaktır]. Nefis konuşmasının ilki geçici düşünce, sonra hatıra, sonra irade ve azimdir; irade ve azim ihtiyarın (seçimin) altına girdiği için onlardan hesaba çekilir ve teklif bunlara taalluk eder.

ولعدم دخول الأولين خفف عنا بعدم المؤاخذة بهما، كما قال صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «إن الله تجاوز لأمتي عما حدثت به أنفسهم ما لم تعمل به أو تكلم» .

İlk ikisi [ihtiyarın altına] girmediği için onlardan hesaba çekilmeyerek bizden hafifletilmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, fiile dökmedikleri veya konuşmadıkları sürece ümmetimin nefislerinin kendilerine fısıldadığı şeyleri onlar için bağışlamıştır.»

ولما كان الكبر والأنفة أعظم موقف عن العلم الداعي إلى كل خير، ومرض بمرض الجهل الحامل على كل شر، قال تعالى: {ولا تمش} أي مشياً ما، وحقق المعنى بقوله تعالى: {في الأرض} أي جنسها {مرحاً} وهو شدة الفرح التي يلزمها الخيلاء، لأن ذلك من رعونات النفس بطيش الهوى وداعي الشهوة وما طبعت عليه من النقائص، فإنه لا يحسن إلا بعد بلوغ جميع الآمال التي تؤخذ بالجد ولن يكون ذلك لمخلوق، ولذلك علله بقوله تعالى: {إنك لن تخرق} أي ولو بأدنى الوجوه {الأرض} أي تقطعها سيراً من مكانك إلى طرفها {ولن تبلغ} أي بوجه من الوجوه {الجبال طولاً *} أي طول الجبال كلها بالسير فيها، فإذا كنت تعجز في قدرتك وعلمك عن خط مستقيم من عرض الأرض

Kibir ve gurur her türlü hayra çağıran ilimden alıkoyan en büyük engel, her türlü kötülüğe sevk eden cehalet hastalığıyla hastalanmak olunca, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تمش} “Ve yürüme” yani hiçbir şekilde yürüme; anlamı pekiştirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {في الأرض} “yeryüzünde” yani onun cinsinde, {مرحاً} “böbürlenerek” ki o, beraberinde kibri getiren aşırı sevinçtir; çünkü bu, hevanın hafifliği, şehvetin daveti ve üzerine yaratıldığı noksanlıklar sebebiyle nefsin taşkınlıklarındandır. Zira bu ancak ciddiyetle elde edilen bütün emellere ulaşıldıktan sonra yakışır ki bu da hiçbir yaratılmış için mümkün olmayacaktır. Bundan dolayı Allah Teâlâ bunu şöyle gerekçelendirdi: {إنك لن تخرق} “Şüphesiz sen asla yaramazsın” yani en ufak bir şekilde bile, {الأرض} “yeri” yani bulunduğun yerden ucuna kadar yürüyerek onu kat edemezsin, {ولن تبلغ} “ve asla ulaşamazsın” yani hiçbir şekilde, {الجبال طولاً *} “boyca dağlara” yani aralarında yürümekle dağların tamamının boyuna [erişemezsin]. Ciddiyet ve gayretle birlikte yerin eninden düz bir çizgi [kat etmekten] ve onun kazıkları (dağları) üzerine boy göstermekten kudretin ve ilminle aciz kaldığına göre neyinle övünüyorsun? Neyinle kibirlenip de çalımlı yürüyorsun? Bu ancak umduğu her şeye ulaşan kimsenin fiilidir. Sonra Allah Teâlâ yasaklananların ve emredilenlerin zıtlarının tamamını büyüterek şöyle buyurdu: {كل ذلك} “Bütün bunların” yani faziletlerden uzak olan bu hususların,

مع الجد والاجتهاد وعن التطاول على أوتادها فبماذا تفخر؟ وبأيّ شيء تتكبر حتى تتبختر؟ وذلك من فعل من بلغ جميع ما أمل؛ ثم عظم جميع ما مضى من المنهيات وأضداد المأمورات بقوله تعالى: {كل ذلك} أي الأمر البعيد من المكارم {كان} أي كوناً غير مزايل.

{كان} “olmuştur” yani ayrılmaz bir oluşla [olmuştur].

ولما كانت السيئة قد صارت في حكم الأسماء كالإثم والذنب وزال عنها حكم الصفات، حملها على المذكر ووصفها به فقال تعالى: {سيئه} وزاد بشاعته بقوله تعالى: {عند ربك} أي المحسن إليك إحساناً لا ينبغي أن يقابل عليه إلا بالشكر {مكروهاً *} أي يعامله معاملة المكروه من النهي عنه والذم لفاعله والعقاب، والعاقل لا يفعل ما يكرهه المحسن إليه حياء منه، فإن لم يكن فخوفاً من قطع إحسانه، وخضوعاً لعز سلطانه، ويجوز أن يكون المراد بهذا الإفراد النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم إشارة إلى أنه لا يقدر أحد غيره على امتثال هذا المعنى على ما ينبغي، لأنه لا يعلم أحد العلم على ما هو عليه سواء، ولأن الرأس إذا خوطب بشيء

Seyyie (kötülük) kelimesi günah ve vebal gibi isimler hükmüne geçip sıfatlar hükmünden çıktığı için, onu müzekkere hamledip onunla niteleyerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {سيئه} “kötü olanı” ve bunun çirkinliğini şu buyruğuyla artırdı: {عند ربك} “Rabbinin katında” yani sana ancak şükürle karşılık verilmesi gereken ihsanlarda bulunan [Rabbinin katında], {مكروهاً *} “sevimsizdir (hoşlanılmayandır)” yani onu yasaklamak, işleyeni yermek ve cezalandırmak suretiyle hoşlanılmayan şey muamelesi yapar. Akıllı kimse, kendisine ihsanda bulunanın hoşlanmadığı şeyi O'ndan utandığı için yapmaz; bu olmazsa ihsanını kesmesinden korktuğu ve saltanatının izzetine boyun eğdiği için yapmaz. Bu tekil hitaptan muradın Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem olması da caizdir; bu da onun dışındaki hiç kimsenin bu manayı gerektiği gibi yerine getirmeye güç yetiremeyeceğine bir işarettir; zira hiç kimse ilmi olduğu gibi tam olarak bilemez ve zira lidere bir şeyle hitap edildiğinde,

كان الأتباع له أقبل وبه أعنى.

ona tabi olanlar bunu daha çok kabul eder ve ona daha çok önem verirler.

ولما تمت هذه الأوامر والزواجر على هذا الوجه الأحكم والنظام الأقوم، أشار إلى عظيم شأنه ومحكم إتقانه بقوله على طريق الاستئناف، تنبيهاً للسامع على أن يسأل عنه: {ذلك} أي الأمر العالي جداً {مما أوحى} أي بعث في خفية {إليك ربك} أي المحسن إليك {من الحكمة} التي لا يستطاع نقضها ولا الإتيان بمثلها من الدعاء إلى الخير والنهي عن الشر، ومن حكمة هذه الأشياء المشار إليها من الأوامر والنواهي أنها لم تقبل النسخ في شريعة من الشرائع، بل كانت هكذا في كل ملة.

Bu emirler ve yasaklar bu en muhkem şekilde ve en dosdoğru nizam üzere tamamlanınca, dinleyicinin onu sormasına dikkat çekmek üzere başlangıç (istînâf) yoluyla onun şanının yüceliğine ve muhkem sağlamlığına işaret ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bunlar” yani bu pek yüce iş, {مما أوحى} “vahyettiği şeylerdendir” yani gizlice ulaştırdığı [şeylerdendir], {إليك ربك} “sana Rabbinin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbinin], {من الحكمة} “hikmetten” hayra çağırmak ve kötülükten nehyetmek kabilinden hükümsüz kılınmasına ve bir benzerinin getirilmesine güç yetirilemeyen [hikmetten]. Kendisine işaret edilen bu emir ve yasakların hikmetinden biri de hiçbir şeriatta nesh kabul etmemiş olmaları, bilakis her dinde bu şekilde bulunmuş olmalarıdır.

ولما بين أن الجهل سبب لكل سوء، وكان الشرك أعظم جهل، أتبعه - ليكون النهي عنه بدءاً وختاماً، دلالة على فرط شناعته عطفاً على ما مضى من النواهي - قوله تعالى: {ولا تجعل} أو يقدر له ما يعطف عليه نحو: فالزمه ولا تجعل {مع الله} أي الملك الأعظم الذي له الأمر كله {إلهاً} .

Cehaletin her kötülüğün sebebi olduğunu beyan edip şirk de en büyük cehalet olunca, aşırı çirkinliğine delalet etmek üzere geçmiş yasaklara atfedilerek ondan nehyetmenin hem bir başlangıç hem bir son olması için Allah Teâlâ'nın şu buyruğu onu takip etti: {ولا تجعل} “Ve kılma (edinme)” veya kendisine atfedilecek şöyle bir ifade takdir edilir: Buna sımsıkı sarıl ve edinme, {مع الله} “Allah ile beraber” yani bütün emirlerin sahibi olan En Yüce Hükümran ile [beraber], {إلهاً} “bir ilah”.

ولما كانوا لتعنتهم ربما جعلوا تعداد الأسماء تعداداً للمسميات كما ورد في سبب نزول {قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن} قال تعالى مع إفهام المعية للغيرية: {ءاخر} فإن ذلك أعظم الجهل الذي نهى

İnatçılıklarından dolayı {قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن} “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” ayetinin nüzul sebebinde geçtiği üzere isimlerin çokluğunu isimlendirilenlerin çokluğu kıldıklarından ötürü, Allah Teâlâ beraberliğin başkalık ifade ettiğini anlatmakla birlikte şöyle buyurdu: {ءاخر} “başka”. Çünkü bu, ardından gidilmesi yasaklanan en büyük cehalettir;

عن قفوه {فتلقى} أي فيفعل بك في الآخرة في الحبس {في جهنم} من الإسراع فيه وعدم القدرة على التدارك فعل من ألقى من عالٍ، حال كونك {ملوماً} أي معنفاً على ما فعلت بعد الذم {مدحوراً *} أي مطروداً بعد الخذلان، فهذان الوصفان أشنع من وصفي الذم والخذلان في الآية الأولى كما هي سنته تعالى أن يبدأ بالأخف تسليكاً لعباده، وإنما كان الشرك أجهل الجهل لأن من الواضح أن الإله لا يكون إلا واحداً بالذات فلا ينقسم، وبالاعتبار فلا يجانس؛ وعن ابن عباس ﵄ أن هذه الثماني عشرة آية كانت في ألواح موسى ﵇ أولها {لا تجعل مع الله إلهاً ءاخر} وهي عشر آيات في التوراة، جعل فاتحتها وخاتمتها النهي عن الشرك، لأن التوحيد رأس كل حكمة وملاكها، ومن عدمه لم تنفعه حكمه وعلومه وإن بذ فيها الحكماء، وحك بيافوخه السماء، ما أغنت عن الفلاسفة أسفار الحكم، وهم عن دين الله أضل من النعم.

{فتلقى} “sonra atılırsın” yani ahirette hapsedilme konusunda, yüksekten atılan birinin çabukluğu ve telafi etme imkanının bulunmayışı gibi sana muamele edilir; şu halde bulunarak: {ملوماً} “kınanmış” yani yergiden sonra yaptığın şeyden ötürü azar işitmiş olarak, {مدحوراً *} “kovulmuş olarak” yani yardımsız bırakıldıktan sonra kovulmuş olarak. Bu iki vasıf, kullarını [hakka] alıştırmak için daha hafif olanla başlamak şeklindeki O'nun sünneti gereğince, ilk ayetteki yerme ve yardımsız bırakma vasıflarından daha çirkindir. Şirkin cehaletlerin en büyüğü olması şundandır: İlahın bizzat bir olacağı, dolayısıyla bölünmeyeceği; itibar bakımından da türdeşi bulunmayacağı gayet açıktır. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ [rivayet edildiğine göre], ilki {لا تجعل مع الله إلهاً ءاخر} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” olan bu on sekiz ayet Musa'nın aleyhisselâm levhalarında bulunmaktaydı; bunlar Tevrat'ta on ayettir. Tevhid her hikmetin başı ve esası olduğu için, onun başlangıcını ve sonunu şirkten nehyetmek kılmıştır. Ondan mahrum olan kimseye, hikmet ve ilimlerde bilgeleri geride bıraksa ve başının tepesi göğe değse bile hikmetleri ve ilimleri fayda vermez. Felsefecilere hikmet kitapları hiçbir fayda sağlamamıştır ve onlar Allah'ın dininden hayvanlardan daha çok sapmışlardır.

ولما كان ادعاءهم أن الملائكة بنات الله ادعاء لأن له مناسباً ومجانساً في أخص الصفات وهي الإلهية، وكانت عبادتهم لهم تحقيقاً لذلك، وكان ذلك أزيد من مجرد الشرك في الجهل، ساقه مساق التقريع والتوبيخ تنبيهاً على ظهور فساده متصلاً بما مضى من النهي عن الشرك

Meleklerin Allah'ın kızları olduğu yönündeki iddiaları, O'nun en özel sıfatı olan ilahlıkta bir benzeri ve türdeşi bulunduğunu iddia etmek olunca ve onlara tapmaları da bunu gerçekleştirmek anlamına gelip bu da cehalette salt şirkten daha ileri olunca; şirkten nehyetmeye dair geçen ifadelere bitişik olarak fesadının apaçıklığına dikkat çekmek üzere bunu paylama ve azarlama tarzında sevk etti,

بالعطف بفاء السبب على {ما} بعد الاستئناف بهمزة الإنكار، فكان كأنه قيل: لا تفعل ذلك كما فعل هؤلاء الذين أفرطوا في الجهل فنسبوا إليه من خلقه أدنى الجزءين كما تقدم في النحل في قوله تعالى {ويجعلون لله البنات} [النحل: ٥٤] ثم عبدوا ذلك الجزء وهم لا يرضونه لأنفسهم؛ ثم التفت إليهم مخاطباً بما دل على تناهي الغضب فقال: {أفأصفاكم ربكم} أي أخلق المحسن إليكم بنين وبنات فأصفاكم إحساناً إليكم وأنتم تكفرون به {بالبنين} الذين هم أفضل صنفي الأولاد، {و} لم يحسن إلى نفسه بأن شارككم في البنين، بل {اتخذ} عبر بالافتعال لأن من عدل إلى أحد الصنفين مع التمكن من الآخر لا يكون إلا شديد الرغبة فيما عدل إليه {من الملائكة} الذين هم أقرب عباده أولاداً، ثم ما كفاه نقص الولدية ومعالجة أسبابها حتى جعل ما اتخذه {إناثاً} فرضي لنفسه - وهو إلهكم الخالق الرازق - با لا ترضونه لأنفسكم، ووصلتم في كراهته في بعض الحالات إلى القتل، فصار مشاركاً لكم في البنات مخصصاً لكم دونه بالبنين، وذلك خلاف

inkar hemzesiyle istînâfın ardından sebep bildiren fâ ile {ما} [ifadesine] atfederek. Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Cehalette haddi aşıp Nahl suresinde geçen {ويجعلون لله البنات} [Nahl: 57] “Allah'a kızlar isnat ediyorlar” buyruğundaki gibi O'na yarattıklarından iki kısmın en aşağısını nispet eden, sonra da kendileri için razı olmadıkları halde o kısma tapan bu kimselerin yaptığı gibi yapma! Sonra öfkenin son noktasını gösteren bir ifadeyle onlara yönelip hitap ederek şöyle buyurdu: {أفأصفاكم ربكم} “Rabbiniz sizi mi seçti” yani size ihsanda bulunan [Rabbiniz], oğullar ve kızlar yarattı da siz O'na nankörlük ederken size ihsanda bulunarak sizi mi seçti, {بالبنين} “oğullarla” ki onlar çocukların iki sınıfından en üstünüdür; {و} “ve” oğullarda size ortak olarak Kendisine ihsanda bulunmadı da, bilakis {اتخذ} “edindi [mi?]” 'İttehaza' (iftiâl babı) ile ifade etti; zira diğerine imkanı varken iki sınıftan birine yönelen kimse, ancak yöneldiği şeye son derece rağbet eden kimsedir; {من الملائكة} “meleklerden” ki onlar kullarının en yakın olanlarıdır, çocuk edindi; sonra çocuk edinme noksanlığı ve bunun sebeplerini yüklenmesi yetmezmiş gibi edindiği şeyleri kıldı: {إناثاً} “dişiler”. Kendisi için -ki O sizin yaratıcınız ve rızık vericiniz olan İlahınızdır- sizin kendiniz için razı olmadığınız ve bazı durumlarda onu hoş görmemekte öldürmeye kadar vardığınız şeyi razı gördü. Böylece kızlarda size ortak oldu ve O olmaksızın oğulları size tahsis etti. Bu ise

عادتكم، فإنه العبيد لا يؤثرون بالأجود ويكون الأدون للسادات، وعبر أولاً بالبنين دون الذكور لأن اسم الابن ألذ في السمع، مرض لمن بشر به من غير نظر في العاقبة، وقد يكون أنثى الأفعال، ولأن اسم الذكر مشترك المعنى، وعبر في الثاني بالإناث لإفهام الرخاوة بمدلول اللفظ، ولأنهن بنات بالمعادلة، ويمكن أن تنزل الآية على الاحتباك، فيكون التقدير: بالبنين ورضي لنفسه بالبنات، وخصكم في نوعكم الذي هو أضعف ما يكون بالذكور، واتخذ من الملائكة الذين منهم من يقدر على حمل الأرض وقلب أسفلها على أعلاها إناثاً في غاية الرخاوة، ولذلك استأنف الإنكار عليهم معظماً لذلك بقوله تعالى: {إنكم لتقولون} وأكده لما لهم من التهاون له والاجتراء عليه بقوله تعالى: {قولاً} وزاد في ذلك بقوله: {عظيماً *} أي في الجهل والإفك، عليه وعلى ملائكة الذين لا يعصونه ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون، فتضيفون إليه الأولاد وهم من خصائص الأجسام ثم تفضلون أنفسكم عليه

sizin âdetinize aykırıdır; zira köleler en iyi olanla üstün tutulup efendilere en aşağı olan bırakılmaz. İlkinde 'erkekler' (zükûr) yerine 'oğullar' (benîn) ifadesini kullandı; çünkü oğul ismi işitmeye daha hoştur ve akıbetine bakılmaksızın kendisiyle müjdelenen kimseyi hoşnut eder; bazen [erkek] fiiller bakımından dişi gibi olabilir ve 'zeker' (erkek) ismi ortak anlamlıdır. İkincisinde ise lafzın delaletiyle gevşekliği anlatmak ve denk tutulduklarında onların kızlar olması sebebiyle 'dişiler' (inâs) ifadesini kullandı. Ayeti ihtibâk sanatına hamletmek de mümkündür; buna göre takdir şöyledir: [Sizi] oğullarla [seçti] ve Kendisi için kızlara razı oldu; en zayıf olan türünüzde sizi erkeklerle özel kıldı ve aralarında yeri taşımaya ve altını üstüne getirmeye güç yetirenlerin bulunduğu meleklerden ise son derece gevşek olan dişileri edindi. Bundan dolayı durumu büyüterek onlara yönelik inkarını şu buyruğuyla yeniden başlattı: {إنكم لتقولون} “Şüphesiz siz söylüyorsunuz” ve O'nu hafife alıp O'na cüret etmelerinden ötürü şu buyruğuyla pekiştirdi: {قولاً} “bir söz” ve şu buyruğuyla bunu daha da artırdı: {عظيماً *} “büyük” yani cehalette ve iftirada [büyük bir söz söylüyorsunuz], O'na ve kendilerine emrettiği şeyde O'na isyan etmeyen ve emrolundukları şeyi yapan meleklerine karşı [büyük bir söz söylüyorsunuz]. Böylece cisimlerin özelliklerinden olan çocukları O'na nispet ediyor, sonra da kendinizi O'ndan üstün tutarak

فتجعلون له ما تكرهون.

hoşlanmadığınız şeyleri O'na isnat ediyorsunuz.

ولما كان في هذا من البيان ما لا يخفى على الإنسان ولم يرجعوا، أشار إلى أن لهم أمثال هذا الإعراض عن أمثال هذا البيان فقال تعالى: {ولقد صرفنا} أي طرقنا تطريقاً عظيماً بأنواع طرق البيان من العبر والحكم، والأمثال والأحكام، والحجج والأعلام، في قوالب الوعد والوعيد، والأمر والنهي، والمحكم والمتشابه - إلى غير ذلك {في هذا القرءان} من هذه الطرق ما لا غبار عليه، ونوعناه من جهة إلى جهة، ومن مثال إلى مثال؛ والتصريف لغة: صرف الشيء من جهة إلى أخرى، ثم صار كناية عن التبيين - قاله أبو حيان.

Bunda insana gizli kalmayacak bir açıklama bulunup da onlar [hakka] dönmeyince; onlar için bu tür bir açıklamadan böylesi yüz çevirmelerin benzerleri bulunduğuna işaret ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد صرفنا} “Andolsun ki biz açıkladık (türlü şekillerde ifade ettik)” yani ibretler, hikmetler, misaller, hükümler, hüccetler ve delillerden türlü açıklama yollarıyla; vaat, tehdit, emir, nehiy, muhkem ve müteşabih gibi kalıplar içinde -ve daha başka şekillerde- büyük bir açıklama yaptık, {في هذا القرءan} “bu Kur'an'da” bu yollardan üzerinde hiçbir şüphe bulunmayan şeyleri [açıkladık] ve onu bir yönden diğer yöne, bir misalden diğer misale çeşitlendirdik. Tasrîf lügatte: Bir şeyi bir yönden başka bir yöne çevirmektir, sonra da açıklamaktan kinaye olmuştur - bunu Ebû Hayyân söylemiştir.

ولما كان ذلك مركوزاً في الطباع، وله في العقول أمثال تبرز عرائسها من خدورها بأدنى التفات من النفس، سمي الوعظ بها تذكيراً بما هو معلوم فقال تعالى: {ليذكروا} أي نوعاً من التذكير - بما أشار إليه الإدغام، فإنه سبحانه كريم يرضى باليسير - هذا في قراءة الجماعة، وقرأ حمزة والكسائي بإسكان الذال وضم الكاف إشارة إلى أن جميع ما في القرآن لا يخرج شيء منه عن العقل، بل هو مركوز في الطباع، وله شواهد في الأنفس والآفاق، يستحضرها الإنسان بأدنى إشارة وأيسر تنبيه، إذا أزيل عنها ما سترها عن العقل من الحظوظ

Bu [hakikatler] yaratılışlarda yerleşik olup akıllarda nefsin en ufak bir yönelişiyle perdelerinden açığa çıkan gelinler gibi benzerleri bulunduğundan, bunlarla öğüt vermek bilinen bir şeyi hatırlatmak olarak isimlendirildi ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ليذكروا} “öğüt alsınlar (düşünsünler) diye” yani bir tür hatırlama ile [hatırlasınlar diye] -ki idgam buna işaret etmektedir; zira Allah Teâlâ az olanla da razı olan Kerîm'dir-. Bu, cemaat kıraatindedir. Hamza ve Kisâî ise Kur'an'daki hiçbir şeyin aklın dışına çıkmadığına, bilakis yaratılışta yerleşik olduğuna, nefislerde ve ufuklarda şahitleri bulunduğuna ve akıldan onu örten nefsani paylar

والشواغل، وأتبعه قوله تعالى معجباً منهم: {وما يزيدهم} التصريف {إلا نفوراً *} عن السماع فضلاً عن التذكير، لاعتقادهم أن ذلك ليس ببراهين، بل هو شبه وخيل إلى صرفهم عما هم فيه مما ألفوه وتلقوه عن آبائهم وتمادت عليهم الدهور في اعتقاد كونه حقاً، فكأنه قيل: فما يفعل بهم؟ فقال تعالى: {قل} لهم ولا تيأس من رجوع بعضهم: {لو كان معه} أي ربكم الذي تقدم وصفه بالإحسان والتنزيه {ءالهة كما يقولون} من هذه الأقوال التي لو قالها أعظمكم في حق أدناكم وهو يريد بها حقيقتها لصار ضحكة للعباد {إذاً لابتغوا} أي طلبوا طلباً عظيماً {إلى ذي العرش} أي صاحب السرير الأعظم المحيط الذي من ناله كان منفرداً بالتدبير {سبيلاً *} أي طريقاً سالكاً يتوصلون به إليه ليقهروه ويزيلوا ملكه كما ترون من فعل ملوك الدنيا بعضهم مع بعض، أو ليتخذوا عنده يداً تقربهم إليه، وصرح بالعرش تصويراً لعظمته وتعييناً للمبتغي والمبتغى؛ ثم نزه نفسه تعظيماً عن ذلك وعن كل نقص فقال تعالى: {سبحانه} أي تنزه التنزه الأعظم عن كل شائبة نقص {وتعالى} أي علا

ve meşguliyetler kaldırıldığında insanın en ufak bir işaret ve en kolay bir uyarı ile bunu hatırlayacağına işaret etmek üzere zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin dammesi ile okumuşlardır. Onların durumuna şaşırarak bunun peşinden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وما يزيدهم} “fakat [bu açıklama] onlara artırmıyor” tasrîf (çeşitlendirerek açıklamak), {إلا نفوراً *} “kaçıştan başka bir şey” hatırlamak şöyle dursun dinlemekten bile [kaçıştan başka bir şey artırmıyor]; çünkü onlar bunların kesin deliller olmadığını, aksine kendilerini alıştıkları, atalarından devraldıkları ve hak olduğuna inanarak çağlar geçirdikleri şeyden çevirmek için uydurulmuş şüpheler ve hayaller olduğunu zannetmektedirler. Sanki: “Öyleyse onlara ne yapılacak?” denildi de, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” onlara ve bazılarının dönmesinden ümidini kesme: {لو كان معه} “Eğer O'nunla beraber olsaydı” yani daha önce ihsan ve tenzih ile nitelenen Rabbiniz ile beraber, {ءالهة كما يقولون} “dedikleri gibi ilahlar” en büyüğünüz en küçüğünüz hakkında hakikatini kastederek söylese insanlara alay konusu olacağı bu sözlerden söyledikleri gibi [ilahlar olsaydı], {إذاً لابتغوا} “o takdirde mutlaka ararlardı” yani büyük bir arayışla ararlardı, {إلى ذي العرش} “Arş'ın sahibine” yani ona ulaşanın tedbirde tek başına kalacağı, her şeyi kuşatan en büyük tahtın sahibine, {سبيلاً *} “bir yol” yani dünya hükümdarlarının birbirlerine yaptıklarını gördüğünüz gibi O'na galebe çalmak ve O'nun mülkünü ortadan kaldırmak için O'na ulaştıracak yürünür bir yol [ararlardı] yahut O'nun katında kendilerini O'na yaklaştıracak bir nüfuz edinirlerdi. Arş'ı açıkça zikretmesi, O'nun azametini tasvir etmek, arayanı ve arananı belirlemek içindir. Sonra Kendisini bundan ve her türlü noksanlıktan yücelterek tenzih edip Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {سبحانه} “O münezzehtir” yani her türlü noksanlık şaîbesinden en büyük tenzih ile münezzehtir, {وتعالى} “ve pek yücedir” yani

أعظم العلو بصفات الكمال {عما يقولون} من هذه النقائض التي لا يرضاها لنفسه أحد من عقلاء خلقه فضلاً عن رئيس من رؤسائكم، فكيف بالعلي الأعلى! وأتى بالمصدر المجرد في قوله تعالى: {علواً} إيذاناً بأن الفعل مجرد في الحقيقة وإن أتى به على صيغة التفاعل إيذاناً بالمبالغة {كبيراً *} لا تحتمل عقولكم الوقوف على حقيقته ولا تدركون منه أكثر من مفهوم هذا الوصف عندكم بحسب ما تتعارفونه:

kemal sıfatlarıyla en büyük yücelikle yücedir, {عما يقولون} “onların söylediklerinden” yaratıklarının akıllılarından hiçbirinin, bırakınız reislerinizden bir reisi, kendisi için dahi razı olmayacağı bu noksanlıklardan [yücedir]; nerede kaldı ki Yüceler Yücesi [razı olsun]! Yalın masdarı {علواً} “bir yücelikle” buyruğunda getirmesi; fiil mübalağa ifade etmek için tefâul kalıbında getirilmiş olsa bile hakikatte fiilin yalın olduğuna bir bildirimdir; {كبيراً *} “pek büyük” akıllarınızın onun hakikatine vakıf olmayı kaldıramayacağı ve kendi aranızda bildiğiniz kadarıyla bu vasfın sizdeki kavramından fazlasını idrak edemeyeceğiniz [bir yücelikle yücedir]:

والأمر أعظم من مقالة قائل ... إن رقق البلغاء أو إن فخموا

Bu iş, bir söyleyenin sözünden çok daha büyüktür... Beliğ olanlar ister hafifletsinler, ister büyütsünler.

ثم استأنف بيان عظمة هذا التنزيه مقروناً بالوصف بالكمال فقال تعالى: {تسبح} أي توقع التنزيه الأعظم {له} أي الإله الأعظم الذي تقدم وصفه بالجلال والإكرام خاصة {السماوات السبع} كلها {والأرض} أيضاً {ومن فيهن} من ذوي العقول {وإن} أي وما، وأعرق في النفي فقال تعالى: {من شيء} أي ذي عقل وغيره {إلا يسبح} أي ينزه له متلبساً {بحمده} أي بوصفه بما له من صفات الكمال بما له تعالى في ذلك الشيء من الآيات الدالة

Sonra kemal sıfatıyla nitelenmeye bitişik olarak bu tenzihin azametini açıklamaya başlayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {تسبح} “Tesbih eder” yani en büyük tenzihi gerçekleştirir, {له} “O'na” yani bilhassa daha önce celal ve ikramla nitelenen En Yüce İlah'a, {السماوات السبع} “yedi kat gök” bütünüyle, {والأرض} “ve yer” de, {ومن فيهن} “ve bunlarda bulunanlar” akıl sahiplerinden [olanlar]. {وإن} “Hiçbir şey yoktur ki” yani olumsuzlukta daha da ileri giderek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir varlık” yani akıl sahibi olan veya olmayan [hiçbir şey yoktur ki], {إلا يسبح} “tesbih etmesin” yani O'na tenzih etmesin, {بحمده} “hamdiyle” yani Allah Teâlâ'nın o şeyde bulunan ve delalet eden ayetleriyle O'nu kemal sıfatlarıyla niteleyerek [tesbih etmesin],

على كل من السلب والإيجاب، وهذا تسبيح بلسان المقال ممن يصح منه، وبلسان الحال منه ومن غيره، كما قال الجدار للوتد: لم تشقني؟ فقال: سل من يدقني. وهو تسبيح من جهات شتى ليسمعها العارفون بسمع الفهم وصفاء الذهن من جهة ذاتها في خلقها ثم في معنى صفتها بحاجتها من جهة حدوثها إلى صانع أحدثها قديم غير مصنوع، ومن جهة إتقانها إلى كونه مدبراً حكيماً، ومن جهة فنائها إلى كونه مع ذلك قادراً مختاراً، قاهراً جباراً - إلى غير ذلك، بخلاف ما لو قصر التسبيح على لسان المقال فإنه يكون من نوع واحد، وأوضح مرشداً إلى ذلك قوله تعالى: {ولكن لا تفقهون} دون «تسمعون» {تسبيحهم} لإعراضكم عن النظر ونفوركم عن سماع الذكر الذي هو أعظم أسبابه، على أن هذا إنما هو بالنسبة لعامة الخلق، وأما الخاصة فإنهم يسمعون تسبيح الجمادات؛ روى البخاري عن عبد الله ﵁ قال: كنا نعد الآيات بركة وأنتم تعدونها تخويفاً، كنا مع رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم في سفر فقل الماء فقال: اطلبوا فضلة من ماء، فجاؤوا بإناء فيه ماء قليل: فأدخل يده في الإناء وقال:

hem olumsuzlama hem de ispat etme hususunda. Bu, kendisinden sahih olan kimselerden söz diliyle (lisan-ı kāl), ondan ve başkalarından ise hal diliyle (lisan-ı hâl) yapılan bir tesbihtir; nitekim duvarın çiviye: “Beni niçin yarıyorsun?” dediğinde, [çivinin]: “Bana vurana sor!” demesi gibidir. Bu, ariflerin anlama işitmesiyle ve zihin berraklığıyla işitmeleri için türlü yönlerden yapılan bir tesbihtir; yaratılışında bizzat kendisi yönünden, sonra sonradan yaratılmış olması cihetiyle kendisini var eden kadîm ve yaratılmamış bir yaratıcıya olan ihtiyacıyla sıfatının anlamı yönünden, sapasağlam yapılışı yönünden O'nun hikmet sahibi bir müdebbir olması cihetiyle, yok oluşu cihetiyle de bununla birlikte O'nun kādir, muhtar, kāhir ve cebbâr olması yönünden -ve daha başka yönlerden-. Tesbih yalnızca söz diline has kılınsaydı tek bir türden olurdu; bunun aksine. Buna en açık rehber Allah Teâlâ'nın “işitmezsiniz” değil de, {ولكن لا تفقهون} “fakat siz anlamazsınız”, {تسبيحهم} “onların tesbihini” buyurmasıdır; çünkü siz ibretle bakmaktan yüz çevirmekte ve bunun en büyük sebebi olan zikri dinlemekten kaçmaktasınız. Kaldı ki bu durum yaratılmışların geneli içindir; havass (seçkinler) ise cansız varlıkların tesbihini bizzat işitirler. Buhârî, Abdullah'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: “Biz ayetleri (mucizeleri) bir bereket sayardık, siz ise onları bir korkutma sayıyorsunuz. Biz bir yolculukta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem ile beraberdik, su azaldı. Bunun üzerine: ‘Artan bir su arayın’ buyurdu. İçinde az bir su bulunan bir kap getirdiler. Elini kabın içine soktu ve şöyle buyurdu:

حيّ على الطهور المبارك والبركة من الله، فلقد رأيت الماء ينبع من بين أصابع رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم - وشرف وكرم وبجل وعظم - ولقد كنا نسمع تسبيح الطعام وهو يؤكل. وتسبيح الحصى مشهور، وفي زبور داود ﵇ تكرير كثير لهذه الآية وحث على تأملها، قال في المزمور الثامن والستين: تسبح له السماوات والأرض والبحار وكل ما يدب فيها. وفي المزمور الخامس والثمانين: فليس مثلك يا ربي وإلهي ولا مثل أعمالك، لأن جميع الأمم الذين خلقت يأتون ويسجدون أمامك يا رب ويسبحون لاسمك، لأنك عظيم صانع الآيات. وفي الثامن والثمانين: بذراعك العزيزة فرقت أعداءك، لك السماوات ولك الأرض، أنت أسست الدنيا بكمالها، خلقت البر والبحر، تابور وحرمون باسمك يسبحان، لك القوة والجبروت، تعتز يدك، وتعلو يمينك، بالعدل والحكم أتقنت كرسيك، الرحمة والعدل ينطلقان أمامك، طوبى للشعب الذي يعرف

‘Bereketli temizleyici suya gelin, bereket ise Allah'tandır.’ Andolsun ki suyun Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem, Allah onu şerefli, kerim, yüce ve aziz kılsın- parmaklarının arasından kaynadığını gördüm. Andolsun ki biz yenilirken yemeğin tesbihini işitirdik.” Çakıl taşlarının tesbihi de meşhurdur. Davud'un aleyhisselâm Zebur'unda bu ayetin pek çok tekrarı ve üzerinde düşünmeye teşvik vardır. Altmış sekizinci mezmurda şöyle demiştir: “Gökler, yer, denizler ve onlarda kımıldayan her şey O'nu tesbih eder.” Seksen beşinci mezmurda: “Rabbim ve İlahım! Senin bir benzerin ve Senin işlerinin bir benzeri yoktur; çünkü yarattığın bütün milletler gelip Senin huzurunda secde edecekler ya Rab ve Senin ismini tesbih edecekler; çünkü Sen büyüksün, harikalar yaratansın.” Seksen sekizincide: “Güçlü pazunla düşmanlarını dağıttın, gökler Senindir, yer de Senindir; dünyayı kemaliyle Sen kurdun; karayı ve denizi Sen yarattın; Tâbûr ve Hermon Senin isminle tesbih ederler; güç ve ceberut Senindir; elin azizdir, sağ elin yücedir; adalet ve hükümle tahtını muhkem kıldın; merhamet ve adalet Senin önünde gider; ne mutlu Senin

تسبيحك.

tesbihini bilen kavme!”

وفي الخامس والتسعين: سبحوا الرب تسبيحاً جديداً، الأرض كلها تسبح الرب، اسجدوا للرب في هياكل قدسه لأن جميع الأرض تتزلزل بين يديه، قولوا في الشعوب: إن الله هو الملك أتقن الدنيا لكيلا تزول، يقضي بين الشعوب بالعدل، تفرح السماوات وتبتهج الأرض، ينقلب البحر في عمقه، تتهلل البقاع وما فيها، هنالك يسبح جميع شجر الغياض قدام الرب. وفي السابع والتسعين: ولله تسبح كل الأرض، مجدوا وهللوا وسبحوا الرب. وفي الثامن والأربعين بعد المائة: سبحوا الرب من السماوات، سبحوه من العلى يا جميع ملائكته! وكل جنوده تسبحه، الشمس والقمر يسبحانه، وجميع الكواكب والنور تسبحه، يسبح الرب سماء الدنيا والمياه التي فوق السماوات، تسبح جميعاً اسم الرب لأنه قال فكانوا، وأمر فخلقوا، وأقامهم إلى الأبد والدهر، جعل لها مقدراً لا تتجاوزه، يسبح الرب من في الأرض: التنانين

Doksan beşincide: “Rabbe yeni bir tesbihle tesbih edin; bütün yer Rabbe tesbih eder; O'nun kudsiyet mabetlerinde Rabbe secde edin, çünkü bütün yer O'nun huzurunda sarsılır; milletler arasında: ‘Şüphesiz Allah Hükümran'dır, dünyayı zeval bulmasın diye sağlam kılmıştır, milletler arasında adaletle hükmeder’ deyin; gökler sevinsin, yer neşelensin; deniz derinliklerinde çalkalansın; ovalar ve içindekiler sevinsin; işte orada koruların bütün ağaçları Rabbin huzurunda tesbih eder.” Doksan yedincide: “Bütün yer Allah'ı tesbih eder; tazim edin, tehlil getirin ve Rabbe tesbih edin.” Yüz kırk sekizincide: “Göklerden Rabbe tesbih edin; ey bütün melekleri, O'nu yücelerden tesbih edin! O'nun bütün orduları O'nu tesbih eder; güneş ve ay O'nu tesbih ederler; bütün yıldızlar ve ışık O'nu tesbih eder; dünya seması ve göklerin üzerindeki sular Rabbe tesbih eder; hepsi Rabbin ismini tesbih eder; çünkü O ‘ol’ dedi oldular, emretti yaratıldılar; onları ebediyen ve daima ayakta tuttu; onlar için aşamayacakları bir ölçü koydu; yerdekiler Rabbe tesbih eder: Ejderhalar

وجميع الأعماق، النار والبرد والثلج والجليد والريح العاصفة عملت كلمته، الجبال وكل الآكام، الشجر المثمرة وجميع الأرز، السباع وكل البهائم والوحوش وكل حيوان وكل طائر ذي جناح، ملوك الأرض وسائر الشعوب العظماء وجميع حكام الأرض، الشبان والعذارى والشيوخ والصبيان يسبحون اسم الرب، لأن اسمه قد تعالى وحده. وفي الخمسين بعد المائة: سبحوا الله في كل قديسيه، سبحوه في جلد قوته، سبحوه كمثل جبروته، سبحوه بكثرة عظمته، سبحوه بصوت القرن، وسبحوه بأصوات عالية، كل نسمة تسبح الرب.

ve bütün derinlikler, ateş, dolu, kar, buz ve O'nun kelimesini yerine getiren fırtına rüzgarı; dağlar ve bütün tepeler, meyve veren ağaçlar ve bütün sedir ağaçları; yırtıcı hayvanlar, bütün davarlar ve vahşi hayvanlar, her bir canlı ve kanatlı her bir kuş; yeryüzünün kralları ve diğer bütün büyük milletler ve yeryüzünün bütün hakimleri; gençler, genç kızlar, ihtiyarlar ve çocuklar Rabbin ismini tesbih ederler; çünkü O'nun ismi tek başına yücelmiştir.” Yüz ellincide: “Bütün mukaddeslerinde Allah'ı tesbih edin; O'nu kudretinin kubbesinde tesbih edin; O'nu ceberutunun misliyle tesbih edin; O'nu azametinin çokluğuyla tesbih edin; O'nu boru sesiyle tesbih edin; O'nu yüksek seslerle tesbih edin; her nefes sahibi Rabbe tesbih eder.”

ولما كان تسبيح جميع المخلوقات أمراً واضح الفهم ظاهر الشأن، فكانوا مستحقين للعقاب في عدم فهمه بعدم التأمل في المصنوعات حق التأمل، نبههم على أن عافيتهم إنما هي لحلمه عنهم، فهو ينظرهم إلى المدة التي ضربها لهم لأنه لا يعجل لتنزهه عن شوائب النقص الذي نطق كل شيء بتنزيهه عنها فقال تعالى: {إنه كان حليماً} حيث لا يعاجلكم بالعقوبة على إعراضكم عن صرف الأفكار فيما

Bütün mahlukatın tesbihi anlaşılması açık ve durumu apaçık bir iş olunca, yaratılanlar üzerinde hakkıyla düşünmeyerek onu anlamamaktan ötürü cezayı hak etmişlerdi. [Bunun üzerine Allah Teâlâ], onların afiyette olmalarının ancak Kendisinin onlara hilm ile muamele etmesinden kaynaklandığına dikkat çekti; dolayısıyla her şeyin Kendisini tenzih ettiği noksanlık şâibelerinden münezzeh olduğu için acele etmeyip onlar için belirlediği süreye kadar mühlet verir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إنه كان حليماً} “Şüphesiz O Halîm'dir” zira fikirlerinizi yöneltmekten yüz çevirmenizden ötürü sizi cezalandırmada acele etmez,

أمركم بصرفها إليه.

onları Kendisine yöneltmenizi emrettiği şeylerden [yüz çevirmenizden ötürü].

ولما كان الغالب على أحوال البشر أن حليمهم إذا غضب لا يغفر، وإن عفا كان عفوه مكدراً، قال تعالى: {غفوراً *} مشيراً بصيغة المبالغة إلى أنه على غير ذلك ترغيباً في التوبة.

İnsanların hallerinde galip olan durum, onların halîm olanının öfkelendiğinde bağışlamaması, affetse bile affının kırgın/bulanık olması sebebiyle Allah Teâlâ, tövbeye teşvik etmek üzere mübalağa sîgasıyla Kendisinin bundan başka türlü olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {غفوراً *} “Gafûr'dur (çok bağışlayandır).”

ولما قرر في سياق التوحيد أنهم في الحضيض من الغباوة، التفت إلى سيد أولي الفهم، فقال مشيراً إلى النبوة عاطفاً على {لا تفقهون} منبهاً على أنهم لا يفهمون لسان القال فضلاً عن لسان الحال: {وإذا قرأت القرءان} الذي لا يدانيه واعظ، ولا يساويه مفهم، وهو تبيان لكل شيء {جعلنا} أي بما لنا من العظمة {بينك} وبينهم، ولكنه أظهر هذا المضمر بالوصف المنبه على إعراضهم عن السماع على الوجه المفهم فقال تعالى: {وبين الذين لا يؤمنون} أي لا يتجدد لهم إيمان {بالآخرة} أي التي هي قطب الإيمان {حجاباً} مالئاً لجميع ما بينك وبينهم مع كونه ساتراً لك عن أن يدركوك حق الإدراك على ما أنت عليه {مستوراً *} عنهم وعن غيرهم، لا يراه إلا من أردنا، وذلك أبلغ في العظمة وأعجب في نفود الكلمة {وجعلنا} أي بما لنا من العظمة {على قلوبهم أكنة} أي أغطية، كراهة {أن يفقهوه} أي يفهموا القرآن حق فهمه {وفي ءاذانهم وقراً} أي شيئاً ثقيلاً يمنع سماعهم السماع النافع بالقصور في إدراكهم

Tevhid bağlamında onların ahmaklığın en alt derekesinde olduklarını ortaya koyunca, anlayış sahiplerinin efendisine [Hz. Peygamber'e] yöneldi; nübüvvete işaret ederek ve {لا تفقهون} “anlamıyorsunuz” ifadesine atfederek, onların hâl dilini anlamadıkları gibi kâl (söz) dilini de anlamadıklarına dikkat çekip şöyle buyurdu: {وإذا قرأت القرءان} “Kur'an'ı okuduğun zaman” ki hiçbir vaiz ona yaklaşamaz, hiçbir anlatan ona denk olamaz ve o her şey için bir açıklamadır; {جعلنا} “koyduk” yani azametimizle; {بينك} “seninle” onların arasına. Fakat [Allah], bu zamiri, anlayacak şekilde dinlemekten yüz çevirdiklerine dikkat çeken bir nitelemeyle açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {وبين الذين لا يؤمنون} “ve inanmayanların arasına” yani kendilerinde bir iman yenilenmeyenlerin; {بالآخرة} “ahirete” yani imanın kutbu olan [ahirete]; {حجاباً} “bir perde” seninle onların arasını tamamen dolduran, bununla birlikte senin bulunduğun hakiki hâli hakkıyla idrak etmelerine karşı seni örten; {مستوراً *} “gizli tutulmuş” onlardan ve başkalarından [gizli], onu dilediğimiz kimseden başkası göremez; bu ise azamet açısından daha beliğ ve kelimenin geçerliliği/nüfuzu açısından daha hayret vericidir. {وجعلنا} “Ve kıldık/koyduk” yani azametimizle; {على قلوبهم أكنة} “kalplerinin üzerine kılıflar” yani örtüler, {أن يفقهوه} “onu anlamalarını” yani Kur'an'ı hakkıyla anlamalarını [istemedikleri için]; {وفي ءاذانهم وقراً} “kulaklarına da bir ağırlık” yani idraklerindeki yetersizlik sebebiyle faydalı bir işitmeyle duymalarını engelleyen ağır bir şey koyduk;

لا في بيانه، فرؤيتهم للنبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم حال التلاوة غير صحيحة كما أن سمعهم وإدراكهم لما يقرأه كذلك كما قال تعالى {ختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة} [البقرة: ٧] {وإذا ذكرت ربك} أي المحسن إليك وإليهم {في القرءان} حال كونه {وحده} مع الإعراض عن آلهتهم {ولوا} وحقق المعنى وصوره بما يزيد في بشاعته تنفيراً عنه فقال: {على أدبارهم نفوراً *} مصدر من غير اللفظ مؤكد لأنه محصّل لمعناه، أو جمع نافر كقاعد وقعود.

Kur'an'ın açıklamasında değil. Onların tilavet anında Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'i görmeleri sahih olmadığı gibi, onun okuduğunu işitmeleri ve idrak etmeleri de böyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة} [Bakara: 7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır.” {وإذا ذكرت ربك} “Ve Rabbini andığın zaman” yani sana ve onlara ihsanda bulunanı; {في القرءان} “Kur'an'da”; {وحده} “bir tek olarak” putlarından yüz çevirerek; {ولوا} “dönerler”. Allah anlamı pekiştirdi ve ondan nefret ettirmek için çirkinliğini artıracak şekilde tasvir ederek şöyle buyurdu: {على أدبارهم نفوراً *} “arkalarını dönüp kaçarak arkalarına dönerler.” [Nufûran], kendi lafzından olmayan tekit edici bir masdardır, çünkü onun anlamını gerçekleştirmektedir; ya da ‘kâid’ kelimesinin çoğulu ‘kuûd’ gibi, ‘nâfir’ kelimesinin çoğuludur.

ومادة «وقر» بجميع تقاليبها عشر تدور على الجمع كما مضى في آخر يوسف وأول الحجر، فالوقر - بالفتح: ثقل في الأذن أو ذهاب السمع كله - لأن ذلك يوجب اجتماعاً في النفس وسكوناً يحمل على الوقار الذي هو السكينة بفقد بعض ما كان يشعّب الفكر من السمع، ومن ذلك ذلك الوقر - بالكسر: الحمل مطلقاً أو الثقيل، أو لأن الحمل جامع لما فيه والأذن جمعت ما سدها، فكأنه جمع خرقها فصيرها صلداً كالصخرة الصماء لا ينفذ فيها شيء، ولذلك يسمى الطرش الصمم ونخلة موقرة، أي مستجمعة حملاً، واستوقرت الإبل: سمنت أي جمعت

“V-k-r” (وقر) kökü, on tasarrufunun/türevinin tamamıyla, Yûsuf suresinin sonunda ve Hicr suresinin başında geçtiği üzere ‘toplanma/bir araya gelme’ (cem‘) manası etrafında döner. Fetha ile el-vakr (الوَقْر): Kulakta ağırlık veya işitmenin tamamen gitmesidir; çünkü bu durum nefiste bir toparlanma ve sükûnet meydana getirir ki bu da düşünceyi dağıtan işitmenin bir kısmının kaybolmasıyla sükûnet demek olan vakara (ağırbaşlılığa) sevk eder. Kesre ile el-vikr (الوِقْر) de bundandır: Mutlak olarak yük veya ağır yüktür; yahut yük içindekileri toplayıcı olduğu ve kulak da kendisini tıkayan şeyi topladığı içindir; sanki kulağın deliğini toplamış ve onu içinden hiçbir şey geçmeyen sert, sağır bir kaya gibi kılmıştır. Bu sebeple sağırlığa samem (صمم) denilmiştir. ‘Nahletün mûkaratün’ (نخلة موقرة), yani meyveyi/yükü kendinde toplamış hurma ağacı demektir. ‘İstevkareti’l-ibil’ (استوقرت الإبل): Develer semirdi, yani topladı...

الشحم واللحم، ووقر كوعد: جلس - لاستجماع بعض أعضائه إلى بعض، والوقير: القطيع من الغنم أو صغارها أو خمسمائة منها أو عام، أو الغنم بكلبها وحمارها وراعيها كالقرة - لاستجماع بعضها إلى البعض، والوقري - محركة: راعي الوقير أو مقتني الشاء وصاحب الحمير وساكنو المصر، والقرة - كعدة: العيال والثقل والشيخ الكبير - لأن الكبر والثقل يثمران الوقار الناشىء عن استجماع النفس والعزم وترك الانتشار بالطيش، وما قبلهما واضح في الجمع، والموقر - كمعظم: المجرب العاقل قد حنكته الدهور - لأن ذلك يثمر استجماع العقل، ووقرت الرجل توقيراً: بجلته ورزنته، والدابة: سكنتها - فكان كأنه جمع إليها حمل ثقيل، والتيقور فيعول من الوقار تاءه مبدلة من واو، يقال: وقر في بيته يقر، أي جمع نفسه فيه لاجتماع همه، والموقر - كمجلس: الموضع السهل عند سفح الجبل - لعله شبه بالرجل الوقور المطمئن الساكن النفس، والحامل الذي يوطئه الحمل، والوقرة: وكتة - أي حفرة - تكون في الحافر والعين والحجر - لأن من شأن

...yağ ve eti [topladı]. ‘Va‘ade’ gibi ‘vakara’ (وقر): Oturdu demektir; zira bazı uzuvlarını diğerlerine toplamıştır. el-Vakîr (الوقير): Koyun sürüsü, koyunların yavruları, beş yüz koyun veya genel olarak koyun; yahut ‘el-kırra’ (القرة) gibi köpeği, eşeği ve çobanıyla birlikte koyun sürüsüdür; zira bir kısmı diğerine toplanmıştır. Harekeli olarak el-vakarî (الوَقَرِيّ): Vakîr çobanı, koyun sahibi, eşek sahibi ve şehir sakinleridir. ‘İde’ vezninde el-kırra (القِرَة): Çoluk çocuk, ağırlık ve yaşlı pirdir; çünkü yaşlılık ve ağırlık, nefsi ve azmi toplamaktan ve hafifmeşreplikle dağılmayı bırakmaktan doğan vakar neticesini verir. Bu ikisinden öncekiler de ‘toplanma’ (cem‘) manasında açıktır. ‘Muazzam’ vezninde el-müvekkar (المُوَقَّر): Tecrübeli, akıllı, zamanın olgunlaştırdığı kimsedir; çünkü bu durum aklın toparlanmasını sağlar. ‘Vakkartü’r-racüle tevkîran’ (وقرت الرجل توقيراً): Adama saygı gösterdim ve onu ağırbaşlı kıldım; ‘ed-dâbbete’: Bineği sakinleştirdim; sanki ona ağır bir yük toplanmış gibi oldu. et-Teykûr (التيقور), ‘vakar’ kökünden ‘fey‘ûl’ veznindedir; tâ harfi vâv harfinden dönüştürülmüştür. ‘Vakara fî beytihî yakıru’ (وقر في بيته يقر) denir; yani gayesi toplandığı için kendisini evde topladı. ‘Meclis’ vezninde el-mevkır (المَوْقِر): Dağın eteğindeki düz yerdir; belki de vakur, mutmain, nefsi sakin adama ve yükün bastırıp alçalttığı hamala benzetilmiştir. el-Vakra (الوَقْرَة): Tırnakta, gözde ve taşta oluşan küçük çukurcuk (vekte) demektir; çünkü...

الحفرة أن تجمع ما تودعه، ومنه توقير الشيء: أن تصير له وقرات، أي آثاراً، والوقر: الصدع في الساق وكالوكتة أو الهزمة تكون في العظم والحجر والعين، وأوقر الله الدابة: أصابها بوقرة، وفقير وقير، أي مكسور العظام أو الفقار، أو تشبيه بصغار الشاء أو اتباع، أو المعنى أن الدين أوقره، والوقير: النقرة العظيمة في الصخرة تمسك الماء - وهو واضح في الجمع.

...çukurun özelliği içine konulan şeyi toplamasıdır. Bir şeyi tevkir etmek (توقير الشيء) de bundandır; yani onda vakralar, yani izler/oyuklar meydana gelmesidir. el-Vakr (الوَقْر): Baldırdaki çatlak, kemikte, taşta ve gözde oluşan oyuk veya çöküntü gibidir. ‘Evkarallâhu’d-dâbbete’ (أوقر الله الدابة): Allah bineğe bir vakra (çatlak/yara) isabet ettirdi. ‘Fakîrun vakîrun’ (فقير وقير): Kemikleri veya omurgası kırılmış kimsedir; ya da küçük koyunlara benzetmedir yahut tekit için peş peşe getirmedir (itbâ‘); yahut anlamı borcun onu ağırlaştırmasıdır/çökertmesidir. el-Vakîr (الوقير): Kayada su tutan büyük oyuktur ki bu da ‘toplanma’ (cem‘) manasında gayet açıktır.

والروق: القرن - لشدة اجتماعه لصلابته واستدارته، ولأنه يجمع إقدام صاحبه وعزمه، والروق أيضاً: عزم الرجل وفعاله - لجمعهما أمره، والروق من الليل: طائفة - لاجتماع ساعاتها، والروق من البيت: رواقه، أي شقته التي دون الشقة العليا - لأنها تكمل جمعه لما يقصد منه من الستر، ورواق البيت - ككتاب وغراب. ما أطاف به، قال القزاز: وقيل: الرواق كالفسطاط يحمل على عمود واحد في وسطه، قال في القاموس: أو سقف في مقدم البيت وحاجب العين - ولعله شبه بالستر، ومن الليل: مقدمه وجانبه - شبه بجانب البيت، والروق من الشباب: أوله كالريق بالفتح، والريق ككيس، وأصله ريوق - لأنه ينبني عليه ما بعده ويجتمع إليه كأنه الأصل الذي يجمع

er-Ravk (الرَّوْق): Boynuzdur; sertliği ve yuvarlaklığı sebebiyle sıkıca toplanmış olmasından ve sahibinin atılganlığını ve azmini toplamasından dolayıdır. er-Ravk aynı zamanda: Kişinin azmi ve fiilleridir; zira onun işini bir araya toplarlar. Geceden er-ravk: Bir parçadır; saatlerinin toplanmasından dolayıdır. Evin revkı: Revakıdır, yani üst kısmın altındaki parçasıdır; çünkü örtünme maksadını toplamayı tamamlar. ‘Kitâb’ ve ‘gurâb’ vezninde ‘rivâku’l-beyt’ (رِوَاق / رُوَاق): Evi çevreleyen şeydir. el-Kazzâz şöyle demiştir: ‘Revakın, ortasında tek bir direk üzerinde taşınan çadır gibi olduğu da söylenmiştir.’ el-Kâmûs’ta şöyle denilmiştir: ‘Veya evin önündeki tavan ve göz kapağıdır; belki de örtüye benzetilmiştir.’ Geceden olunca: Önü ve yan tarafıdır; evin yan tarafına benzetilmiştir. Gençliğin revkı: Fetha ile ‘er-rayk’ (الرَّيْق) ve ‘keyyis’ vezninde ‘er-reyyık’ (الرَّيِّق) gibi, onun ilk/başlangıç vaktidir; aslı ‘reyvak’tır; çünkü kendisinden sonraki dönem onun üzerine bina edilir ve sanki bütün dalları toplayan...

جميع الفروع، والريق أيضاً أن يصيبك من المطر شيء يسير - كأنه أول المطر، والروقة: الشيء اليسير، وهي من ذلك، والروق أيضاً: العمر - لأنه الجامع للحال، وراقني الشيء: أعجبني - لأن الفكر يجمع الخواطر لأجله فلا يظهر له وجه ما صار به معجباً، ووصيف روقة - إذا أعجبك، وجارية روقة وغلمان روقة، جمع رائق، والروقة: الشيء الجميل جداً، والروق - بالفتح العجب والإعجاب بالشيء، ومن الخيل: الحسن الخلق يعجب الرائي، والجمال الرائق، والريق والروق والرواق: الستر - لأنه يجمع البصر والهم عما وراءه، وهو أيضاً موضع الصائد - لأنه يجمعه على ما يريد ويوصله إليه، والروق: الرواق ومقدم البيت والشجاع لا يطاق - لاجتماع همه لما يريد، والفسطاط والسيد - لجمع الفضائل، والصافي من الماء وغيره - لأن الصفاء أجدر باجتماع الأجزاء، والروق: الجماعة والحب الخالص ومصدر راق عليه، أي زاد عليه فضلاً - لأن الزيادة لا تكون إلا عن جمع، والروق: البدن من الشيء - لجمعه له، والحية - لتحويها أي تجمعها، وداهية ذات روقين، أي عظيمة مشبهة

...bütün asıl/kök gibidir. er-Rayk aynı zamanda: Yağmurdan sana az bir şeyin isabet etmesidir; sanki yağmurun ilk damlaları gibidir. er-Ravka (الرَّوْقَة): Az şeydir ve bu köktendir. er-Ravk aynı zamanda: Ömürdür; zira hâli toplayandır. ‘Râkaniye’ş-şey’u’ (راقني الشيء): Şey hoşuma gitti, beni hayran bıraktı; çünkü zihin onun için düşünceleri toplar da onun nasıl beğenilen bir şey hâline geldiğinin yönü belirsizleşir. ‘Vasîfün ravkatün’ (وصيف روقة): Hoşuna gittiğinde [hizmetçi için söylenir]; ‘câriyetün ravkatün’ (جارية روقة) ve ‘gılmânün ravkatün’ (غلمان روقة); ‘râik’ kelimesinin çoğuludur. er-Ravka: Çok güzel şeydir. Fetha ile er-ravk (الرَّوْق): Hayret ve bir şeyi beğenmektir. Atlardan olunca: Yaratılışı güzel olup göreni hayran bırakan ve saf güzelliktir. er-Rıyk, er-ravk ve er-rivâk: Örtüdür; zira bakışı ve dikkati arkasındakinden toplayıp alıkoyar. Aynı zamanda avcının yeridir (pusudur); çünkü onu istediği şey üzerinde toplar ve ona ulaştırır. er-Ravk: Revak, evin ön kısmı, istediği şey için gayretini topladığından dolayı karşı konulamaz cesur kimse, çadır ve faziletleri topladığı için efendi, su ve benzerinden saf olan şeydir; çünkü saflık cüzlerin toplanmasına daha uygundur. er-Ravk: Topluluk, halis sevgi ve ‘râka aleyhi’ fiilinin masdarıdır, yani faziletçe üstün geldi demektir; zira fazlalık ancak bir toplamadan/toplanmadan kaynaklanır. er-Ravk: Bir şeyin gövdesidir, onu topladığı için; çöreklenip toplandığı için yılandır. ‘Dâhiyetün zâtü ravkayn’ (داهية ذات روقين): İki boynuzlu boğaya benzetilmiş...

بالثور، ورمى بأرواقه على الدابة: ركبها، أي بجميع أعضائه، ورمى بأرواقه عنها: نزل، وألقى أرواقه: عدا فاشتد عدوه - كأنه خرج من جميع أعضائه - فعدا روحاً بلا بدن فصار أعظم من الطائر، أي غلبت روحه على بدنه، وألقى أوراقه: أقام بالمكان مطمئناً؛ قال في القاموس: كأنه ضد - انتهى.

...büyük felaket demektir. ‘Ramâ bi-ervâkıhî ale’d-dâbbe’ (رمى بأرواقه على الدابة): Bineğe bindi, yani bütün uzuvlarıyla; ‘ramâ bi-ervâkıhî anhâ’: Ondan indi. ‘Elkâ ervâkahû’ (ألقى أرواقه): Koştu ve koşusu hızlandı; sanki bütün uzuvlarından sıyrıldı da bedensiz bir ruh gibi koşup kuştan daha üstün oldu, yani ruhu bedenine galip geldi. ‘Elkâ ervâkahû’: Bir yerde mutmain olarak ikamet etti. el-Kâmûs’ta şöyle denilmiştir: ‘Sanki zıt anlamlıdır’ - [sözü] bitti.

والمفعول فيه في هذا محذوف، كأنه قال: في مكان كذا، ومن المعلوم أن بدنه إذا كان في مكان وهو حي فقد أقام به، وألقى عليك أرواقه، وهو أن تحبه شديداً، والمعنى أنه ألبسك بدنه فصارت روحك مديرة له فصرت إياه. وتعبير القزاز بقوله «وهو أن تحبه حتى تستهلك في حبه» يدل على ذلك، وألقت السحابة أرواقها، أي مطرها ووبلها أو مياهها الصافية - وذلك هو مجموع ما فيها، وأرواق الليل: أثناء ظلمته بأرواقه - إذا قام وثبت، وقيل: أرواقه: مقاديمه، وأسلبت العين

Bunda mef‘ûlün fîh (yer zarfı) hazfedilmiştir; sanki: ‘Şu mekânda’ demiş gibidir. Bilinmektedir ki bedeni diri olarak bir yerde bulunduğu zaman orada ikamet etmiş olur. ‘Elkâ aleyke ervâkahû’ (ألقى عليك أرواقه): Onu şiddetle sevmendir; anlamı, onun sana bedenini giydirmesi, ruhunun onu idare eder hâle gelmesi ve senin o olmandır. el-Kazzâz'ın ‘Onu sevgisinde yok oluncaya kadar sevmendir’ ifadesi buna delalet eder. ‘Elkati’s-sehâbetü ervâkahâ’ (ألقت السحابة أرواقها): Yağmurunu, sağanağını veya duru sularını [boşalttı], bu da içindekilerin toplamıdır. Gecenin ervâkı: Ervâkı ile karanlığının ortalarıdır; ayakta durup yerleştiği zaman [söylenir]; denildi ki ervâkı: İlk/ön kısımlarıdır. ‘Eslebeti’l-aynü’...

أرواقها: سالت دموعها، أي جميع ما فيها - كأن ذلك كناية عن اشتداد البكاء، وروق الفرس: الذي يمده الفارس من رمحه بين أذنيه - تشبيه له بقرن الثور، وذلك الفرس أروق، ومنه الروق - محركة، وهو طول الأسنان - تشبيهاً لها بالروق أي القرن - قال القزاز: وقيل: الروق: طول الأسنان وانثناءها إلى داخل الفم، وإشراف العليا على السفلى، والقوم روق - إذا كانوا كذلك، وهو يصلح لأن يكون تشبيهاً بما ذكر، ولأن يكون من الجمع من أجل الانثناء، ومنه أكل فلان روقه - إذا أسن فطال عمره حتى تتحات أسنانه - المشبهة بالقرن، والترويق: التصفية - وقد تقدم أن الشيء إذا خلص من الأغيار كانت أجزاؤه أشد تلاصقاً، والترويق: أن يبيع سلعة ويشتري أجود منها - مشبهة بالتصفية، والراووق: المصفاة يروق بها الشراب بلا عصر والكأس بعينها، والباطية وناجود الشراب الذي يروق به - لأنها تجمع الشراب.

...ervâkahâ (أسلبت العين أرواقها): Gözyaşları, yani içindekilerin tamamı aktı; sanki bu, ağlamanın şiddetlenmesinden kinayedir. Atın revkı: Süvarinin mızrağını atın iki kulağı arasından uzatmasıdır; boğanın boynuzuna benzetilmiştir; böyle ata ‘ervak’ (أروق) denir. Harekeli olarak er-ravak (الرَّوَق) da bundandır: Dişlerin uzunluğudur; revka yani boynuza benzetildiği içindir. el-Kazzâz şöyle demiştir: ‘er-Ravak'ın dişlerin uzunluğu, ağzın içine doğru kıvrılması ve üst dişlerin alt dişlerin üzerine sarkması olduğu da söylenmiştir.’ Topluluk böyle olduğunda ‘el-kavmü ravkun’ (القوم روق) denir; bu hem zikredilene benzetme olmaya hem de kıvrılma sebebiyle toplanma (cem‘) manasından olmaya elverişlidir. ‘Ekele fulânün ravkahû’ (أكل فلان روقه) sözü de bundandır; yani yaşlanıp boynuza benzetilen dişleri dökülünceye kadar ömrü uzadığında söylenir. et-Tervîk (الترويق): Tasfiye etmek/süzmektir; daha önce geçmişti ki bir şey yabancı unsurlardan arındığında parçaları birbirine daha sıkı bağlanır. et-Tervîk: Bir malı satıp ondan daha kalitelisini satın almaktır; tasfiyeye benzetilmiştir. er-Râvûk (الراووق): İçkinin sıkılmadan süzüldüğü süzgeçtir; kadehin kendisi, büyük çanak ve kendisiyle içkinin süzüldüğü kaptır; çünkü içkiyi toplar.

والقرو: القصد والتتبع كالاقتراء والاستقراء والطعن

el-Karv (القَرْو): el-İktirâ (الاقتراء), el-istikrâ (الاستقراء) ve mızrakla saplama gibi kastetmek ve peşine düşüp araştırmaktır...

وهو واضح في الجمع، والقرو: حوض طويل ترده الإبل، وعبارة القزاز: شبه حوض ممدود مستطيل إلى جنب الحوض، يفرغ منه في الحوض الأعظم، ترده الإبل والغنم، وكذا إن كان من خشب. والقرو: الأرض لا تكاد تقطع - كأنها حمت اجتماع أجزائها عن أن يفرقها أحد، والقرو: مسيل المعصرة ومثعبها - لاجتماع ما يسيل فيه، وأسفل النخلة ينقر فينتبذ فيه أو يتخذ منه المركن والإجانة للشرب، وقدح أو إناء صغير، وميلغة الكلب، وحق عليه طبق، ومنقع الماء، والعرب تقول: أصبحت الأرض قرواً واحداً - إذا كثر الخصب والمطر، وكل ذلك واضح في الجمع، وأن يعظم جلد البيضتين لريح أو ماء، أو نزول الأمعاء كالقروة، وذلك إما لشبههما بالقدح أو لجمعهما ما أوجب كبرهما، وقرّى كفعلى: ماء بالبادية - لجمعه الناس، والقرى: القرع يؤكل - لأنه صالح لأن يجعل إناء، والقرا: الظهر - لجمعه الأعضاء، وناقة قرواء: طويلة السنام، والمقروري: الطويل الظهر، وأقرى: اشتكى - إما أن يكون من شكاية القرا، وإما أن يكون للسلب، أي أزال اجتماع همه وعزمه، والقرواء:

...ve bu da ‘toplanma’ (cem‘) manasında açıktır. el-Karv: Develerin geldiği uzun havuzdur; el-Kazzâz'ın ifadesiyle: Havuzun yanındaki uzunlamasına uzanan havuz benzeri yerdir; ondan büyük havuza boşaltılır, oraya deve ve koyunlar gelir; ahşaptan olsa da böyledir. el-Karv: Neredeyse aşılamayan arazidir; sanki parçalarının bir aradalığını birinin ayırmasına karşı korumuştur. el-Karv: Şırahanenin akıntısı ve oluğudur; içine akan şeyin toplanmasından ötürüdür. Hurma ağacının alt kısmı oyulup içinde nebiz yapılır veya ondan içmek için leğen ve tekne yapılır; kadeh veya küçük kap, köpeğin su yaladığı kap, üzerinde kapağı olan kutu ve suyun toplandığı yerdir. Araplar: ‘Bolluk ve yağmur çoğaldığında yeryüzü tek bir karv hâline geldi’ derler. Bütün bunlar ‘toplanma’ (cem‘) manasında açıktır. Gaz, su veya bağırsak fıtığı sebebiyle hayaların derisinin büyümesidir; el-karve (القروة) gibidir; bu da ya kadehe benzemelerinden ya da büyümelerine sebep olan şeyi toplamalarındandır. ‘Fa‘lâ’ vezninde Karrâ (قَرَّى): Çölde bir sudur, insanları topladığı için. el-Kurâ (القُرَى): Yenilen kabaktır; kap yapılmaya elverişli olduğu için. el-Karâ (القَرَا): Sırt/omurgadır; uzuvları topladığı için. ‘Nâkatün karvâ’ (ناقة قرواء): Uzun hörgüçlü deve; ‘el-mukravrî’ (المقروري): Sırtı uzun olan; ‘akrâ’ (أقرى): Şikâyet etti; ya sırttan şikâyet etmektir ya da giderme (selb) anlamındadır, yani gayretinin ve azminin toparlanmışlığını giderdi demektir. el-Karvâ (القرواء):

العادة - لجمعها أهلها، والدبر - لجمعها ما فيها، وأقرى: طلب القرى، ولزم القرى، وأقرى الجل على الفرس: ألزمه، والمقاري: رؤوس الإكام - لأنها تجمع، وتركتهم قرواً واحداً على طريقة واحدّة - أي مجتمعين وشاة مقروة: جعل رأسها في خشبة لئلا ترضع نفسها - أي جمع فكاها، وقروة الرأس: طرفه، وعبارة القزاز: وقروان الرأس وقروة الرأس: أعلاه - كأنه مجتمع أمره لأنه موضع المفكرة، وقروة الأنف: طرفه - لأنه آخر جامع لجماله، واستقرى الدمل: صارت فيه المدة - أي اجتمعت، والقيروان: معظم العسكر ومعظم القافلة - وسيأتي إن شاء الله تعالى بقية المادة في

Âdettir; ehlini topladığı için; makattır; içindekileri topladığı için. ‘Akrâ’: Misafir ağırlanmayı istedi veya köye/yerleşime bağlandı. ‘Akrâ’l-cille ale’l-feras’: Çulu atın üzerine bağlayıp sabitledi. el-Makârî (المقاري): Tepelerin başlarıdır; çünkü toplarlar. ‘Onları tek bir yol üzere tek bir karv olarak bıraktım’, yani toplanmış halde. ‘Şâtün makruvve’ (شاة مقروة): Kendi kendini emmesin diye başı bir tahtaya bağlanan koyundur; yani iki çenesi toplanmıştır. ‘Karvetü’r-re’s’: Başın ucudur; el-Kazzâz'ın ifadesiyle: Başın karvânı ve başın karvesi: Başın en üstüdür; sanki işinin toplandığı yerdir çünkü düşünce yeridir. ‘Karvetü’l-enf’: Burnun ucudur; zira güzelliğini toplayan son kısımdır. ‘İstakradi’d-dümmel’ (استقرى الدمل): Çıbanda irin oluştu, yani [irin] toplandı. el-Kayravân (القيروان): Ordunun ve kafilenin büyük çoğunluğudur. İnşâallahu Teâlâ bu kökün geri kalanı...

{بورقكم هذه} في [الكهف: ١٩] .

[Kehf: 19]'daki {بورقكم هذه} “şu gümüş paranızla” [ayetinde] gelecektir.

ولما كانوا ربما ادعوا السمع والفهم فشككوا بعض من لم يرسخ إيمانه -، أتبعه تعالى ما يؤكد ما مضى ويثبت السامعين فيه فقال تعالى على طريقة الجواب مهدداً ودالاً على أن مداركهم معروفة: {نحن أعلم} أي من كل عالم {بما يستمعون} أي يبالغون في الإصغاء والميل لقصد السمع {به} من الآذان والقلوب، أو بسببه

Onlar bazen işittiklerini ve anladıklarını iddia edip imanı kökleşmemiş bazı kimseleri şüpheye düşürdükleri için, Allah Teâlâ geçmiş olanı pekiştiren ve dinleyenleri onda sebat ettiren hususu peşinden getirdi; tehdit ederek ve algılarının bilindiğine delalet eder bir cevap üslubuyla şöyle buyurdu: {نحن أعلم} “Biz en iyi bileniz” yani her bilenden daha iyi; {بما يستمعون} “ne ile dinlediklerini” yani işitme kastıyla kulak kesilip meyletmede neye sarıldıklarını; {به} “onunla” kulaklardan ve kalplerden; yahut onun sebebiyle...

من إرادة الوقوع على سقطة يجعلونها موضع تكذيبهم واستهزائهم {إذ} أي حين {يستمعون} أي يصغون بجهدهم، وبين بعدهم المعنوي بقوله تعالى: {إليك وإذ} أي وحين {هم} ذوو {نجوى} أي يتناجون بأن يرفع كل منهم سره على صاحبه بعد إعراضهم عن الاستماع: ثم ذكر ظرف النجوى فقال تعالى: {إذ يقول} مبرزاً لضميرهم بالوصف الدال على حملهم على ما تناجوا به، وهم {الظالمون} ومقولهم: {إن تتبعون} أي أيها التابعون له بغاية جهدكم {إلا رجلاً مسحوراً *} مختلط العقل، فامتطوا في هذا الوصف ذروة الظلم، وسيأتي في آخر السورة سر استعمال اسم المفعول موضع اسم الفاعل؛ ثم وصل بذلك الدليل على نسبته سبحانه لهم إلى الجهل الذي كان نتيجة قولهم هذا فقال تعالى: {انظر} ولما كان أمرهم بما يزيد العجب منه وتتوفر الدواعي على السؤال عنه قال تعالى: {كيف ضربوا} أي هؤلاء الضلال {لك الأمثال} التي هي أبعد شيء عن صفتك من قولهم: ساحر وشاعر ومجنون ونحوه {فضلوا} عن الحق في جميع ذلك {فلا} أي فتسبب عن ضلالهم أنهم لا {يستطيعون سبيلاً *} أي يسلكون فيه، إلى إصابة المحن

...yalanlama ve alaylarına konu kılacakları bir kusur bulma arzusundan ötürü [dinlediklerini]. {إذ} “O vakit ki” yani o zaman; {يستمعون} “kulak verirler” yani bütün güçleriyle kulak kesilirler; Allah Teâlâ onların manevi uzaklıklarını şöyle belirterek buyurdu: {إليك وإذ} “sana ve o vakit ki” yani o zaman; {هم} “onlar”; {نجوى} “fısıldaşmaktadırlar” yani dinlemekten yüz çevirdikten sonra her birinin sırrını arkadaşına açarak gizlice konuşmaktadırlar. Sonra gizli konuşmanın vaktini zikrederek şöyle buyurdu: {إذ يقول} “o vakit derler ki”, onları fısıldaştıkları şeye sevk eden vasfı göstererek onların zamirini açıkça ortaya koydu ki onlar: {الظالمون} “o zalimler”; dedikleri söz ise şudur: {إن تتبعون} “Siz uymuyorsunuz” yani ey bütün gücüyle ona tabi olanlar; {إلا رجلاً مسحوراً *} “büyülenmiş bir adamdan başkasına” aklı karışmış [bir adamdan başkasına]. Böylece bu nitelemede zulmün zirvesine tırmandılar; sûrenin sonunda ism-i mef‘ûlün ism-i fâil yerine kullanılmasının sırrı gelecektir. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ'nın, bu sözlerinin neticesi olan cehaleti onlara nispet etmesinin delilini buna bağlayarak şöyle buyurdu: {انظر} “Bak!” Onların durumu hayreti artıran ve hakkında soru sorma sebeplerini çoğaltan bir durum olunca Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كيف ضربوا} “nasıl getirdiler” yani şu sapkınlar; {لك الأمثال} “sana misalleri/benzetmeleri” senin sıfatından en uzak olan; büyücü, şair, mecnun ve benzeri sözleriyle; {فضلوا} “böylece saptılar” bütün bunlarda haktan; {فلا} “artık... bulamazlar” yani sapıklıklarının neticesi olarak; {يستطيعون سبيلاً *} “hiçbir yol bulamazlar” yani içine girecekleri, doğruyu tutturmaya...

في مثل، أو إحكام الأمر في عمل، وهذا بعد أن نهاهم الله بقوله تعالى {فلا تضربوا لله الأمثال إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون} [النحل: ٧٤] فكأن هذا أول دليل على ما وصفناهم به من عدم الفهم والسمع فضلاً عن أن يكون لهم إلى مقاومة هذا القرآن - الذي يدعون أنه قول البشر - سبيل أو يغبروا في وجهه بشبهة فضلاً عن دليل.

...bir temsilde isabet etmeye veya bir işte meseleyi sağlam tutmaya [bir yol bulamazlar]. Bu, Allah'ın {فلا تضربوا لله الأمثال إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون} [Nahl: 74] “Allah'a benzerler koşmayın/misaller getirmeyin; şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyruğuyla onları nehyetmesinden sonradır. Sanki bu, -insan sözü olduğunu iddia ettikleri- bu Kur'an'a karşı koymaya veya delil bir yana bir şüpheyle bile onun karşısına toz kondurmaya bir yolları olması şöyle dursun, onları nitelediğimiz anlayış ve işitme yoksunluğunun ilk delilidir.

ولما جرت عادة القرآن بإثبات التوحيد والنبوة والمعاد، وقدم الدلالة على الأولين، وختم بإثبات جهلهم في النبوة مع ظهورها، أتبع ذلك أمراً جلياً في ضلالهم عن السبيل في أمر المعاد وقرره غاية التقرير، وحرره أتم تحرير، فقال تعالى معجباً منهم: {وقالوا} أي المشركون المنكرون للتوحيد والنبوة والبعث مع اعترافهم بأنا ابتدأنا خلقهم ومشاهدتهم في كل وقت أنا نحيي الأرض بعد موتها: {أإذا} استفهاماً إنكارياً كأنهم على ثقة من عدم ما ينكرونه، والعامل في {إذا} فعل من لفظ {مبعوثون} لا هو. فإن ما بعد {إن} لا يعمل فيما قبلها. فالمعنى: أنبعث إذا {كنا} أي بجملة أجسامنا كوناً لازماً {عظاماً ورفاتاً} أي حطاماً مكسراً مفتتاً وغباراً {إنا لمبعوثون} حال كوننا مخلوقين {خلقاً جديداً *} فكأنه قيل: فماذا يقال لهم في الجواب؟ فقيل: {قل} لهم: لا تكونوا رفاتاً، بل {كونوا}

Kur'an'ın âdeti tevhid, nübüvvet ve meâdı (ahireti) ispat etmek şeklinde cereyan ettiğinden, ilk ikisine dair delili öne alıp açık olmasına rağmen onların nübüvvet konusundaki cehaletlerini ispatla bitirince, bunun peşinden meâd meselesinde doğru yoldan sapmalarına dair apaçık bir hususu getirdi; onu en üst seviyede ortaya koydu ve en mükemmel şekilde tahrir etti. Allah Teâlâ onlara hayret ifade ederek şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki:” yani yaratılışlarını Bizim başlattığımızı itiraf etmelerine ve her an yeri ölümünden sonra dirilttiğimizi müşahede etmelerine rağmen tevhidi, nübüvveti ve dirilişi inkâr eden müşrikler: {أإذا} “Biz... olduğumuz zaman mı?” inkârî bir soru olarak, sanki inkâr ettikleri şeyin gerçekleşmeyeceğinden eminmiş gibi; {إذا} zarfının âmili {مبعوثون} lafzından türeyen bir fiildir, bizzat kendisi değildir; zira {إن} edatından sonrası öncesinde amel etmez. Anlam şudur: Biz olduğumuz zaman mı diriltileceğiz? {كنا} “olduğumuz [zaman]” yani bedenlerimizin bütünüyle kaçınılmaz bir oluşla; {عظاماً ورفاتاً} “kemik ve ufalanmış kırıntı” yani kırılmış, parçalanmış döküntü ve toz toprak [olduğumuz zaman]; {إنا لمبعوثون} “biz gerçekten diriltilecek miyiz?”; {خلقاً جديداً *} “yeni bir yaratılışla yaratılmış olarak?” Sanki şöyle denildi: ‘Onlara cevap olarak ne denilsin?’ Bunun üzerine şöyle buyuruldu: {قل} “De ki” onlara: Ufalanmış toprak olmayın, bilakis; {كونوا} “olun”

تراباً، بل كونوا أصلب التراب {حجارة} أي هي في غاية اليبس {أو حديداً *} زاد على يبس الحجارة شدة اتصال الأجزاء {أو خلقاً} غيرهما {مما يكبر} أي يعظم عظمة كبيرة {في صدوركم} عن قبول الحياة ولو أنه الموت، حتى تعلموا حال الإعادة، كيف يكون حالكم في الإجابة إلى ما يريد؟ فإن الكل أصله التراب، فالذي فضل طينكم - الذي خلقتم منه على سائر الطين بالنمو ثم بالحياة ثم بالنطق وفضل بعض الناطقين على بعض بمواهب لا تحصى - قادر أن ينقل تلك الفضيلة إلى الطين الذي نقله طوراً بعد طور إلى أن جعله حجراً أو حديداً {فسيقولون} تمادياً في الاستهزاء: {من يعيدنا} إذا كنا كذلك {قل الذي فطركم} أي ابتدأ خلقكم {أول مرة} ولم تكونوا شيئاً يعيدكم بالقدرة التي ابتدأكم بها، فكما لم تعجز تلك القدرة عن البداءة فهي لا تعجز عن الإعادة {فسينغضون} أي مصوبين بوعد لا خلف فيه مشيرين {إليك رؤوسهم} أي يحركونها من شدة التعجب والاستهزاء كأنهم في شدة جهلهم على غاية البصيرة من العلم بما يقولون؛ والنغض والإنغاض: تحريك بارتفاع وانخفاض

...toprak [olun], hatta toprağın en serti olan: {حجارة} “taş” yani son derece kuru olan [taş]; {أو حديداً *} “yahut demir” taşın sertliğine ek olarak parçaları birbirine sımsıkı bağlı olan; {أو خلقاً} “yahut bir yaratık” bu ikisinden başka; {مما يكبر} “büyüyen” yani pek büyük görünen; {في صدوركم} “göğüslerinizde” hayatı kabul etmekten uzak görünen, velev ki ölüm olsun; ta ki yeniden yaratılmanın durumunu, O'nun dilediğine icabet etmede durumunuzun nasıl olacağını bilesiniz. Zira hepsinin aslı topraktır; kendisinden yaratıldığınız toprağınızı büyüme, sonra hayat, sonra konuşma ile diğer topraklara üstün kılan ve konuşanların bir kısmını diğerine sayısız bağışlarla üstün kılan Allah, o üstünlüğü evreden evreye geçirerek taş veya demir kıldığı toprağa nakletmeye de kâdirdir. {فسيقولون} “Bunun üzerine diyecekler ki:” alayda ileri giderek; {من يعيدنا} “Bizi kim geri döndürecek?” biz böyle olduğumuzda; {قل الذي فطركم} “De ki: Sizi yaratan” yani yaratılışınızı başlatan; {أول مرة} “ilk defa” ve siz hiçbir şey değilken; sizi kendisiyle başlattığı o kudretle geri döndürecektir. Nasıl ki o kudret ilk yaratmada aciz kalmadıysa, yeniden yaratmada da aciz kalmaz. {فسينغضون} “Bunun üzerine sallayacaklar” yani cayması olmayan bir vaatle başlarını eğip işaret ederek; {إليك رؤوسهم} “sana başlarını” yani aşırı hayret ve alaydan ötürü başlarını sallayacaklar; sanki aşırı cehaletlerine rağmen söyledikleri şeyin bilgisine dair tam bir basiret üzerindelermiş gibi. en-Nagd (النغض) ve el-inğâd (الإنغاض): Başın yukarı aşağı hareket ettirilmesidir.

{ويقولون} استهزاء: {متى هو} ثم وصل به قوله تعالى: {قل} قول مقتصد غير ممتعض بحالهم ولا ضيق بقولهم: {عسى أن يكون} أي كوناً لا انفكاك عنه {قريباً *} مطرقاً إليه الاحتمال لإمكانه غير جازم، ثم استأنف جازماً بقوله: {يوم} أي يكون ذلك يوم {يدعوكم} أي يناديكم المنادي من قبله بالنفخة أو بغيرها كأن يقول: يا أهل القبور! قوموا إلى الجزاء - أو نحو ذلك {فتستجيبون} أي توافقون الداعي فتفعلون ما أراد بدعائه وتطلبون إجابته وتوجدونها، أو استعار الدعاء والاستجابة للبعث والانبعاث تنبيهاً على سرعتهما وتيسر أمرهما، أو أن القصد بهما الإحضار للحساب {بحمده} أي بإحاطته سبحانه بكل شيء قدرة وعلماً من غير تخلف أصلاً، بل لغاية الإذعان كما يرشد إليه صيغة استفعل، وأنتم مع سرعة الإجابة تحمدون الله تعالى، أي تثبتون له صفة الكمال {وتظنون} مع استجابتكم وطول لبثكم {إن} أي ما {لبثتم} ميتين {إلا قليلاً *} لشدة ما ترون من [الأهوال التي أحاطت بكم

{ويقولون} “Ve derler ki:” alay ederek; {متى هو} “O ne zaman?” Sonra buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu bağladı: {قل} “De ki:” durumlarına öfkelenmeyen ve sözlerinden ötürü daralmayan ölçülü bir kimsenin sözüyle; {عسى أن يكون} “Umulur ki olması” yani kendisinden ayrılma olmayan bir oluşla; {قريباً *} “yakındır” kesin hüküm vermeyerek imkânından ötürü ihtimale kapı aralayarak. Sonra kesin bir ifadeyle söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {يوم} “O gün” yani bu durum şu günde olur; {يدعوكم} “sizi çağıracağı [gün]” yani O'nun katından bir çağırıcı Sûr'a üfürmekle veya başka bir şeyle size: ‘Ey kabir ehli! Cezaya/hesaba kalkın!’ yahut benzeri şekilde sesleneceği gün; {فتستجيبون} “siz de hemen icabet edersiniz” yani çağırana uyarsınız, onun çağrısıyla istediği şeyi yaparsınız, ona icabet etmeyi arzulayıp bunu gerçekleştirirsiniz; yahut çağrı ve icabeti, süratlerine ve işlerinin kolaylığına dikkat çekmek üzere diriltilme ve dirilme için istiare kılmıştır; yahut bunlarla maksat hesaba hazır edilmektir; {بحمده} “O'na hamdederek” yani Sübhânehu'nun hiçbir şekilde aksama olmaksızın kudret ve ilimle her şeyi kuşatmasıyla, bilakis ‘istef‘ale’ sîgasının işaret ettiği üzere tam bir boyun eğişle; ve siz süratle icabet etmekle birlikte Allah Teâlâ'ya hamdedersiniz, yani O'na kemal sıfatını nispet edersiniz; {وتظنون} “ve sanırsınız” icabetinizle ve [kabirde] uzun süre kalışınızla birlikte; {إن} yani; {لبثتم} ölü olarak kaldığınız sürenin; {إلا قليلاً *} “ancak pek az olduğunu” sizi kuşatan korkunç hallerin şiddetinden ötürü...

والتي تستقبلكم، أو جهلاً منكم بحقائق الأمور كما هي حالكم اليوم كما ترون من - جدة خلقكم وعدم تغيره.

...ve sizi karşılayacak olan [korkunç hallerin şiddetinden ötürü], yahut yaratılışınızın yeniliğinde ve değişmeyişinde gördüğünüz gibi bugün de halinizin olduğu üzere işlerin hakikatlerine dair cehaletinizden ötürü [böyle sanırsınız].

ولما أمره سبحانه بإبلاغهم هذا الكلام، وفيه من التهكم بهم والتبكيت لهم والاستخفاف بعقولهم ما لا يعلم مقداره إلا مثلهم من البلغاء والعرب العرباء، وكان لكونه كلام العليم بالعواقب، الخبير بما تجن الضمائر - ربما استن به المؤمنون فخاطبوهم بنحوه من عند أنفسهم، نهاهم عن ذلك لئلا يقولوا ما يهيج شراً أو تثير ضراً، فقال تعالى: {وقل} أي قل لهم ذلك من الحكمة والموعظة الحسنة، وقل {لعبادي} أي الذين هم أهل للإضافة إليّ، واعظاً لهم لئلا يتجاوزوا الحد من شدة غيظهم من المشركين، إن تقل لهم ذلك {يقولوا} الموعظة والحكمة والمجادلة {التي هي أحسن} لأكون معهم لأني مع الذين اتقوا والذين هم محسنون؛ ثم علل ذلك بقوله تعالى: {إن الشيطان} أي البعيد من الرحمة، المحترق باللعنة {ينزغ بينهم} أي يفسد ويغري ويوسوس، وأصل النزغ الطعن، وهم غير معصومين، فيوشك أن

Sübhânehu, bu sözü onlara tebliğ etmesini emredip bunda da fasih kimseler ve safkan Araplar gibi olanlardan başkasının miktarını takdir edemeyeceği derecede alay, susturma ve akıllarını hafife alma bulunması ve akıbetleri bilen, sinelerin gizlediklerinden haberdar olanın kelamı olması sebebiyle -müminlerin buna uyarak kendi taraflarından onlara benzer şekilde hitap etmeleri ihtimaline binaen- kötülüğü körükleyecek veya zararı alevlendirecek bir söz söylemesinler diye onları bundan nehyetti. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقل} “Ve de ki” yani onlara hikmet ve güzel öğütten ibaret olan bunu söyle ve de ki; {لعبادي} “kullarıma” yani Bana izafe edilmeye ehil olanlara, müşriklere olan aşırı öfkelerinden ötürü haddi aşmasınlar diye onlara öğüt vererek; eğer onlara bunu söylersen; {يقولوا} “söylesinler” öğüdü, hikmeti ve tartışmayı; {التي هي أحسن} “en güzel olanı” ta ki Ben onlarla beraber olayım, çünkü Ben sakınanlarla ve ihsan sahipleriyle beraberim. Sonra bunu Allah Teâlâ şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الشيطان} “Şüphesiz şeytan” yani rahmetten uzak, lanetle yanmış olan; {ينزغ بينهم} “aralarını bozar” yani ifsat eder, kışkırtır ve vesvese verir; ‘nezg’in aslı dürtmek/batırmaktır; onlar ise masum değillerdir, dolayısıyla neredeyse...

يأتوا بما لا يناسب الحال أو الوقت بأن يذكروا مساوىء غيرهم أو محاسن أنفسهم فيوقع في شر؛ ثم علل هذه العلة بقوله تعالى: {إن الشيطان كان} أي في قديم الزمان وأصل الطبع كوناً هو مجبول عليه {للإنسان عدواً} أي بليغ العداوة {مبيناً *} ثم فسر «التي هي أحسن» مما علمهم ربهم من النصفة بقوله تعالى: {ربكم أعلم بكم} ثم استأنف فقال تعالى: {إن يشأ} رحمتكم {يرحمكم} بأن ييسر لكم أفعال الخير {أو إن يشأ} عذابكم {يعذبكم} بأن ييسركم لأفعال الشر، فإذا قالوا لهم ذلك كانوا جديرين بأن يعرضوا - أو من أراد الله منهم - أفعالهم على ما يعلمونه من الخير والشر فينظروا أيهما أقرب إليها، وربما ردهم ذلك من أنفسهم عن الفساد، لحسم مادة العناد، ويجوز - وهو - عندي أحسن - أن تكون الآية استئنافاً واقعاً موقع التعليل للأمر بقول الأحسن، أي {ربكم} أيها العباد {أعلم بكم} وبما يؤول أمركم إليه من سعادة وشقاوة {إن يشأ يرحمكم} بهدايتكم {أو إن يشأ يعذبكم} بإضلالكم، فلا تحتقروا أيها المؤمنون المشركين فتقطعوا بأنهم من أهل النار فتعيروهم بذلك، فإنه يجر إلى الإحن وحر الصدور وغيظ القلوب بلا فائدة، لأن الخاتمة

...başkalarının kötülüklerini veya kendilerinin iyiliklerini zikretmek suretiyle hâle ya da vakte uymayan bir söz getirecekler de bu da bir şerre yol açacaktır. Sonra bu illeti Allah Teâlâ şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الشيطان كان} “Şüphesiz şeytan... olmuştur” yani eski zamandan beri ve yaratılışının aslında, fıtratında var olan bir oluşla; {للإنسان عدواً} “insan için bir düşman” yani düşmanlığı pek ileri düzeyde; {مبيناً *} “apaçık”. Sonra Rablerinin onlara öğrettiği hakkaniyet/insaf kabilinden olan ‘en güzel sözü’ Allah Teâlâ şu buyruğuyla tefsir etti: {ربكم أعلم بكم} “Rabbiniz sizi en iyi bilendir”. Sonra yeni bir söze başlayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن يشأ} “Eğer dilerse” size merhamet etmeyi; {يرحمكم} “size merhamet eder” hayır fiillerini size kolaylaştırmak suretiyle; {أو إن يشأ} “yahut dilerse” size azap etmeyi; {يعذبكم} “size azap eder” sizi şer fiillerine yöneltip kolaylaştırmak suretiyle. Onlara bunu söylediklerinde, onlar -veya onlardan Allah'ın dilediği kimseler- fiillerini hayır ve şerden bildikleri şeylere arz etmeye ve hangisine daha yakın olduklarına bakmaya layık olurlar; bu da belki inat maddesini kesmek için kendiliklerinden onları fesattan vazgeçirir. Ayetin, en güzel sözü söyleme emrinin gerekçesi makamında yer alan müstakil bir başlangıç (isti'nâf) olması da caizdir -ve bana göre daha güzeldir-; yani: {ربكم} “Rabbiniz” ey kullar; {أعلم بكم} “sizi” ve işinizin mutluluk veya bedbahtlıktan varacağı akıbeti “en iyi bilendir”; {إن يشأ يرحمكم} sizi hidayete erdirmekle “size merhamet eder”; {أو إن يشأ يعذبكم} sizi saptırmakla “size azap eder”. Dolayısıyla ey müminler, müşrikleri hakir görüp onların kesin olarak cehennemlik olduğuna hükmetmeyin ve onları bununla ayıplamayın; zira bu, hiçbir fayda sağlamaksızın kinlere, göğüslerin yanmasına ve kalplerin öfkesine yol açar. Çünkü son nefes/akıbet...

مجهولة، ولا تتجاوزوا فيهم ما آمركم به من قول وفعل فإنه الأحسن؛ ثم رقى الخطاب إلى أعلى الخلق ورأس أهل الشرع ليكون من دونه أولى بالمعنيّ منه فقال تعالى: {وما} أي فما أرسلناك إلا للدعاء بمثل ذلك على حسب ما نأمرك به، وما {أرسلناك} أي مع ما لنا من العظمة الغنية عن كل شيء {عليهم وكيلاً *} أي حفيظاً وكفيلاً لغيرهم على ما يرضي الله، وإنما أرسلناك بشيراً ونذيراً فدارهم وأمر أصحابك بمداراتهم.

...bilinmemektedir; onlar hakkında size emrettiğim söz ve fiili aşmayın, çünkü en güzeli odur. Sonra onun altındakilerin bundan kastedilen manaya daha evla olması için hitabı yaratılmışların en yücesine ve şeriat ehlinin reisine yükselterek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وما} “Ve [başka bir şey için] değil” yani Biz seni sana emrettiğimiz üzere ancak bunun benzerine davet etmen için gönderdik; ve {أرسلناك} “seni göndermedik” yani her şeyden müstağni olan azametimizle birlikte; {عليهم وكيلاً *} “onların üzerine bir vekil olarak” yani Allah'ı razı edecek şey hususunda başkaları için bir koruyucu ve kefil olarak [göndermedik]; Biz seni ancak bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. Dolayısıyla onları idare et (müdârâ eyle) ve ashabına da onları idare etmelerini emret.

ولما أمرهم بأن ينسبوا الأعلمية بهم إليه سبحانه، أخبر بما هو أعم من ذلك فقال تعالى عاطفاً على {ربكم} إعلاماً بأن علمه ليس مقصوراً عليهم، بل هو محيط، قاصراً الخطاب على أعلم الخلق به سبحانه إشارة إلى أنه لا يعلم هذا حق علمه غيره: {وربك} أي المحسن إليك بأن جعلك أكمل الخلق {أعلم} أي من كل عالم {بمن في السماوات} أي كلها {والأرض} منهم ومن غيرهم، بأحوالهم ومقاديرهم وآجالهم وما يستأهل كل واحد منهم، لأنه هو الذي خلقهم وفاوت بينهم في أخلاقهم وهيئاتهم فكيف يستبعدون أن يكون يتيم أبي طالب - على ما كانوا يقولون - نبياً، وأن يكون أصحابه العراة الجياع أفضل منهم.

Onlara en iyi bilici olmayı Sübhânehu'ya nispet etmelerini emredince, bundan daha genel olanı haber verip {ربكم} “Rabbiniz” kelimesine atfederek ilminin sadece onlarla sınırlı olmadığını, bilakis kuşatıcı olduğunu bildirmek ve bunu O'ndan başkasının hakkıyla bilemeyeceğine işaret etmek üzere hitabı yaratılmışların Sübhânehu'yu en iyi bilenine has kılarak şöyle buyurdu: {وربك} “Ve senin Rabbin” yani seni yaratılmışların en mükemmeli kılarak sana ihsanda bulunan [Rabbin]; {أعلم} “en iyi bilendir” yani her bilenden daha iyi; {بمن في السماوات} “göklerdeki kimseleri” yani onların tamamındakileri; {والأرض} “ve yerdekileri” onlardan ve başkalarından olanları; onların hallerini, miktarlarını, ecellerini ve her birinin neye layık olduğunu [en iyi bilendir]. Çünkü onları yaratan ve ahlaklarında, suretlerinde aralarında dereceler koyan O'dur; öyleyse Ebû Tâlib'in yetiminin -kendi dedikleri gibi- peygamber olmasını ve onun çıplak, aç ashabının kendilerinden daha faziletli olmasını nasıl uzak görürler?

ولما كان قد فهم من هذا السياق تفضيل بعض الأشياء على بعض

Bu bağlamdan, bazı şeylerin diğer bazılarına üstün kılındığı anlaşıldığı zaman,

حتى تصير قابلة الروح الحياة بدءاً وإعادة، بعد أن فهم من أول السورة وآخر التي قبلها اختصاص بعض الأنبياء بفضائل من روح العلم والحكمة لم يحزها غيره، صرح بهذا هنا فقال تعالى عطفاً على ما أرشد إليه سياق الإخبار بالأعلمية، ملتفتاً إلى مقام العظمة الداعي إليه الحال، وهو الوصف بالأعلمية: {ولقد} أي فميزنا بينهم بالرذائل والفضائل تفضيلاً لبعضهم على بعض على حسب إحاطة علمنا بهم وشمول قدرتنا لهم في تأهلهم للسعادة والشقاوة ففضلنا بعض الناس على بعض، ففضلنا العلماء على غيرهم، وفضلنا النبيين منهم على غيرهم، ولقد {فضلنا} أي بما لنا من العظمة {بعض النبيّن} أي سواء كانوا رسلاً أو لا {على بعض} بعد أن جعلنا الكل فضلاء لتقوى كل منهم وإحسانه، فلا ينكر أحد من العرب أو بني إسرائيل أو غيرهم تفضيلنا لهذا النبي الكريم الذي صدرنا السورة بتفضيله على جميع الخلائق، فإنا نفعل ما نشاء، بما لنا من القدرة التامة والعلم الشامل، والحاصل أن من أعظم ثمرات العمل التفضيل بإعطاء كل واحد بل كل شيء ما يستحقه، وبذلك يستدل على تمام - حكمته في شمول علمه وكمال قدرته، فلذلك ذكر

ta ki ilk yaratılışta ve yeniden diriltilişte hayat ruhunu kabul eder hale gelsin; sûrenin başından ve bir öncekinin sonundan bazı peygamberlerin başkasının elde edemediği ilim ve hikmet ruhundan faziletlere has kılındığı anlaşıldıktan sonra, burada bunu açıkça ifade etti. Allah Teâlâ, en iyi bilici olmanın bildirilmesi bağlamının işaret ettiği hususa atfederek ve durumun gerektirdiği azamet makamına yönelerek -ki o da en iyi bilici olmakla nitelenmektir- şöyle buyurdu: {ولقد} “Ve andolsun ki” yani mutluluk ve bedbahtlığa ehil oluşlarında ilmimizin onları kuşatması ve kudretimizin onları içine alması nispetinde bazısını bazısına üstün kılmak suretiyle aralarını reziletler ve faziletlerle ayırdık; böylece insanların bazısını bazısına üstün kıldık, âlimleri başkalarına üstün kıldık, onlardan olan nebileri de başkalarına üstün kıldık; ve andolsun ki {فضلنا} “üstün kıldık” yani azametimizle; {بعض النبيّن} “nebilerin bazısını” ister resul olsunlar ister olmasınlar; {على بعض} “bazısına” her birinin takvası ve ihsanı sebebiyle hepsini faziletli kıldıktan sonra [bazısını bazısına üstün kıldık]. Artık ne Araplardan ne İsrâiloğullarından ne de başkalarından hiç kimse, sûrenin başında bütün yaratılmışlara üstün kıldığımızı belirttiğimiz bu Kerîm Peygamber'i üstün kılmamızı inkâr etmesin; çünkü Biz eksiksiz kudretimiz ve kuşatıcı ilmimizle dilediğimizi yaparız. Hâsılı, amelin en büyük semerelerinden biri, her birine, hatta her şeye hak ettiğini vermek suretiyle üstün kılmaktır; bununla da ilminin şümulündeki ve kudretinin kemalindeki hikmetinin tamlığına delil getirilir. İşte bundan dolayı...

التفضيل هنا بعد ذكر العلم المطلق، وصرح بتفضيل أشرف الخلائق وطوى ذكر غيرهم، كما ذكر التفضيل في الدنيا بعد إثبات العلم المقيد بالذنوب في قوله: {من كان يريد العاجلة - إلى قوله تعالى: انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض} .

...mutlak ilmin zikrinden sonra burada üstün kılmayı (tafdîl) zikretmiş, yaratılmışların en şereflisinin üstünlüğünü açıkça belirtip başkalarının zikrini dürmüştür; nitekim: {من كان يريد العاجلة} “Kim peşin olanı isterse...” buyruğundan Allah Teâlâ'nın: {انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض} “Bak, onların bazısını bazısına nasıl üstün kıldık” buyruğuna kadar olan yerde günahlarla kayıtlı ilmin ispatından sonra dünyadaki üstün kılmayı zikretmiştir.

ولما كان القصد إلى بني إسرائيل في هذه السورة سابقها ولاحقها ظاهراً، والتعريض بهم في كثير منها بيناً، وكان داود ﵇ هو المؤسس للمسجد الأقصى الذي وقع الإسراء إليه، وكان قد خص بأن ألين له الحديد الذي أمر المشركون أن يكونوه، لاستبعادهم الإعادة، وكان - مع كونه ملكاً - من أشد الناس تواضعاً، وأكثرهم بكاء، وأبعدهم من المرح في الأرض، قال تعالى: {وءاتينا} أي بما لنا من العظمة {داود} أي الذي هو من أتباع موسى الذي آتيناه الكتاب وجعلناه هدى لبني إسرائيل ألا يتخذوا من دوني وكيلاً {زبوراً *} لأنهم قاطعون بأن من بين موسى وعيسى من أنبياء بني إسرائيل دون موسى في الرتبة، وكل منهم داعٍ إلى شريعته، عامل بحكم التوراة التي شرفه الله بها، غير خارج عن شيء من سنتها، فكان القياس

Bu sûrede -öncesinde ve sonrasında- İsrâiloğullarının hedeflendiği açık, çoğunda onlara tariz bulunduğu belirgin olduğu; Dâvûd aleyhisselâm'ın da kendisine İsrâ gerçekleşen Mescid-i Aksâ'nın kurucusu olduğu; yeniden diriltilmeyi uzak gördükleri için müşriklere olması emredilen demirin kendisine yumuşatılmasıyla özel kılındığı; ve hükümdar olmasına rağmen insanların en mütevazısı, en çok ağlayanı ve yeryüzünde böbürlenerek yürümekten en uzak olanı bulunduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وءاتينا} “Ve verdik” yani azametimizle; {داود} “Dâvûd'a” yani kendisine Kitap verdiğimiz ve İsrâiloğullarına ‘Benden başkasını vekil edinmeyin’ diye hidayet kıldığımız Mûsâ'nın tabilerinden olan [Dâvûd'a]; {زبوراً *} “Zebûr'u [verdik]”. Çünkü onlar kesin olarak bilirler ki, Mûsâ ile Îsâ arasındaki İsrâiloğulları peygamberleri rütbece Mûsâ'dan aşağıdadır ve her biri onun şeriatına davet etmekte, Allah'ın kendisini şereflendirdiği Tevrat'ın hükmüyle amel etmekte, onun sünnetinden hiçbir şeyin dışına çıkmamaktadır. Dolayısıyla kıyas...

يقتضي أن يكونوا في الفضيلة سواء، فلم يجر ذلك على مقتضى عقول الناس، بل فاوت سبحانه بينهم على حسب علمه بأحوالهم حتى في الوحي، فخص من بينهم داود ﵇ بكتاب كله مواعظ، والمواعظ أشد شيء منافاة للمشي في الأرض مرحاً، ونهياً عنه، وأعظم شيء أمراً بالقول الذي هو أحسن من الإخلاص والمراقبة والإحسان، هذا إلى ما ذكر فيه من التسبيح من كل شيء الذي هو من أعظم مقاصد السورة كما تقدم نص الزبور به قريباً، فكان ذكر تفضيله به هنا أنسب شيء لهذا المقام، وفي ذلك أعظم إشارة وأجل تنبيه على فضل بيت المقدس الذي جعله سبباً لتفضيل الأنبياء تارة بالهجرة إليه كإبراهيم ﵇ وتارة بقصد تطهيره من الشرك وتنويره بالتوحيد كموسى ﵇، وتارة بتأسيس بنيانه وتشييد أركانه كداود ﵇، وتارة بالإسراء إليه والإمامة بالأنبياء ﵈ به والعروج منه إلى سدرة المنتهى والمقام الأعلى، وأما تفضيله وتفضيل ابنه سليمان - على نبينا محمد وعليهما الصلاة والسلام - بالملك وسعة الأمر فدخل في قوله تعالى: {انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض} وروى البخاري في التفسير

...fazilette eşit olmalarını gerektirirdi. Fakat bu durum insanların akıllarının gereğine göre cereyan etmedi; bilakis Sübhânehu, vahiyde bile hallerine dair ilmine göre aralarında mertebeler koydu. Onların arasından Dâvûd aleyhisselâm'ı tamamı vaaz/öğüt olan bir kitapla tahsis etti. Vaazlar ise yeryüzünde böbürlenerek yürümeye en zıt ve ondan en çok nehyeden, ihlas, murakabe ve ihsandan ibaret olan en güzel sözü en çok emreden şeydir. Buna bir de sûrenin en büyük maksatlarından olan ve az önce Zebûr'un metninde geçtiği üzere her şeyin tesbihinin onda zikredilmesi eklenince, onun bununla üstün kılındığının burada zikredilmesi bu makama en uygun şey oldu. Bunda, peygamberlerin üstün kılınmasına bazen İbrâhîm aleyhisselâm gibi oraya hicretle, bazen Mûsâ aleyhisselâm gibi orayı şirkten temizleyip tevhidle aydınlatma kastıyla, bazen Dâvûd aleyhisselâm gibi binasını kurup rükünlerini inşa etmekle, bazen de oraya İsrâ yapılması, orada peygamberlere aleyhimüsselâm imamlık edilmesi ve oradan Sidretü'l-Müntehâ'ya ve en yüce makama urûc edilmesiyle sebep kıldığı Beytülmakdis'in faziletine en büyük işaret ve en yüce tenbih vardır. Onun ve oğlu Süleyman'ın -Peygamberimiz Muhammed'e ve ikisine salât ve selâm olsun- mülk ve hükümranlığın genişliği ile üstün kılınmalarına gelince, bu da Allah Teâlâ'nın: {انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض} “Bak, bazısını bazısına nasıl üstün kıldık” buyruğuna dâhildir. Buhârî Tefsir'de rivayet etmiştir...

عن أبي هريرة ﵁ عن النبي ﷺ قال: خفف على داود القراءة فكان يأمر بدوابه لتسرج، فكان يقرأ قبل أن يفرغ - يعني القرآن، ومن أعظم المناسبات لتخصيص داود ﵇ وزبوره بالذكر هنا ذكر البعث الذي هذا مقامه فيه صريحاً، وكذا ذكر النار مع خلو التوراة عن ذلك، أما البعث فلا ذكر له فيها أصلاً، وأما النار فلم يذكر شيء مما يدل عليها إلا الجحيم في موضع واحد، وأما الزبور فذكر فيه النار والهاوية والجحيم في غير موضع، وأما البعث فصرح به، وهو ظاهر في كونه بالروح والجسد، قال في المزمور الثالث بعد المائة: نفسي تبارك الرب، الرب إلهي عظيم جداً، لبس المجد، وعظيم البهاء، وتجلل بالنور كالرداء، ومد السماء كالخباء، جعل الماء أساسها، واستوى على السحاب، ومشى على أجنحة الرياح، خلق ملائكته أرواحاً وخدمه ناراً واقدة، وتجلل بالغمر كالرداء، وعلى الجبال تقف المياه، ومن رجزك قهرت، ومن صوت رعدك تجزع الجبال عالية، والبقاع منهبطة في الأماكن التي أسست، جعلت حداً لا تتجاوزه، لا تعود تغطي الأرض، أرسل الماء عيوناً في الأودية، وبين الجبال

...Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Dâvûd'a okuma hafifletildi; bineklerinin eyerlenmesini emreder, o bitirilmeden önce -yani kıraati- okurdu.” Dâvûd aleyhisselâm'ın ve Zebûru'nun burada özellikle zikredilmesinin en büyük münasebetlerinden biri, Tevrat'ın bundan hâli olmasına mukabil, burası onun makamı olan dirilişin ve aynı şekilde cehennemin onda açıkça zikredilmesidir. Dirilişe gelince, Tevrat'ta buna dair hiçbir zikir yoktur; ateşe gelince, tek bir yerdeki ‘cahîm’ hariç ona delalet eden hiçbir şey zikredilmemiştir. Zebûr'da ise birden çok yerde ateş, hâviye ve cahîm zikredilmiştir. Diriliş ise açıkça belirtilmiştir ve onun ruh ve bedenle olacağı onda zahirdir. Yüz üçüncü mezmurda şöyle demiştir: “Nefsim Rabbe mübarek kılar; Rab benim İlahım pek büyüktür; izzeti ve büyük heybeti giyinmiştir; ışıkla bir kaftan gibi bürünmüştür; göğü bir çadır gibi germiştir; suları onun temeli kılmış, bulutların üzerine kurulmuş ve rüzgarların kanatları üzerinde yürümüştür; meleklerini ruhlar, hizmetçilerini alevli bir ateş olarak yaratmıştır; derinliklerle bir kaftan gibi bürünmüştür; dağların üzerinde sular durur; Senin azabından kahrolurlar ve gök gürültünün sesinden yüksek dağlar dehşete kapılır; ovalar Senin kurduğun mekanlarda alçalır; aşamayacakları bir sınır koydun, dönüp de yeryüzünü örtmezler; vadilere pınarlar halinde su gönderdi ve dağlar arasında...

تجري المياه لتسقي حيوان البر، وتروي عطاش الوحوش، يقع عليها طائر السماء إلى أن قال: وكل بحكمة صنعت، امتلأت الأرض من خليقتك، هذا البحر العظيم السعة فيه حيتان لا تحصى كبار وصغار، وفيه تسلك السفن، وهذا التنين الذي خلقته ليتعجب منه، والكل إياك يرجون لتعطيهم طعامهم في حينه، فإذا أنت أعطيتهم يعيشون، وعند بسط يدك بالطيبات يشبعون، وحين تصرف وجهك يجزعون، تنزع أرواحهم فيموتون، وإلى التراب يرجعون، ترسل روحك فيخلقون، وتجدد وجه الأرض دفعة أخرى، ويكون مجد الرب إلى الأبد - انتهى.

...karadaki canlıları sulamak ve vahşi hayvanların susuzluğunu gidermek için sular akar; göğün kuşları onun üzerine konar.” Şöyle diyene kadar devam etti: “Hepsini bir hikmetle yaptın; yeryüzü Senin yarattıklarınla doldu; genişliği pek büyük olan şu denizde sayılamayacak kadar büyük ve küçük balıklar vardır; gemiler onda yol alır; ve hayret edilsin diye yarattığın şu ejderha da oradadır; hepsi rızıklarını vaktinde veresin diye Sana umut bağlarlar; Sen onlara verdiğin zaman yaşarlar ve elini temiz rızıklarla açtığında doyarlar; yüzünü çevirdiğin zaman dehşete kapılırlar; ruhlarını kabzedersin, ölürler ve toprağa dönerler; ruhunu gönderirsin, yaratılırlar ve yeryüzünün yüzünü bir kez daha yenilersin; Rabbin izzeti ebediyen sürsün” - [alıntı] bitti.

فكأن ذلك جواب لقول من لعله يقول للعرب من اليهود: إن الأمر كما تقولون في أنه لاقيامة - كما يقوله بعض زنادقتهم كما ذكر عنهم في نص الإنجيل وكما نقل عنهم في سورة النساء أنهم قالوا: أنتم أهدى سبيلاً، ودينكم خير من دين محمد، وفي الزبور - كما تقدم في أول السورة عن توراة موسى ﵊ -

Sanki bu, Yahudilerden Araplara belki de: ‘Kıyametin olmadığı konusunda durum dediğiniz gibidir’ diyecek olanların sözüne bir cevaptır; nitekim bazılarının zındıkları İncil metninde onlardan zikredildiği ve Nisâ sûresinde onlardan nakledildiği üzere şöyle demişlerdi: ‘Sizin yolunuz daha doğrudur ve dininiz Muhammed'in dininden daha hayırlıdır.’ Zebûr'da da -sûrenin başında Mûsâ aleyhisselâm'ın Tevrat'ından geçtiği üzere-...

ألا تتخذوا من دون الله وكيلاً، وذلك من أعظم مقاصد السورة، قال في المزمور الخامس والأربعين بعد المائة: لا تتوكلوا على الرؤساء ولا على بني البشر الذين ليس عندهم خلاص، فإن أرواحهم تفارقهم ويعودون إلى ترابهم، في ذلك اليوم تبطل أعمالهم.

...Allah'tan başkasını vekil edinmeyin [ifadesi yer almaktadır]. Bu da sûrenin en büyük maksatlarındandır. Yüz kırk beşinci mezmurda şöyle demiştir: “Reislere ve yanlarında kurtuluş bulunmayan âdemoğluna tevekkül etmeyin; zira ruhları onlardan ayrılır ve topraklarına dönerler; o gün amelleri boşa çıkar.”

ولما أثبت أن شأنه تعالى فعل ذلك وأمثاله من التفضيل والتحويل على حسب علمه وقدرته، ثبت بغير شبهة أن لا مفزع إلا إليه، فأمره صلى الله عليه وعلى آله وسلم تحقيقاً لذلك أن يأمرهم بما يظهر به عجز شركائهم، رداً عليهم في قولهم: لسنا بأهل لعبادته استقلالاً، فنحن نعبد بعض المقربين ليشفع لنا عنده، فقال تعالى: {قل ادعوا الذين} وأشار إلى ضعف عقولهم وعدم تثبتهم بالتعبير بالزعم فقال تعالى: {زعمتم} أنهم آلهة؛ وبين سفول رتبتهم بقوله تعالى: {من دونه} أي من سواه كالملائكه وعزير والمسيح والأصنام، ليجلبوا لكم خيراً، أو يدفعوا عنكم ضراً {فلا} أي فإن دعوتموهم أو لم تدعوهم فإنهم لا {يملكون كشف الضر} أي البؤس الذي من شأنه أن يرض الجسم كله {عنكم} حتى لا يدعوا شيئاً منه {ولا تحويلاً *} له من حالة إلى ما هو أخف منها، فضلاً عن أن يبدلوه بحالة حسنة أو يحولوه إلى عدوكم، والآية نحو قوله تعالى: {فما يستطيعون صرفاً ولا نصراً} [الفرقان: ١٩] فكيف يتخذ أحد منهم دوني وكيلاً؟ قالوا: وسبب نزولها شكوى قريش إلى النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم ما نزل بهم من القحط حين دعا عليهم بسبع كسبع يوسف ﵇. ولم ينصب {يملكون} لئلا يظن أن النفي مسبب عن الدعاء فيتقيد به.

[Allah] Teâlâ’nın, ilim ve kudretine göre üstün kılma ve değiştirme gibi işleri yapma şanında olduğunu ispat edince, şüpheye yer bırakmayacak şekilde O’ndan başka sığınılacak hiçbir merci olmadığı sabit oldu. Bunun üzerine O’nu gerçekleştirmek ve onların, "Biz doğrudan O'na ibadet etmeye ehil değiliz, bu yüzden O'nun katında bize şefaatçi olsunlar diye bazı yakın kullara ibadet ediyoruz" şeklindeki sözlerini reddetmek amacıyla, ortak koştukları varlıkların acziyetini ortaya koyacak bir şeyi onlara emretmesini [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem emrederek şöyle buyurdu: {قل ادعوا الذين} “De ki: Çağırın o kimseleri!” Akıllarının zayıflığına ve tahkik etmeksizin konuştuklarına "zan/iddia" (ze'm) ifadesiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {زعمتم} “[İlah olduklarını] iddia ettiğiniz”; derecelerinin düşüklüğünü ise şu buyruğuyla beyan etti: {من دونه} “O'ndan başka” yani melekler, Üzeyir, Mesih ve putlar gibi O'ndan gayrı olanları, [size bir fayda sağlasınlar veya sizden bir zararı gidersinler diye çağırın]. {فلا} “Artık... yapamazlar” yani onları çağırsanız da çağırmasanız da onlar asla {يملكون كشف الضر} “o sıkıntıyı gidermeye güç yetiremezler” yani bütün bedeni hırpalayan o sefaleti {عنكم} “sizden” tamamen, geride hiçbir şey bırakmayacak şekilde [uzaklaştıramazlar], {ولا تحويلاً *} “ne de [onu] değiştirmeye [güç yetirebilirler].” Onu bulunduğu durumdan daha hafif bir duruma dönüştüremezler; nerede kaldı ki onu iyi bir durumla değiştirsinler yahut düşmanınıza çevirsinler! Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {فما يستطيعون صرفاً ولا نصراً} “Artık ne [azabı] savmaya güç yetirebilirler ne de bir yardıma!” [Furkân 19]. O hâlde nasıl olur da onlardan biri Benden başka bir vekil edinilebilir? [Âlimler] dediler ki: Bu ayetin nüzul sebebi, Hz. Yûsuf'un aleyhisselâm yedi [yıllık kıtlığı] gibi bir kıtlıkla aleyhlerine dua ettiği vakit başlarına gelen kuraklıktan dolayı Kureyş'in Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şikâyette bulunmasıdır. Olumsuzluğun duaya bağlanıp onunla kayıtlanacağı zannedilmesin diye {يملكون} kelimesi nasb edilmemiştir [cezmedilip mansub kılınmamıştır].

ولما بين أنه لا ضر لهم ولا نفع، بين أنهم يتسابقون إلى القرب إليه رجاء أن ينفعهم وخوف أن يضرهم فقال تعالى: {أولئك} أي الذين أعلوا مراتبهم بالإقبال على طاعة الله، وكان المشركون يعلون مراتبهم بتألههم، وعبر عن ذلك واصفاً للمبتدإ بقوله تعالى: {الذين يدعون} أي يدعوهم الكفار ويتألهونهم؛ ثم أخبر عن المبتدإ بقوله تعالى: {يبتغون} أي يطلبون طلباً عظيماً {إلى ربهم} المحسن إليهم وحده {الوسيلة} أي المنزلة والدرجة والقربة بالأعمال الصالحة {أيهم أقرب} أي يتسابقون بالأعمال مسابقة من يطلب كل منهم أن يكون إليه أقرب ولديه أفضل {ويرجون رحمته} رغبة فيما عنده {ويخافون عذابه} تعظيماً لجنابه، المكلف منهم كالملائكة والمسيح وعزير بالفعل، وغيرهم كالأصنام بالقوة من حيث إنه قادر

Onların ne bir zarara ne de bir faydaya güçlerinin yetmediğini açıklayınca, O'nun kendilerine fayda vermesi ümidi ve zarar vermesinden korkmaları sebebiyle O'na yakınlaşmaya yarıştıklarını açıklayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani Allah'ın taatine yönelmekle derecelerini yükseltenler ki müşrikler de onlara ilahlık nispet ederek derecelerini yükseltiyorlardı; mübtedayı niteleyerek bundan şöyle bahsetti: {الذين يدعون} “o yalvarıp durdukları kimseler” yani kâfirlerin kendilerine dua edip ilah edindikleri kimseler; sonra mübtedanın haberini vererek şöyle buyurdu: {يبتغون} “ararlar” yani büyük bir arayışla talep ederler; {إلى ربهم} “Rablerine” yalnızca kendilerine ihsanda bulunan [Rablerine]; {الوسيلة} “vesileyi” yani salih amellerle makamı, dereceyi ve yakınlığı; {أيهم أقرب} “hangisi daha yakın olacak diye” yani her biri O'na daha yakın ve O'nun katında daha üstün olmayı talep eden kimsenin yarışı gibi amellerle yarışırlar; {ويرجون رحمته} “ve O'nun rahmetini umarlar” O'nun katındakine rağbet ederek; {ويخافون عذابه} “ve azabından korkarlar” O'nun yüce zatını tazim ederek; onlardan melekler, Mesih ve Üzeyr gibi mükellef olanlar fiilen [bunu yaparlar], putlar gibi diğerleri ise bilkuvve [böyledir], zira O kâdirdir...

على أن يخلق فيها قوة الإدراك للطاعة والعذاب فتكون كذلك فالعابدون لهم أجدر بأن يعبدوه ويبتغوا إليه الوسيلة؛ وروى البخاري في التفسير عن عبد الله ﵁ {إلى ربهم الوسيلة} قال: كان ناس من الإنس يعبدون ناساً من الجن فأسلم الجن وتمسك هؤلاء بدينهم. ثم علل خوفهم بأمر عام فقال تعالى: {إن عذاب ربك} أي المحسن إليك برفع انتقام الاستئصال منه عن أمتك {كان} أي كوناً ملازماً له {محذوراً *} أي جديراً بأن يحذر لكل أحد من ملك مقرب ونبي مرسل فضلاً عن غيرهم، لما شوهد من إهلاكه للقرون ومن صنائعه العظيمة.

...onlarda taati ve azabı idrak etme gücü yaratmaya kâdirdir de öyle olurlar; dolayısıyla onlara tapanlar O'na ibadet etmeye ve O'na vesile aramaya daha layıktırlar. Buhârî Tefsir'de Abdullah radıyallâhu anh'tan {إلى ربهم الوسيلة} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “İnsanlardan bazı kimseler cinlerden bazı kimselere tapıyorlardı; cinler Müslüman oldu, onlar ise dinlerine sarılıp kaldılar.” Sonra onların korkusunu genel bir gerekçeyle açıklayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن عذاب ربك} “Şüphesiz Rabbinin azabı” yani kök kazıyıcı intikamı ümmetinden kaldırmakla sana ihsanda bulunan [Rabbinin azabı]; {كان} “olmuştur” yani onun ayrılmaz bir vasfı olarak; {محذوراً *} “korkulup sakınılacak bir şey” yani geçmiş nesilleri helak edişinden ve büyük fiillerinden müşahede edilen şeyler sebebiyle, başkaları şöyle dursun, mukarreb melek ve mürsel peygamber de dahil herkes için sakınılmaya layık [bir şey olmuştur].

ولما كان المعنى: فاحذرونا فإنا أبدنا الأمم السالفة ودمرنا القرى المشيدة، عطف عليه قوله تعالى: {وإن} أي وما؛ وأعرق في النفي فقال تعالى: {من قرية} من القرى هذه التي أنتم بها وغيرها {إلا نحن} أي بما لنا من العظمة {مهلكوها} بنوع من الهلاك، لما هم عليه من الكفر أو العصيان، وعن مقاتل أنها عامة للصالحة بالموت

Anlam: ‘Bizden sakının, zira Biz geçmiş ümmetleri yok ettik ve sağlam şehirleri yerle bir ettik’ şeklinde olunca, Allah Teâlâ buna şu buyruğunu atfetti: {وإن} “Ve hiçbir [memleket] yoktur” yani olumsuzluk bildirir; olumsuzluğu pekiştirerek şöyle buyurdu: {من قرية} “hiçbir şehir/memleket” içinde bulunduğunuz şu şehirlerden ve diğerlerinden; {إلا نحن} “mutlaka Biz” yani azametimizle; {مهلكوها} “onu helak edicileriz” içinde bulundukları küfür veya isyandan ötürü bir tür helak ile. Mukâtil'den nakledildiğine göre bu, iyi memleketler için ölümle...

والطالحة بالعذاب.

...kötü memleketler için ise azapla olmak üzere geneldir.

ولما كان الممكن ليس له من ذاته إلا العدم، وذلك مستغرق لزمان القبل، حذف الجار فقال تعالى: {قبل يوم القيامة} الذي أنتم به مكذبون، كما فعلنا في بيت المقدس في المرتين المذكورتين أول السورة لإفساد أهلها فاحذروا مثل ذلك {أو معذبوها} أي القرية بعذاب أهلها {عذاباً شديداَ} مع بقائها.

Mümkünün kendiliğinden yokluktan başka bir şeyi olmayıp bu da ‘önce’ (kablu) zamanını bütünüyle kapsadığından harf-i cerri hazfederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قبل يوم القيامة} “Kıyamet gününden önce” ki siz onu yalanlamaktasınız; nitekim sûrenin başında zikredilen iki defada halkının bozgunculuğu sebebiyle Beytülmakdis'te yaptığımız gibi; siz de benzerinden sakının; {أو معذبوها} “yahut ona azap edicileriz” yani halkına azap etmek suretiyle o şehre; {عذاباً شديداَ} “şiddetli bir azapla” kendisi baki kalmakla birlikte.

ولما أكد ذلك بالاسمية، زاده تأكيداً في جواب من كأنه قال: هل في ذلك من ثنيا لأن مثله لا يكاد يصدق؟ فقال تعالى: {كان ذلك} أي الأمر العظيم {في الكتاب} الذي عندنا {مسطوراً *} على وجه الخبر، والأخبار لا تنسخ، فلو لم يكن حشر كان أمرنا جديراً بأن يمتثل حذراً من سطواتنا، ولا بد من أن نخيفكم بعد طول أمنكم ونهلك كثيراً من أعزائكم على يد هذا الرجل الواحد الذي أنتم كلكم متمالئون عليه مستهينون بأمره، مع أنا أرسلناه لعزكم وعلو ذكركم، ولا بد أن ندخله إلى بلدكم هذا بجنود

Bunu isim cümlesiyle tekit edince, sanki: ‘Bunda bir istisna var mıdır, zira böylesine neredeyse inanılmaz?’ diyen kimsenin cevabında tekitini artırarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كان ذلك} “Bu” yani bu büyük iş; {في الكتاب} “Kitap'ta” katımızda bulunan [Kitap'ta]; {مسطوراً *} “yazılmış bulunmaktadır” haber yoluyla [yazılmıştır], haberler ise nesh edilmez. Dolayısıyla haşir olmasaydı bile, ezici gücümüzden sakınmak için emrimize boyun eğilmesi gerekirdi. Uzun süre güvende kalışınızın ardından sizi kesinlikle korkutacağız ve hepinizin aleyhinde birleştiği, işini hafife aldığı -oysa Biz onu sizin izzetiniz ve şanınızın yücelmesi için göndermiştik- şu tek adamın eliyle azizlerinizin/ileri gelenlerinizin birçoğunu helak edeceğiz; ve onu şu beldenize...

أولي بأس شديد، لإفسادكم فيه واستهانتكم به كما فعلنا ببني إسرائيل حين أفسدوا في مسجدهم كما تقدم؛ قال الإمام الحافظ أبو عمرو عثمان بن سعيد الداني في كتاب الفتن: حدثنا عبد بن أحمد بن محمد الهروي في كتابه ثنا عمر بن أحمد بن عثمان بن شاهين ثنا محمد بن هارون الحضرمي ثنا علي بن عبد الله التميمي ثنا عبد المنعم بن إدريس قال: أخبرنا أبي عن وهب بن منبه قال: الجزيرة آمنة من الخراب حتى تخرب إرمينية، وإرمينية آمنة من الخراب حتى تخرب مصر، ومصر آمنة من الخراب حتى تخرب الكوفة، ولا تكون الملحمة الكبرى حتى تخرب الكوفة، فإذا كانت الملحمة الكبرى فتحت القسطنطينية على يدي رجل من بني هاشم، وخراب الأندلس من قبل الزنج، وخراب إفريقية من قبل الأندلس، وخراب مصر من انقطاع النيل واختلاف الجيوش فيها، وخراب العراق من قبل الجوع

...orada bozgunculuk yapmanız ve onu hafife almanız sebebiyle -daha önce geçtiği üzere İsrâiloğulları mescitlerinde bozgunculuk yaptıklarında kendilerine yaptığımız gibi- pek çetin güç sahibi ordularla kesinlikle sokacağız. Hâfız İmam Ebû Amr Osmân b. Saîd ed-Dânî Kitâbü'l-Fiten'de şöyle demiştir: Bize Abdest/Abd b. Ahmed b. Muhammed el-Herevî kitabında rivayet etti, bize Ömer b. Ahmed b. Osmân b. Şâhîn rivayet etti, bize Muhammed b. Hârûn el-Hadramî rivayet etti, bize Ali b. Abdillâh et-Temîmî rivayet etti, bize Abdülmün‘im b. İdrîs rivayet etti, dedi ki: Bana babam Vehb b. Münebbih'ten haber verdi, o şöyle dedi: “El-Cezîre, İrmîniye harap oluncaya kadar harabiyetten emândadır; İrmîniye, Mısır harap oluncaya kadar harabiyetten emândadır; Mısır, Kûfe harap oluncaya kadar harabiyetten emândadır; Kûfe harap olmadıkça Melhame-i Kübrâ (büyük savaş) olmaz. Melhame-i Kübrâ vuku bulduğunda Kostantiniyye Hâşimoğullarından bir adamın eliyle fethedilir. Endülüs'ün harabı Zenciler tarafından, İfrîkıye'nin harabı Endülüs tarafından, Mısır'ın harabı Nil'in kesilmesinden ve içindeki orduların ihtilafından, Irak'ın harabı açlık...

والسيف، وخراب الكوفة من قبل عدو من ورائهم يحقرهم حتى لا يستطيعوا أن يشربوا من الفرات قطرة، وخراب البصرة من قبل العراق، وخراب الأبلة من قبل عدو يحفزهم مرة براً ومرة بحراً، وخراب الريّ من قبل الديلم، وخراب خراسان من قبل تبت، وخراب تبت من قبل الصين، وخراب الصين من قبل الهند، وخراب اليمن من قبل الجراد والسلطان، وخراب مكة من قبل الحبشة، وخراب المدينة من قبل الجوع؛ حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن خالد حدثنا علي بن محمد بن نصير حدثنا محمد بن خلف أخبرنا سالم بن جنادة أخبرنا أبي عن هشام بن عروة عن أبيه عن أبي هريرة ﵁ قال: رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «آخر قرية من قرى الإسلام خراباً المدينة» انتهى. وقد أخرجه الترمذي من هذا الوجه.

...ve kılıç tarafındandır. Kûfe'nin harabı, Fırat'tan bir damla bile içemeyecekleri derecede onları sindiren arkalarındaki bir düşman tarafındandır. Basra'nın harabı Irak tarafındandır. Übülle'nin harabı, onları bir karadan bir denizden sıkıştıran bir düşman tarafındandır. Rey'in harabı Deylem tarafındandır. Horasan'ın harabı Tibet tarafındandır. Tibet'in harabı Çin tarafındandır. Çin'in harabı Hindistan tarafındandır. Yemen'in harabı çekirge ve sultan tarafındandır. Mekke'nin harabı Habeşliler tarafındandır. Medine'nin harabı ise açlık tarafındandır.” Bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Hâlid rivayet etti, bize Ali b. Muhammed b. Nusayr rivayet etti, bize Muhammed b. Halef rivayet etti, bize Sâlim b. Cünâde haber verdi, bize babam Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem şöyle buyurdu: “İslam beldelerinden harabiyeti en son olanı Medine'dir” - [alıntı] bitti. Tirmizî de bu vecihten tahriç etmiştir.

ولما كانت كفار قريش تكرر اقتراحهم للآيات بعد أن اشتد أذاهم، وكان صلى الله عليه وعلى آله وسلم - لشدة حرصه على إيمان كل أحد فكيف بقومه العرب فكيف ببني عمه منهم - ربما أحب أن

Kureyş kâfirleri eziyetleri şiddetlendikten sonra mucize taleplerini (tekliflerini) tekrarladıklarında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem de -herkesin iman etmesine olan aşırı düşkünlüğü sebebiyle, nerede kaldı kendi kavmi olan Araplar, nerede kaldı onlardan amcası oğulları- belki de arzu etmişti ki...

الله تعالى يجيبهم إلى مقترحهم طمعاً في إيمانهم وإراحة له ولأتباعه من أذاهم، وكان ما رأوه من آية الإسراء أمراً باهراً ثم لم يؤمنوا، بل ارتد بعض من كان آمن منهم، كان المقام في قوة اقتضائه أن يقال بعد ذكر آية العذاب: ما لهم لا يعجل عذابهم أو يجابون إلى مقترحاتهم ليقضى الأمر؟ فيقال في الجواب: ما منعنا من تعجيل عذابهم إلا أنا ضربنا لهم أجلاً لا بد من بلوغه {وما منعنا} أي على ما لنا من العظمة التي لا يعجزها شيء ولا يمنعها مانع {أن نرسل} أي إرسالاً يظهر عظمتنا على وجه العموم {بالآيات} أي التي اقترحتها قريش، فكان كأنه لا آيات عندهم سواها {إلا} علمنا في عالم الشهادة بما وقع من {أن كذب بها} أي المقترحات {الأولون} وعلمنا في عالم الغيب أن هؤلاء مثل الأولين في أن الشقي منهم لا يؤمن بالمقترحات كما لم يؤمن بغيرها، وأنه يقول فيها ما قال في غيرها من أنها سحر ونحو هذا، والسعيد لا يحتاج في إيمانه إليها، فكم أجبنا أمة إلى مقترحها فما زاد ذلك أهل الضلالة منهم إلا كفراً، فأخذناهم لأن سنتنا جرت أنا لا نمهل بعد الإجابة إلى المقترحات من كذب بها، ونحن قد قضينا برحمة هذه الأمة وتشريفها على الأمم السالفة بعدم استئصالها، لما يخرج من أصلاب

...Allah Teâlâ iman etmelerini umarak, kendisine ve tabilerine onların eziyetlerinden bir rahatlık olsun diye istedikleri mucizeleri göndersin. İsrâ mucizesinden gördükleri şey ise göz kamaştırıcı bir husus olmasına rağmen yine de iman etmemişler, bilakis içlerinden iman etmiş olanların bir kısmı dinden dönmüştü. Bu durum azap ayetinin zikrinden sonra: ‘Onlara ne oluyor da azapları çarçabuk verilmiyor veya işin bitirilmesi için istedikleri mucizeler verilmiyor?’ denilmesini kuvvetle iktiza eden bir makamda idi. Cevap olarak şöyle denildi: Bizi onların azaplarını aceleyle vermekten alıkoyan şey, ancak kendilerine mutlaka ulaşacakları bir ecel takdir etmiş olmamızdır: {وما منعنا} “Bizi alıkoyan hiçbir şey olmadı” yani hiçbir şeyin aciz bırakamayacağı ve hiçbir engelleyicinin engel olamayacağı azametimizle birlikte; {أن نرسل} “göndermekten” yani azametimizi genel olarak ortaya koyan bir göndermeyle; {بالآيات} “ayetleri/mucizeleri” yani Kureyş'in teklif ettiği, sanki yanlarında bundan başka ayet yokmuş gibi olan [mucizeleri]; {إلا} ancak; {أن كذب بها} “yalanlamış olmalarıdır” şehadet aleminde meydana gelen şey hakkındaki ilmimiz gereği, o teklif edilenleri; {الأولون} “öncekilerin”; ve gayb aleminde şunun bilgisine sahip olmamızdır ki: Bunlar da öncekiler gibidir; onların şakî olanı başkasına inanmadığı gibi teklif edilen mucizelere de inanmaz ve onlar hakkında da diğerlerinde söylediği ‘bu sihirdir’ ve benzeri sözleri söyler; said olan kimse ise imanında bunlara muhtaç değildir. Nitekim nice ümmetin teklifine icabet ettik de bu, onların sapıklık ehlini inkârdan başka bir şeye sevk etmedi; Biz de onları yakalayıverdik. Çünkü sünnetimiz, teklif edilen mucizelere icabet edildikten sonra onları yalanlayanlara mühlet vermemek şeklinde cereyan etmiştir. Biz ise...

كفرتها من خلص عبادنا، والمنع هنا مبالغة مراد بها نفي إجابتهم إلى مقترحاتهم، ولا يجوز أخذه على ظاهره، لأنه وجود ما يتعذر معه وقوع الفعل من القادر عليه، ثم عطف على ما دل عليه المقام وهو: فكم أجبنا - إلى آخر ما ذكرته، قوله تعالى: {وءاتينا} أي بما لنا من العزة الباهرة {ثمود الناقة} حال كونها {مبصرة} أي مضيئة، جديرة بأن يستبصر بها كل من شاهدها {فظلموا بها} أي فوقعوا في الظلم الذي هو كالظلام بسببها، بأن لم يؤمنوا ولم يخافوا عاقبتها، وخص آية ثمود بالذكر تحذيراً بسبب أنهم عرب اقترحوا ما كان سبباً لاستئصالهم، ولأن لهم من علمها وعلم مساكنهم بقربها إليهم وكونها في بلادهم ما ليس لهم من علم غيرها، وخص الناقة لأنها حيوان أخرجه من حجر، والمقام لإثبات القدرة على الإعادة ولو كانوا حجارة أو حديداً، ودل على سفههم في كلا الأمرين على طريق النشر المشوش بذكر داود ﵇ إشارة إلى الحديد، والناقة إشارة إلى الحجارة، فلله هذه الإشارة ما أدقها! وهذه العبارة ما أجلها وأحقها! {وما نرسل} أي بما لنا من الجلالة التي هي بحيث تذوب لها الجبال {بالآيات} أي المقترحات وغيرها {إلا تخويفاً *} أي للمرسل إليهم بها، فإن خافوا نجوا وإلا هلكوا فإذا كشف الأمر لكم في عالم الشهادة عن أنهم

...kâfirlerinin sulbünden ihlaslı kullarımızın çıkacak olmasından ötürü bu ümmete rahmet etmeye ve onu kökünü kazımamak suretiyle geçmiş ümmetlere üstün ve şerefli kılmaya hükmetmiş bulunuyoruz. Buradaki ‘men‘/alıkoyma (المنع), kendisiyle teklif edilen mucizelere icabet edilmesinin nefyi kastedilen bir mübalağadır; onu zahirine hamletmek caiz değildir, çünkü [hakiki men], kâdir olandan fiilin vuku bulmasını imkânsız kılan bir şeyin varlığıdır. Sonra makamın delalet ettiği hususa -ki o da: ‘Nice ümmete icabet ettik...’ şeklinde zikrettiğim şeydir- Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu atfetti: {وءاتينا} “Ve verdik” yani göz kamaştırıcı izzetimizle; {ثمود الناقة} “Semûd'a o dişi deveyi”; {مبصرة} “apaçık bir mucize olarak” yani aydınlatıcı, onu gören herkesin basiret sahibi olmasına layık bir halde; {فظلموا بها} “fakat ona zulmettiler” yani iman etmeyip akıbetinden korkmayarak onun sebebiyle karanlık gibi bir zulme düştüler. Semûd'un ayetini zikretmeyi, köklerinin kazınmasına sebep olan şeyi teklif eden Araplar olmaları ve kendilerine yakınlığı ve memleketlerinde bulunması sebebiyle onların ve yurtlarının bilgisine başkalarında olmayan bir vukufla sahip olmaları sebebiyle bir uyarı olarak tahsis etti. Dişi deveyi tahsis etmesi ise taştan çıkardığı bir hayvan olması sebebiyledir; makam ise taş veya demir olsalar bile yeniden diriltmeye kâdir olunduğunu ispat makamıdır. Demir'e işaret olarak Dâvûd aleyhisselâm'ı, taşa işaret olarak da dişi deveyi zikretmek suretiyle gayr-ı mürettep leff ü neşr yoluyla her iki hususta onların beyinsizliğine delalet etti. Allah için bu işaret ne kadar da incedir! Ve bu ifade ne kadar da yüce ve ne kadar da hakikattir! {وما نرسل} “Ve Biz göndermeyiz” yani dağların kendisinden eriyeceği azametimizle; {بالآيات} “ayetleri/mucizeleri” yani teklif edilenleri ve diğerlerini; {إلا تخويفاً *} “ancak korkutmak için [göndeririz]” yani kendilerine gönderilenleri korkutmak için; şayet korkarlarsa kurtulurlar, aksi takdirde helak olurlar. Şehadet aleminde size durum...

لا يخافونها وفق ما كان عندنا في عالم الغيب، علم أنه لا فائدة لكم فيها.

...gayb aleminde katımızda olduğu şekle uygun olarak ondan korkmadıkları şeklinde açığa çıkınca, sizin için bunda hiçbir fayda olmadığı anlaşılmış oldu.

ولما كان التقدير للتعريف بمطابقة الخبر الخبر: اذكر أنا قلنا لك {إن الذين حقت عليهم كلمت ربك لا يؤمنون ولو جاءتهم كل ءاية} [يونس: ٩٦] واذكر ما وقع من ذلك ماضياً من آيات الأولين وحالاً من قصة الإسراء، عطف عليه قوله تعالى: {وإذ} أي واذكر إذ {قلنا} على ما لنا من العظمة المحيطة {لك إن ربك} المتفضل بالإحسان إليك بالرفق بأمتك {أحاط بالناس} علماً وقدرة، تجد ذلك إذا طبقت بعضه على بعض أمراً سوياً حذو القذة لا تفاوت فيه، واعلم أنه مانعك منهم وحائطك ومظهر دينك كما وعدك؛ ثم عطف على {وما نرسل} قوله تعالى: {وما جعلنا} أي بما لنا من القوة الباهرة التي لها الغنى المطلق {الرءيا التي أريناك} أي بتلك العظمة التي شاهدتها ليلة الإسراء {إلا فتنة} أي امتحاناً واختباراً {للناس} ليتبين بذلك في عالم الشهادة المتقي المحسن والجاهل المسيء كما هو عندنا في عالم الغيب، فنقيم بها عليهم الحجة، لا ليؤمن أحد من حقت عليهم الكلمة ولا لنزداد نحن علماً

Haberin habere mutabakatını bildirmek için takdir şöyle olduğunda: Şunu hatırla ki Biz sana: {إن الذين حقت عليهم كلمت ربك لا يؤمنون ولو جاءتهم كل ءاية} “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşenler, kendilerine bütün mucizeler gelse bile inanmazlar” [Yûnus, 96] demiştik; geçmişte öncekilerin ayetlerinden ve halihazırda İsrâ kıssasından meydana gelenleri de hatırla! İşte bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu atfedildi: {وإذ} “Hani” yani hatırla o vakti ki, {قلنا} “demiştik” her şeyi kuşatan azametimizle; {لك إن ربك} “sana: ‘Şüphesiz Rabbin...’” ümmetine lütuf ve merhametle Sana ihsanda bulunan [Rabbin]; {أحاط بالناس} “insanları çepeçevre kuşatmıştır” ilim ve kudret olarak. Bunu birbiriyle karşılaştırdığında, okun yelekleri gibi denk, içinde hiçbir farklılık bulunmayan dosdoğru bir iş olduğunu görürsün. Ve bil ki O, Sana vadettiği üzere Seni onlardan koruyacak, Seni muhafaza edecek ve dinini üstün kılacaktır. Sonra {وما نرسل} buyruğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu atfedildi: {وما جعلنا} “Ve Biz kılmadık” yani mutlak zenginliğe sahip olan o göz kamaştırıcı kuvvetimizle; {الرءيا التي أريناك} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı/müşahedeyi” yani İsrâ gecesinde müşahede ettiğin o azametle; {إلا فتنة} “ancak bir imtihan kıldık” yani bir sınama ve deneme; {للناس} “insanlar için” ki böylece şehadet aleminde, gayb aleminde katımızda olduğu gibi sakınan güzel amel sahibi ile haddi aşan cahil kötülük sahibi açığa çıksın; böylece bununla onlara karşı hüccet ikame edelim. Yoksa aleyhlerinde azap sözü hak olmuş kimselerden birinin iman etmesi veya bizim bilgimizin artması için değil.

بسرائرهم، ولا شك في أن قصة الإسراء إلى بيت المقدس ثم إلى السماوات العلى كان يقظة لا مناماً بالدليل القطعي المتواتر من تكذيب من كذب وارتداد من ارتد، وهذا مذهب الجمهور وأهل السنة والجماعة، وقد ورد في صحته ما لا يحصى من الأخبار - هذا النقل، وأما الإمكان العقلي فثابت غير محتاج إلى بيان، فإن كل ذرة من ذرات الموجودات فيها من العجائب والغرائب والدقائق والرقائق ما يتحير فيه العقول، لكن لما كان على وفق العادة ألفته الطباع، فلم تنكره الأبصار ولا الأسماع، وأما مثل هذا فلما كان على خلاف العادة استنكره ضعفاء العقول الذين لا يتجاوز فهمهم المحسوسات، على ما ألفوا من العادات، وأما أولو الألباب الذين سلموا من نزعات الشيطان ووساوس العادة، ونظروا بأعين البصائر إلى آثار رحمة الله في صنع المصنوعات وإحداث المحدثات في الملك والملكوت، والشهادة والغيب، والخلق والأمر، فاعترفوا به، وأنه من عظيم الآيات، وبدائع الدلائل النيرات، وأدل دليل على ذلك قوله تعالى {فتنة} لأنه لو كان رؤيا منام لم يكن بحيث يستبعده أحد فلم يكن فتنة، ولعله إنما سماه رؤيا - وهي للمنام - على وجه

onların gizledikleri şeyler hakkında. Yalanlayanın yalanlaması ve dinden dönenin irtidat etmesi şeklindeki kesin ve mütevatir delille, Beytülmakdis'e ve ardından yüce göklere yapılan İsrâ kıssasının uykuda değil uyanıkken gerçekleştiğinde hiçbir şüphe yoktur; cumhurun ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in mezhebi budur. Bunun sıhhati hakkında sayılamayacak kadar çok haber rivayet edilmiştir -nakil yönü böyledir-. Aklen imkânına gelince; bu sabit olup açıklamaya muhtaç değildir. Zira varlıkların her bir zerresinde akılları hayrete düşürecek öyle acayiplikler, gariplikler, incelikler ve latiflikler vardır ki; ancak âdete uygun olduğu için tabiatlar buna alışmış, gözler ve kulaklar onu inkâr etmemiştir. Bu [İsrâ] gibi bir hadise ise âdetin hilafına cereyan ettiği için, anlayışları alışageldikleri âdetler üzere sadece duyulur olanları aşamayan zayıf akıllılar onu yadırgamış ve inkâr etmişlerdir. Şeytanın dürtülerinden ve âdetin vesveselerinden selamette olan, mülk ve melekûtta, şehadet ve gaybda, halk ve emirde yaratılanların yaratılışındaki ve sonradan var edilenlerin var kılınışındaki Allah'ın rahmet eserlerine basiret gözleriyle bakan akıl sahipleri ise onu ikrar etmiş ve bunun en büyük ayetlerden ve nurlu, eşsiz delillerden olduğunu bilmişlerdir. Buna en açık delil, Allah Teâlâ'nın {فتنة} “bir imtihan” buyruğudur; zira şayet bir uyku rüyası olsaydı kimse onu akıldan uzak görmez, dolayısıyla da bir imtihan olmazdı. Belki de âdetlerin akışında rüyaya daha uygun düşen harikuladelikler barındırdığı için bir teşbih ve istiare yoluyla onu -uyku için kullanılan- 'rüya' (الرؤيا) olarak isimlendirmiştir.

التشبيه والاستعارة، لما فيه من الخوارق التي هي بالمنام أليق في مجاري العادات، روى البخاري في التفسير عن ابن عباس ﵄ {وما جعلنا الرءيا التي أريناك} الآية، قال: هي رؤيا عين أريها رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم ليلة أسري به.

Buhârî, Tefsir'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {وما جعلنا الرءيا التي أريناك} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı/müşahedeyi [ancak insanlar için bir imtihan kıldık]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gece yürütüldüğü (İsrâ) gece gösterilen göz müşahedesidir.’

ولما كان كل ما خفي سببه وخرج عن العادة فتنة يعلم به في طبعه الحق ومن في طبعه الباطل، ومن هو سليم الفطرة ومن هو معكوسها، وكان قد أخبر أن شجرة الزقوم تنبت في أصل الجحيم، وكان ذلك في غاية الغرابة، ضمه إلى الإسراء في ذلك فقال تعالى: {والشجرة} عطفاً على الرؤيا {الملعونة في القرءان} بكونها ضارة، والعرب تسمي كل ضار ملعوناً، وبكونها في دار اللعنة، وكل من له عقل يريد بعدها عنه، وهي كما رواه البخاري في التفسير عن ابن عباس ﵄ شجرة الزقوم جعلناها أيضاً فتنة للناس نقيم بها عليهم الحجة في الكفر والإيمان، فنثبتهم أي من أردنا إيمانه منهم بالأول وهو الإسراء {ونخوفهم} بالثاني وأمثاله {فما يزيدهم} أي الكافرين منهم التخويف حال التخويف، فما بعده من أزمنة الاستقبال أجدر بالزيادة

Sebebi gizli kalıp âdet dışına çıkan her şey, tabiatında hak olan kimse ile tabiatında batıl olan kimsenin, fıtratı sağlam olan ile bozulmuş olanın kendisiyle bilindiği bir imtihan olduğu ve Zakkum ağacının cehennemin dibinde bittiğini haber vermiş olup bu da son derece garip bir husus teşkil ettiği için, bu hususta onu İsrâ'ya katarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {والشجرة} “ve o ağacı da” 'rüya' kelimesine atıftır; {الملعونة في القرءان} “Kur'ân'da lanetlenmiş olan” zarar verici olması sebebiyle -ki Araplar her zararlı şeye 'mel'ûn/lanetli' derler- ve lanet yurdunda bulunması sebebiyle -ki aklı olan herkes ondan uzak olmayı arzu eder-. O, Buhârî'nin Tefsir'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği üzere Zakkum ağacıdır; onu da insanlar için, kendisiyle küfür ve imanda onlara karşı hüccet ikame edeceğimiz bir imtihan kıldık. Böylece kendilerinden iman etmesini dilediğimiz kimseleri birincisiyle yani İsrâ ile sebat ettiririz; {ونخوفهم} “ve Biz onları korkuturuz” ikincisi ve benzerleriyle; {فما يزيدهم} “fakat bu onları artırmıyor” yani korkutma esnasında korkutma onlardan kâfir olanları artırmıyor; gelecekteki zamanlar ise artmaya daha da layıktır;

{إلا طغياناً} أي تجاوزاً للحد هو في غاية العظم {كبيراً *} فيقولون في الأول ما تقدم في أول السورة، وفي الثاني: إن محمداً يقول: إن وقود النار الناس والحجارة، ثم يقول: إن فيها شجراً، قد علمتم أن النار تحرق الشجر، ولم يقولوا ما هم أعلم الناس به من أن الذي جعل لهم من الشجر الأخضر ناراً قادر على أن يجعل في النار شجراً، ومن أنسب الأشياء استحضاراً هنا ما ذكره العلامة شيخ مشايخنا زين الدين أبو بكر بن الحسين المراغي بمعجم العين المدني في تأريخ المدينة الشريفة في أوائل الباب الرابع في ذكر الأودية فإنه قال: وادي الشظاة - أي بمعجمتين مفتوحتين - يأتي من شرقي المدينة من أماكن بعيدة عنها إلى أن يصل السد الذي أحدثته نار الحرة التي ظهرت في جمادى الآخرة سنة أربع وخمسين وستمائة - يعني: وهي المشار إليها بقول النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم «لا تقوم الساعة حتى تخرج نار بالحجاز تضيء لها أعناق الإبل ببصرى» قال: وكان ظهورها من واد يقال به أحيليين في الحرة الشرقية، وصارت من مخرجها إلى جهة الشمال مدة ثلاثة أشهر

{إلا طغياناً} “ancak bir azgınlığı” yani son derece büyük olan bir haddi aşmayı; {كبيراً *} “büyük bir [azgınlığı artırıyor]”. Birincisinde surenin başında geçen şeyleri söylerler; ikincisinde ise şöyle derler: ‘Muhammed ateşin yakıtının insanlar ve taşlar olduğunu söylüyor, sonra da orada ağaç olduğunu söylüyor; oysa siz ateşin ağacı yaktığını bilirsiniz.’ Fakat yeşil ağaçtan kendileri için ateş çıkaran Zat'ın, ateşte ağaç var etmeye de kâdir olduğunu -ki insanların bunu en iyi bileni kendileridir- söylemediler. Burada hatırlanması en uygun düşen şeylerden biri de, hocalarımızın üstadı allâme Zeynüddin Ebû Bekr b. el-Hüseyn el-Merâğî'nin Târîhu'l-Medîneti'ş-Şerîfe adlı eserinde Mu'cemü'l-Ayni'l-Medenî'de vadilerin zikredildiği dördüncü babın başlarında zikrettiği şu ifadedir; şöyle demiştir: ‘Vâdi'ş-Şezât -iki noktalı [ş ve z] harfin fethasıyla- Medine'nin doğusundan, Medine'ye uzak yerlerden gelir; nihayet altı yüz elli dört senesi Cemâziyelâhir ayında ortaya çıkan Harre ateşinin meydana getirdiği sedde ulaşır’ -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hicaz'dan, Busra'daki develerin boyunlarını aydınlatacak bir ateş çıkmadıkça kıyamet kopmaz» buyruğuyla işaret edilen ateştir-. Dedi ki: ‘Onun zuhuru Doğu Harre'sinde Uheyleyn denilen bir vadiden oldu; çıktığı yerden kuzey yönüne doğru üç ay boyunca aktı;

تدب دبيب النمل، تأكل ما مرت عليه من جبل وحجر ولا تأكل الشجر، فلا تمر على شيء من ذلك إلا صار سداً لا مسلك لإنسان فيه ولا دابة إلى منتهى الحرة من جهة الشمال - فذكر القصة وهي غريبة، وأسند فيها عن المطري فيما يتعلق بعدم أذاها للخشب.

karınca gibi yavaş yavaş ilerliyor, uğradığı dağ ve taş ne varsa yiyor fakat ağacı yemiyordu. Bunlardan bir şeyin üzerinden geçmeye görsün, Harre'nin kuzey tarafındaki sınırına kadar üzerinde ne bir insanın ne de bir hayvanın geçebileceği bir set haline geliyordu.’ Böylece kıssayı anlattı; bu garip bir kıssadır ve ateşe odunun zarar vermemesi hususunda Matarî'den rivayette bulundu.