Binûn

İsrâ — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما تقدم أنهم استبعدوا الإعادة من أجل صيرورتهم بعد الموت رفاتاً، وأخبر تعالى بقدرته على ذلك ولو صاروا إلى ما هو أعسر عندهم في الإعادة من الرفات بأن يكونوا حجارة أو حديداً، وأشار إلى قدرته على التصرف بخرق العادة في الحديد بإلانته لعبد من عبيده، ثم في الحجارة على سبيل الترقي في النشر المشوش بما هو أعجب من ذلك، وهو إفاضة الحياة عليها لعبد آخر من عبيده، أشار إلى تصرفه في التراب الذي هو نهاية الرفات الذي حملهم على الاستبعاد بما هو أعجب من كل ما تقدمه، وذلك بإفاضة الحياة الكاملة بالنطق عليه

Önce onların ölümden sonra ufalanmış kemik ve toprak haline gelecekleri için yeniden dirilmeyi akıldan uzak gördükleri geçmiş, Allah Teâlâ da taş veya demir olsalar bile -ki bu onlara göre yeniden diriltilmesi ufalanmış kemikten daha zor bir şeydir- buna kâdir olduğunu haber vermiş ve kullarından bir kul için demiri yumuşatmak suretiyle demirde âdeti aşan tasarruf kudretine, ardından gayr-ı mürettep leff ü neşr yoluyla bir derece daha yukarı çıkarak bundan daha acayip olanına, yani kullarından başka bir kul için taşa hayat bahşetmek suretiyle taşta tasarruf kudretine işaret etmişti; [şimdi ise] onları inkâra sevk eden ufalanmış kemiklerin nihayeti olan toprakta, geçmişteki her şeyden daha acayip bir şekilde tasarrufuna işaret etti. Bu da onun üzerine konuşma melekesiyle tam bir hayat bahşetmek suretiyledir;

من غير أن تسبق له حالة حياة أصلاً، وذلك بخلق آدم ﵇ الذي هو أصلهم، مع ما في ذلك من حفظ السياق في التسلية بأن الآيات لا تنفع المحكوم بشقاوته وبأن آدم ﵇ قد سلط عليه الحاسد واشتد أذاه له مع أنه صفي الله وأول أنبيائه، مع البيان لأن أغلب أسباب الطغيان الحسد الذي حمل إبليس على ما فعل فقال تعالى: {إذ} أي واذكر أيضاً ما وقع من الطغيان مع رؤية الآيات في أول هذا الكون من إبليس الذي هو من أعلم الخلق بآيات الله وعظمته، ثم ممن اتبعه من ذرية آدم ﵇ بعد تحقق عداوته في مخالفة ربهم المحسن إليهم مع ادعاء ولايته إذ {قلنا} أي بما لنا من العظمة التي لا يعصي مرادها شيء {للملائكة} حين خلقنا أباكم آدم وفضلناه: {اسجدوا لآدم} امتثالاً لأمري {فسجدوا إلا إبليس} أبى أن يسجد لكونه ممن حقت عليه الكلمة ولم ينفعه ما يعلمه من قدرة الله وعظمته، وذلك معنى قوله: {قال} أي لنا منكراً متكبراً: {ءأسجد} أي خضوعاً {لمن خلقت} حال كون أصله

daha önce onda hiçbir şekilde bir hayat hali bulunmaksızın, onların aslı olan Âdem aleyhisselâm'ı yaratmak suretiyle [bunu yapmıştır]. Bununla birlikte, aleyhinde şekavet hükmü kesinleşmiş kimseye mucizelerin fayda vermeyeceği ve Allah'ın seçkin kulu ve peygamberlerinin ilki olmasına rağmen Âdem aleyhisselâm'a hasetçinin musallat edilip ona eziyetinin şiddetlendiği hususunda teselli bağlamının korunması ve İblis'i yaptığı şeye sevk eden azgınlık sebeplerinin çoğunun haset olduğunun beyanı da söz konusudur. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إذ} “Hani” yani bu kâinatın başlangıcında, mahlukat içinde Allah'ın ayetlerini ve azametini en iyi bilenlerden olan İblis'ten ve ardından düşmanlığı kesinleştikten sonra O'nun velisi olduğunu iddia etmekle beraber kendilerine ihsanda bulunan Rablerine muhalefet eden Âdem aleyhisselâm'ın zürriyetinden ona uyanlardan, ayetleri görmelerine rağmen meydana gelen azgınlığı da hatırla; hani {قلنا} “demiştik” muradına hiçbir şeyin karşı gelemediği o azametimizle; {للملائكة} “meleklere” babanız Âdem'i yaratıp onu üstün kıldığımızda: {اسجدوا لآدم} “Âdem'e secde edin!” emrime itaat ederek; {فسجدوا إلا إبليس} “onlar da hemen secde ettiler, İblis müstesna”. O, aleyhine azap hükmü kesinleşenlerden olduğu için secde etmekten kaçındı ve Allah'ın kudreti ve azameti hakkında bildikleri ona fayda vermedi. İşte şu buyruğunun anlamı budur: {قال} “Dedi ki” yani inkâr ve tekebbürle bize: {ءأسجد} “Ben secde eder miyim hiç?!” yani boyun eğerek; {لمن خلقت} “yarattığın kimseye” aslı şu halde iken:

{طيناً *} فكفر بنسبته لنا إلى الجور وعدم الحكمة، متخيلاً أنه أكرم من آدم ﵇ من حيث إن الفروع ترجع إلى الأصول، وأن النار التي هي أصله أكرم من الطين، وذهب عليه إن الطين أنفع من النار فهو أكرم، وعلى تقدير التنزل فإن الجواهر كلها من جنس واحد، والله تعالى الذي أوجدها من العدم يفضل بعضها على بعض بما يحدث فيها من الأعراض، كما تقدمت الإشارة إليه في {ولقد فضلنا بعض النبيّن على بعض} [الإسراء: ٥٥] .

{طيناً *} “bir çamur olarak [yarattığın kimseye]”. Bizi haksızlığa ve hikmetsizliğe nispet ederek kâfir oldu; kolların asıllara rücu edeceği ve kendi aslı olan ateşin çamurdan daha üstün olduğu zehabıyla kendisinin Âdem aleyhisselâm'dan daha şerefli olduğunu vehmetti. Çamurun ateşten daha faydalı olduğunu, dolayısıyla daha şerefli olduğunu ise gözden kaçırdı. Bir an için böyle olduğu kabul edilse bile, bütün cevherler tek bir cinstendir ve onları yoktan var eden Allah Teâlâ, {ولقد فضلنا بعض النبيّن على بعض} [el-İsrâ, 55] ayetinde işaret edildiği üzere, içlerinde yarattığı arazlarla kimini kiminden üstün kılar.

ولما أخبر تعالى بتكبره، كان كأنه قيل: إن هذه لوقاحة عظيمة واجتراء على الجناب الأعلى، فهل كان غير هذا؟ فقيل: نعم! {قال أرءيتك} أي أخبرني {هذا الذي كرمت عليّ} بم كرمته عليّ مع ضعفه وقوتي؟ فكأنه قيل: لقد أتى بالغاية في إساءة الأدب، فما كان بعد هذا؟ فقيل: قال مقسماً لأجل استبعاد أن يجترىء أحد هذه الجراءة على الملك الأعلى: {لئن أخرتن} أي أيها الملك الأعلى تأخيراً ممتداً {إلى يوم القيامة} حياً متمكناً {لأحتنكن} أي بالإغواء {ذريته} أي لأستولين عليهم بشدة احتيالي كما يستولي الآكل على ما أخذه في

Allah Teâlâ onun tekebbürünü haber verince sanki şöyle denildi: ‘Bu pek büyük bir küstahlık ve Yüce Makama karşı büyük bir cürettir; bundan başkası oldu mu?’ Şöyle denildi: Evet! {قال أرءيتك} “Dedi ki: ‘Bana bildir” yani haber ver bana; {هذا الذي كرمت عليّ} “benden üstün kıldığın şu kimseyi” onun zayıflığına ve benim kuvvetli oluşuma rağmen hangi şeyle benden üstün kıldın?’ Sanki şöyle denildi: ‘Edebsizlikte son noktaya vardı, bundan sonra ne oldu?’ Şöyle denildi: Yüce Hükümran'a karşı birinin bu cürette bulunmasını uzak görme sebebiyle yemin ederek şöyle dedi: {لئن أخرتن} “Eğer beni ertelersen” yani ey Yüce Hükümran, uzun bir erteleme ile; {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar” diri ve muktedir olarak; {لأحتنكن} “mutlaka kökünü kazıyıp boyunduruk altına alacağım” yani saptırmak suretiyle; {ذريته} “onun zürriyetini” yani yiyicinin ağzına/damağına (حنك) aldığını kontrol altına aldığı gibi hilemin şiddetiyle onlara hakim olacağım,

حنكه، بتسليطك لي عليهم {إلا قليلاً *} وهم أولياؤك الذين حفظتهم مني، فكأنه قيل: لقد أطال في الاجتراء فما قال له ربه بعد الثالثة؟ فقيل: {قال} مهدداً له: {اذهب} أي امض لثباتك الذي ذكرته بإرادتي لا بأمري، فإنك لن تعدو أمرنا فيك وقد حكمنا بشقاوتك وشقاوة من أردنا طاعته لك، ولذلك سبب عنه قوله تعالى: {فمن تبعك} أي أدنى اتباع {منهم} أي أولاد آدم ﵇، ويجوز أن يراد بتجريد الفعل أن من تبعه بغير معالجة من فطرته الأولى لا يكون إلا عريقاً في الشر.

beni onlara musallat kılman sebebiyle; {إلا قليلاً *} “pek azı müstesna” onlar da beni kendilerinden koruduğun Senin veli kullarındır. Sanki şöyle denildi: ‘Küstahlıkta haddi aştı; Rabbi ona üçüncüsünden sonra ne buyurdu?’ Şöyle denildi: {قال} “Buyurdu ki” onu tehdit ederek: {اذهب} “Git!” yani emrimle değil irademle zikrettiğin o sebatın üzere devam et; zira sen senin hakkındaki emrimizi asla aşamazsın; nitekim Biz senin helakine ve sana itaat etmesini dilediğimiz kimselerin de helakine hükmetmişizdir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna bağlandı: {فمن تبعك} “onlardan kim sana uyarsa” en ufak bir şekilde uymakla; {منهم} “onlardan” yani Âdem aleyhisselâm'ın çocuklarından. Fiilin mücerret kılınmasıyla, ilk fıtratından itibaren zorlanmaksızın ona uyan kimsenin ancak kötülükte kökleşmiş biri olacağının kastedilmesi de caizdir.

ولما كان التقدير: أذقته من خزيك، عبر عنه بقوله تعالى: {فإن جهنم} أي الطبقة النارية التي تتجهم داخلها {جزاؤكم} أي جزاءك وجزاءهم، تجزون ذلك {جزاء موفوراً *} مكملاً وافياً بما تستحقون على أعمالكم الخبيثة.

Takdir: ‘Ona rüsvaylığından tattırırım’ şeklinde olunca, bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla ifade etti: {فإن جهنم} “muhakkak ki cehennem” yani içine girene yüzünü asıp sert davranan o ateş tabakası; {جزاؤكم} “sizin cezanızdır” yani senin ve onların cezasıdır; bununla cezalandırılırsınız; {جزاء موفوراً *} “tastamam bir ceza olarak” çirkin amellerinize karşılık hak ettiğiniz şeyin eksiksiz ve tam olarak verilmesiyle.

ومادة «وفر» بجميع تراكيبها - وهي خمسة عشر، في الواوي ستة: وفر، ورف، فور، فرو، رفو، روف، وفي اليائي ثلاثة: فري، رفي، ريف، وفي المهموز ستة: رفأ، رأف، فرأ، فأر، أفر، أرف - تدور على السعة، والمجاوزة للحد، والعلو على المقدار، والفضل عن الكفاية؛ فالوفر: المكان الكبير، وسقاء وفر: لم ينقص من أديمه شيء، وإداوة وفراء، والوفرة: ما بلغ الأذنين من الشعر، والوافر:

Vefr (وفر) kökü bütün türevleriyle -ki on beş tanedir: Vâvî olanlarda altı tane: vefr, verf, fevr, ferv, refv, ravf; Yâî olanlarda üç tane: fery, refy, rîf; Hemzeli olanlarda altı tane: refe'e, ra'efe, fera'e, fe'ere, efere, erefe- genişlik, haddi aşma, miktarın üzerine çıkma ve ihtiyacı aşan fazlalık etrafında döner. el-Vefr (الوفر): Büyük yerdir; 'Sıkâun vefrun' (سقاء وفر): Derisinden hiçbir şey eksilmemiş su kırbasıdır; 'İdâvetün vefrâ' (إداوة وفراء); 'el-Vefre' (الوفرة): Saçtan kulak hizasına ulaşandır; 'el-Vâfir' (الوافر):

ضرب من العروض وزنه مفاعلتن ست مرات، والوفر: الغنى، ومن المال: الكثير الواسع، والعام من كل شيء، ووفره توفيراً: أكثره، ووفر له عرضه: لم يشتمه، ووفر عطاءه: رده عليه وهو راضٍ، ووفره توفيراً: أكمله وجعله وافراً - لأن الكمال لا يكاد يتحقق إلا مع زيادة، والثوب: قطعه وافراً، والوافرة: ألية الكبش إذا عظمت، والدنيا، والحياة، وكل شحمة مستطيلة، وهم متوافرون: فيهم كثرة، واستوفر عليه حقه: استوفاه.

Aruz vezinlerinden bir bahirdir, vezni altı defa 'mefâiletün'dür. 'el-Vefr' (الوفر): Zenginliktir; maldan bol ve geniş olandır; her şeyin geneline denir. 'Vefferahû tevfîran' (وفره توفيراً): Onu çoğalttı demektir. 'Veffere lehû ırdahû' (وفر له عرضه): Ona sövmedi demektir. 'Veffere atâehû' (وفر عطاءه): Razı olduğu halde bağışını ona geri çevirdi demektir. 'Vefferahû tevfîran' (وفره توفيراً): Onu tamamladı ve bol kıldı demektir; çünkü kemal ancak fazlalıkla gerçekleşir. 'Veffere's-sevbe' (وفر الثوب): Elbiseyi bol kesti demektir. 'el-Vâfire' (الوافرة): Büyüdüğünde koçun kuyruğu, dünya, hayat ve her uzunlamasına yağ parçasıdır. 'Hüm mütevâfirûn' (هم متوافرون): Onlarda çokluk vardır demektir. 'İstevfera aleyhi hakkahû' (استوفر عليه حقه): Hakkını tastamam aldı demektir.

وورف النبت يرف إذا رأيت له بهجة من ريه، ولا يكون ذلك إلا من نضارته واتساعه وكونه ملء العين، وورف الظل يرف ورفاً ووريفاً ووروفاً: اتسع وطال وامتد كأورف وورّف والورف: ما رق من نواحي الكبد - لزيادته واسترخائه، والرفة - كعدة: الناضر من النبت، وورفته توريفاً: مصصته، والأرض: قسمتها - كأنه من الإزالة.

'Verefe'n-nebtü yerifü' (ورف النبت يرف): Suya kanmasından ötürü bitkide bir canlılık ve parlaklık gördüğünde söylenir; bu da ancak onun tazeliğinden, genişliğinden ve göz doldurucu olmasından kaynaklanır. 'Verefe'z-zıllü yerifü verfen ve verîfen ve vurûfen' (ورف الظل يرف ورفاً ووريفاً ووروفاً): 'Evrefe' (أورف) ve 'verrafe' (ورّف) gibi, gölge genişledi, uzadı ve yayıldı demektir. 'el-Verf' (الورف): Fazlalığından ve gevşekliğinden ötürü karaciğerin kenarlarından ince olan kısımdır. 'er-Rife' (الرفة) -'ıde' (عدة) vezninde-: Bitkinin tazesidir. 'Veraffetühû tevrîfen' (ورفته توريفاً): Onu emdim; 've'l-arda' (والأرض): Toprağı taksim ettim demektir, sanki gidermeden (izâle) türemiştir.

وفارت القدر - إذا غلت حتة يعلو ما فيها فتفيض، وكل حارّ يفور فوراً، وفار العرق - إذا انتفخ، زاد في القاموس: وضرب،

'Fâreti'l-kıdrü' (فارت القدر): Tencere, içindeki yükselip taşacak şekilde kaynadığında söylenir. Sıcak olan her şey 'fevr' (فوراً) halinde kaynar. 'Fâre'l-ırku' (فار العرق): Damar şiştiğinde söylenir. el-Kâmûs'ta: 've çarptı/attı' (وضرب) ilavesi yapılmıştır;

والمسكُ، انتشر، وفارة الإبل: فوح جلودها إذا نديت بعد الورد، والفائر: المنتشر العصب من الدواب وغيرها، وأتوا من فورهم: من وجههم أو قبل أن يسكنوا - لأن حركتهم توسع وانتشار فسميت فوراً والفار: عضل الإنسان - لأنه أثخن مما دونه، والفور - بالضم: الظباء، جمع فائر - لأنه من أسرع الحيوان نفاراً، وأشدها وثباً، وأوسعها عدواً، وقال القزاز: والفارة والفورة: ريح تكون في رسغ الفرس تنفش إذا مسحت وتجتمع إذا تركت، وقال في فأر: فإذا مشى انفشت، وأعاده في القاموس في المهموز فقال: والفأرة له - أي للذكر من الحيوان المعروف - وللأنثى، وريح في رسغ الدابة تنفش إذا محست وتجتمع إذا تركت كالفورة بالضم، والفور: ولد الحمار - لخفته وسرعة حركته ووثبه، وفوارتا الكرش: غدتان في جوف لحمتين، وقيل: الفوارة: اللحمة - التي في داخلها الغدة، وقيل: تكونان لكل ذي لحم، وذلك لوجوب الزيادة سواء قلنا: إنها لحمة أو غدة،

misk yayıldı. 'Fâretü'l-ibil' (فارة الإبل): Develerin suya vardıktan sonra ıslandıklarında derilerinin kokusudur. 'el-Fâir' (الفائر): Hayvanlardan ve diğerlerinden sinirleri yayılmış olandır. 'Etev min fevrihim' (أتوا من فورهم): Yöneldikleri taraftan veya durup dinlenmeden önce geldiler demektir; çünkü onların hareketi genişleme ve yayılmadır, bu yüzden 'fevr' (فوراً) olarak adlandırılmıştır. 'el-Fâr' (الفار): İnsanın kasıdır, çünkü altındakinden daha kalındır. 'el-Fûr' (الفور) -ötre ile-: Ceylanlardır; 'fâir' (فائر) kelimesinin çoğuludur, çünkü kaçışı en hızlı, sıçrayışı en şiddetli ve koşusu en geniş hayvandır. el-Kazzâz şöyle dedi: 'el-Fâre' (الفارة) ve 'el-fûre' (الفورة), atın bukağılığında bulunan, sıvazlandığında şişen, bırakıldığında toplanan bir şişliktir. 'Fe'ere' (فأر) maddesinde ise: 'Yürüdüğünde şişer' dedi. Bunu Kâmûs sahibi hemzeli maddede tekrar ederek şöyle dedi: 'el-Fe're' (الفأرة), malum hayvanın hem erkeği hem dişisi için kullanılır; binek hayvanının bukağılığında sıvazlandığında şişen ve bırakıldığında toplanan bir şişliktir; ötre ile 'el-fûre' (كالفورة) gibidir. 'el-Fevr' (الفور): Hafifliği, hareketinin ve sıçrayışının sürati sebebiyle eşek yavrusudur. 'Fevvâretâ'l-keriş' (فوارتا الكرش): İki et parçasının içindeki iki bezdir. Denildi ki: 'el-Fevvâre' (الفوارة), içinde bez bulunan ettir. Denildi ki: Et sahibi olan her canlıda bulunur; bu da ister et diyelim ister bez diyelim ziyadeliğin zorunluluğundandır.

وقال القزاز: وقالوا: ماء الرجل إنما يقع في الكلية ثم في الفوارة ثم في الخصية، فعلى هذا سمي لأنه يقذف ما فيه إلى الخصية، والفياران - بالكسر: حديدتان تكتنفان لسان الميزان لاتساعهما عن اللسان، والفيرة - بالكسر بالهمز وبغيره: تمر يغلى ويمرس ويطبخ بحلبة تشربها النفساء قاله القزاز، وفي مختصر العين: حلبة تطبخ؛ فإذا فارت فوارتها ألقيت في معصرة ثم صفيت وتحسيها النفساء، وأعاده في القاموس في المهموز وقال: والفئرة - بالكسر - والفؤارة كثمامة والفئيرة والفئرة كعنبة ويترك همزها: حلبة تطبخ للنفساء - سميت إما لغليانها وإما للاتساع بجمع التمر والحلبة.

el-Kazzâz dedi ki: Şöyle dediler: ‘Erkeğin menisi önce böbreğe, sonra fevvâreye, sonra da hayâya düşer; buna göre içindekini hayâya fırlattığı için böyle isimlendirilmiştir.’ 'el-Feyyârân' (الفياران) -kesre ile-: Terazi diline göre geniş oldukları için terazi dilini iki yandan kuşatan iki demirdir. 'el-Fîre' (الفيرة) -kesre ile, hemzeli ve hemzesiz-: Loğusa kadının içtiği, kaynatılıp ezilen ve çemen otuyla pişirilen hurmadır; bunu el-Kazzâz söyledi. Muhtasaru'l-Ayn'da şöyle geçer: Pişirilen çemen otudur; kabarıp taştığında sıkma kabına konur, sonra süzülür ve loğusa kadın onu yudumlar. Kâmûs sahibi bunu hemzeli maddede tekrar ederek dedi ki: 'el-Fi're' (الفئرة) -kesre ile-, 'sümâme' (ثمامة) vezninde 'el-fü'âre' (الفؤارة), 'el-fe'îre' (الفئيرة) ve 'ınebe' (عنبة) vezninde 'el-fe'ire' (الفئرة) -hemzesiz de okunur-: Loğusa için pişirilen çemen otudur; ya kaynamasından ötürü ya da hurma ile çemen otunu bir araya getirerek zenginleşmesinden/genişlemesinden dolayı böyle isimlendirilmiştir.

والفرو والفروة: لبس معروف - لخروج صوفها وزيادة الرفق به، كأنها أصل المادة كلها، وفروة الرأس: جلدته بشعرها، والفروة: الأرض البيضاء ليس لها نبات - لأنه أوسع لها من حيث هي، والفروة:

'el-Ferv' (الفرو) ve 'el-ferve' (الفروة): Yününün dışarı çıkması ve onunla sağlanan faydanın artması sebebiyle bilinen giysidir (kürk), sanki bütün maddenin aslı gibidir. 'Fervetü'r-re's' (فروة الرأس): Saçıyla birlikte baş derisidir. 'el-Ferve' (الفروة): Kendisi açısından daha geniş olduğu için üzerinde bitki bulunmayan beyaz arazidir. 'el-Ferve' (الفروة):

الغنى والثروة وقطعة نبات مجتمعة يابسة، وجبة شمر كماها - لأنه لولا زيادتهما ما شمرا، ونصف كساء يتخذ من أوبار الإبل - كأنه شبه بالفروة لطول وبره، وخريطة يجعل السائل فيها صدقته، والتاج - لاتساعه وعلوه وكماله ولغنى صاحبه، وخمار المرأة - لزيادته على كفايتها ولسبوغه وفضله عن رأسها.

Zenginlik, servet, bir araya gelmiş kuru bitki demeti, kolları sıvanmış cübbesi olan kimsedir -çünkü kolları uzun olmasaydı sıvanmazdı-, uzun yününden ötürü kürke benzetildiği için deve yününden yapılan yarım aba, dilencinin içine sadakasını koyduğu torba, genişliği, yüksekliği, mükemmelliği ve sahibinin zenginliği sebebiyle taç, ihtiyacından fazla olması, bolluğu ve başından sarkması sebebiyle kadının başörtüsüdür.

ورفا الثوب يرفوه: أصلحه ولأم خرقه: وقال في القاموس: في المهموز: وضم بعضه إلى بعض، قال القزاز: والهمز أكثر؛ والرفاء - ككساء: الالتحام والاجتماع والاتفاق، ومنه ما يدعى به للمتزوج: بالرفاء والبنين، وأعادوه في المهموز. وقال في القاموس: أي بالالتئام وجمع الشمل، قال القزاز: ومعنى رفا: تزوج، والأرفى: العظيم الأذنين في استرخاء، قال القزاز: والأذن الرفواء هي التي تقبل على الأخرى حتى تكاد تماس أطرافهما؛ ورفوت الرجل: إذا سكنته من رعب، وأعاده في القاموس في المهموز - لأن ذلك

'Refe's-sevbe yerfûhu' (رفا الثوب يرفوه): Elbiseyi tamir etti, yırtığını birleştirdi demektir. Kâmûs'ta hemzeli maddede: 'Bir kısmını diğerine bitiştirdi' dedi. el-Kazzâz: 'Hemzeli kullanımı daha yaygındır' dedi. 'er-Rifâ'' (الرفاء) -'kisâ' (كساء) vezninde-: Kaynaşma, bir araya gelme ve uyuşmadır; evlenen kimse için yapılan 'bi'r-rifâi ve'l-benîn' (بالرفاء والبنين -kaynaşma ve oğullarla-) duası da bundandır. Bunu hemzeli maddede tekrar ettiler. Kâmûs'ta dedi ki: Yani kaynaşma ve birliktelikle. el-Kazzâz: 'Refâ'nın anlamı evlendi demektir' dedi. 'el-Erfâ' (الأرفى): Gevşeklikle birlikte kulakları büyük olandır. el-Kazzâz dedi ki: 'er-Refvâ' kulak, uçları neredeyse birbirine değecek kadar diğerine yönelen kulaktır.' 'Refevtü'r-racüle' (رفوت الرجل): Korkudan dolayı adamı teskin ettiğimde söylenir; Kâmûs'ta bunu hemzeli maddede tekrar etti, çünkü bu durum

أوسع لفكره لأنه أقر لعينه.

onun fikri için daha geniştir; zira gönlüne ferahlık verir.

والروف: السكون - وهو أوسع من الاضطراب لأنه لا يكون إلا عن قرار العين، قال في القاموس: وليس من الرأفة، والروفة: الرحمة، وراف يراف لغة في رأف يرأف - وستأتي بقيتها قريباً إن شاء الله تعالى.

'er-Ravf' (الروف): Sükûnettir; bu ise çalkantıdan daha geniştir, çünkü ancak gönül huzurundan sonra meydana gelir. Kâmûs'ta: 'Re'fetten (şefkat) değildir' dedi. 'er-Ravfe' (الروفة): Rahmettir. 'Râfe yerâfü' (راف يراف), 're'efe yer'efü' (رأف يرأف) fiilinde bir lügattir. İnşâallâhu Teâlâ geri kalanı yakında gelecektir.

ولما بدأ سبحانه بالوعيد لطفاً بالمكلفين، عطف على «اذهب» قوله ممثلاً حاله في تسلطه على من يغويه بمغوار أوقع بقوم فصوت بهم صوتاً يستفزهم من أماكنهم، ويقلعهم عن مراكزهم، وأجلب عليهم بجنده من خيالة ورجالة حتى استأصلهم: {واستفزز} أي استخف، والفز أصله القطع، أي استزله بقطعه عن الصواب - قاله الرماني {من استطعت منهم} وهم الذين سلطناك عليهم {بصوتك} أي دعائك بالغنى والمزامير وكل ما تزينه بالوساس {وأجلب} أي اجمع أو سق بغاية ما يمكنك من الصياح {عليهم بخيلك} أي ركبان جندك {ورجلك} أي ومشاتهم؛ والمعنى: افعل جميع ما تقدر عليه، ولا تدع شيئاً من قوتك، فإنك لا تقدر على شيء لم أقدره لك.

Sübhânehu, mükelleflere bir lütuf olarak tehditle başlayınca, saptırdığı kimse üzerindeki hâkimiyet halini bir kavme baskın yapıp onları yerlerinden oynatacak ve mevzilerinden sökecek bir sesle bağıran, süvari ve piyadelerden oluşan ordusuyla onların kökünü kazıyana kadar üzerlerine hücum eden bir akıncıya benzeterek «اذهب» [Git] buyruğuna şunu atfetti: {واستفزز} “Ve yerinden oynat” yani hafifmeşrep kıl, kışkırt; 'el-fezz'in (الفز) aslı koparmaktır, yani onu doğrudan koparmak suretiyle ayağını kaydır -bunu Rummânî söylemiştir-; {من استطعت منهم} “onlardan gücünün yettiği kimseleri” ki onlar sana musallat kıldığımız kimselerdir; {بصوتك} “sesinle” yani şarkı, çalgılar ve vesveselerle süslediğin her şeyle yaptığın çağrınla; {وأجلب} “ve yaygara kopararak topla” yani topla veya gücünün yettiği en son haykırışla sevk et; {عليهم بخيلك} “süvarilerinle onların üzerine” yani ordunun binekli askerleriyle; {ورجلك} “ve yayalarınla” yani onların yayalarıyla. Anlam şudur: Gücünün yettiği her şeyi yap, kuvvetinden hiçbir şeyi bırakma; zira şüphesiz sen Benim senin için takdir etmediğim hiçbir şeye güç yetiremezsin.

ولما كان الشيطان طالباً شركة الناس في جميع أمورهم بوساوسه الحاملة

Şeytan, onları ifsat etmeye sevk eden vesveseleriyle insanların bütün işlerine ortak olmayı talep edici olduğu için,

لهم على إفسادها، فإن أطاعوه كانوا طالبين لأن يشركوه وإن كانوا لا شعور لهم بذلك، عبر بصيغة المفاعلة فقال تعالى: {وشاركهم} أي بوثوبك على مخالطتهم عند ما يشاركونك بفعل ما يوافق هواك {في الأموال} أي التي يسعون في تحصيلها {والأولاد} أي التي ينسلونها، إن اقتنوها بوجه محرم أو لم يذكروا اسمي عليها، وكذا قرابينهم لغير الله وإنفاقهم في المحرمات وتعليمهم أولادهم المعاصي والكفر مشاركة فيها {وعدهم} من المواعيد الباطلة ما يستخفهم ويغرهم من شفاعة الآلهة والكرامة على الله تعالى وتسويف التوبة - ونحو ذلك؛ ثم التفت إلى الصالحين من عباده فأخبرهم تثبيتاً لهم وتنبيهاً لغيرهم على أنه ليس بيده شيء، فقال تعالى مظهراً لضميره بما يدل على تحقيره، تقبيحاً لأمره وتنفيراً منه: {وما يعدهم الشيطان} أي المحترق المطرود باللعنة، من عدم البعث وطول الأجل وشفاعة الآلهة ونحو ذلك {إلا غروراً *} والغرور: تزيين الخطأ بما يوهم أنه صواب، ثم رجع إلى مواجهته بما يحقر أمره، فإن المواجهة بالتحقير أنكأ، مصرحاً بنتيجة ذلك، وهي أنه غير قادر إلا بإذنه سبحانه، وممنوع عنه ما لم يقدره له، دفعاً لما قد يوهمه ما مضى

onlar da ona itaat ettiklerinde -bunun farkında olmasalar bile- onu ortak etmeyi talep etmiş olacaklarından, müşâreke (müşareket) sığasıyla ifade ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وشاركهم} “Ve onlara ortak ol” yani onlar senin hevana uygun olanı yapmak suretiyle sana ortak olduklarında, onlara karışmak için atılmak suretiyle; {في الأموال} “mallarda” yani kazanmaya çalıştıkları mallarda; {والأولاد} “ve çocuklarda” yani ürettikleri çocuklarda; şayet onları haram yoldan elde ederlerse veya üzerlerine Benim adımı anmazlarsa; aynı şekilde Allah'tan başkası için kestikleri kurbanlar, haramlara yaptıkları harcamalar ve çocuklarına günahları ve küfrü öğretmeleri de onlara ortak olmaktır; {وعدهم} “ve onlara vaatte bulun” ilahların şefaati, Allah Teâlâ katında keramet sahibi olma ve tövbeyi erteleme gibi onları hafifliğe düşürecek ve aldatacak batıl vaatlerden ve benzerlerinden. Sonra kullarından salih olanlara yönelip, onları sebat ettirmek ve diğerlerini de onun elinde hiçbir şey olmadığı hususunda uyarmak için haber vererek, onun durumunu çirkinleştirmek ve ondan nefret ettirmek maksadıyla zamirini onu hakir kılmaya delalet edecek şekilde açıkça zikrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وما يعدهم الشيطان} “Şeytan onlara vaat etmez” yani lanetle kovulmuş ve yanmış olan şeytan; yeniden dirilişin olmaması, ecelin uzunluğu, ilahların şefaati ve benzeri şeylerden; {إلا غروراً *} “ancak bir aldatma [vaat eder]”. Gurur (الغرور): Doğru olduğu vehmini verecek şekilde hatayı süilemektir. Sonra onun durumunu hakir kılan bir hitapla onunla yüzleşmeye döndü -zira hakir görerek yüzleşmek daha tesirlidir-; bunun neticesini açıkça belirterek, yani onun ancak Sübhânehu'nun izniyle muktedir olabileceğini ve kendisi için takdir etmediği şeyden menedildiğini bildirerek, daha önce geçen şeylerden müstakil olarak bir şeye etki edebileceği vehmini defetmek üzere Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

من أنه يؤثر شيئاً استقلالاً فقال تعالى: {إن} أي اجهد جهدك، لأن أهل الشهوات سلطتك عليهم زيادة في شقائك بما أردته منهم قبل خلقك وخلقهم، لا تقدر أن تتعدى شيئاً منه إلى خالصتي ومن ارتضيته لعبادتي، إن {عبادي} الذين أهّلتهم للإضافة إليّ فقاموا بحق عبوديتي بالتقوى والإحسان {ليس لك} أي بوجه من الوجوه {عليهم سلطان} أي فلا تقدر أن تغويهم وتحملهم على ذنب لا يغفر، فإني وفقتهم للتوكل عليّ فكفيتهم أمرك {وكفى بربك} أي الموجد لك المدبر لأمرك {وكيلاً *} يحفظ ما هو وكيل فيه من كل ما يمكن أن يفسده.

{إن} [Şüphesiz] yani var gücünü sarf et; zira şehvet ehlini, sen yaratılmadan ve onlar yaratılmadan önce kendilerinden dilediğin şey sebebiyle senin şekavetini artırmak için sana musallat kıldım; Benim seçkin kullarıma ve ibadetim için razı olduğum kimselere bundan hiçbir şeyle tecavüz etmeye güç yetiremezsin. Şüphesiz {عبادي} “kullarım” Kendime izafe etmeye ehil kıldığım, böylece takva ve ihsan ile kulluğumun hakkını yerine getirenler; {ليس لك} “senin için yoktur” hiçbir vechile; {عليهم سلطان} “onlar üzerinde hiçbir hâkimiyetin/gücün” yani onları saptırmaya ve bağışlanmayacak bir günaha sürüklemeye güç yetiremezsin; çünkü Ben onları Bana tevekkül etmeye muvaffak kıldım ve senin şerrine karşı onlara kâfi geldim; {وكفى بربك} “ve Rabbin yeter” seni var eden ve işini idare eden Rabbin; {وكيلاً *} “bir vekil olarak” vekili olduğu şeyi onu bozabilecek her şeyden koruyan bir vekil olarak.

ولما ذكر أنه الوكيل الذي لا كافي غيره في حفظه، لاختصاصه بشمول علمه وتمام قدرته، أتبعه بعض أفعاله الدالة على ذلك فقال تعالى، عوداً إلى دلائل التوحيد الذي هو المقصود الأعظم بأحوال البحر الذي يخلصون فيه، في أسلوب الخطاب استعطافاً لهم إلى المتاب: {ربكم} أي المحسن إليكم، هو {الذي يزجي} أي يسوق ويدفع وينفذ {لكم} أي لمنفعتكم {الفلك} التي حملكم فيها مع أبيكم نوح ﵇ {في البحر لتبتغوا} أي تطلبوا طلباً عظيماً بذلك أنواع المنافع التي يتعذر أو يتعسر الوصول إليها في البر {من فضله} ثم علل فعله

İlminin kuşatıcılığı ve kudretinin tamlığı kendisine mahsus olduğu için, korumasında Kendisinden başka hiçbir kâfi gelici bulunmayan yegâne Vekil olduğunu zikredince, buna delalet eden bazı fiillerini peşinden getirdi. Allah Teâlâ, tövbeye meyletmelerini sağlamak üzere bir hitap üslubu içinde, kurtuluşa erdirildikleri deniz halleriyle en büyük maksat olan tevhidin delillerine dönerek şöyle buyurdu: {ربكم} “Rabbiniz” yani size ihsanda bulunan [Rabbiniz]; O'dur {الذي يزجي} “yürüten” yani sevk eden, süren ve akıtan; {لكم} “sizin için” yani menfaatiniz için; {الفلك} “gemileri” babanız Nûh aleyhisselâm ile birlikte sizi içinde taşıdığı gemileri; {في البحر لتبتغوا} “denizde, aramanız için” yani bununla karada ulaşılması imkânsız veya zor olan menfaat çeşitlerini büyük bir taleple aramanız için; {من فضله} “O'nun lütfundan”. Sonra bu fiilini

ذلك بقوله تعالى: {إنه} أي فعل ذلك لكم لأنه {كان} أي أزلاً وأبداً {بكم} أي أيها المؤمنون خاصة {رحيماً *} أي مكرماً بالتوفيق إلى فعل ما يرضيه في المتجر وغيره، لا لشيء غير ذلك، أو يكون ذلك خطاباً لجميع النوع فيكون المعنى: خصكم به من بين الحيوانات.

Allah Teâlâ şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه} “Şüphesiz O” yani bunu sizin için yaptı çünkü O; {كان} “olagelmiştir” ezelden ebede; {بكم} “size” yani özellikle siz müminlere; {رحيماً *} “çok merhametlidir” yani ticarette ve diğer hususlarda Kendisini razı edecek şeyleri yapmaya muvaffak kılmak suretiyle ikram edicidir, başka bir şey için değil; yahut bu bütün türe bir hitap olur, o takdirde anlam: 'Hayvanlar arasından sizi buna tahsis etti' şeklinde olur.

ولما كان المراد المؤمنين خاصة وإن كان خطاباً للمجموع، خص المشركين كذلك فقال: {وإذا} أي فإذا نعمكم بأنواع الخير كنتم على إشراككم به سبحانه، وإذا {مسكم} ولم يقل: أمسكم - بالإسناد إلى نفسه، تأديباً لنا في مخاطبته بنسبة الخير دون الشر إليه، مع اعتقاده أن الكل فعله، وتنبيهاً على أن الشر مما ينبغي التبرؤ منه والبعد عنه {الضر في البحر} من هيج الماء واغتلامه لعصوف الريح وطمو الأمواج {ضل} أي ذهب وبطل عن ذكركم وخواطركم {من تدعون} من الموجودات كلها {إلا إياه} وحده، فأخلصتم له الدعاء علماً منكم أنه لا ينجيكم سواه {فلما نجّاكم} من الغرق وأوصلكم بالتدريج {إلى البر أعرضتم} عن الإخلاص له ورجعتم إلى الإشراك {وكان الإنسان} أي هذا النوع {كفوراً *} أي بليغ التغطية لما حقه أن يشهر، فأظهر في موضع الإضمار تنبيهاً على أن هذا الوصف لا يخصهم، بل يعم هذا النوع لطبعه على النقائص إلا من أخلصه الله له.

Hitap topluluğa olsa da murat özellikle müminler olunca, aynı şekilde müşrikleri tahsis ederek şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve [ne zaman ki]” yani sizi hayır çeşitleriyle nimetlendirdiğinde siz Sübhânehu'ya ortak koşmaya devam edersiniz; ve ne zaman ki {مسكم} “size dokunsa” hepsinin O'nun fiili olduğuna inanmakla birlikte şerri değil hayrı O'na nispet etme hususunda O'na hitap ederken bize edep öğretmek ve şerrin kendisinden teberri edilip uzak durulması gereken bir şey olduğuna dikkat çekmek için Kendisine isnat ederek ‘dokundursak’ demedi; {الضر في البحر} “denizde o darlık/zarar” rüzgârın şiddetle esmesi ve dalgaların kabarması sebebiyle suyun coşup kabarmasından; {ضل} “kaybolup gider” yani zihninizden ve hatırınızdan silinip batıl olur; {من تدعون} “dua ettiğiniz kimseler” bütün varlıklardan; {إلا إياه} “yalnız O müstesna” yalnızca O kalır ve O'ndan başkasının sizi kurtaramayacağını bildiğiniz için duayı yalnız O'na halis kılarsınız; {فلما نجّاكم} “fakat O sizi kurtardığında” boğulmaktan kurtarıp aşama aşama ulaştırdığında; {إلى البر أعرضتم} “karaya, yüz çevirirsiniz” O'na ihlasla yönelmekten yüz çevirip şirk koşmaya dönersiniz; {وكان الإنسان} “zaten insan” yani bu tür; {كفوراً *} “pek nankördür” yani açığa çıkarılması gereken şeyi alabildiğine örtendir. Zamir makamında açık isim getirerek bu vasfın sadece onlara mahsus olmayıp, Allah'ın Kendisine ihlaslı kıldığı kimseler müstesna, eksiklikler üzerine yaratılmış olması hasebiyle bu türe şamil olduğuna dikkat çekti.

ولما كان التقدير: أعرضتم بعد إذ أنجاكم فكفرتم بذلك وكان الكفر وصفاً لكم لازماً، فتسبب عن ذلك أنكم أمنتم، أي فعلتم بذلك فعل الآمن، أنكر عليهم هذا الأمر لكونه من أجهل الجهل فقال تعالى: {أفأمنتم} أي أنجوتم من البحر فأمنتم بعد خروجكم منه {أن نخسف} أي بما لنا من العظمة {بكم} ودل على شدة إسراعهم بالكفر عند وصولهم إلى أول الساحل بقوله تعالى: {جانب البر} أي فنغيبكم فيه في أيّ جانب كان منه، لأن قدرتنا على التغييب في التراب في جميع الجوانب كقدرتنا على التغييب في الماء سواء، فعلى العاقل أن يستوي خوفه من الله في جميع الجوانب {أو} أمنتم إن غلظت أكبادكم عن تأمل مثل هذا أن {يرسل عليكم} من جهة الفوق شيئاً من أمرنا {حاصباً} أي يرمي بالحصباء، أي بالحصى الصغار - قاله الرازي في اللوامع، وقال الرماني: حجارة يحصب بها، أي يرمي بها، حصبه - إذا رماه رمياً متتابعاً - انتهى.

Takdir şöyle olduğunda: 'Sizi kurtardıktan sonra yüz çevirdiniz ve bununla küfrettiniz; küfür sizin ayrılmaz bir vasfınız oldu ve bunun neticesinde güvende oldunuz, yani bununla güvende olan kimsenin fiilini yaptınız.' En koyu cehalet olması sebebiyle bu durumu onlara inkâr ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أفأمنتم} “Yoksa güvende mi hissettiniz?” yani denizden kurtuldunuz da oradan çıktıktan sonra güvende mi oldunuz; {أن نخسف} “batırmamızdan” yani azametimizle; {بكم} “sizi” ve sahile ilk ulaştıklarında küfre ne kadar hızlı koştuklarına Allah Teâlâ şu buyruğuyla delalet etti: {جانب البر} “karanın bir tarafında” yani onun hangi tarafında olursa olsun sizi orada yere batırmamızdan; zira her tarafta toprakta batırma kudretimiz, suda batırma kudretimizle tamamen aynıdır. Dolayısıyla akıl sahibine düşen, her tarafta Allah korkusunun eşit olmasıdır; {أو} “yahut” şayet kalpleriniz böylesi bir hususu tefekkür etmekten katılaşmışsa güvende mi oldunuz; {يرسل عليكم} “üzerinize göndermesinden” üst taraftan emrimizden bir şeyi; {حاصباً} “taş yağdıran bir fırtına” yani çakıl taşı, yani küçük taşlar fırlatan -bunu Râzî el-Levâmi'de söylemiştir; Rummânî ise: Kendisiyle taşlanan yani fırlatılan taşlar, 'hasabehû' peş peşe taş fırlattığında söylenir, demiştir; bitti-.

يرميكم

fırlatan

ذلك الحاصب في وجوهكم أو فوق رؤوسكم رمياً يهلك مثله كما وقع لقوم لوط أنا أرسلنا عليهم حاصباً، وقيل: الحاصب: الريح، ولم يقل: حاصبة لأنه وصف لزمها، ولم يكن لها، مذكر تنتقل إليه في حال فكان بمنزلة حائض {ثم لا تجدوا} أيها الناس {لكم} وأطلق ليعم فقال تعالى: {وكيلاً *} ينجيكم من ذلك ولا من غيره كما لم تجدوا في البحر وكيلاً غيره {أم أمنتم} إن جاوزت بكم الغباوة حدها فلم تجوزوا ذلك {أن يعيدكم فيه} أي البحر بما لنا من العظمة التي تضطركم إلى ذلك فتقركم عليه وإن كرهتم {تارة أخرى} بأسباب تضطركم إلى ذلك {فنرسل عليكم} أي بما لنا من صفة الجلال {قاصفاً} وهو الكاسر بشدة {من الريح} كما عهدتم أمثاله يا من وقفت أفكارهم مع المحسوسات فرضوا بذلك أن يكونوا كالبهائم لا يفهمون إلا الجزئيات المشاهدات {فيغرقكم} أي في البحر الذي أعدناكم فيه، لعظمتنا {بما كفرتم} كما يفعل

o taş yağdıran fırtına, Lût kavmine üzerlerine taş yağdıran bir fırtına gönderdiğimizde olduğu gibi benzerini helak edecek bir fırlatışla yüzlerinize veya başlarınızın üzerine [taş fırlatır]. Denildi ki: 'el-Hâsıb' rüzgârdır; 'hâsıbe' denilmemesi, onun ayrılmaz bir vasfı olması ve bir halde kendisine intikal edeceği müzekker bir şeklinin bulunmaması sebebiyledir; dolayısıyla 'hâiz' (hayızlı kadın) gibidir; {ثم لا تجدوا} “sonra bulamazsınız” ey insanlar; {لكم} “kendiniz için” ve genellemek için mutlak bıraktı da Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكيلاً *} “hiçbir koruyucu/vekil” sizi bundan veya başka bir şeyden kurtaracak, tıpkı denizde O'ndan başka bir vekil bulamadığınız gibi; {أم أمنتم} “Yoksa güvende mi oldunuz?” şayet ahmaklığınız haddi aşıp da bunu caiz görmediyseniz; {أن يعيدكم فيه} “sizi oraya [denize] döndürmesinden” yani sizi buna mecbur bırakan azametimizle, istemeseniz bile sizi ona razı kılacak şekilde denize [döndürmesinden]; {تارة أخرى} “bir kez daha” sizi buna mecbur bırakan sebeplerle; {فنرسل عليكم} “derken üzerinize göndermemizden” yani celal sıfatımızla; {قاصفاً} “şiddetli bir kasırga” o da şiddetle kıran [rüzgârdır]; {من الريح} “rüzgârdan” benzerlerini tanıdığınız üzere, ey fikirleri sadece duyulur şeylerle sınırlı kalıp böylece sadece müşahede edilen cüzleri anlayan hayvanlar gibi olmaya razı olanlar! {فيغرقكم} “böylece sizi batırmasından” yani azametimiz sebebiyle sizi içine döndürdüğümüz denizde; {بما كفرتم} “inkâr etmeniz/nankörlük etmeniz sebebiyle” tıpkı

أحدكم إذا ظفر بمن كفر إحسانه {ثم لا تجدوا لكم} وإن أمعنتم في الطلب، وطالت أزمانكم في إتقان السبب. ولما كان إطلاق النفي في ختام الآية الماضية - وإن كان لإرادة التعميم - يحتمل أن يدعي تقييده بما يخالف المراد، وكان المقصود هنا التخويف بسطوته سبحانه تارة بالخسف وتارة بغيره، قيد بما عين المراد، وقدم قوله تعالى: {علينا} دلالة على باهر العظمة {به} أي بما فعلنا بكم {تبيعاً *} أي مطالباً يطالبنا به.

birinizin iyiliğine nankörlük eden birini ele geçirdiğinde yaptığı gibi; {ثم لا تجدوا لكم} “sonra kendiniz için bulamazsınız” aramada ne kadar derinleşseniz ve sebebi sağlamlaştırmada zamanınız ne kadar uzasa da. Geçen ayetin sonundaki nefyin mutlak bırakılması -her ne kadar genelleme iradesi için olsa da- murada muhalif bir şekilde kayıtlanmasının iddia edilmesine ihtimal taşıdığı ve buradaki maksat da Sübhânehu'nun satvetiyle kimi zaman yere batırarak kimi zaman da başka şekilde korkutmak olduğu için, muradı tayin eden şeyle kayıtladı ve azametin göz kamaştırıcılığına delalet etmek üzere Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu öne aldı: {علينا} “Bize karşı”; {به} “bundan dolayı” yani size yaptığımız şey sebebiyle; {تبيعاً *} “bir takipçi/öç alıcı” yani bunun hesabını Bizden soracak bir takipçi.

ولما قرر سبحانه بهذه الجمل ما يسر لهم من البر، وسهل من شدائد البحر في معرض التهديد، أتبعه أنه فعل ذلك تكريماً لهم على سائر مخلوقاته، كما هو شأنه في القدرة على ما يريد في المفاوتة بين الأمور التي كانت متساوية عند أول خلقه لها، ليستدلوا بذلك على سهولة الإعادة، مشيراً إلى أنه ركب جوهر الإنسان من نفس هي أشرف النفوس بما فضلها على قوى النفس النباتية من الاغتذاء والنمو والتوليد بالحس ظاهراً وباطناً وبالحركة بالاختيار، وخصه على سائر الحيوان بالقوة العاقلة المدركة لحقائق الأشياء كما هي، ويتجلى بها نور معرفة الله، ويشرق فيها ضوء كبريائه وتطلع على عالمي الخلق والأمر، وتحيط بأقسام المخلوقات من الأرواح

Sübhânehu bu cümlelerle tehdit makamında onlar için karada neleri kolaylaştırdığını ve denizin şiddetlerinden neleri hafiflettiğini tespit edince, ilk yaratılışında eşit olan şeyler arasında dilediği gibi derecelendirme yapma kudretindeki şanına uygun olarak, yeniden diriltmenin kolaylığına bununla istidlal etsinler diye bunu diğer mahlukatına karşı onlara bir ikram olarak yaptığını peşinden getirdi. İnsanın cevherini, bitkisel nefsin beslenme, büyüme ve üreme kuvvetlerine açık ve gizli duyularla ve iradî hareketle üstün kıldığı en şerefli nefisten terkip ettiğine işaret etti; diğer hayvanlara karşı onu eşyanın hakikatlerini olduğu gibi idrak eden, kendisiyle Allah'ın marifet nurunun tecelli ettiği, O'nun kibriyasının ışığının parladığı, halk ve emir alemlerine vakıf olan ve mahlukatın kısımlarını ruhlardan

والأجسام كما هي، فكانت بذلك النفس الإنسانية أشرف نفوس هذا العالم، وبدنه كذلك باختصاصه باعتدال القامة وامتدادها والتناول باليد وغير ذلك، فقال تعالى عاطفاً على ما يرشد إليه السياق من مثل أن يقال: فلقد كرمناكم بذلك من إزجاء الفلك وإنجائكم في وقت الشدائد، أو على: ولقد فضلنا: {ولقد كرمنا} أي بعظمتنا تكريماً عظيماً {بني ءادم} أي على سائر الطين بالنمو، وعلى سائر النامي بالحياة، وعلى سائر الحيوان بالنطق، فكان حذف متعلق التكريم دالاً على عمومه لجميع الخلق، وذلك كله تقديراً للقدرة على البعث {وحملناهم في البر} على الدواب وغيرها {والبحر} على السفن وغيرها {ورزقناهم} أي رزقاً يناسب عظمتنا {من الطيبات} أي المستلذات من الثمرات والأقوات التي يأكل غيرهم من الحيوان قشّها {وفضلناهم} في أنفسهم بإحسان الشكل، وفي صفاتهم بالعلم المنتج لسعادة الدارين، وفي رزقنا لهم بما تقدم.

ve cisimlerden olduğu gibi kuşatan akleden bir kuvvetle tahsis etti. Böylece insan nefsi bu alemin nefislerinin en şereflisi oldu; bedeni de aynı şekilde boyunun düzgünlüğü, dikliği, elle tutabilmesi ve diğer özellikleriyle tahsis edilmesi sebebiyle öyle oldu. Allah Teâlâ, bağlamın irşat ettiği: 'İşte gemileri yürütmek ve şiddet anlarında sizi kurtarmakla size böylece ikram ettik' veya: 'Ve andolsun üstün kıldık' sözünün benzerine atfederek şöyle buyurdu: {ولقد كرمنا} “Ve andolsun ki Biz üstün ve şerefli kıldık/ikram ettik” yani azametimizle büyük bir ikramla; {بني ءادم} “Âdemoğullarını” büyüme ile diğer çamur cinsine, hayat ile diğer büyüyenlere, konuşma ile diğer hayvanlara üstün kılarak. İkramın müteallakının hazfedilmesi, bütün mahlukata şamil olduğuna delalet eder; bütün bunlar ise yeniden diriltme kudretini ortaya koymak içindir; {وحملناهم في البر} “ve onları karada taşıdık” binek hayvanları ve diğerleri üzerinde; {والبحر} “ve denizde [taşıdık]” gemiler ve diğerleri üzerinde; {ورزقناهم} “ve onları rızıklandırdık” azametimize layık bir rızıkla; {من الطيبات} “temiz ve güzel şeylerden” diğer hayvanların kabuğunu yediği lezzetli meyvelerden ve azıklardan; {وفضلناهم} “ve onları üstün kıldık” şekil güzelliğiyle bizzat kendilerinde, iki cihan saadetini netice veren ilim ile sıfatlarında ve geçen şeylerle onlara verdiğimiz rızkımızda.

ولما حذف متعلق التكريم دلالة على التعميم، وكان أغلب أفراده ضالاً، قال لذلك: {على كثير ممن خلقنا} أي بعظمتنا التي خلقناهم بها وأكد الفعل بالمصدر إشارة إلى إعراقهم في الفضيلة فقال تعالى: {تفضيلاً *} هذا ما للمجموع، وأما الخلص فهم أفضل الخلائق لما علمنا من معالجتهم بالإخلاص وجهادهم لأهويتهم، لما طبعت عليه نفوسهم من النقائص،

Genellemeye delalet etmek üzere ikramın müteallakı hazfedilip fertlerinin çoğu da sapık olunca, bundan dolayı şöyle buyurdu: {على كثير ممن خلقنا} “yarattıklarımızın birçoğundan” yani kendilerini yarattığımız azametimizle; ve fazilette kök salmış olduklarına işaret etmek üzere fiili mastarla pekiştirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {تفضيلاً *} “tam bir üstünlükle [üstün kıldık]”. Bu, topluluğun sahip olduğu durumdur; seçkin kullara gelince, nefislerinin üzerine yaratıldığı eksikliklerden ötürü ihlasla mücadele ettiklerini ve hevalarına karşı cihat ettiklerini bildiğimiz için onlar mahlukatın en faziletlisidirler;

ولما لها من الدسائس حتى امتطوا بعد رتبة الإيمان درجتي التقوى والإحسان، وتقديم الأمر للملائكة بالسجود لآدم ﵇ توطئة لهذه الآية أدل دليل على هذا.

ve sahip olduğu desiseler sebebiyle, nihayet iman mertebesinden sonra takva ve ihsan derecelerine bindiler. Bu ayete bir hazırlık olarak meleklere Âdem aleyhisselâm'a secde etme emrinin öne alınması da buna en açık delildir.

ولما قرر سبحانه قدرته على التفضيل في الحياة الحسية والمعنوية، والمفاضلة بين الأشياء في الشيئين فثبت بذلك قدرته على البعث، وختم ذلك بتفضيل البشر، وكان يوم الدين أعظم يوم يظهر في التفضيل، أبدل من قوله {يوم يدعوكم} مرهباً من سطواته في ذلك اليوم، ومرغباً في اقتناء الفضائل في هذا اليوم قوله تعالى: {يوم ندعوا} أي بتلك العظمة {كل أناس} أي منكم {بإمامهم} أي بمتبوعهم الذي كانوا يتبعونه، فيقال: يا أتباع نوح! يا أتباع إبراهيم! يا أتباع عيسى! يا أتباع محمد! فيقومون فيميز بين محقيهم ومبطليهم، ويقال: يا أتباع الهوى! يا أتباع النار! يا أتباع الشمس! يا أتباع الأصنام! ونحو هذا، أو يكون المراد بسبب أعمالهم التي ربطناهم بها ربط المأموم بإمامه كما قال تعالى {وكل إنسان الزمناه طائره في عنقه} وسماها إماماً لكونهم أموها واجتهدوا في قصدها، وندفع إليهم الكتب التي أحصت

Sübhânehu, hissi ve manevi hayatta üstün kılma kudretini ve iki şey arasında eşyayı birbirine üstün kılma kudretini tespit edip böylece O'nun yeniden diriltmeye olan kudreti sabit olunca ve bunu da insanı üstün kılmakla mühürleyince; din günü de üstün kılmanın tecelli edeceği en büyük gün olunca, o gündeki satvetlerinden korkutarak ve bu günde faziletleri elde etmeye teşvik ederek {يوم يدعوكم} buyruğundan bedel olarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يوم ندعوا} “O gün çağırırız” yani o azametle; {كل أناس} “bütün insanları” yani sizden her bir insanı; {بإمامهم} “önderleriyle” yani kendilerine tabi oldukları önderleriyle; şöyle denilir: ‘Ey Nûh'a uyanlar! Ey İbrâhim'e uyanlar! Ey Îsâ'ya uyanlar! Ey Muhammed'e uyanlar!’ Onlar da kalkarlar ve hak üzere olanları ile batıl üzere olanları birbirinden ayırt edilir; ve şöyle denilir: ‘Ey hevaya uyanlar! Ey ateşe uyanlar! Ey güneşe uyanlar! Ey putlara uyanlar!’ ve benzeri sözler söylenir. Yahut murat, Allah Teâlâ'nın: {وكل إنسان الزمناه طائره في عنقه} buyurduğu gibi cemaatin imama bağlanması misali kendilerini bağladığımız amelleri sebebiyle [çağrılmalarıdır]; ona yöneldikleri ve onu kastetmeye gayret ettikleri için amellerine ‘imam’ denilmiştir. Ve koruyucu meleklerimizin o amelleri içinde sayıp döktüğü amel defterlerini kendilerine veririz;

حفظتنا فيها تلك الأعمال {فمن أوتي} منهم من مؤتٍ ما {كتبه بيمينه} فهم البصراء القلوب لتقواهم وإحسانهم، وهم البصراء في الدنيا، ومن كان في هذه الدنيا بصيراً فهو في الآخرة أبصر وأهدى سبيلاً {فأولئك} أي العالو المراتب {يقرءون كتابهم} أي يجددون قراءته ويكررونها سروراً بما فيه كما هو دأب كل من سر بكتاب {ولا يظلمون} بنقص حسنة ما من ظالم ما {فتيلاً *} أي شيئاً هو في غاية القلة والحقاره، بل يزادون بحسب إخلاص النيات وطهارة الأخلاق وزكاء الأعمال، ومن أوتي كتابه بشماله فهو لا يقرأ كتابه لأنه أعمى في هذه الدار {ومن كان} منهم {في هذه} الدار {أعمى} أي ضالاً يفعل في الأعمال فعل الأعمى في أخذ الأعيان، لا يهتدي إلى أخذ ما ينفعه وترك ما يضره، ولا يميز بين حسن وقبح {فهو في الآخرة} لأن كل أحد يقوم على ما مات عليه {أعمى} أي أشد عمى مما كان عليه في هذه الدار، لا ينجح له قصد، ولا يهتدي لصواب، ولا يقدر على قراءة كتاب، لما فيه من موجبات العذاب، ولم يقل: أشد عمى، كما يقولونه في الخلق اللازمة لحالة واحدة من العور والحمرة والسواد ونحوها، لأن هذا مراد به عمى القلب الذي من شأنه التزايد والحدوث في كل لحظة شيئاً بعد شيء، فخالف

{فمن أوتي} “artık kime verilirse” onlardan herhangi bir verici tarafından; {كتبه بيمينه} “kitabı sağından” işte onlar takva ve ihsanları sebebiyle kalpleri basiretli olanlardır; onlar dünyada da basiret sahipleri idiler; bu dünyada basiretli olan kimse ise ahirette daha basiretli ve yolca daha doğru üzeredir; {فأولئك} “işte onlar” mertebeleri yüce olanlar; {يقرءون كتابهم} “kitaplarını okurlar” yani bir kitaptan dolayı sevinen herkesin âdeti olduğu üzere içindekilerden duydukları sevinçle onun okunuşunu yeniler ve tekrarlarlar; {ولا يظلمون} “ve haksızlığa uğratılmazlar” herhangi bir zalim tarafından bir tek hasenenin bile eksiltilmesiyle; {فتيلاً *} “kıl payı kadar bile” yani son derece az ve hakir bir şey kadar bile; bilakis niyetlerin ihlasına, ahlakın temizliğine ve amellerin arılığına göre artırılırlar. Kitabı solundan verilen kimseye gelince, o kitabını okuyamaz; çünkü o bu yurtta kör idi. {ومن كان} “Ve kim olursa” onlardan; {في هذه} “bu [dünyada]” yurtta; {أعمى} “kör” yani sapık olup, fayda vereni alıp zarar vereni bırakmaya yol bulamayan, güzel ile çirkinin arasını ayıramayan, eşyayı tutmada kör kimsenin fiili gibi amellerde bulunan; {فهو في الآخرة} “o, ahirette de” çünkü herkes ne üzere öldüyse onun üzere diriltilir; {أعمى} “daha da kördür” yani bu yurtta olduğundan daha şiddetli bir körlüktedir; hiçbir maksadına ulaşamaz, doğruya yol bulamaz ve içindeki azap gerekçelerinden ötürü kitabı okumaya güç yetiremez. Şaşılık, kırmızılık, siyahlık ve benzeri gibi tek bir duruma lazım olan yaratılış hallerinde söyledikleri gibi 'eşeddü amâ' (أشد عمى) demedi; çünkü bununla her an peyderpey ziyadeleşen ve yenilenen kalp körlüğü kastedilmiştir; dolayısıyla

ما لا يزيد؛ ولم يمله أبو عمرو مع إمالة الأول ليدل على أن معناه: أفعل من كذا، فهو وسط، والإمالة إنما يحسن في الأواخر، ولأن هذا معناه، عطف عليه قوله تعالى: {وأضل سبيلاً *} لأن هذه الدار دار الاكتساب والترقي بالأسباب، وأما تلك فليس فيها شيء من ذلك؛ فالآية من الاحتباك: أثبت الإيتاء باليمين والقراءة أولاً دليلاً على حذف ضدهما ثانياً، وأثبت العمى ثانياً دليلاً على حذف ضده أولاً.

artmayan şeyden farklı olmuştur. Ebû Amr, birincisinde imale yapmasına rağmen ikincisinde imale yapmadı; bu da onun anlamının 'şundan daha çok...' (ef'alü min kezâ) olduğunu göstermek içindir, dolayısıyla ortadadır; imale ise ancak sonlarda güzel olur. Anlamı bu olduğu için, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ona atfedildi: {وأضل سبيلاً *} “ve yolca daha da sapıktır”. Çünkü bu yurt, kazanma ve sebeplerle yükselme yurdudur; o yurtta ise bunlardan hiçbir şey yoktur. Ayet ihtibâk sanatındandır: İkincide zıtlarının hazfedildiğine delil olarak önce sağdan verilmeyi ve okumayı ispat etti; birincide zıddının hazfedildiğine delil olarak da ikincide körlüğü ispat etti.

ولما قرر أن من ترك سبيل الرشد كان كالأعمى، ومن تبعها كان كالبصير، أتبعه دليله فقال محذراً للبصراء عن الاغترار بوساوس الأشقياء: {وإن} أي وأكثر هؤلاء أعمى، قد افتتن في نفسه بهواه مع بياننا لطريق الرشد بما أوحينا إليك من هذه الحكمة حتى صارت أوضح من الشمس وإن الأعداء {كادوا} أي قاربوا في هذه الحياة الدنيا لعماهم في أنفسهم عن عصمة الله لك بسبب عماهم عما جبلت عليه من الفطنة، وجودة الفطرة، وذكاء القريحة، وثقوب الفهم، وبعد المرمى في الوقوف على خداع المخادعين، ومكر الماكرين،

Doğru yolu terk edenin kör gibi, ona tabi olanın ise basiret sahibi gibi olduğunu tespit edince, basiret sahiplerini şakilerin vesveselerine aldanmaktan sakındırarak onun delilini peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {وإن} “Ve doğrusu” yani bunların çoğu kördür; Sana vahyettiğimiz bu hikmetle doğru yolu güneşten daha parlak hale gelecek şekilde beyan etmemize rağmen nefsinde hevasına kapılmıştır; ve şüphesiz düşmanlar {كادوا} “neredeyse...” yani bu dünya hayatında, yaratıldığın anlayış, fıtrat güzelliği, zekâ keskinliği, kavrayış derinliği ve hilekârların hilesine ve tuzak kuranların tuzağına vakıf olma hususundaki uzak hedeflilikten gafil olmaları sebebiyle, nefislerindeki körlük yüzünden Allah'ın Seni korumasını idrak edemeyerek az kalsın,

لتجلي الدقائق في مرآة قلبك الصقيلة وصافي فكرتك الشفافة. ولما كانت «إن» مخففة من الثقيلة أتى باللام الفارقة بينها وبين النافية فقال تعالى: {ليفتنونك} أي ليخالطونك مخالطة تمليك إلى جهة قصدهم بكثرة خداعهم بإطماعهم لك في الموافقة لما يعلمون من ظاهر الحياة الدنيا {عن الذي أوحينا} أي بما لنا من العظمة {إليك} من الحكمة {لتفتري} أي تقطع متعمداً {علينا} على عظمتنا {غيره} من طرد من أوحينا إليك الأمر بمصابرتهم، إطماعاً منهم في إسلام من هو بحيث يرجى إسلامه إسلام الجم الغفير منهم لشرفه ونحو ذلك مما عناه الله سبحانه وهو أعلم بمراده؛ قال الرماني: وأصل الفتنة ما يطلب به خلاص الشيء مما لابسه {وإذا} أي لو ملت إليهم {لاتخذوك} أي بغاية الرغبة {خليلاً *} ومن كان خليل الكفار لم يكن خليل الله، ولكنك أبصرت رشدك فلزمت أمر الله، واستمروا على عماهم إتماماً لتفضيلنا لك على كل مخلوق، وقد تقدم قريباً ما تدور عليه مادة «فرا» وأنه السعة، وقد بقي من تقاليبها اليائي والمهموز، فمعنى فريت الأديم: شققته فاسداً أو صالحاً - لأنه يتسع بذلك،

parlak kalbinin aynasında ve şeffaf fikrinin safiyetinde inceliklerin tecelli etmesi sebebiyle [bunu yapacaklardı]. 'İn' (إن) şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe) olduğu için, onunla nâfiye (olumsuzluk edatı) arasını ayıran 'lâm'ı getirdi de Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ليفتنونك} “Seni mutlaka fitneye düşüreceklerdi” yani dünya hayatının zahirinden bildikleri şeylere uyman hususunda Seni tamaha düşürerek çokça aldatmalarıyla Seni kendi maksatları yönüne meylettirecek bir şekilde Sana karışacaklardı; {عن الذي أوحينا} “vahyettiğimiz şeyden” yani azametimizle; {إليك} “Sana” hikmetten; {لتفتري} “iftira edesin diye” yani kasten uydurasın diye; {علينا} “Bize karşı” azametimize karşı; {غيره} “ondan başkasını” şereflerinden ötürü İslam'a girmeleriyle büyük bir kalabalığın İslam'a girmesi ümit edilen kimselerin Müslüman olmasını umarak, Sana kendilerine sabretmeni emrettiğimiz kimseleri kovmak gibi; ve Allah Teâlâ'nın kastettiği -ki O muradını en iyi bilendir- benzeri şeylerle. Rummânî dedi ki: Fitnenin aslı, kendisiyle bir şeyin içine karışandan kurtulmasının talep edildiği şeydir; {وإذا} “ve o takdirde” yani şayet onlara meyletseydin; {لاتخذوك} “mutlaka Seni edinirlerdi” büyük bir arzu ile; {خليلاً *} “bir dost [edinirlerdi]”. Kâfirlerin dostu olan kimse ise Allah'ın dostu olamaz; fakat Sen doğru yolunu gördün de Allah'ın emrine sarıldın; onlar ise Seni her mahlukata üstün kılmamızı tamamlamak üzere körlükleri üzerinde devam ettiler. 'Ferâ' (فرا) kökünün genişlik etrafında döndüğü az önce geçmişti; türevlerinden yâî ve hemzeli olanlar kaldı: 'Fereytü'l-edîme' (فريت الأديم): İster bozmak ister ıslah etmek için olsun, deriyi yardım demektir; çünkü bununla genişler.

وقال القزاز: الفري مصدر فريت الأديم - إذا شققته للإصلاح، وأفريته - إذا شققته للإفساد - كأن همزته للإزالة، وحكى أبو عبيدة: فريت الشيء وأفريته: قطعته، وفرى الكذب وافتراه: اختلقه - لأنه اتساع في القول وزيادة على ما يكفي من الصدق وتجاوز للحد، وفرى المزادة: خلقها وصنعها، وقال القزاز: خرزها - لأنها تسع ما لا تسعه قبل الخرز، قال: وأصل الفري الشق - يعني: والخرز واقع في الشق، فالعلاقة المحل، وفرى الأرض: سارها وقطعها - تشبيهاً لها بالأديم، وفرى - كرضي: تحير ودهش - من التسمية باسم السبب، لأن سبب الدهش كثرة وعظم في المحسوس، وأفراه، أصلحه أو أمر بإصلاحه - لأن الإصلاح سعة بالنسبة إلى الإفساد، وأفرى فلاناً: لامه - لأنه يلزم منه الزيادة في الكلام لما يحاج به الملوم، والفرية: الجلبة - لأنها زيادة عن الكلام المعتاد، وبالكسر: الكذب، وكغنى: الأمر المختلق المصنوع أو العظيم، والواسعة من الدلاء كالفرية، والحليب ساعة تحلب - لارتفاع الرغوة، وتفرى الشيء: انشق، والعين: انبجست، وهو يفري الفرى كغنى:

el-Kazzâz dedi ki: 'el-Fery' (الفري), 'fereytü'l-edîme' (فريت الأديم) fiilinin mastarıdır; ıslah etmek için yardığında söylenir; 'efreytühû' (أفريته) ise ifsat etmek için yardığında söylenir; sanki hemzesi giderme (izâle) içindir. Ebû Ubeyde şöyle nakletti: 'Fereytü'ş-şey'e ve efreytühû' (فريت الشيء وأفريته): Şeyi kestim demektir. 'Ferâ'l-kezibe ve'fterâhu' (فرى الكذب وافتراه): Yalanı uydurdu demektir; çünkü bu, sözde bir genişleme, sadakatten kâfi gelenin üzerine bir fazlalık ve haddi aşmadır. 'Ferâ'l-mezâdete' (فرى المزادة): Su kırbasını şekillendirdi ve yaptı demektir. el-Kazzâz: 'Onu dikti' dedi; çünkü dikilmeden önce alamayacağı şeyi içine alır. Dedi ki: 'Fery'in aslı yarmaktır -yani dikim yarıkta gerçekleşir, alaka mahaldir-. 'Ferâ'l-arda' (فرى الأرض): Deriye benzetilerek, yeri yürüdü ve katetti demektir. 'Feriye' (فري) -'radıye' (رضي) gibi-: Şaşırdı ve dehşete düştü demektir; bu sebep ismiyle isimlendirmedendir, zira dehşetin sebebi duyulur olanda çokluk ve büyüklüktür. 'Efrehû' (أفراه): Onu ıslah etti veya ıslah edilmesini emretti demektir; çünkü ıslah, ifsat etmeye nispetle bir genişliktir. 'Efrâ fülânen' (أفرى فلاناً): Filancayı kınadı demektir; çünkü kınanan kimsenin hüccet getireceği şey sebebiyle sözde fazlalığı gerektirir. 'el-Ferye' (الفرية): Gürültü ve yaygaradır; çünkü alışılmış sözün üzerine bir fazlalıktır; kesre ile 'el-firyeti' (بالكسر: الكذب) yalandır; 'gınâ' gibi 'el-fürâ' (وكغنى: الأمر المختلق): Uydurulmuş, yapılmış veya büyük iştir. Geniş kovalar 'el-feriyye' (كالفرية) gibidir; sağıldığı andaki süt köpüğün yükselmesinden ötürü böyledir. 'Teferra'ş-şey'ü' (تفرى الشيء): Şey yarıldı demektir. 'Teferrati'l-aynü' (والعين: انبجست): Pınar fışkırdı demektir. 'Ve hüve yefrî'l-fürâ' (وهو يفري الفرى) -'gınâ' gibi-:

يأتي بالعجب في عمله.

işinde harikalar ortaya koyar demektir.

وقال القزاز: وتركت فلاناً يفري ويقد، أي حادّ في الأمر، وفلاناً يفري منذ اليوم - إذا جاء بالعجب، لأنه لا يعجب إلا ما زاد على الكفاية.

el-Kazzâz dedi ki: 'Terektü fülânen yefrî ve yekıddü' (تركت فلاناً يفري ويقد): Yani işinde gayretli ve keskindir. 'Fülânün yefrî münzü'l-yevmi' (فلاناً يفري منذ اليوم): Harika bir iş ortaya koyduğunda söylenir; çünkü ancak kâfi gelenin üzerine çıkan şey hayranlık uyandırır.

والرفة: التبن - لأنه ما فضل عن الحب، والرفة: دويبة تصيد تسمى عناق الأرض - لأن حالها أوسع من حال ما لا يصيد، ذكر هذا صاحب مختصر العين في المعتل بالياء فوزنه ثبة، وساقه صاحب القاموس في الهاء وقال فيما مدلوله التبن: إنه كصرد، ثم ساقه في المعتل الواوي في ورف وقال: والرفة كثبة: التبن، فاضطرب كلامه فوجب قبول مختصر العين، لكن ذكره الإمام أبو غالب بن التباني - وهو من يخضع له - في كتابه الموعب في مقلوب رهف فقال ناسباً له إلى كتاب العين ما نصه: والرفة: التبن، قال غيره: ويقال في مثل من الأمثال: استغنت التفه عن الرفه، والتفه: عناق الأرض، وهي دويبة كالثعلب خبيثة، تصيد كل شيء، وذلك أنها لا تأكل

'er-Riffe' (الرفة): Samandır; çünkü taneden arta kalan fazlalıktır. 'er-Riffe' (الرفة): Karakulak denilen avcı bir hayvandır; çünkü onun durumu avlanmayan hayvanın durumundan daha geniştir. Bunu Muhtasaru'l-Ayn sahibi yâî illetlilerde zikretmiştir, vezni 'sübün'dür (ثبة). Kâmûs sahibi bunu he (هاء) harfinde zikretmiş ve saman anlamına gelen hakkında: 'Surad (صرد) gibidir' demiştir; sonra onu verf (ورف) maddesinde vâvî illetlilerde zikrederek: 'er-Riffe, sübe (ثبة) gibi samandır' demiştir. Böylece sözü karışmıştır, dolayısıyla Muhtasaru'l-Ayn'ı kabul etmek vacip olmuştur. Ancak kendisine boyun eğilen bir zat olan İmam Ebû Gâlib b. et-Tebbânî, el-Mû'ab adlı eserinde rehef (رهف) kelimesinin maklubunda bunu zikretmiş ve Kitâbu'l-Ayn'a nispet ederek aynen şöyle demiştir: 'er-Riffe: Samandır. Başkası dedi ki: Darb-ı mesellerden birinde: İstagnati't-tüffetü ani'r-riffeti (استغنت التفة عن الرفه -Karakulak samandan müstağni oldu-) denilir; et-tüffe: Karakulaktır, tilki gibi habis bir hayvancık olup her şeyi avlar; çünkü o

إلا اللحم - أبو حنيفة مثله، كله انتهى بحروفه، وقال صاحب القاموس في المعتل: والتفة ذكر في ت ف ف، وقال في الهاء: والتفه كثبه: عناق الأرض، وقال في الفاء: والتفة - كقفة: دويبة كجرو الكلب أو كالفأرة، واستغنت التفة عن الرفة؛ ويخففان، يضرب للئيم إذا شبع. فلعل هذا الاختلاف لغات - والله أعلم.

ancak et yer.' -Ebû Hanîfe de aynısını söylemiştir, hepsi harfi harfine bitti-. Kâmûs sahibi illetli harflerde dedi ki: 'et-Tüffe, t-f-f maddesinde zikredildi.' He harfinde ise: 'et-Tüfe, sübe (ثبه) gibi karakulaktır' dedi. Fe harfinde ise: 'et-Tüffe, kuffe (قفة) gibi köpek eniği yahut fare gibi bir hayvancık olup; istagnati't-tüffetü ani'r-riffeti denilir; şeddesiz de okunurlar; doyduğu vakit alçak kimse için darb-ı mesel olarak vurulur' dedi. Bu ihtilaf muhtemelen lehçelerden kaynaklanmaktadır -en doğrusunu Allah bilir-.

قال في مختصر العين: والأرفي مثل كركي: اللبن المحض الطيب - لفيضه كالغائر، جعله المختصر يائياً، والقاموس واوياً، ثم أعاده في المهموز فقال: والأرفي - كقمري: اللبن الخالص، وساق القزاز في اليائي: رافيت الرجل أرافيه مرافاة - إذا وافقته - لأن ذلك أوسع في العشرة، والريف بالكسر - الخصب، وقال في القاموس: أرض فيها زرع وخصب، والسعة في المأكل والمشرب، وما قارب الماء من أرض العرب، أو حيث الخضر والمياه والزروع، وراف البدوي: أتى الريف، والراف: الخمر - وهو لا يكون إلا عن سعة، وأرض ريفة ككيسة: خصبة، وأرافت الأرض: أخصبت.

Muhtasaru'l-Ayn'da şöyle dedi: 'el-Erfiyy' (والأرفي), 'kürkiyy' (كركي) gibi: Taşan süt gibi bol olmasından ötürü katkısız, tatlı süttür. Muhtasar bunu yâî, Kâmûs ise vâvî kılmıştır; sonra Kâmûs bunu hemzeli maddede tekrar ederek şöyle demiştir: 'el-Erfiyy' (والأرفي), 'kumriyy' (قمري) gibi halis süttür. el-Kazzâz yâî maddesinde şöyle nakletti: 'Râfeytü'r-racüle ürâfîhi mürâfâten' (رافيت الرجل أرافيه مرافاة): Ona muvafakat ettiğimde söylenir; çünkü bu muaşerette daha geniştir. 'er-Rîf' (والريف) kesre ile bolluk ve berekettir. Kâmûs'ta dedi ki: Ekini ve bereketi olan arazi, yiyecek ve içecekte genişlik, Arap topraklarından suya yakın olan yer veya yeşilliğin, suların ve ekinlerin bulunduğu yerdir. 'Râfe'l-bedeviyyü' (وراف البدوي): Bedevi verimli topraklara geldi demektir. 'er-Râf' (والراف): Şaraptır; bu da ancak genişlikten ve refahtan ötürü olur. 'Ardun rîfetün' (أرض ريفة), 'keyyise' (كيسة) gibi: Verimli ve bereketli arazidir. 'Erâfeti'l-ardu' (وأرافت الأرض): Arazi verimli ve bereketli oldu demektir.

ومن المهموز: رفأ السفينة - كمنع وأرفأها: أدناها من الشط -

Hemzelilerden biri de: 'Refe'e's-sefînete' (رفأ السفينة) -'mene'a' (منع) vezninde- ve 'erfe'ehâ'dır (أرفأها): Gemiyi kıyıya yaklaştırdı demektir -

لاتساع من فيها بالبر، وبالنسبة إليها يكون للسلب، والموضع مرفأ، ويضم، ورفأ بينهم: أصلح، وأرفأ، جنح، وامتشط ودنى وأدنى وحابى ودارأ كرافأ وإليه لجأ، وترافؤوا: توافقوا وتواطؤوا، واليرفيء كاليلمعي: راعي الغنم والظليم النافر والظبي القفوز المولى والمنتزع القلب فزعاً - كأنه شبه بالظليم في اتساع حركته وعدم ثباته، وذلك شبيه أيضاً بفوران القدر في مجاوزة الحد، ورفأت العروس ترفئة وترفيئاً - تقدم في الواوي، والرأف: الخمر والرجل الرحيم، أو الرأفة: أشد الرحمة أو أرقها، ولا شك في دخول ذلك في السعة، ورأف: موضع أو رملة - ولعلهما واسعان، والفرأ - كجبل وسحاب: حمار الوحش أو الفتيّ منه - لشدة نفاره كالقدر في فورانها، وأمر فريء كفريّ، وكل الصيد في جوف الفرا، أي كله دونه، وفرأ - محركة: جزيرة باليمن - لعله بها بكثرة، والفأر معروف، والواحدة فأرة، والجمع فئران - سمي لقفزه في جرية، ولأنه وسع من الحشرات تصرفاً بالمشي في الجدر والسقوف ونحوها، والفأرة: شجرة ونافجة

[Gemidekilerin] karaya çıkmakla rahata ve genişliğe kavuşmaları sebebiyledir; gemiye nispet edildiğinde ise [hareketin] giderilmesi anlamındadır. [Geminin yanaştığı] yere 'merfe'' (مرفأ) denir, mimi ötreli de okunur (mürfe'). 'Refe'e beynehüm' (ورفأ بينهم): Aralarını düzeltti, uzlaştırdı demektir. 'Erfe'e' (وأرفأ): Meyletti, saçını taradı, yaklaştı, yaklaştırdı, iltimas geçti; 'râfe'e' (رافأ) gibi idare edip alttan aldı ve ona sığındı demektir. 'Terâfe'û' (وترافؤوا): Anlaştılar ve sözleştiler demektir. 'Yelme'î' (كاليلمعي) vezninde 'el-yerfe'î' (واليرفيء): Koyun çobanı, ürkek deve kuşu, sıçrayıp kaçan ceylan ve korkudan yüreği ağzına gelmiş kimsedir; sanki deve kuşuna hareketindeki serbestlik ve kararsızlık bakımından benzetilmiştir ki bu da tencerenin haddi aşarak kaynayıp taşmasına benzer. 'Refe'tü'l-arûse terfieteten ve terfî'en' (ورفأت العروس ترفئة وترفيئاً): [Gelini tebrik ettim demektir], vâvî maddede geçmişti. 'er-Re'f' (والرأف): Şarap ve merhametli adamdır. 'er-Re'fe' (أو الرأفة): Merhametin en şiddetlisi yahut en lâtifidir; bunun genişlik ve bolluk kavramına girdiğinde şüphe yoktur. 'Re'f' (ورأف): Bir yer veya bir kum tepesidir; ikisinin de geniş olması muhtemeldir. 'el-Fera'' (والفرأ) -cebel ve sehâb vezninde-: Yaban eşeği yahut onun gencidir; tencerenin kaynaması gibi şiddetle ürküp kaçmasından ötürüdür. 'Emrun ferî'ün' (وأمر فريء), 'feriyyün' (كفريّ) gibidir [harika/müthiş iş demektir]. 'Küllü's-saydi fî cevfi'l-ferâ' (وكل الصيد في جوف الفرا): Yani her şey onun gerisindedir [tüm avlar yaban eşeğinin karnındadır]. 'Fera'' (وفرأ) -harekeli olarak-: Yemen'de bir adadır; belki de orada [yaban eşeği] bol olduğu içindir. 'el-Fe'r' (والفأر) [fare] bilinmektedir; tekili 'fa're' (فأرة), çoğulu 'fi'rân'dır (فئران); koşarken sıçramasından ve duvarlarda, tavanlarda ve benzeri yerlerde yürüyerek haşerat arasında daha geniş bir hareket alanına sahip olmasından ötürü bu ismi almıştır. 'el-Fe're' (والفأرة): Bir ağaç ve misk kesesidir (nâfice).

المسك، قال في القاموس: أو الصواب إيراد فارة المسك في ف ور لفوران رائحتها، أو يجوز همزها لأنها على هيئة الفأرة، وفأر كمنع: حفر وخبأ ودفن - يمكن أن يكون من السعة ومن سلبها؛ ولبن فئر - ككتف: وقعت فيه الفأرة، وأرض فئرة ومفأرة: كثيرة الفأر، وأفرت القدر بالفتح تأفر أفراً: اشتد غليانها، والإنسان: وثب وعدا، والبعير: نشط وسمن بعد الجهد كأفر كفرح فيهما، وخف في الخدمة، والذي يسعى بين يدي الإنسان ويخدمه مئفر، والأفرة - بضمتين وتشديد الراء: الجماعة - وقيدها في مختصر العين بذات الجلبة - والبلية والاختلاط، وكل ذلك واضح في الاتساع والزيادة على الكفاية، والأفرة أيضاً شدة الشر - لشدة فورانه كالقدر، وشدة الشتاء أو مطلق الشدة، ومن الصيف: أوله - لأنه يتسع به، قال في القاموس: ويفتح أولها ويحرك في الكل؛ والأرفة - بالضم: الحد بين الأرضين والعقدة - وكأن هذا سلب الاتساع، والأرفي كقمري: الماسح، وأرف على الأرض تأريفاً: جعلت لها حدود وقسمت،

Kâmûs'ta şöyle dedi: 'Yahut doğrusu, fâretü'l-misk (misk faresi/kesesi) ifadesinin, kokusunun yayılıp taşmasından ötürü f-v-r (فور) maddesinde verilmesidir; yahut fare suretinde olduğu için hemzeli okunması da caizdir.' 'Fe'ere' (وفأر) -mene'a vezninde-: Kazdı, gizledi ve gömdü demektir; bu da genişlikten yahut onun giderilmesinden kaynaklanıyor olabilir. 'Lebennün fe'irün' (ولبن فئر) -ketif vezninde-: İçine fare düşmüş süttür. 'Ardun fe'iretün ve mef'aretün' (وأرض فئرة ومفأرة): Faresi çok olan arazidir. 'Efereti'l-kıdru' (وأفرت القدر) fetha ile, 'te'firü efren' (تأفر أفراً): Tencerenin kaynaması şiddetlendi; insan için: Sıçradı ve koştu; deve için: Yorulduktan sonra canlandı ve semirdi demektir; her ikisinde de feriha vezninde 'efire' (كأفر كفرح) şeklinde de gelir; ayrıca hizmette hafif ve çevik oldu demektir. İnsanın önünde koşturan ve ona hizmet eden kimseye 'mi'fer' (مئفر) denir. İki zamme ve râ'nın şeddesiyle 'el-üferatü' (والأفرة): Topluluktur; Muhtasaru'l-Ayn'da gürültülü, belalı ve karmaşık topluluk olarak kayıtlanmıştır; bütün bunlar genişlik ve ihtiyacın ötesine geçme anlamında gayet açıktır. 'el-Üferatü' (والأفرة) aynı zamanda, tıpkı tencerenin kaynaması gibi şiddetle kabarmasından ötürü kötülüğün şiddetidir; ayrıca kışın şiddeti veya mutlak şiddettir; yaz için kullanıldığında ise yazın başıdır; çünkü onunla genişlik hâsıl olur. Kâmûs'ta: 'İlk harfi fethalı da okunur ve hepsinde harekelenir' demiştir. Damme ile 'el-ürfetü' (والأرفة): İki arazi arasındaki sınır ve düğümdür; sanki bu genişliği gidermektir. 'Kumriyy' vezninde 'el-erfiyy' (والأرفي): Arazi ölçen kimsedir (kadastrocu). 'Errafe ale'l-ardı te'rîfen' (وأرف على الأرض تأريفاً): Araziye sınırlar konulup taksim edildi demektir.

وتأريف الحبل: عقده، وهو مؤارفي حده إلى حدي في السكنى والمكان - والله الموفق.

İpin te'rifi (تأريف الحبل) ise onu düğümlemektir. 'Ve hüve mü'ârifî' (وهو مؤارفي): İkamet ve mekân bakımından onun sınırı benim sınırımla bitişiktir demektir. Muvaffak kılan Allah'tır.

ولما ذكره سبحانه بما كان في ذلك من رشده صلى الله عليه وعلى آله وسلم، أتبعه ببيان أنه إنما كان بعصمة الله له ليزداد شكراً، فقال تعالى: {ولولا أن ثبتناك} أي بما لنا من العظمة على ما أمرنا لما تقدم من أنا مع الذين اتقوا والذين هم محسنون، وأنت رأس المتقين والمحسنين {لقد كدت} أي قاربت {تركن إليهم} أي الأعداء {شيئاً قليلاً *} لمحبتك في هدايتهم وحرصك على منفعتهم، وكنا عصمناك فلم تركن إليهم لا قليلاً ولا كثيراً، ولا قاربت ذلك، كما أفادته {لولا} لأنها تدخل على جملة اسمية فجملة فعلية لربط امتناع الثانية بوجود الأولى، فامتناع قرب الركون مرتبط بوجود التثبيت، وذلك لأن {لولا} لانتفاء الثاني لأجل انتفاء الأول، وهي هنا داخلة على لا النافية، فتكون لانتفاء قرب الركون لأجل انتفاء التثبيت، وانتفاء النفي وجود، فإذن التثبيت موجود، وقرب الركون منتف. ويجوز أن يكون المراد الدلالة على شدة مكرهم وتناهي خداعهم إلى حالة لا يدرك وصفها،

Sübhan [olan Allah], Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu husustaki doğru tutumunu zikredince, bunun şükrünü daha da artırması için ancak Allah'ın onu korumasıyla gerçekleştiğini beyan ederek şöyle buyurdu: {ولولا أن ثبتناك} {Eğer seni sağlamlaştırmamış olsaydık} yani emrettiğimiz husus üzerinde büyüklüğümüzle [seni sebatkâr kılmasaydık] -ki daha önce Allah'ın takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraber olduğu geçmişti; sen ise takva sahiplerinin ve ihsan ehlinin önderisin- {لقد كدت} {neredeyse} yani yaklaşacaktın {تركن إليهم} {onlara} yani düşmanlara {شيئاً قليلاً} {birazcık meyledecektin} çünkü onların hidayete ermelerini çok arzuluyor, menfaatlerine kavuşmalarına hırs gösteriyordun. Biz ise seni koruduk; böylece sen onlara ne az ne de çok meylettin, ne de buna yaklaştın; nitekim {لولا} edatı da bunu ifade etmektedir. Çünkü {لولا}, birinci cümlenin varlığı sebebiyle ikincisinin engellendiğini bağlamak üzere bir isim cümlesi ardından bir fiil cümlesinin başına gelir. Dolayısıyla meyletmeye yaklaşmanın engellenmesi, sebat verilmesinin varlığına bağlanmıştır. Çünkü {لولا}, birincinin bulunması sebebiyle ikincisinin nefyedilmesi içindir. Burada ise olumsuzluk bildiren 'lâ'nın yerine geçen fiilin üzerine dahil olmuştur; bu durumda sebatın varlığı sebebiyle meyletmeye yaklaşmanın yokluğunu ifade eder. Olumsuzluğun yokluğu ise varlıktır; o halde sebat verme mevcuttur, meyletmeye yaklaşma ise yok olmuştur. Kastedilen anlamın, onların tuzaklarının şiddetini ve hilelerinin tasvir edilemeyecek bir dereceye ulaştığını göstermek olması da caizdir.

فيكون الفعل مسنداً إليه صلى الله عليه وعلى آله وسلم، والمراد إسناده إليهم ليكون المعنى: كادوا أن يجعلوك مقارباً للركون إليهم، كما تقول لصاحبك: لقد كدت تقتل نفسك، أي فعلت ما قاربت به أن يقتلك غيرك لأجل فعلك، وهذه الآية من الأدلة الواضحة على ما خص به النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم من الفضائل في شرف جوهره، وزكاء عنصره، ورجحان عقله، وطيب أصله، لأنها دلت على أنه صلى الله عليه وعلى آله وسلم لو وكل إلى نفسه وما خلق الله في طبعه وجبلته من الغرائز الكاملة والأوصاف الفاضلة، ولم يتداركه بما منحه من التثبيت زيادة على ذلك حال النبوة لم يركن إليهم، وهم أشد الناس أفكاراً، وأصفاهم أفهاماً، وأعلمهم بالخداع، مع كثرة عددهم، وعظم صبرهم وجلدهم - ركوناً ما أصلاً، وإنما كان قصاراهم أن يقارب الركون شيئاً قليلاً، فسبحان من يخص من يشاء بما يشاء، وهو ذو الفضل العظيم {إذاً} أي لو قاربت الركون الموصوف إليهم {لأذقناك} أي بعظمتنا {ضعف} عذاب {الحياة وضعف} عذاب {الممات} أي ذلك العذاب مضاعفاً.

Bu durumda fiil sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat edilmiş olsa da mana itibarıyla onlara isnat edilmiştir; yani: 'Onlar neredeyse seni kendilerine meyletmeye yaklaştıracaklardı' demektir. Tıpkı arkadaşına: 'Neredeyse kendini öldürüyordun' dediğinde, senin yaptığın bir fiil yüzünden başkasının seni öldürmesine neredeyse sebep olacağını kastettiğin gibi. Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e özünün şerefi, mayasının temizliği, aklının üstünlüğü ve aslının paklığı hususunda bahşedilen faziletlerin en açık delillerindendir. Çünkü ayet göstermektedir ki, eğer o sallallâhu aleyhi ve sellem kendi nefsine ve Allah'ın onun tabiatında ve fıtratında yarattığı kâmil kabiliyetlere ve üstün vasıflara bırakılsaydı ve peygamberlik halindeki bunlara ilave olan sebat bahşedilmesiyle imdadına yetişilmeseydi dahi -onlar insanların fikirce en keskinleri, anlayışça en duruları, hileyi en iyi bilenleri olmalarına, sayıca çokluklarına, büyük sabır ve dayanıklılıklarına rağmen- onlara asla ve kat'a meyletmezdi. Onların yapabileceklerinin en son noktası, ancak onun meyletmeye birazcık yaklaşması olabilirdi. Dilediğini dilediği şeyle özel kılan Allah noksanlıklardan münezzehtir; O, pek büyük lütuf sahibidir. {إذاً} {O takdirde} yani eğer onlara sözü edilen o meyletmeye yaklaşmış olsaydın {لأذقناك} {sana} azametimizle {mutlaka tattırırdık} {ضعف} {kat kat} dünya hayatının azabını {الحياة وضعف} {ve kat kat} {الممات} {ölümün} azabını; yani o azabı katlanmış olarak.

وهذه المادة تدور على الوهي، ويلزمه التقوية بالضعف - بكسر الضاد أي المثل وما زاد، وكل شيء له مكاثر فهو ضعيف بدونه،

Bu madde 'gevşeklik ve zayıflık' etrafında döner; dâd harfinin kesresiyle misli ve fazlası anlamına gelen 'dı'f' (ضعف) ile takviye edilmeyi gerektirir. Kendisini çoğaltacak bir şeyi olan her nesne, o şey olmaksızın zayıftır.

ويلزم الضعف الذي هو المثل المضموم إلى مثله: القوة، فمن الوهي: الضعف والضعف بالفتح والضم، وهو خلاف القوة، وقيل: الضعف بالفتح في العقل والرأي، وبالضم في الجسد، والضعيف: الأعمى - حميرية، وأرض مضعفة للمفعول: أصابها مطر ضعيف، وضعف الشيء بالكسر: مثله - لأن كل ما له مثل فهو ضعيف، وضعفاه مثلاه. ويقال: لك ضعفه، أي مثلاه، وثلاثة أمثاله، لأن أصل الضعف زيادة غير محصورة، وضاعفت الشيء، أي ضممت إلى الشيء شيئين فصار ثلاثة، وأضعاف الكتاب: أثناء سطوره - لأنها أمثال للسطور من البياض وزيادة عليها ومن القوة التي تلزم المثل: أضعاف البدن وهي أعضاؤه - لأن غالبها مثنى، أو هي عظامه - لأنها أقوى ما فيه، ومن الضعف أيضاً مقلوبة الذي هو ضفع - إذا أحدث وضرط، وكذا مقلوبة فضع، والضفع نجو الفيل، والضفعانة: تمرة السعدانة ذات الشوك مستديرة - كأنها فلكة، فالمعنى - والله أعلم: أذقناك وهي الحياة ووهي الممات مضاعفاً أضعافاً كثيرة.

Kendi misline eklenen misil anlamındaki 'zı'f', gücü gerektirir. Zayıflıktan türeyen kelimelerden biri, fetha ve damme ile 'za'f' ve 'zu'f'tur (الضعف والضعف); bu da gücün zıddıdır. Fetha ile olanın akıl ve görüşte, damme ile olanın ise bedende olduğu söylenmiştir. 'ed-Daîf' (والضعيف): Himyer lehçesinde âmâ demektir. İsmi meful olarak 'ardun müda'afetün' (وأرض مضعفة): Üzerine hafif yağmur yağmış arazidir. Kesre ile 'zı'fü'ş-şey'' (وضعف الشيء): Bir şeyin mislidir; çünkü misli olan her şey zayıftır; 'zı'fâhü' (وضعفاه) ise iki mislidir. 'Leke zı'fuhu' (لك ضعفه) denir ki bu 'sana iki misli veya üç misli vardır' demektir; çünkü zı'f kelimesinin aslı sınırsız fazlalıktır. 'Dâ'aftü'ş-şey'e' (وضاعفت الشيء): Şeye iki şey daha ekledim ve üç oldu demektir. 'Ed'âfü'l-kitâb' (وأضعاف الكتاب): Satır aralarıdır; çünkü onlar satırların beyazlıktan misilleri ve onların fazlasıdır. Misilden doğan güç anlamından olarak: 'Ed'âfü'l-beden' (أضعاف البدن) bedenin uzuvlarıdır; çünkü çoğunluğu çifttir; yahut kemikleridir; zira bedendeki en güçlü kısımlardır. Zayıflık kökünden türeyenlerden biri de onun maklubu olan 'dafa'a'dır (ضفع); yellenip pislediğinde kullanılır, aynı şekilde maklubu olan 'fada'a' (فضع) da böyledir. 'ed-Daf'' (والضفع): Fil pisliğidir. 'ed-Daf'âne' (والضفعانة): Sâdâne bitkisinin yuvarlak, sanki bir öreke taşı gibi olan dikenli meyvesidir. Mana -en doğrusunu Allah bilir- şöyledir: Sana dünya hayatının gevşekliğini/azabını ve ölümün gevşekliğini/azabını kat kat fazlasıyla tattırırdık.

ولما كانت القوة بعد هذا في غاية البعد، عبر بأداة التراخي في قوله تعالى: {ثم لا تجد لك} أي وإن كنت أعظم الخلق وأعلاهم همة

Bundan sonra [bize karşı bir] güç bulmak son derece uzak bir ihtimal olduğu için, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlindeki terâhi (gecikme/uzaklık) bildiren edatla ifade edilmiştir: {ثم لا تجد لك} {Sonra kendin için bulamazdın} yaratılmışların en büyüğü ve azimce en yücesi olsan bile,

{علينا نصيراً *} والآية دالة على أن القبيح يعظم قبحه بمقدار عظيم شأن مرتكبه وارتفاع منزلته، وعلى أن أدنى مداهنة للغواة مضادة لله وخروج عن ولايته، فعلى من تلاها أن يتدبرها وأن يستشعر الخشية وعظيم التصلب في الدين.

{علينا نصيراً} {bize karşı hiçbir yardımcı} Bu ayet; çirkin bir fiilin, onu işleyenin şanının yüceliği ve mertebesinin yüksekliği nispetinde daha da büyüyeceğine; azgınlara karşı yapılacak en küçük bir müdahanenin (tavizin) bile Allah'a karşı gelmek ve O'nun velayetinden çıkmak anlamına geleceğine delalet eder. Bu ayeti okuyan kimseye düşen, onu derinlemesine tefekkür etmek, kalbinde korku ve dinde sarsılmaz bir kararlılık hissetmektir.

ولما بين أنهم استمالوه بالرفق حتى كادوا - لولا العصمة - أن يميلوه، دل على أنهم أخافوه بعد ذلك حتى كادوا أن يخرجوه من وطنه قبل الإذن الخاص بالهجرة فقال تعالى: {وإن} أي وإنهم {كادوا} أي الأعداء {ليستنفرونك} أي يستخفونك بكثرة الأذى الذي من شأنه ذلك فيما جرت به العوائد {من الأرض} أي المكية التي هي الأرض كلها لأنها أمها {ليخرجوك منها} مع أن وجودك عندهم رحمة لهم، فلا أعمى منهم! وأصل الفز القطع بشدة - قاله الرماني {وإذاً} أي وإذا أخرجوك {لا يلبثون خلافك} أي بعد إخراجك لو أخرجوك {إلا قليلاً *} وسيعلمون إذا أذنا لك في النزوح كيف نصبّ عليهم العذاب بعد خروجك بقليل، برمحك الطويل، وسيفك الصقيل، وسيوف أتباعك المؤمنين، لثبوت هذا الدين، وقد حقق الله سبحانه هذا الوعيد بقتل صناديدهم في غزوة

Onların onu yumuşaklıkla kendilerine çekmeye çalıştıklarını, öyle ki -eğer ismet (koruma) olmasaydı- neredeyse meylettireceklerini beyan ettikten sonra, bundan sonra onu korkuttuklarını, hatta hicret için özel izin gelmeden önce neredeyse yurdundan çıkaracaklarını göstererek şöyle buyurdu: {وإن} {Ve doğrusu} yani onlar {كادوا} {neredeyse} yani düşmanlar {ليستنفرونك} {seni tedirgin edip çıkaracaklardı} yani âdet olduğu üzere böyle bir netice doğuran aşırı eziyetlerle seni hafifseyip yurdundan sürmeye yelteneceklerdi {من الأرض} {o topraktan} yani Mekke toprağından ki o bütün yeryüzüdür çünkü yeryüzünün anasıdır {ليخرجوك منها} {seni oradan çıkarmak için} oysa senin onların arasında bulunman onlar için bir rahmetti; onlardan daha körü kim olabilir! Rummânî'nin belirttiğine göre 'fezz' (الْفَزّ) kelimesinin aslı şiddetle koparmak/sökmektir. {وإذاً} {O takdirde} yani seni çıkardıkları zaman {لا يلبثون خلافك} {senin ardından kalamazlardı} yani seni çıkarsalardı senin çıkarılmandan sonra {إلا قليلاً} {pek az bir süreden başka} Biz sana hicret etmen için izin verdiğimizde, bu dinin yerleşmesi için senin uzun mızrağınla, parıldayan kılıcınla ve sana tâbi olan müminlerin kılıçlarıyla çıkışından az bir süre sonra üzerlerine azabı nasıl yağdıracağımızı bileceklerdir. Nitekim Allah Teâlâ bu tehdidi, onların ileri gelenlerini gazvede öldürerek gerçekleştirmiştir:

بدر في رمضان من السنة الثانية من الهجرة بعد ثمانية عشر شهراً من مهاجرته صلى الله عليه وعلى آله وسلم، وحرم على المشركين الذين أخرجوه صلى الله عليه وعلى آله وسلم من مكة المشرفة الدخول إليها والإقامة في حريمها من جزيرة العرب، إكراماً له صلى الله عليه وعلى آله وسلم، وانتقاماً ممن يعتقد شيئاً من كفر من أخرجوه؛ ورفع {يلبثون} لأن {إذن} إذا وقعت بعد الواو والفاء جاز فيها الإلغاء، لأنها متوسطة في الكلام كما أنه لا بد من أن تلغى في آخر الكلام، وفي الآية بيان لأن الجاهل لا يزال ينصب للعالم الحبائل، ويطلب له الغوائل، فيعود ذلك عليه بالوبال، في الحال والمآل.

Hicretin ikinci senesinin Ramazan ayında vuku bulan Bedir Gazvesi'nde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden on sekiz ay sonra [onları helak etmiştir]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ikram ve onu çıkaranların küfründen bir şeye inananlardan intikam olmak üzere, onu Mekke-i Mükerreme'den çıkaran müşriklere oraya girmeyi ve Arap Yarımadası sınırlarında ikamet etmeyi haram kılmıştır. {يلبثون} fiili merfû kılınmıştır; çünkü {إذن} edatı 'vav' ve 'fe' harflerinden sonra geldiğinde amel ettirilmeyebilir, zira kelamın ortasında yer almıştır; tıpkı kelamın sonunda geldiğinde amelinin zorunlu olarak düşmesi gibi. Bu ayette; cahil kimsenin âlime sürekli tuzaklar kuracağına, onun başına belalar açmaya çalışacağına, fakat bu durumun hem dünyada hem de ahirette dönüp kendi aleyhine vebal olacağına dair açık bir beyan vardır.

ولما أخبره بذلك، أعلمه أنه سنته في جميع الرسل فقال تعالى: {سنة} أي كسنة أو سنتنا بك سنة {من قد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة.

Ona bunu haber verince, bunun bütün elçiler hakkındaki ilahî sünneti olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {سنة} {[Bu,] sünnetidir} yani [onların] sünneti gibi veya senin hakkındaki sünnetimiz sünnetidir {من قد أرسلنا} {gönderdiğimiz kimselerin} yani azametimizle [gönderdiklerimizin].

ولما كان الإرسال قد عمت بركته بهذه العظمة جميع الأزمان بما حفه به من قويم الفطرة، أسقط الجار فقال تعالى: {قبلك} أي في الأزمان الماضية كلها {من رسلنا} بأن جعلنا وجودهم بين ظهراني قومهم رحمة لقومهم، فإذا أخرجوهم عاجلنا من رضي بإخراجهم

Bu azametle yapılan peygamber gönderilişi, kuşattığı dosdoğru fıtrat sebebiyle bütün zamanları bereketiyle kapladığından, harf-i cer hazfedilerek şöyle buyruldu: {قبلك} {senden önce} yani geçmiş zamanların tamamında {من رسلنا} {elçilerimizden} Yani onların kavimleri arasında bulunmalarını kavimleri için bir rahmet kılmışızdır; kavimleri onları çıkardıklarında ise, onların çıkarılmasına razı olanları derhal cezalandırmışızdır;

بالعقوبة {ولا تجد لسنتنا} أي لما لها من العظمة {تحويلاً} أي بمحول غيرنا يحولها، لكنهم خصوا عن الأمم السالفة بأنهم لا يعذبون عذاب الاستئصال تشريفاً لهم بهذا النبي الكريم.

azap ile [cezalandırmışızdır]. {ولا تجد لسنتنا} {Ve sünnetimizde bulamazsın} yani onun azameti sebebiyle {تحويلاً} {hiçbir değişiklik} yani onu değiştirecek bizden başka bir değiştirici ile değiştirilemez. Fakat bu ümmet, bu şerefli Peygamber hürmetine kökten yok edici bir azap ile helak edilmemekle önceki ümmetlerden ayrı tutulmuştur.

ولما قرر أمر أصول الدين بالوحدانية والقدرة على المعاد، وقرر أمرهم أحسن تقرير، واستعطفهم بنعمه، وخوفهم من نقمه، وقرر أنه سبحانه عصمه ﵊ من فتنتهم بالسراء والضراء بما أنار به من بصيرته، وأحسن من علانيته وسريرته، صار من المعلوم أنه قد تفرغ للعبادة، وتهيأ للمراقبة، فبدأ بأشرفها فوصل بذلك قوله تعالى: {أقم} أي حقيقة بالفعل ومجازاً بالعزم عليه {الصلاة} بفعل جميع شرائطها وأركانها ومبادئها وغاياتها، بحيث تصير كأنها قائمة بنفسها، فإنها لب العبادة بما فيها من خالص المناجاة بالإعراض عن كل غير، وفناء كل سوى، بما أشرق من أنوار الحضرة التي اضمحل لها كل فان، وفي ذلك إشارة عظيمة إلى أن الصلاة أعظم ناصر على الأعداء الذين يريدون بمكرهم استفزاز الأولياء، وأدفع الأشياء للضراء، وأجلبها لكل سراء، ولذلك كان النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة كما تقدم تخريجه في آخر الحجر؛ ثم عين له الأوقات بقوله تعالى:

Dinin tevhid ve dirilişe güç yetirme gibi temel esaslarını en güzel şekilde ortaya koyup sağlamlaştırınca, onların durumunu en güzel tarzda tespit edip nimetleriyle onları kendine çekmeye çalışınca, intikamıyla korkutunca ve Sübhan olan Allah'ın, basiretini nurlandırması, zahirini ve bâtınını güzelleştirmesi suretiyle Resûlü'nü aleyhisselâm onların darlık ve bolluktaki fitnelerinden koruduğunu beyan edince; onun artık ibadete yoğunlaştığı ve murakabeye hazırlandığı malum oldu. Böylece ibadetlerin en şereflisi ile başlayarak şu ayet-i kerimeyi buna bağladı: {أقم} {Kıl} yani fiilen hakiki olarak ve ona azmetmekle mecazen yerine getir {الصلاة} {namazı} bütün şartlarını, rükünlerini, başlangıç ve gayelerini yerine getirerek öyle ikame et ki sanki namaz kendi kendine ayakta duruyormuş gibi olsun. Zira namaz; masivadan tamamen yüz çevirmek ve ilahî huzurun her faniyi yok eden nurlarının parlamasıyla her türlü başkalığın fani olması suretiyle yaşanan halis münacatları barındırması sebebiyle ibadetin özüdür. Bunda; hileleriyle veli kulları yerinden oynatmak isteyen düşmanlara karşı namazın en büyük yardımcı olduğuna, zararları en iyi defeden ve her türlü ferahlığı en çok celbeden şey olduğuna dair büyük bir işaret vardır. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş sıkıntıya soktuğunda hemen namaza sığınırdı; nitekim Hicr Suresi'nin sonunda bunun tahrîci geçmişti. Sonra şu kavliyle namazın vakitlerini ona tayin buyurdu:

{لدلوك الشمس} أي زوالها واصفرارها وغروبها، قال في القاموس: دلكت الشمس: غربت أو اصفرت أو مالت أو زالت عن كبد السماء. فحينئذ في هذه اللفظة دلالة على الظهر والعصر والمغرب من استعمال المشترك في معانيه، أما في الظهر والمغرب فواضح، وأما في العصر فلأن أول وقتها أول أخذ الشمس في الاصفرار، وأدل دليل على ذلك أنه غيّا الإقامة بوقت العشاء فقال تعالى: {إلى} حثاً على نية أن يصلي كلما جاء الوقت ليكون مصلياً دائماً، لأن الإنسان في صلاة ما كان ينتظر الصلاة، فهو بيان لأن وقت المغرب من الدلوك الذي هو الغروب إلى أن يذهب الشفق {غسق الّيل} فالغسق: ظلمة أول الليل، وهو وقت النوم؛ وقال الرازي في اللوامع: وهو استحكام ظلمة الليل، وقال الرماني: ظهور ظلامه؛ ثم عطف عليه بتغيير السياق قوله تعالى: {وقرءان} فكأنه قال: ثم نم وأقم قرآن {الفجر} إشارة إلى الصبح، وقيل: نصب على الإغراء، وكأنه عبر عنها بالقرآن لأنه مع كونه أعظم أركان الصلاة يطول فيها القراءة ما لا يطول في غيرها، ويجهر به فيها دون أختها العصر وتشويقاً بالتعبير به إليها لثقلها بالنوم.

{لدلوك الشمس} {Güneşin kaymasından} yani zevalinden, sararmasından ve batmasından [itibaren]. Kâmûs'ta şöyle demiştir: Güneş delk etti; battı, sarardı, meyletti veya göğün tam ortasından zevale erdi demektir. Bu durumda bu lafızda, müşterek kelimenin manalarında kullanılması kabilinden öğle, ikindi ve akşam namazlarına delalet vardır. Öğle ve akşamda bu açıktır; ikindide ise vaktinin başlangıcının güneşin sararmaya yüz tuttuğu ilk an olmasındandır. Bunun en açık delili, ikameyi yatsı vaktiyle sınırlandırarak şöyle buyurmasıdır: {إلى} {kadar} Daima namaz kılan biri olsun diye, vakit girdikçe namaz kılma niyetine teşvik etmek üzere [böyle buyurmuştur]; çünkü insan namazı beklediği sürece namazdadır. Bu, akşam vaktinin güneşin batması demek olan dülûktan şafağın kaybolmasına kadar olduğunu beyan eder: {غسق الّيل} {gecenin kararmasına} Gasak: Gecenin ilk karanlığı olup uyku vaktidir. Râzî, Levâmi'de: 'Gecenin karanlığının iyice yerleşmesidir' dedi. Rummânî ise: 'Karanlığının belirmesidir' demiştir. Sonra üslubu değiştirerek şu kavlini buna atfetti: {وقرءان} {ve Kur'an'ını da} Sanki şöyle buyurmuştur: 'Sonra uyu ve Kur'an'ını ikame et' {الفجر} {sabahın} Bu sabah namazına işarettir. İğrâ (teşvik) üzere nasb edildiği de söylenmiştir. Namazdan Kur'an diye bahsedilmesi; Kur'an'ın namazın en büyük rüknü olması, diğer namazlarda uzatılmadığı kadar onda kıraatin uzatılması ve kardeşi olan ikindi namazının aksine onda cehrî okunması sebebiyle ve uykunun ağırlığı karşısında ona Kur'an tabiriyle şevk uyandırmak içindir.

ولما كان القيام من المنام صعباً، علل مرغباً مظهراً غير مضمر

Uykudan kalkmak zor olduğu için, zamir yerine açık isim kullanarak teşvik edici bir gerekçe ile gerekçelendirdi;

لأن المقام مقام تعظيم فقال تعالى: {إن قراءن الفجر كان مشهوداً *} يشهده فريقا الملائكة، وهو أهل لأن يشهده كل أحد، لما له من اللذة في السمع، والإطراب للقلب، والإنعاش للروح، فصارت الآية جامعة للصلوات؛ روى البخاري في التفسير عن أبي هريرة ﵁ قال: فضل صلاة الجميع على صلاة الواحد خمس وعشرون درجة، وتجتمع ملائكة الليل وملائكة النهار في صلاة الفجر، يقول أبي هريرة: اقرؤوا إن شئتم {إن قرءان الفجر} - الآية. قالوا: وهذا دليل على وجوب الصلاة بأول الوقت، وأن التغليس بصلاة الفجر أفضل؛ ثم حث بعدها على التهجد لأفضليته وأشديته فقال تعالى: {ومن} أي وعليك بعض، أو قم بعض {الّيل فتهجد} أي اترك الهجود - وهو النوم - بالصلاة {به} أي بمطلق القرآن، فهو من الاستخدام الحسن {نافلة لك} أي زيادة مختصة بك؛ قال عبد الغافر الفارسي في مجمع الغرائب: وأصل النفل الزيادة، ومنه الأنفال الزائدة على الغنائم التي أحلها الله لهذه الأمة، وقال أبو عبد الله القزاز: النوافل: الفواضل، ومن هذا يقولون: فلان ممن ترجى نوافله - انتهى. فهو زيادة للنبي

çünkü makam tazim makamıdır; buyurdu ki: {إن قراءن الفجر كان مشهوداً} {Çünkü sabah Kur'an'ı şahit olunandır} Ona iki melekler grubu [gece ve gündüz melekleri] şahit olur; kulakta bıraktığı lezzet, kalbe verdiği coşku ve ruha sağladığı dirilik sebebiyle herkesin şahit olmasına layıktır. Böylece ayet bütün namazları kapsamış oldu. Buhârî tefsir bölümünde Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Cemaatle kılınan namazın tek başına kılınan namaza üstünlüğü yirmi beş derecedir. Sabah namazında gece melekleri ile gündüz melekleri bir araya gelir.' Ebû Hureyre der ki: 'Dilerseniz {إن قرءان الفجر} ayetini okuyun.' Dediler ki: 'Bu, namazın vaktin başında kılınmasının vacip olduğuna ve sabah namazının alacakaranlıkta (tağlîs ile) kılınmasının daha faziletli olduğuna delildir.' Sonra bunun ardından, fazileti ve meşakkati sebebiyle teheccüde teşvik ederek şöyle buyurdu: {ومن} {Ve bir kısmında} yani gecenin bir kısmı üzerine olsun veya bir kısmında kalk {الّيل فتهجد} {gecenin teheccüd kıl} yani namaz kılarak hücûdu -yani uykuyu- terk et {به} {onunla} yani mutlak Kur'an ile; bu güzel bir istihdam sanatıdır {نافلة لك} {sana mahsus bir nafile olarak} yani sana has bir fazlalık olarak. Abdülgâfir el-Fârisî Mecma'u'l-Garâib'de şöyle demiştir: 'Nefl kelimesinin aslı ziyadedir (fazlalıktır); Allah'ın bu ümmete helal kıldığı ganimetlere ziyade olan enfâl de bundandır.' Ebû Abdillah el-Kazzâz ise şöyle demiştir: 'Nevâfil: Faziletler, bağışlardır. Bundan dolayı: 'Filan kimse faziletleri/iyilikleri umulan kişilerdendir' derler.' -Alıntı bitti-. Bu Peygamber

صلى الله عليه وعلى آله وسلم في الفرض وللأمة في التطوع، وخص به ترغيباً للأمة لأنهم يعلمون أنه لا يخص إلا بخير الخير، لأنه الوقت الذي كني فيه عن استجابة الدعاء بالنزول إلى السماء الدنيا اللازم منه القرب الوارد في الأحاديث الصحيحة أنه يكون في جوف الليل، لأن من عادة الملوك في الدنيا أن يجعلوا فتح الباب والقرب منه ورفع الستر والنزول عن محل الكبرياء أمارة على قضاء الحوائج، وكل ما يعبر به عن الله تعالى مما ينزه سبحانه عن ظاهره يكون كناية عن لازمه، وبين ذلك حديث رويناه في جزء العبسي عن عثمان بن أبي العاص ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «إن في الليل ساعة يفتح فيها أبواب السماء فينادي مناد: هل من داع فيستجاب له؟» إلى آخره، فهذا شاهد عظيم لهذا التأويل.

sallallâhu aleyhi ve sellem için farzda bir ziyadelik, ümmet için ise tatavvuda (nafilede) bir ziyadeliktir. Ümmeti teşvik etmek üzere ona tahsis edilmiştir; zira bilirler ki o ancak hayırların en hayırlısıyla özel kılınır. Çünkü bu vakit; sahih hadislerde gecenin ortasında gerçekleştiği vârid olan ve yakınlığı gerektiren dünya semasına nüzul ile duaların kabulünden kinaye yapılan vakittir. Zira dünyadaki hükümdarların âdeti; kapının açılmasını, ona yaklaşılmasını, perdenin kaldırılmasını ve büyüklük makamından inilmesini ihtiyaçların karşılanmasına bir işaret kılmaktır. Allah Teâlâ hakkında zahirinden tenzih edilen her tabir, onun lazimesinden kinayedir. Bunu, el-Absî'nin Cüz'ünde rivayet ettiğimiz Osmân b. Ebi'l-Âs radıyallâhu anh'tan gelen şu hadis beyan etmektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Gecede öyle bir vakit vardır ki onda sema kapıları açılır ve bir münadi şöyle seslenir: Dua eden var mı ki duasına icabet edilsin?...' Bu, söz konusu tevil için pek büyük bir şahittir.

ولما أمره سبحانه بالتهجد والتذلل، وكان السياق للعظمة رجاء في النوال بما يليق بالسياق فقال تعالى: {عسى أن} أي لتكون بمنزلة الراجي لأن {يبعثك} ولما كان السياق قد انصرف للترجية، عبر بصفة الإحسان فقال تعالى: {ربك} أي المحسن إليك بعد الموت الأكبر وقبله، كما بعث نفسك من الموت الأصغر إلى خدمته {مقاماً} نصب على الظرف {محموداً *} وذلك لأن «عسى» للترجي

Sübhan [olan Allah] ona teheccüdü ve tezellülü emredince, bağlam da azamet bağlamı olduğundan, bağlama uygun şekilde lütuf umuduyla şöyle buyurdu: {عسى أن} {Umulur ki} yani umut eden bir kimse konumunda olman için {يبعثك} {seni gönderir} Bağlam umut bildirmeye yönelince ihsan sıfatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ربك} {Rabbin} yani küçük ölümden [uykudan] nefsini Kendi hizmetine kaldırdığı gibi, büyük ölümden sonra ve ondan önce sana ihsanda bulunan [Rabbin] {مقاماً} zarf olarak nasb edilmiştir {محموداً} {övgüye değer bir makama} Bunun sebebi 'asâ' (عسى) kelimesinin

في المحبوب والإشفاق في المكروه، وقد يضعف ذلك فيلزم الشك في الأمر، وقد يقوى فيأتي اليقين، وهي هنا لليقين، قالوا: إن عسى تفيد الإطماع، ومن أطمع أحداً في شيء ثم حرمه كان عاراً، والله تعالى أكرم من أن يفعل ذلك، وعبر بها دون ما يفيد القطع لأن ذلك أقعد في كلام الملوك لأنه أدل على العظمة، وللبخاري في التفسير عن ابن عمر ﵄ قال: إن الناس يصيرون يوم القيامة جثى، كل أمة تتبع نبيها، يقولون: يا فلان اشفع! يا فلان اشفع! حتى تنتهي الشفاعة إلى النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم، فذلك يوم يبعثه الله المقام المحمود.

sevilende ümit, sevilmeyende ise endişe ifade etmesidir. Bu bazen zayıflar ve meselede şüpheyi gerektirir; bazen de kuvvetlenir ve kesinlik bildirir. Burada ise kesinlik içindir. Dediler ki: 'Asâ' kelimesi umutlandırmayı ifade eder; bir kimseyi bir şeye umutlandırıp sonra onu mahrum etmek ayıp sayılır; Allah Teâlâ ise böyle bir şeyi yapmaktan çok daha yücedir, kerem sahibidir. Kesinlik bildiren lafızlar yerine bununla ifade edilmesi, hükümdarların kelamında daha köklü olduğu ve büyüklüğü daha iyi gösterdiği içindir. Buhârî'de tefsir bölümünde İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamet gününde insanlar diz üstü çökmüş topluluklar haline gelirler; her ümmet kendi peygamberinin ardına düşer ve: Ey filan, şefaat et! Ey filan, şefaat et! derler; nihayet şefaat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşır. İşte o gün, Allah'ın onu Makam-ı Mahmud'a göndereceği gündür.'

أي فيظهر ما له من الحظ من اسمه أحمد ومحمد في ذلك الحين بحمد كل ذي روح بإيصال الإحسان إلى كل منهم بالفعل، وله في التفسير وغيره عن جابر بن عبد الله ﵄ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «من قال حين يسمع النداء اللهم رب هذه الدعوة التامة والصلاة القائمة! آت محمداً الوسيلة والفضيلة وابعثه مقاماً محموداً الذي وعدته حلت له شفاعتي يوم القيامة» يعني - والله أعلم - الشفاعة الخاصة، وأما العامة فللكل بغير شرط.

Yani fiilen her birine ihsan ulaştırmak suretiyle her canlının övgüsüyle Ahmed ve Muhammed isminden olan nasibi o anda zahir olur. Buhârî'de tefsir ve diğer bölümlerde Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kim ezanı işittiğinde: Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allah'ım! Muhammed'e vesileyi ve fazileti ver; onu vaad ettiğin Makam-ı Mahmud'a ulaştır derse, kıyamet gününde şefaatim ona helal olur.' Kastedilen -en doğrusunu Allah bilir- hususi şefaattir; genel şefaat ise şartsız olarak herkes içindir.

ولما كان هذا المقام صالحاً للشفاعة ولكل مقام يقومه، وكان كل مقام يحتاج إلى التوفيق في مباشرته والانفصال عنه، تلاه حاثاً

Bu makam hem şefaate hem de duracağı her makama elverişli olunca ve her makam ona başlamada ve ondan ayrılmada muvaffakiyete muhtaç bulununca, teşvik ederek bunun peşinden getirdi;

على دوام المراقبة واستشعار الافتقار بقوله مقدماً المدخل لأنه أهم: {وقل رب} أي أيها الموجد لي، المدبر لأمري، المحسن إليّ {أدخلني} في كل مقام تريد إدخالي فيه حسي ومعنوي دنيا وأخرى {مدخل صدق} يستحق الداخل فيه أن يقال له: أنت صادق في قولك وفعلك، فإن ذا الوجهين لا يكون عند الله وجيهاً {وأخرجني} من كل ما تخرجني منه {مخرج صدق} .

daha mühim olduğu için girişi öne alarak sürekli murakabeye ve muhtaçlığını hissetmeye şu sözlerle [teşvik etti]: {وقل رب} {Ve de ki: Rabbim!} yani ey beni var eden, işimi tedbir eden, bana ihsanda bulunanım! {أدخلني} {Beni girdir} beni girdirmek istediğin her türlü hissi ve manevi, dünyevi ve uhrevi makama {مدخل صدق} {doğruluk girdirişiyle} öyle ki oraya giren kimse: 'Sözünde ve fiilinde doğrusun' denilmeyi hak etsin; zira iki yüzlü kimse Allah katında itibarlı olamaz; {وأخرجني} {ve beni çıkar} beni çıkaracağın her yerden {مخرج صدق} {doğruluk çıkarışıyla}.

ولما كان الصدق في الأمور قد لا يقارنه الظفر، قال تعالى: {واجعل لي} أي خاصة {من لدنك} أي عندك من الخوارق التي هي أغرب الغريب {سلطاناً} أي حجة وعزاً {نصيراً *} وفيه إشعار بالهجرة وأنها تكون على الوجه الذي كشف عنه الزمان من العظمة التي ما لأحد بها من يدان.

İşlerdeki doğruluk bazen zaferle beraber olmayabileceği için Cenâb-ı Hak şöyle buyurdu: {واجعل لي} {Ve bana kıl} yani hususi olarak {من لدنك} {katından} yani senin katındaki en harika harikuladeliklerden {سلطاناً} {bir güç} yani bir hüccet ve izzet {نصيراً} {yardımcı} Bunda hicrete ve zamanın ortaya koyduğu üzere hiç kimsenin karşı koyamayacağı bir azametle gerçekleşeceğine dair bir işaret vardır.

ولما كان الدعاء قد لا يستجاب، قال مبشراً له بأنه ليس بين دعائه وبين استجابته إلا قوله، ومحققاً لتلك البشرى بالأمر بأن يخبر بها: {وقل} أي لأوليائك وأعدائك: {جاء الحق} وهو كل ما أمرني به ربي وأنزله إليّ {وزهق} أي اضمحل وبطل وهلك {الباطل} وهو كل ما خالفه؛ ثم علل زهوقه بقوله: {إن الباطل كان} في نفسه بجبلته وطبعه {زهوقاً *} قضاء قضاه الله تعالى من الأزل؛ روى البخاري في التفسير وغيره عن ابن مسعود رضي الله عنه

Dua bazen icabet olunmayabileceği için, duası ile icabeti arasında sadece bunu söylemesinin bulunduğunu ona müjdeleyerek ve bunu bildirmesini emrederek o müjdeyi pekiştirip şöyle buyurdu: {وقل} {Ve de ki} yani dostlarına ve düşmanlarına: {جاء الحق} {Hak geldi} o da Rabbimin bana emrettiği ve bana indirdiği her şeydir {وزهق} {ve yok oldu} yani zail oldu, bâtıl oldu ve helak oldu {الباطل} {bâtıl} o da Hakk'a muhalif olan her şeydir; sonra bâtılın zevalini şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن الباطل كان} {Şüphesiz bâtıl} kendi nefsinde, yaratılışı ve tabiatı gereği {زهوقاً} {yok olmaya mahkûmdur} Bu, Allah Teâlâ'nın ezelden takdir buyurduğu bir hükümdür. Buhârî tefsir ve diğer bölümlerde İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etti:

قال: دخل النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم وحول البيت ستون وثلاثمائة نصب، فجعل يطعنها بعود في يده ويقول {جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقاً} ، {جاء الحق وما يبدىء الباطل وما يعيد} [سبأ: ٤٩] .

Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [Mekke'ye] girdiğinde Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış dikili taş (put) vardı. Elindeki değnekle onlara vurmaya başladı ve şöyle diyordu: {جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقاً} “Hak geldi, bâtıl yok oldu; şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur” {جاء الحق وما يبدىء الباطل وما يعيد} “Hak geldi; bâtıl ne [bir şey] ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir” [Sebe: 49].

ولما كان القرآن الذي نوه به في آية {أقم الصلاة} هو السبب الأعظم في إزهاق الباطل الذي هو كالسحر خيال وتمويه، وهو الجامع لجميع ما مضى من الإلهيات والبعث وما تبع ذلك، قال عاطفاً على {ولقد كرمنا} : {وننزل} أي بعظمتنا؛ ثم بين المنزل بقوله تعالى: {من القرءان} أي الجامع الفارق الذي هو أحق الحق {ما هو شفاء} للقلوب والأبدان {ورحمة} أي إكرام وقوة {للمؤمنين} أي الراسخين في الإيمان، لإنارته لقلوبهم من صدإ الجهل، وحمله لهم على سبيل الرشد الذي هو سبب الرحمة، ولحراسته لهم من كل شيطان ومرض ومحنة إذا وقع الصدق في الاستشفاء به، هو كله كذلك وكذا جميع أبعاضه؛ قال الرازي في اللوامع: وهو أنس المحبين، وسلوة المشتاقين، وإنه النور المبين، الذي من

{أقم الصلاة} ayetinde şanına işaret edilen Kur'an, sihir gibi bir hayal ve yanılsama olan bâtılı yok etmede en büyük sebep olunca ve geçmiş ilahiyat, diriliş ve buna tâbi olan hususların tamamını toplayıcı bulununca; {ولقد كرمنا} ayetine atfederek şöyle buyurdu: {وننزل} {Ve indiriyoruz} yani azametimizle; sonra indirilen şeyi şu kavliyle beyan etti: {من القرءان} {Kur'an'dan} yani en hakiki hak olan, toplayıcı ve [hakkı bâtıldan] ayırt edici kitaptan {ما هو شفاء} {şifa olan şeyleri} kalpler ve bedenler için {ورحمة} {ve bir rahmet} yani bir ikram ve bir kuvvet {للمؤمنين} {müminler için} yani imanda kökleşmiş olanlar için; zira o, kalplerini cehalet pasından aydınlatır, onları rahmet sebebi olan doğruluk yoluna sevk eder ve onunla samimiyetle şifa arandığında onları her şeytandan, hastalıktan ve sıkıntıdan korur; Kur'an'ın bütünü de böyledir, bütün cüzleri de böyledir. Râzî Levâmi'de şöyle dedi: 'O, sevenlerin can yoldaşı, hasret çekenlerin tesellisidir; o apaçık bir nurdur ki kim

استبصر به انكشف له من الحقائق ما كان مستوراً، وانطوى عنه من البوائق ما كان منشوراً، كما أن الباطل داء ونقمة للكافرين {و} من أعجب العجب أن هذا الشفاء {لا يزيد الظالمين} أي الراسخين في هذا الوصف، وهم الذين يضعون الشيء في غير موضعه، بإعراضهم عما يجب قبوله {إلا خساراً *} أي نقصاناً، لأنهم إذا جاءهم وقامت به الحجة عليهم، أعرضوا عنه، فكان إعراضهم ذلك زيادة في كفرانهم، كما أن قبول المؤمنين له وإقبالهم على تدبره زيادة في إيمانهم، وفي الدارمي عن قتادة قال: ما جالس القرآن أحد فقام عنه بزيادة أو نقصان - ثم قرأ هذه الآية؛ ثم عطف على هذا المقدر المعلوم تقديره ما هو أعم منه وأبين في الفتنة والاجتراء فقال تعالى: {وإذا أنعمنا} أي بما لنا من العظمة {على الإنسان} أي هذا النوع هؤلاء وغيرهم بأيّ نعمة كانت، من إنزال القرآن وغيره {أعرض} أي عن ذكر المنعم كإعراض هؤلاء عند مجيء هذه النعمة التي لا نعمة مثلها {ونأ} أي تباعد

onunla basiret kazanırsa, kendisine örtülü olan hakikatler açılır ve yayılmış olan belalar ondan dürülüp kalkar.' Tıpkı bâtılın kâfirler için bir dert ve intikam olması gibi. {و} En şaşılacak şeydir ki bu şifa {لا يزيد الظالمين} {zalimlere artırmaz} yani bu vasıfta kökleşmiş olanlara; onlar kabul edilmesi gereken şeyden yüz çevirerek eşyayı yerli yerine koymayanlardır {إلا خساراً} {ziyandan başkasını} yani noksanlıktan başka bir şey artırmaz. Çünkü Kur'an onlara gelip aleyhlerine hüccet ikame olunduğunda ondan yüz çevirirler; bu yüz çevirmeleri de küfürlerini artırır; tıpkı müminlerin onu kabul etmeleri ve onu tefekküre yönelmelerinin imanlarını artırması gibi. Dârimî'de Katâde'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kur'an ile oturup kalkan hiç kimse yoktur ki onun başından ya bir artışla ya da bir eksilişle kalkmış olmasın.' -sonra bu ayeti okudu-. Sonra takdiri malum olan bu anlama, ondan daha genel ve fitneye düşme ile cüretkârlıkta daha belirgin olan şu hususu atfederek buyurdu ki: {وإذا أنعمنا} {Ve nimet verdiğimiz zaman} yani azametimizle {على الإنسان} {insana} yani bu türe, bunlara ve başkalarına Kur'an'ın indirilmesi veya başka herhangi bir nimetle [nimet verdiğimiz zaman] {أعرض} {yüz çevirir} yani tıpkı bunların benzeri olmayan bu nimet geldiğinde yüz çevirdikleri gibi Nimet Veren'i anmaktan yüz çevirir {ونأ} {ve uzaklaşır} yani kibrinden ötürü uzaklaşır

تكبراً {بجانبه} بطراً وعمى عن الحقائق {وإذا مسه الشر} أي هذا النوع وإن قل {كان يئوساً *} أي شديد اليأس هلعاً وقلة ثقة بما عنده من رحمة الله إلا من حفظه الله وشرفه بالإضافة إليه فليس للشيطان عليه سلطان.

kibirle {بجانبه} {yan çizerek} şımarıklıkla ve hakikatlere karşı körlükle; {وإذا مسه الشر} {ve ona şer dokunduğu zaman} yani bu türe, ne kadar az olursa olsun [bir şer dokunduğunda] {كان يئوساً} {pek ümitsiz olur} sabırsızlık ve katındaki Allah'ın rahmetine karşı güven azlığı sebebiyle son derece ümitsizliğe düşer; ancak Allah'ın koruduğu ve Kendisine nispetle şereflendirdiği kimseler müstesnadır, zira şeytanın onların üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur.

ولما كان المفرد المحلى باللام يعم، كان هذا ربما اقتضى من بعض المتعنتين اعتراضاً بأن يقال: إنا نرى بعض الإنسان إذا أعطى شكر، وإذا ابتلى صبر، وكان هذا الاعتراض ساقطاً لا يعبأ به، أما أولاً فلأنه قد تقدم الجواب عنه في سورة يونس ﵇ في قوله تعالى {كذلك زين للمسرفين ما كانوا يعملون} [يونس: ١٢] بأن هذا في المسرفين دون غيرهم، وبقوله تعالى في سورة هود ﵇ {إلا الذين صبروا} [هود: ١١] ولعله طواه في هذا المقام إشارة إلى أنه لقلة أفراده كأنه عدم، وأما ثانياً فلأن المحلى باللام سواء كان مفرداً أو جمعاً في قوة الجزئي حتى يرد ما يدل على أنه كلي، فلذلك أعرض تعالى عنه وأمره بالجواب عن القسمين المشار إليه والمنصوص عليه فقال تعالى: {قل} أي يا أشرف خلقنا! {كل} من الشاكر والكافر {يعمل على شاكلته}

Harf-i tarifli tekil lafız umum (genellik) ifade ettiği için, bu durum bazı inatçı kimselerin: 'Biz bazı insanların kendilerine verildiğinde şükrettiğini, imtihan edildiklerinde ise sabrettiğini görüyoruz' şeklinde bir itirazda bulunmasını gerektirebilirdi. Oysa bu itiraz düşmüş olup dikkate alınmaz. İlki; Yûnus Suresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın {كذلك زين للمسرفين ما كانوا يعملون} [Yûnus: 12] “İşte aşırı gidenlere yaptıkları böyle süslü gösterildi” kavlinde bunun başkalarına değil haddi aşanlara mahsus olduğu ve Hûd Suresi'ndeki {إلا الذين صبروا} [Hûd: 11] “Ancak sabredenler müstesna” kavliyle bunun cevabının daha önce geçmiş olmasıdır. Belki de bu makamda bunu zikretmemesi, fertlerinin azlığından ötürü sanki yok hükmünde olduğuna işaret etmek içindir. İkincisi ise; harf-i tarifli kelime ister tekil ister çoğul olsun, külli olduğuna dair bir delil gelinceye kadar cüz'i kuvvetindedir. Bundan dolayı Allah Teâlâ o itirazdan yüz çevirmiş ve işaret edilen ile açıkça zikredilen iki kısma da cevap vermesini emrederek şöyle buyurmuştur: {قل} {De ki:} Ey yaratılmışlarımızın en şereflisi! {كل} {Herkes} şükreden de nankörlük eden de {يعمل على شاكلته} {kendi mizaç ve karakterine göre davranır}

أي طريقته التي تشاكل روحه وتشاكل ما طبعنا عليه من خير أو شر {فربكم} أي فتسبب عن ذلك أن الذي خلقكم ودرجكم في أطوار النمو، لا غيره {أعلم} مطلقاً {بمن هو} منكم {أهدى سبيلاً *} أي أرشد وأقوم من جهة المذهب بتقواه وإحسانه، فيشكر ويصبر احتساباً فيعطيه الثواب، ومن هو أضل سبيلاً، فيحل به العقاب، لأنه يعلم ما طبعهم عليه في أصل الخلقة وغرزه فيهم من الخلائق، وغيره إنما يعلم أمور الناس في طرائقهم بالتجربة؛ وقد روى الإمام أحمد - لكن بسند منقطع - عن أبي الدرداء ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «إذا سمعتم بجبل زال عن مكانه فصدقوا، وإذا سمعتم برجل تغير عن خلقه فلا تصدقوا به، فإنه يصير إلى ما جبل عليه» هذا كله الإعراض بالفعل، وإن كان بالقوة التزمنا أنها كلية، والله أعلم بالمهتدي فيحفظه من الإعراض واليأس بالفعل هو فيه بالقوة.

yani ruhuna uygun düşen ve hayır veya şerden fıtratına yerleştirdiğimiz şeye benzeyen kendi yoluna göre hareket eder. {فربكم} {O halde Rabbiniz} yani bundan dolayı sizi yaratan ve büyüme evrelerinden geçiren O'dur, başkası değil {أعلم} mutlak manada en iyi bilendir {بمن هو} sizden kimin {أهدى سبيلاً} {en doğru yolda olduğunu} yani takvası ve ihsanıyla meşrep bakımından kimin daha doğru ve daha istikametli olduğunu, dolayısıyla karşılık bekleyerek şükredip sabrettiğini ve buna mükâfat vereceğini; kimin de yolca daha sapık olup azaba uğrayacağını [en iyi O bilir]. Çünkü O, ilk yaratılışta onları hangi tabiat üzerine yarattığını ve içlerine hangi ahlakı yerleştirdiğini bilir; başkası ise insanların yollarındaki durumları ancak tecrübe ile bilebilir. İmam Ahmed -fakat munkatı bir senetle- Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Bir dağın yerinden ayrıldığını işitirseniz doğrulayınız; fakat bir adamın ahlakını değiştirdiğini işitirseniz onu doğrulamayınız; çünkü o, fıtratında ne varsa ona döner.' Bütün bunlar fiili yüz çevirmedir; kuvve halinde ise onun külli olduğunu kabul ederiz. Allah doğru yolda olanı en iyi bilir; dolayısıyla onu, içinde kuvve halinde bulunan fiili yüz çevirmeden ve ümitsizlikten korur.

ولما بين سبحانه - بعد التعجيب من إنكارهم البعث - جهل الإنسان، وما هو عليه من الضلال والنسيان، إلا من فضله على أنباء نوعه

Sübhan [olan Allah] -onların dirilişi inkâr etmelerine hayret bildirdikten sonra- kendi türünün fertlerine üstün kıldığı kimseler hariç,

كما فضل طينته على سائر الطين، وختم بآية المشاكلة التي منها مشاكلة بعض الأرواح لبعض ومشاكلتها للطباع، وبان بذلك أنه ﷾ قادر على فعل ما يشاء عالم بكل معلوم، رجع إلى التعجب منهم بما هو من شأن الأرواح التي من شأنها التشاكل فقال تعالى عاطفاً على {وقالوا إذا كنا عظاماً} : {ويسئلونك} أي تعنتاً وامتحاناً {عن الروح} الذي تقدم أنها تعاد إلى أجسادهم يوم البعث ولو كانوا حجارة أو حديداً: ما هي؟ هل هي جسم أم لا؟ وهل هي متولدة من امتزاج الطبائع التي في البدن أم امتزاجه مبتدأ؟ وهل هي قديمة أم حادثة؟ ولما كان ذلك تعنتاً، مع أنه لا يفتقر إليه في صحة اعتقاده، أمره بأن يجيبهم عنه بما يليق بحالهم بقوله تعالى: {قل الروح} أي هذا النوع الذي تصير به الأجسام حية {من أمر ربي} أضافها إلى الأمر وهو الإرادة وإن كانت من جملة خلقه، تشريفاً لها وإشارة إلى أنه لا سبب من غيره يتوسط بينها وبين أمره، بل هو يبدعها من العدم، أو يقال - وهو أحسن: إن الخلق قسمان: ما كان بتسبيب وتنمية وتطوير، وهو الذي يترجم في القرآن بالخلق، والثاني ما كان إخراجاً من العدم بلا تسبيب ولا تطوير، وهو المعبر عنه بالأمر، ومنه هذه الروح المسؤول عنها وكل روح في القرآن، وكذا ما هو للحفظ والتدبير

tıpkı onun toprağını diğer topraklara üstün kıldığı gibi, insanın cehaletini, içinde bulunduğu sapıklığı ve unutkanlığı beyan edip; bazı ruhların birbirine ve mizaçlara uygunluğunu da içeren şâkile (mizaç) ayeti ile sözü tamamlayınca ve böylece Allah Teâlâ'nın dilediğini yapmaya kadir olduğu, bilinen her şeyi bildiği ortaya çıkınca; birbirine benzeme özelliği taşıyan ruhların durumundan hareketle onlara duyulan hayrete geri dönerek {وقالوا إذا كنا عظاماً} kavline atfen şöyle buyurdu: {ويسئلونك} {Ve sana soruyorlar} inatlaşmak ve sınamak amacıyla {عن الروح} {ruhtan} -ki taş veya demir bile olsalar diriliş gününde bedenlerine iade edileceği daha önce geçmişti-: O nedir? Cisim midir değil midir? Bedendeki tabiatların karışımından mı doğmuştur yoksa karışımı bidayeten midir? Kadim midir yoksa hâdis midir? Bu soru, inancın sıhhati için ona muhtaç olunmadığı halde sırf bir inatlaşma olunca, durumlarına uygun düşen cevabı vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قل الروح} {De ki: Ruh} yani bedenlerin kendisiyle diri olduğu bu tür {من أمر ربي} {Rabbimin emrindendir} Yaratılmışlarının cümlesinden olmasına rağmen onu şereflendirmek ve O'ndan başka hiçbir sebebin onunla emri arasına girmediğine, bilakis onu yoktan var ettiğine işaret etmek üzere onu emre yani iradeye izafe etmiştir. Yahut -ki bu daha güzeldir- şöyle denilir: Yaratma iki kısımdır: Biri sebep kılma, büyütme ve geliştirme iledir ki Kur'an'da halk (yaratma) olarak ifade edilen budur. İkincisi ise sebepsiz ve aşamasız olarak yoktan var etmektir ki 'emir' tabiriyle ifade edilen budur. Kendisi sorulan bu ruh, Kur'an'daki bütün ruhlar ve aynı şekilde dinler gibi koruma ve tedbire dair olan şeyler bundandır;

كالأديان، والجامع لذلك القيومية كما مضى عن الحرالي عند روح القدس في البقرة، فأفادت هذه العبارة أنها محدثة، وأنها غير مطورة ولا مسببة، وهي جسم لطيف سار في البدن كماء الورد في الورد على الصحيح عند أهل السنة، وأمسك السلف عن الإمعان في الكلام على الروح أدباً، لأنهم علموا أن في عدم الجواب لسؤالهم بغير هذا إشارة إلى أن السكوت عنه أولى لهم؛ ثم أتبعه التنبيه على جهلهم لتعكيسهم في الأسئلة بتركهم الإقبال على ما لا يفهمونه بلا شك وينفعهم في الدارين من هذا الروح المعنوي وهو القرآن، وإقبالهم على ما لا يفهمونه من الروح المحسوس لقلة علمهم، ومن فهمه منهم لا يفهمه إلا بعسر عظيم، وفيه أسئلة كثيرة جداً لا برهان على أجوبتها، منها أنه متحيز أم لا؟ وأنه مغاير للنفس أم لا؟ وهل تبقى بعد الموت أم لا؟ فعلمنا به أنه إنما هو على الإجمال، ولا يلزم من عدم العلم بحقيقته المخصوصة نفيه، فإن أكثر حقائق الأشياء مجهولة، وهي موجودة.

Bunları bir araya getiren husus Kayyûmiyet sıfatıdır; nitekim Bakara Suresi'nde Rûhu'l-Kudüs bahsinde el-Harrâlî'den geçmişti. Bu ifade ruhun hâdis olduğunu, aşamalardan geçirilmediğini ve sebeplere bağlanmadığını bildirmiştir. Ehl-i Sünnet nezdinde sahih olan görüşe göre o, gül suyunun gülde dolaşması gibi bedene nüfuz eden latif bir cisimdir. Selef-i Salihin bir edep olarak ruh hakkında derinlemesine konuşmaktan geri durmuşlardır; çünkü sorularına bundan başka bir cevap verilmemesinde, bu konuda susmanın kendileri için daha hayırlı olduğuna bir işaret bulunduğunu bilmişlerdir. Sonra, şüphe götürmez bir şekilde anlamadıkları ve iki cihanda kendilerine fayda verecek olan bu manevi ruha -yani Kur'an'a- yönelmeyi terk edip; ilimlerinin azlığı sebebiyle anlamadıkları, içlerinden anlayanların da ancak pek büyük bir zorlukla anlayabildikleri somut ruha yönelmekle sorularda terslik yapmalarından ötürü cehaletlerine dikkat çekti. Bu konuda cevaplarının delili bulunmayan pek çok soru vardır: O bir mekân tutar mı tutmaz mı? Nefisten başka bir şey midir değil midir? Ölümden sonra bâki kalır mı kalmaz mı? Bundan anladık ki bu bilgi ancak mücmeldir; onun özel mahiyetinin bilinmemesinden varlığının inkârı gerekmez; zira eşyanın hakikatlerinin çoğu meçhuldür, oysa mevcutturlar.

فالسكنجبين خاصيته قمع الصفراء، وحقيقة تلك الخاصية مجهولة، وهي معلومة الوجود، وليس وراء العلم بما سألوا عنه من الروح بعد فهمه من الفائدة ما لذلك الذي تركوه ولا قريب منه، فقال تعالى دالاً على حدوثه بتغيره، فإنه يكون في المبدإ جاهلاً ثم يحدث له العلم شيئاً بعد شيء،

Sirkencübinin özelliği safrayı kırmaktır; bu özelliğin hakikati meçhuldür ama varlığı bilinmektedir. Ruh hakkında sordukları şeyi anlamanın ardında, terk ettikleri şeyin [Kur'an'ın] sağladığı fayda veya ona yakın bir fayda yoktur. Cenâb-ı Hak, onun değişmesiyle hâdis olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu; zira insan başlangıçta cahil olup sonra ona azar azar ilim hâsıl olur;

وكل متغير حادث: {وما أوتيتم} أي من أيّ مؤت كان بعد أن كنتم لا تعلمون شيئاً {من العلم} أي مطلق هذه الحقيقة، فكيف بالمشكل منها {إلا قليلاً *} ومما تجهلونه أمور ضرورية لكم، لأن تماديكم على الجهل بها سبب لهلاككم في الدارين، فمن أجهل الجهل وأضل الضلال أن تسألوا عما لا يضركم الجهل به، ويتوقف إثباته على أمور دقيقة، ومقدمات صعبة، وتتركوا ما يضركم الجهل به في الدين والدنيا، مع كونه في غاية الوضوح، لكثرة ما قام عليه من الأدلة، وله بحضرتكم من الأمثلة، والذي سألتموه منزه عن الغش والضيق، فهو ينبهكم على عبثكم نصيحة لكم ويعدل عن جوابكم عنه إلى ما ينفعكم رفقاً بكم، ولفهم هذا سكت السلف عن الخوض في أمره، والخطاب لليهود والعرب، أما العرب فواضح، وأما اليهود فإنهم وإن كانوا أهل الكتاب فذلك إشارة إلى تلاشي علمهم في جنب علم الله؛ كما ستأتي الإشارة إليه بقول الخضر لموسى عليهما الصلاة والسلام في العصفور الذي نقر من البحر نقرة أو نقرتين، فحيث ورد تعظيم على أحد وتكثره فهو بالنسبة إلى غيره من الخلق، وحيث ورد تقليله - كما في هذه الآية - فهو من حيث إضافته إلى

Değişen her şey ise hâdistir: {وما أوتيتم} {Ve size verilmemiştir} yani hiçbir şey bilmezken hangi verenden olursa olsun [size verilen] {من العلم} {ilimden} yani bu hakikatin aslından -nerede kaldı ki onun müşkilleri verilsin- {إلا قليلاً} {ancak pek az bir şey} Bilmediğiniz şeyler arasında sizin için zaruri olan hususlar da vardır; çünkü onları bilmemekte ısrar etmeniz iki cihanda helak olmanıza sebeptir. Bilmemenin size zarar vermeyeceği, ispatı ise ince meselelere ve zor mukaddimelere dayanan şeyleri sormanız; aleyhinde bunca delil bulunması ve yanınızda pek çok misali olması sebebiyle gayet açık olduğu halde din ve dünyada cehaleti size zarar verecek olan şeyleri terk etmeniz en büyük cehalet ve en koyu sapıklıktır. Kendisine soru sorduğunuz zat ise aldatmaktan ve dar görüşlülükten münezzehtir; o, size bir nasihat olarak faydasız işinize dikkat çekmekte ve size bir şefkat olarak cevabınızı faydanıza olan şeye çevirmektedir. Bunu anladıkları için Selef bu meseleye dalmaktan geri durmuştur. Hitap Yahudilere ve Araplaradır; Araplar için durum açıktır. Yahudilere gelince; her ne kadar onlar Ehl-i Kitap olsalar da bu durum, onların ilminin Allah'ın ilmi yanında yok hükmünde olduğuna bir işarettir; nitekim Hızır'ın Mûsâ'ya -ikisine de salât ve selâm olsun- denizden bir veya iki yudum alan serçe hakkında söyleyeceği sözle buna işaret gelecektir. Bir kimse hakkında tazim ve çokluk vârid olduğunda bu yaratılmışların diğerlerine göredir; bu ayette olduğu gibi azlık vârid olduğunda ise

علم الله تعالى، وهذه الآية ورد في سبب نزولها ما يظن أنه متناقض، فإنه روي في الصحيح عن عبد الله بن مسعود ﵁ أنه كان يمشي مع النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم في المدينة، فسأله اليهود عن الروح فأوحى إليه، فلما انجلى عنه الوحي تلا عليهم - الآية.

Allah Teâlâ'nın ilmine nispet edilmesindendir. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında çelişkili zannedilen rivayetler gelmiştir. Sahih'te Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre kendisi Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yürürken Yahudiler ona ruhtan sormuş, ona vahiy gelmiş ve vahiy hali üzerinden kalkınca onlara bu ayeti okumuştur.

وفي السيرة الهشامية والدلائل للبيهقي وتفسير البغوي وغيره من التفاسير عن ابن عباس ﵄ أن قريشاً أرسلت إلى اليهود قبل الهجرة تسألهم عن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم لأنهم أهل الكتاب الأول وعندهم من علم الأنبياء ما ليس عند قريش، فأمروهم أن يسألوه عن الروح، وعن قصتي أصحاب الكهف وذي القرنين، فقال لهم رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «أخبركم بما سألتم عنه غداً» - ولم يستثن، فانصرفوا عنه، فمكث فيما يذكرون خمس عشرة ليلة، لا يحدث الله إليه في ذلك وحياً، حتى أرجف به أهل مكة، وحتى حزن رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم، وشق عليه ما يتكلم به أهل مكة، وروي أيضاً أن لبث الوحي كان أربعين ليلة. وروي: اثنتي عشرة

Sîret-i İbn Hişâm'da, Beyhakî'nin Delâil'inde, Begavî'nin tefsirinde ve diğer tefsirlerde İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre; Kureyş hicretten önce Yahudilere adam gönderip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sormuştu; çünkü onlar ilk kitabın ehliydi ve peygamberlerin ilmine Kureyş'te olmayan bir vukufiyetleri vardı. Yahudiler onlara ruhtan, Ashâb-ı Kehf kıssasından ve Zülkarneyn'den sormalarını emrettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: 'Sorduğunuz şeyi yarın size haber veririm' dedi ve inşallah demedi (istisna yapmadı). Yanından ayrıldılar; anlatıldığına göre on beş gece bekledi ve Allah bu hususta ona hiçbir vahiy indirmedi; öyle ki Mekkeliler ileri geri konuşup dedikodu yaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzüldü ve Mekkelilerin konuşmaları ona pek ağır geldi. Vahyin kesilme süresinin kırk gece olduğu da rivayet edilmiştir. On iki

ليلة، وفي مسند أبي يعلى عن ابن عباس ﵄ قال: قالت قريش ليهود: أعطونا شيئاً نسأل عنه هذا الرجل! فقالوا: سلوه عن الروح، فسألوه، ونزلت {ويسئلونك} - الآية. وليس ذلك وأمثاله بحمد الله بمشكل، فإنه محمول على أنه نزل للسبب الأول، فلما سئل عنه النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم ثانياً لم يجب فيه بالجواب الأول، إما لرجاء أن يؤتى بأوضح منه، أو خشية أن يكون نسخ - أو نحو ذلك لأمر رآه صلى الله عليه وعلى آله وسلم، فيعيد الله سبحانه إنزاله عليه تثبيتاً له وإعلاماً بأنه هو الجواب، وفيه مقنع، وفي تأخير الجواب في هذا الأمر برهان قاطع لقريش وكل من له أدنى لب على صدق النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم في أن هذا القرآن من عند الله، لا يقدر عليه غيره، لأنه لو كان قادراً على الإتيان بشيء منه من عند نفسه أو من عند أحد من الخلق لبذل جهده في ذلك، تنزيهاً لنفسه الشريفة، وهمته المنيفة، وعرضه الطاهر، عن مثل ما خاضوا فيه بسبب إخلاف موعدهم.

gece olduğu da rivayet edilmiştir. Müsned-i Ebî Ya'lâ'da İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş Yahudilere: 'Bize şu adama soracağımız bir şey verin!' dedi. Onlar da: 'Ona ruhtan sorun' dediler. Sordular ve {ويسئلونك} ayeti indi. Allah'a hamdolsun ki bu ve benzeri rivayetler müşkil değildir; zira ayetin birinci sebep üzerine indiğine hamledilir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ikinci defa sorulduğunda ise daha açık bir cevabın verilmesi umuduyla yahut nesh edilmiş olması endişesiyle -veya sallallâhu aleyhi ve sellem'in uygun gördüğü benzeri bir sebeple- ilk cevapla mukabele etmemiş, bunun üzerine Allah Teâlâ onu sebatkâr kılmak ve cevabın ancak bu olduğunu, bunda ikna edici bir hakikat bulunduğunu bildirmek için ayeti ona tekrar indirmiştir. Bu meselede cevabın gecikmesinde; Kureyş ve azıcık aklı olan herkes için bu Kur'an'ın Allah katından olduğuna, başkasının buna güç yetiremeyeceğine ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna kesin bir delil vardır. Çünkü eğer o, kendi nefsinden yahut yaratılmışlardan birinden buna dair bir şey getirmeye muktedir olsaydı, şerefli nefsini, yüce himmetini ve tertemiz haysiyetini onların vaadin gecikmesi sebebiyle daldıkları dedikodulardan tenzih etmek için bu hususta bütün gücünü harcardı.

ولما كانت الروح من عالم الأمر الذي هو من سر الملكوت، ضمت إلى سورة الإسراء الذي هو من أبطن سر الملكوت لاسيما بما علا به من المعراج الذي جعل لغرابته كالرؤيا

Ruh, melekûtun sırlarından olan emir âleminden olduğu için, melekûtun en gizli sırlarından olan İsrâ Suresi'ne dahil edilmiştir; bilhassa garipliği sebebiyle rüya gibi kılınan Miraç ile yüceltilmiştir;

{وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناس} ولذلك فصلت عن السؤالين الآخرين، لأنهما من عالم الملك، وسيأتي بقية الكلام على هذا في سورة الكهف إن شاء الله تعالى.

{وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناس} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (temaşayı) da ancak insanları sınamak için kıldık”. Bundan dolayı ruh meselesi diğer iki sorudan ayrılmıştır; çünkü o ikisi mülk âlemindendir. Buna dair açıklamaların geri kalanı inşallah Kehf Suresi'nde gelecektir.

ولما شرح إرادتهم الفتنة عما جاءهم من العلم بتبديل المنزل، وإخراج المرسل، وما تبع ذلك حتى ختم بتجهيلهم إذ سألوا تعنتاً عن الروح الحسي، وكان الأنفع لهم سؤالهم استفادة وتفهماً عن دقائق الروح المعنوي الذي أعظم الله شرفهم به بإنزاله إليهم على لسان رجل منهم هو أشرفهم مجداً، وأطهرهم نفساً، وأعظمهم مولداً، وأزكاهم عنصراً، وأعلاهم همة، وختم بتقليل علمهم إشارة إلى أنهم لا يفهمون إلا أن يفهمهموه سبحانه وهو أعلم بما يفهمونه وما لا يفهمونه، قال عاطفاً على {وإن كادوا ليفتنونك} تنبيهاً لهم على أنه لو شاء لذهب بسبب هذا العلم القليل الذي وهبهموه، فعمهم الجهل كما كانوا، وعلى أنه لم يكفهم ترك السؤال عما يعنيهم حتى سألوا عما لا يعنيهم، وأرادوا تبديل ما ينفعهم ويعنيهم بما يبيدهم ويفنيهم، فضلوا قولاً وفعلاً: {ولئن شئنا} ومشيئتنا لا يتعاظمها شيء، ولامه موطئة للقسم، وأجاب عن القسم بما أغنى عن جواب الشرط فقال تعالى: {لنذهبن} أي بما لنا من العظمة ذهاباً محققاً {بالذي أوحينا} أي بما لنا من العظمة {إليك} مما أرادوا الفتنة

İndirileni değiştirmek, gönderilen elçiyi çıkarmak ve buna tâbi olan hususlarla kendilerine gelen ilimden insanları fitneye düşürme arzularını şerh edip, nihayet inatlaşarak somut ruhtan sormaları sebebiyle cehaletlerini ortaya koyunca -oysa onlar için en faydalı olan şey, Allah'ın içlerinden şanı en yüce, nefsi en temiz, doğumu en şerefli, mayası en pâk ve himmeti en âli bir zatın lisanıyla indirmek suretiyle şereflerini yücelttiği manevi ruhun [Kur'an'ın] inceliklerini istifade etmek ve anlamak amacıyla sormalarıydı- ve Sübhan olan Allah kendilerine anlatmadıkça anlayamayacaklarına, neyi anlayıp neyi anlayamayacaklarını en iyi O'nun bildiğine işaretle ilimlerinin azlığı ile sözü bağlayınca; {وإن كادوا ليفتنونك} kavline atfen, dileseydi kendilerine bahşettiği bu az ilmin sebebini de giderip eskisi gibi her taraflarını cehaletin kaplayacağına ve kendilerini ilgilendiren şeyleri sormayı terk etmekle kalmayıp ilgilendirmeyenleri sorduklarına, kendilerine fayda veren ve ilgilendiren şeyleri helak edip yok edecek şeylerle değiştirmek istediklerine, böylece söz ve fiilde saptıklarına dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu: {ولئن شئنا} {Ve andolsun dileseydik} -ki meşietimize hiçbir şey büyüklük taslayamaz; başındaki lâm kaseme hazırlık içindir ve şartın cevabına ihtiyaç bırakmayacak şekilde kaseme cevap vererek şöyle buyurdu:- {لنذهبن} {mutlaka ve kesinlikle giderirdik} yani azametimizle muhakkak bir gidirişle {بالذي أوحينا} {vahyettiğimiz şeyi} yani azametimizle [indirdiğimizi] {إليك} {sana} Onların fitne çıkarmak istedikleri

فيه من القرآن على أن فيه من العلم ما يغنيهم - لو أقبلوا على تفهمه - عن شيء من الأشياء فلا تبقى عندك نحن ولا وحينا، ولإفادة هذا لم يقل: لأذهبنا. {ثم} أي بعد الذهاب به {لا تجد لك} ولما كان السياق هنا للروح الذي هو الوحي، فكانت العناية به أشد، قدم قوله: {به} ولما كان السياق لمن يأخذ ما يريد طوعاً وكرهاً، قال تعالى: {علينا} أي بما لنا من العظمة التي لا تعارض {وكيلاً *} يأتيك به أو بشيء منه.

Kur'an'dan olan şeyleri [giderirdik]; oysa onda -eğer anlamaya yönelselerdi- onları her şeyden müstağni kılacak ilim vardır. Böylece yanında ne Biz ne de vahyimiz kalırdı. Bu manayı ifade etmek için 'le-ezhebnâ' dememiştir. {ثم} {Sonra} yani onu giderdikten sonra {لا تجد لك} {sen kendin için bulamazsın} Burada bağlam vahiy olan ruh hakkında olduğu ve ona gösterilen ihtimam daha kuvvetli bulunduğu için {به} kavlini öne almıştır. Bağlam dilediğini ister istemez alan bir zata ait olduğu için şöyle buyurdu: {علينا} {bize karşı} yani karşı konulamaz azametimize karşı {وكيلاً} {hiçbir vekil} onu veya ondan bir parçayı sana getirecek.

ولما كان لا ملجأ منه سبحانه إلا إليه، قال تعالى: {إلا} أي لكن تجد {رحمة} مبتدئة وكائنة {من ربك} أي المحسن إليك بأن أوجدك ورباك، ولم يقطع إحسانه قط عنك، يعيد بها إليك ويأتيك بما يقوم مقامه، وعبر عن أداة الانقطاع بأداة الاتصال إشارة إلى أن رحمته سبحانه له - التي اقتضتها صفة إحسانه إليه لعظمها - كالوكيل الذي يتصرف بالغبطة على كل حال.

Sübhan olan Allah'tan yine ancak O'na sığınılabileceği için şöyle buyurdu: {إلا} {Ancak} yani fakat bulursun {رحمة} {bir rahmet} başlayan ve var olan {من ربك} {Rabbinden} yani seni var edip terbiye eden ve ihsanını senden asla kesmeyen [Rabbinden bir rahmet]; o rahmetle onu sana iade eder ve onun yerine geçecek olanı sana getirir. İnkıta (kesinti) edatını ittisal (bitişme) edatı ile ifade etmesi; Sübhan olan Allah'ın O'na olan rahmetinin -ki büyüklüğü sebebiyle ihsan sıfatı bunu gerektirmiştir- her halükârda hayırla tasarrufta bulunan bir vekil gibi olduğuna işaret etmek içindir.

ولما كان في إنزاله إليه ثم إبقائه لديه من النعمة عليه وعلى أمته ما لا يحصى، نبه على ذلك بقوله تعالى مستأنفاً مؤكداً لأن كون الرحمة هكذا من أغرب الغريب، فهو بحيث لا يكاد

Onun kendisine indirilmesinde ve ardından yanında baki kılınmasında hem kendisine hem de ümmetine sayılamayacak kadar nimetler bulununca; rahmetin böyle oluşu harikaların en harikası olduğundan ve neredeyse

يصدق، وهو مما يتلذذ بذكره {إن فضله كان} أي كوناً ثابتاً {عليك} أي خاصة {كبيراً *} أي بالغ الكبر، وقد ورد أنه يذهب بالقرآن في آخر الزمان، يسري بما في المصاحف وبما في القلوب، وقد أفهمت ذلك هذه الآية لأن كلام الملوك يفهم أصل الشيء ولو كان في سياق الشرط.

inanılmayacak derecede ve anılmasıyla lezzet duyulan bir hakikat bulunduğundan, müste'nef (yeni bir başlangıç) ve tekitli olarak şöyle buyurarak buna dikkat çekti: {إن فضله كان} {Şüphesiz O'nun lütfu olmuştur} yani sabit bir oluşla {عليك} {sana} yani hususi olarak {كبيراً} {pek büyük} yani son derece büyük. Ahir zamanda Kur'an'ın kaldırılacağı, mushaflarda ve kalplerde olanın çekilip alınacağı rivayet edilmiştir. Bu ayet bunu hissettirmiştir; zira hükümdarların kelamı, şart bağlamında olsa bile bir şeyin aslını hissettirir.

ولما كان بمعرض أن يقولوا: إن ذهب عليك من شيء فائت بمثله من عند نفسك ومما اكتسبته منه من الأساطير، أمره أن يجيبهم عن هذا بقوله دلالة على مضمون ما قبله: {قل} .

Onların: 'Senden bir şey giderilirse, kendi yanından ve ondan edindiğin efsanelerden onun benzerini getir' deme ihtimalleri bulunduğu için, önceki sözün muhtevasına delalet etmek üzere onlara şöyle cevap vermesini emretti: {قل} {De ki:}.

ولما أريد هنا المماثلة في كل التفصيل إلى جميع السور في المعاني الصادقة، والنظوم الرائقة، كما دل عليه التعبير بالقرآن، زاد في التحدي قيد الاجتماع من الثقلين وصرف الهمم للتظاهر والتعاون والتظافر بخلاف ما مضى في السور السابقة، فقال تعالى مؤكداً باللام الموطئة للقسم لادعائهم أنهم لو شاؤوا أتوا بمثله، والجواب حينئذ للقسم، وجواب الشرط محذوف دل عليه جواب القسم: {لئن اجتمعت الإنس} الذين تعرفونهم وتعرفون ما أتوا من البلاغة والحكمة والذين لا تعرفونهم، وقدمهم لسهولة اجتماعهم بهم ولأنهم عندهم الأصل في البلاغة {والجن} الذين يأتون كهانكم ويشجعون لهم ويعلمونهم ببعض المغيبات عنهم،

Kur'an tabiriyle ifade edilmesinin delalet ettiği üzere; burada sadık manalarda ve parlak nazımlarda bütün surelere kadar her detayda bir benzerlik kastedildiği için, önceki surelerde geçenlerin aksine, meydan okumaya iki zümrenin (insan ve cinlerin) bir araya gelmesi ve yardımlaşma, dayanışma ve kenetlenme için himmetleri sarf etme kaydını ekledi. 'Dileseydik bunun benzerini getirirdik' şeklindeki iddiaları sebebiyle kaseme hazırlık bildiren lâm ile tekitleştirerek şöyle buyurdu -bu durumda cevap kasemindir, şartın cevabı ise hazfedilmiş olup kasemin cevabı ona delalet etmiştir-: {لئن اجتمعت الإنس} {Andolsun ki eğer insanlar bir araya gelseler} tanıdığınız ve belağat ile hikmetten neler ortaya koyduklarını bildiğiniz kimseler ve tanımadıklarınız; onlarla toplanmanın kolaylığı ve onların katında belağatın aslı olmaları sebebiyle onları öne aldı {والجن} {ve cinler} kâhinlerinize gelen, onlara cesaret veren ve kendilerinden gizli olan bazı gaybî hususları onlara bildirenler;

وترك الملائكة لأنهم لا عهد لهم بشيء من كلامهم {على أن يأتوا} أي يجددوا إيتاءً ما في وقت ما في حال اجتماعهم {بمثل هذا القرآن} أي جميعه على ما هو عليه من التفصيل، وخصه بالإشارة تنبيهاً على أن ما يقوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم عن الله وحي من الله، ليس فيه شيء من عند نفسه، وأن المراد في هذا السياق المتحدى به الذي اسمه القرآن خاصة {لا يأتون} .

Melekleri ise onların sözleriyle hiçbir münasebetleri bulunmadığı için zikretmedi; {على أن يأتوا} {getirmek üzere} yani bir araya geldikleri halde herhangi bir zamanda herhangi bir getirişi yenilemek üzere {بمثل هذا القرآن} {bu Kur'an'ın bir benzerini} yani bütün tafsilatıyla tamamının [benzerini]; sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'tan naklen söylediği şeylerin Allah'tan gelen bir vahiy olduğuna, kendisinden hiçbir şey bulunmadığına ve bu bağlamda meydan okunan şeyin hususi olarak Kur'an adını taşıyan kitap olduğuna dikkat çekmek üzere işaretle tahsis buyurmuştur: {لا يأتون} {getiremezler}.

ولما كانت هذه السورة مكية، فكان أكثر ما يمكن في هذه الآية أن يكون آخر المكي فيختص التحدي به، وكان المظهر إذا أعيد مضمراً أمكن فيه الخصوص، وكان المراد إنما هو الشمول، ومتى أريد الشمول استؤنف له إحاطة باستئناف إظهار محيط كما يأتي عن الحرالي في أواخر سورة الكهف، لم يقل هنا «به» لذلك، ولئلا يظن أنه يعود على القرآن لا على مثله، بل أظهر فقال دالاً على أن المراد جميع المكي والمدني: {بمثله} أي لا مع التقيد بمعانيه الحقة الحكيمة حتى يأتوا بكلام في أعلى طبقات البلاغة، مبيناً لأحسن المعاني بأوضح المباني، ولا مع الانفكاك عنها إلى معانٍ مفتراة؛ ثم أوضح أن المراد الحكم لعجزهم مجتمعين ومنفردين متظاهرين وغير متظاهرين فقال تعالى: {ولو} ولما كان المكلفون مجبولين على المخالفة

Bu sure Mekkî olduğu için bu ayette en fazla mümkün olan, Mekkî dönemin sonu olması ve dolayısıyla meydan okumanın ona mahsus kalması ihtimaliydi. Zahir olan (açık isim) zamir olarak tekrar edildiğinde onda hususilik mümkün olur; halbuki burada murat ancak şumûl (bütünlük/kapsayıcılık) idi. Ne zaman ki şumûl murat edilirse, el-Hırallî'den Kehf suresinin sonlarında geleceği üzere, ihata edici açık bir ismin yeniden getirilmesiyle ona bir ihata kazandırılır. İşte bundan dolayı ve onun [Kur'an'ın] kendisine değil de benzerine döneceğinin zannedilmemesi için burada «به» (ona) demedi; bilakis Mekkî ve Medenî'nin tamamının murat edildiğine delalet etmek üzere açık isim getirerek şöyle buyurdu: {بمثله} “onun bir benzerini” yani ister en yüksek belagat tabakalarında, en açık yapılarla en güzel manaları açıklayan hak ve hikmetli manalarıyla kayıtlı olsun, isterse uydurma manalara sapılmış olsun [fark etmez]; sonra muradın, ister bir arada ister ayrı ayrı, ister birbirine destek olarak ister olmayarak onların acziyetine hükmetmek olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {ولو} “şayet... olsa bile”. Mükellefler muhalefete meyilli yaratıldıkları

وتنافي الأغراض قال تعالى: {كان} أي جبلة وطبعاً على خلاف العادة {بعضهم لبعض ظهيراً *} أي معيناً بضم أقوى ما فيه إلى أقوى ما في صاحبه، وقد تقدم في السور المذكور فيها التحدي ما يتم هذا المعنى.

ve hedefleri birbiriyle çatıştığı için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كان} “olsalar da” yani âdetin aksine fıtrat ve tabiat olarak {بعضهم لبعض ظهيراً} “birbirlerine arka [ve yardımcı]” yani kendisindeki en güçlü yönü arkadaşındaki en güçlü yöne katarak yardımcı [olsalar da]. Meydan okumanın zikredildiği surelerde bu manayı tamamlayan hususlar daha önce geçmişti.

ولما تمت هذه الجمل على هذا الوجه الجميل، والوصف الجليل، نبه على ذلك سبحانه بقوله عطفاً على نحو: صرفنا هذه الأمثال كما ترون على أعلى منهاج وأبلغ سياق في أبدع انتظام: {ولقد صرفنا} أي رددنا وكررنا تكريراً كثيراً بما لنا من العظمة، ولما كان مبنى السورة على بيان العناية بالناس الذين اتقوا والذين هم محسنون، اقتضى المقام لمزيد الاهتمام تقديم قوله تعالى: {للناس} أي الذين هم ناس {في هذا القرءان} الهادي للتي هي أقوم {من كل مثل} أي من كل ما هو في غرابته وسيره في أقطار الأرض وبلاغته ووضوحه ورشاقته كالمثل الذي يجب الاعتبار به؛ والتصريف: تصيير المعنى دائراً في الجهات المختلفة بالإضافة والصفة والصلة ونحو ذلك {فأبى} أي فتسبب عن ذلك الذي هو سبب للشفاء والشكر والهدى، تصديقاً لقولنا {ولا يزيد الظالمين إلا خساراً} أنه أبى

Bu cümleler böylesine güzel bir veçhile ve yüce bir vasıfla tamamlanınca, Allah Teâlâ, 'Gördüğünüz gibi bu misalleri en üstün yöntemle, en beliğ üslupla ve en eşsiz intizam içinde evirip çevirdik' kabilinden bir ifadeye atıfla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ولقد صرفنا} “Andolsun ki biz türlü türlü açıkladık” yani azametimizle tekrar tekrar ve çokça evirip çevirdik. Surenin esası takva sahibi olan ve iyilik eden insanlara gösterilen inayeti beyan etmeye dayandığından, makam daha fazla ihtimam göstermek adına şu buyruğu öne almayı gerektirdi: {للناس} “insanlar için” yani gerçekten insan olanlar için {في هذا القرءان} “bu Kur'an'da” en doğru yola ileten [Kur'an'da] {من كل مثل} “her türlü misalden” yani garipliğinde, yeryüzünün her tarafına yayılmasında, belagatinde, açıklığında ve zarafetinde ibret alınması gereken misal gibi olan her şeyden. Tasrîf: Mananın izafet, sıfat, sıla ve benzeri yollarla farklı cihetlere yönlendirilmesidir. {فأبى} “yine de direndi” yani şifa, şükür ve hidayet sebebi olan bu durum, {ولا يزيد الظالمين إلا خساراً} “zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” buyruğumuzu doğrularcasına direnmelerine sebep oldu

{أكثر الناس} وهم من هم في صورة الناس وقد سلبوا معانيهم.

{أكثر الناس} “insanların çoğu” onlar ki insan suretindedirler fakat insani manalarından soyutlanmışlardır.

ولما كان «أبى» متأولاً بمعنى النفي، فكان المعنى: فلم يرضوا مع الكبر والشماخة، استقبله بأداة الاستثناء فقال تعالى: {إلا كفوراً *} لما لهم من الاضطراب.

«أبى» (direndi/çekindi) lafzı nefy manası taşıdığından mana: 'Kibir ve büyüklük taslayarak razı olmadılar' şeklinde olunca, içlerindeki çalkantı sebebiyle bunu istisna edatıyla karşılayıp şöyle buyurdu: {إلا كفوراً} “ancak inkârda [direndi]”.

ولما كان هذا أمراً معجباً، عجب منهم تعجيباً آخر، عاطفاً له على {ويسئلونك} إن كان المراد بالناس في قوله {فأبى أكثر الناس} الكل، وعلى «فأبى» إن كان المراد بهم قريشاً فقال تعالى: {وقالوا} أي كفار قريش ومن والاهم تعنتاً بعد ما لزمهم من الحجة ببيان عجزهم عن المعارضة ولغير ذلك فعل المبهوت المحجوج المعاند، مؤكدين لما لزمهم من الحجة التي صاروا بها في حيز من يؤمن قطعاً من غير توقف: {لن نؤمن} أي نصدق بما تقول مذعنين {لك حتى تفجر} أي تفجيراً عظيماً {لنا} أي أجمعين {من الأرض ينبوعاً *} أي عيناً لا ينضب ماءها {أو تكون لك} أي أنت وحدك {جنة من نخيل و} أشجار {عنب} عبر عنه بالثمرة لأن الانتفاع منه بغيرها قليل {فتفجر} أي بعظمة زائدة {الأنهار} الجارية {خلالها تفجيراً *} وهو تشقيق عما يجري من ماء أو ضياء أو نحوهما؛ فالفجر: شق الظلام من عمود الصبح، والفجور:

Bu durum şaşılacak bir şey olunca, {فأبى أكثر الناس} buyruğundaki 'insanlar'dan murat bütünü ise {ويسئلونك} ifadesine, eğer onlardan murat Kureyş ise «فأبى» fiiline atfederek onlara bir kez daha hayret bildirip şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki:” yani Kureyş kâfirleri ve onlara uyanlar, karşı koymaktan aciz olduklarının beyan edilmesiyle aleyhlerine delil sabit olduktan sonra ve susturulmuş, delille yenilmiş, inatçı kimselerin tavrı olarak inatçılıklarından ötürü, kendilerini tereddütsüz kesinlikle iman edecek kimseler konumuna getiren aleyhlerindeki hücceti teyit ederek şöyle dediler: {لن نؤمن} “Asla inanmayacağız” yani boyun eğerek söylediğini tasdik etmeyeceğiz {لك حتى تفجر} “sen fışkırtmadıkça” yani büyük bir fışkırtışla fışkırtmadıkça {لنا} “bizim için” yani hepimiz için {من الأرض ينبوعاً} “yerden bir kaynak” yani suyu hiç tükenmeyen bir pınar {أو تكون لك} “yahut senin oluncaya kadar” yani sadece senin {جنة من نخيل و} “hurmalardan ve” {عنب} “üzümlerden” ağaçlarından [bir bahçen]. [Asma] meyvesiyle ifade edildi; zira ondan meyvesi dışındaki faydalanma azdır. {فتفجر} “akıtıncaya kadar” yani büyük bir azametle {الأنهار} “ırmakları” akan [ırmakları] {خلالها تفجيراً} “aralarından çağıl çağıl”. Bu da akan su, ışık veya benzeri şeylerin yarılıp çıkmasıdır. Fecr: Sabah aydınlığının karanlığı yarmasıdır. Fücûr ise: