Binûn

Kehf — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يكون كل قصد مسبوقاً بقصد آخر إلى غير النهاية وهو محال، فوجب أن تنتهي تلك القصود إلى قصد يخلقه الله في العبد على سبيل الضرورة يجب به الفعل، فإلإنسان مضطر في صورة مختار، فلا دليل للمعتزلة في هذه الآية.

her yönelişin sonsuza kadar kendisinden önce geçen başka bir yönelişle öncelenmiş olması gerekirdi ki bu da muhaldir (imkânsızdır). Dolayısıyla bu yönelişlerin, kulda fiili zorunlu kılan bir şekilde Allah'ın zorunlu olarak yarattığı bir yönelişte nihayete ermesi vacip olmuştur. Bu durumda insan, irade sahibi suretinde bir mecburdur (muhtâr sûretinde muztardır). Dolayısıyla bu ayette Mutezile için hiçbir delil yoktur.

ولما هدد السامعين بما حاصله: ليختر كل امرىء لنفسه ما يجده غداً عند الله تعالى، اتبع هذا التهديد تفصيلاً لما أعد للفريقين من الوعد والوعيد لفاً ونشراً مشوشاً - بما يليق بهذا الأسلوب المشير إلى أنه لا كفوء له من نون العظمة فقال تعالى: {إنا اعتدنا} أي هيأنا بما لنا من العظمة تهيئة قريبة جداً، وأحضرنا على وجه ضخم شديد تام التقدير {للظالمين} أي لمن لم يؤمن، ولكنه وصف إشارة إلى تعليق الحكم به {ناراً} جعلناها معدة لهم {أحاط بهم} كلهم {سرادقها} أي حائطها الذي يدار حولها كما يدار الحظير حول الخيمة من جميع الجوانب.

Dinleyenleri netice itibarıyla 'Herkes yarın Allah Teâlâ katında bulacağı şeyi kendi nefsi için seçsin' diyerek tehdit edince, bu tehdidin peşinden iki gruba hazırlanan vaat ve tehdidi -O'nun hiçbir dengi bulunmadığına işaret eden azamet 'nûn'una layık bir üslupla- karışık bir leff ü neşir ile detaylandırarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنا اعتدنا} “Şüphesiz biz hazırladık” yani yüce azametimizle son derece yakın bir hazırlıkla hazırladık ve pek büyük, şiddetli ve tam bir takdir ile hazır kıldık {للظالمين} “zalimler için” yani iman etmeyen kimseler için; ancak hükmün kendisine bağlanmasına işaret etmek üzere [onları 'zalimler' olarak] niteledi {ناراً} “bir ateş” onlar için hazır kıldığımız [bir ateş], {أحاط بهم} “onları çepeçevre kuşatmıştır” onların hepsini [kuşatmıştır] {سرادقها} “onun duvarları” yani çadırın etrafını çitin her taraftan çevirdiği gibi onun etrafını çeviren duvarı.

ولما كان المحرور شديد الطلب للماء قال تعالى: {وإن يستغيثوا} من حر النار فيطلبوا الغيث - وهو ماء المطر - والغوث بإحضاره لهم؛ وشاكل استغاثتهم تهكماً بهم فقال تعالى: {يغاثوا بماء} ليس كالماء الذي قدمنا الإشارة إلى أنا نحيي به الأرض بعد صيرورتها صعيداً جرزاً،

Sıcaklıktan bunalan kimse şiddetle su isteyeceği için Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإن يستغيثوا} “Eğer feryat edip yardım (su) dileseler” ateşin sıcağından feryat edip de yağmur suyu olan 'ğays'ı ve onun kendilerine getirilmesiyle imdat dileseler; onlarla alay etmek maksadıyla onların yardım talebine uygun bir ifadeyle Yüce Allah şöyle buyurdu: {يغاثوا بماء} “onlara bir su ile yardım edilir” öyle bir su ki daha önce işaret ettiğimiz, kupkuru ve bitkisiz bir toprak haline geldikten sonra yeryüzünü kendisiyle dirilttiğimiz su gibi değildir,

بل {كالمهل} وهو القطران الرقيق وما ذاب في صفر أو حديد والزيت أو درديّه - قاله في القاموس.

bilakis {كالمهل} “erimiş maden gibi” ki o ince katran, bakır veya demirden eriyen şey ve zeytinyağı yahut onun tortusudur -el-Kâmûs sahibi böyle demiştir-.

وشبهه به من أجل تناهي الحر مع كونه ثخيناً، وبين وجه الشبه بقوله تعالى: {يشوي الوجوه} أي إذا قرب إلى الفم فكيف بالفم والجوف! ثم وصل بذلك ذمه فقال تعالى: {بئس الشراب} أي هو، فإنه أسود منتن غليظ حار، وعطف عليه ذم النار المعدة لهم فقال تعالى: {وساءت مرتفقاً *} أي منزلاً يعد للارتفاق، فكأنه قيل: فما لمن آمن؟ فقال تعالى: {إن الذين ءامنوا} ولما كان الإيمان هو الإذعان للأوامر، عطف عليه ما يحقق ذلك فقال تعالى: {وعملوا الصالحات} ثم عظم جزاءهم بقوله تعالى: {إنا لا نضيع} أي بوجه من الوجوه لما يقتضيه عظمتنا {أجر من أحسن عملاً *} مشيراً بإظهار ضميرهم إلى أنهم استحقوا بذلك الوصف بالإحسان، فكأنه قيل: فما لهم؟ فقال مفصلاً لما أجمل من وعدهم: {أولئك} أي العالو الرتبة {لهم جنات عدن} أي إقامة، فكأنه قيل: ما لهم فيها؟ فقيل: {تجري من تحتهم} أي تحت منازلهم {الأنهار} فكأنه قيل: ثم ماذا؟ فقيل: {يحلون فيها}

Koyu/kıvamlı olmakla birlikte aşırı sıcak olmasından ötürü ona benzetmiştir. Benzetme yönünü de Yüce Allah şu buyruğuyla açıklamıştır: {يشوي الوجوه} “yüzleri kavurur” yani ağza yaklaştırıldığında [böyle yaparsa], ağız ve karın boşluğunda nasıl olur! Sonra buna onu yermeyi ekleyerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {بئس الشراب} “O ne kötü bir içecektir!” Yani o [ne kötüdür], çünkü o simsiyah, pis kokulu, koyu ve sıcaktır. Bunun üzerine onlar için hazırlanan ateşin yerilmesini atfederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وساءت مرتفقاً *} “ve [ateş] ne kötü bir dinlenme yeridir!” Yani dayanıp oturmak için hazırlanan ne kötü bir konaktır. Sanki: 'Peki iman edenlere ne vardır?' denildi de Yüce Allah şöyle buyurdu: {إن الذين ءامنوا} “Şüphesiz iman edenler” İman, emirlere boyun eğmek olduğundan, bunu pekiştiren ameli ona atfederek şöyle buyurdu: {وعملوا الصالحات} “ve salih ameller işleyenler” Sonra Yüce Allah: {إنا لا نضيع} “şüphesiz biz zayi etmeyiz” yani azametimizin gereği olarak hiçbir şekilde zayi etmeyiz {أجر من أحسن عملاً *} “güzel amel işleyenlerin ecrini.” buyurarak onların mükafatını yüceltti; zamirlerini açıkça zikrederek bu sayede ihsan vasfını hak ettiklerine işaret etti. Sanki: 'Peki onlara ne vardır?' denildi de onlara verilen vaadin mücmel kısmını detaylandırarak şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani yüksek mertebe sahipleri {لهم جنات عدن} “onlar için Adn cennetleri vardır” yani ikamet [cennetleri vardır]. Sanki: 'Orada onlar için ne vardır?' denildi de: {تجري من تحتهم} “altlarından akar” yani konaklarının altından [akar] {الأنهار} “ırmaklar” denildi. Sanki: 'Sonra ne vardır?' denildi de: {يحلون فيها} “orada süslenirler” denildi.

وبنى الفعل للمجهول لأن القصد وجود التحلية، وهي لعزتها إنما يؤتى بها من الغيب فضلاً من الله تعالى.

Fiili meçhul kıldı; çünkü asıl maksat süslenmenin varlığıdır ve o, kıymetinden ötürü Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak ancak gaybdan verilir.

ولما كان الله أعظم من كل شيء، فكانت نعمه لا يحصى نوع منها، قال تعالى مبعضاً: {من أساور} جمع أسورة جمع سوار، كما يلبس ذلك ملوك الدنيا من جبابرة الكفرة في بعض الأقاليم كأهل فارس. ولما كان لمقصودها نظر إلى التفضيل والفعل بالاختيار على الإطلاق، وقع الترغيب في طاعته بما هو أعلى من الفضة فقال مبعضاً أيضاً: {من ذهب} أي ذهب هو في غاية العظمة. ولما كان اللباس جزاء العمل وكان موجوداً عندهم، أسند الفعل إليهم فقال تعالى: {ويلبسون ثياباً خضراً} ثم وصفها بقوله تعالى: {من سندس} وهو ما رقّ من الديباج {وإستبرق} وهو ما غلظ منه؛ ثم استأنف الوصف عن حال جلوسهم فيها بأنه جلوس الملوك المتمكنين من النعيم فقال تعالى: {متكئين فيها} أي لأنهم في غاية الراحة {على الأرائك} أي الأسرع عليها الحجل، ثم مدح هذا فقال تعالى: {نعم الثواب} أي هو لو لم يكن لها وصف غير ما سمعتم فكيف ولها من الأوصاف

Allah her şeyden daha yüce olduğu ve O'nun nimetlerinin hiçbir türü sayılamayacağı için Yüce Allah bir kısmını belirterek şöyle buyurdu: {من أساور} “bileziklerden” Esvire (أَسْوِرَة) kelimesinin çoğuludur, o da sivâr (سِوَار) kelimesinin çoğuludur; nitekim Fars halkı gibi bazı memleketlerdeki kâfirlerin zorba dünya hükümdarları da bunu takarlardı. Maksadı mutlak anlamda üstünlüğe ve iradeyle fiilde bulunmaya baktığı için, gümüşten daha üstün olan şeyle O'na itaate rağbet ettirildi ve yine bir kısmını belirterek şöyle buyurdu: {من ذهب} “altından” yani son derece muazzam olan bir altından. Elbise amelin karşılığı olduğu ve onların katında mevcut bulunduğu için fiili onlara isnat ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ويلبسون ثياباً خضراً} “ve yeşil elbiseler giyerler” Sonra onu Yüce Allah'ın şu buyruğuyla niteledi: {من سندس} “sündüsten” ki o ipeğin ince olanıdır {وإستبرق} “ve istebraktan” ki o da ipeğin kalın olanıdır. Sonra onların oradaki oturuş hallerini, nimete tam anlamıyla nail olmuş hükümdarların oturuşu olarak yeni bir cümleyle niteleyip Yüce Allah şöyle buyurdu: {متكئين فيها} “orada yaslanmış olarak” yani son derece rahat içinde oldukları için {على الأرائك} “koltuklar üzerine” yani üzerlerinde perdeli cibinlikler bulunan sedirler üzerine. Sonra bunu överek Yüce Allah şöyle buyurdu: {نعم الثواب} “Ne güzel bir mükafattır!” Yani işittiğinizden başka bir vasfı olmasaydı bile o [ne güzeldi], kaldı ki onun öyle vasıfları vardır ki

ما لا يعلمه حق علمه إلا الله تعالى! وإلى ذلك أشار بقوله تعالى: {وحسنت} أي الجنة كلها، وميز ذلك بقوله تعالى: {مرتفقاً *} .

onları hakkıyla ancak Allah Teâlâ bilir! Buna da Yüce Allah şu buyruğuyla işaret etmiştir: {وحسنت} “ve ne güzel olmuştur” yani cennetin tamamı [ne güzeldir]; bunu da Yüce Allah'ın şu buyruğuyla temyiz kılmıştır: {مرتفقاً *} “dinlenme yeri olarak!”

ولما كان إنما محط حال المشركين العاجل، وكان قد تقدم قولهم {أو يكون لك جنة من نخيل وعنب} [الإسراء: ٩١] الآية، وقوله تعالى: {إنا جعلنا ما على الأرض زينة لها} [الكهف: ٧] الآية، وقوله تعالى: في حق فقراء المؤمنين الذين تقذروهم {ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا} [الكهف: ٢٨] الآية واستمر إلى أن ختم بأن جنات المؤمنين عظيم حسنها من جهة الارتفاق، عطف على قوله تعالى {وقل الحق من ربكم} [الكهف: ٢٩] قوله تعالى كاشفاً بضرب المثل أن ما فيه الكفار من الارتفاق العاجل ليس أهلاً لأن يفتخر به لأنه إلى زوال: {واضرب لهم} أي لهؤلاء الضعفاء والمتجبرين الذين يستكبرون على المؤمنين، ويطلبون طردهم لضعفهم وفقرهم: {مثلاً} لما آتاهم الله من زينة الحياة الدنيا، فاعتمدوا عليهم وركنوا إليه ولم يشكروا من آتاهم إياه عليه، بل أداهم إلى الافتقار والتكبر على من زوى ذلك عنه إكراماً له وصيانة عنه {رجلين} فكأنه قيل: فما مثلهما؟ فقيل: {جعلنا} أي بما لنا من العظمة {لأحدهما} وهو المجعول مثلاً لهم {جنتين} أي بساتين يستر ما

Müşriklerin bütün gayesi peşin dünya hali olunca ve daha önce onların: {أو يكون لك جنة من نخيل وعنب} [İsrâ: 91] “Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olmalı” sözü, Yüce Allah'ın: {إنا جعلنا ما على الأرض زينة لها} [Kehf: 7] “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri ona bir süs yaptık” buyruğu ve hor gördükleri fakir müminler hakkında Yüce Allah'ın: {ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا} [Kehf: 28] “Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma” buyruğu geçip müminlerin cennetlerinin dinlenme ve konaklama bakımından pek güzel olduğunun zikriyle son bulduğundan; kâfirlerin içinde bulunduğu peşin konforun yok olmaya mahkûm olduğu için övünmeye layık olmadığını bir mesel getirerek açıklamak üzere Yüce Allah'ın: {وقل الحق من ربكم} [Kehf: 29] “Ve de ki: Hak Rabbinizdendir” buyruğuna şu buyruğu atfetti: {واضرب لهم} “Onlara misal getir” yani bu zayıflara ve müminlere büyüklük taslayan, zayıflıkları ve fakirlikleri sebebiyle onların kovulmasını isteyen şu zorbalara [misal getir]: {مثلاً} “bir misal” Allah'ın kendilerine verdiği dünya hayatının süsü hakkında ki ona güvenip dayandılar ve bunu kendilerine verene şükretmediler; bilakis bu durum onları iflasa ve kendilerine ikram ve koruma gayesiyle bu nimet kendilerinden çekilip alınan kimselere karşı kibre sürükledi; {رجلين} “iki adamı” Sanki: 'Onların misali nedir?' denildi de: {جعلنا} “kıldık” yani azametimizle kıldık {لأحدهما} “onlardan birine” ki onlara misal kılınandır {جنتين} “iki bahçe” yani içlerindeki ağaçların

فيهما من الأشجار من يدخلهما على أي وضع من الأوضاع كانتا، ومن جملة الأوضاع أن تكون إحداهما من السهل والأخرى في الجبل، ليبعد عموم عاهة لهما لأنها إما من برد أو حر {من أعناب} لأنها من أشجار البلاد الباردة وتصبر على الحر، وهي فاكهة وقوت بالعنب والزبيب والخل وغيرها {وحففناهما} أي حططناهما بعظمتنا {بنخل} لأنها من أشجار البلاد الحارة، وتصبر على البرد، وربما منعت عن الأعناب بعض أسباب العاهات، وثمرها فاكهة بالبسر والرطب وقوت بالتمر والخل فكأن النخل كالإكليل من وراء العنب، وهو مما يؤثره الدهاقين لأنه في غاية البهجة والمنفعة {وجعلنا بينهما} أي أرضي الجنتين {زرعاً *} لبعد شمول الآفة للكل، لأن زمان الزرع ومكانه غير زمان أثمار الشجر المقدم ومكانه، وذلك هو العمدة في القوت، فكانت الجنتان أرضاً جامعة لخير الفواكه وأفضل الأقوات، وعمارتهما متواصلة متشابكة لم يتوسطها ما يقطعها ويفصل بينها، مع سعة الأطراف، وتباعد الأكناف، وحسن الهيئات والأوصاف.

kendilerine giren kimseyi hangi konumda olurlarsa olsunlar örttüğü iki bahçe. Bu konumlardan biri de, afetin her ikisini birden kaplaması uzak bir ihtimal olsun diye birinin ovada, diğerinin dağda olmasıdır; zira afet ya soğuktan ya da sıcaktandır. {من أعناب} “üzüm bağlarından” Çünkü o soğuk memleketlerin ağaçlarındandır ve sıcağa da dayanır; üzüm, kuru üzüm, sirke ve diğer şekilleriyle hem meyvedir hem de azıktır. {وحففناهما} “ve o ikisinin etrafını çevirdik” yani azametimizle kuşattık {بنخل} “hurmalarla” Çünkü o sıcak memleketlerin ağaçlarındandır ve soğuğa da dayanır; bazen de üzümlerden bazı afet sebeplerini engeller. Meyvesi koruk ve olgun haliyle meyve, kuru hurma ve sirkesiyle de azıktır. Sanki hurma, üzümlerin arkasında bir taç gibidir; son derece neşeli ve faydalı olduğu için çiftçilerin tercih ettiği bir şeydir. {وجعلنا بينهما} “ve o ikisinin arasına koyduk” yani iki bahçenin arazisine {زرعاً *} “ekini.” Afetin hepsini birden kaplamasının uzak olması için; zira ekim zamanı ve yeri, daha önce geçen ağaçların meyve verme zamanı ve yerinden farklıdır. Azıkta asıl dayanak da odur. Böylece iki bahçe meyvelerin en hayırlısını ve azıkların en faziletlisini kendinde toplayan bir arazi oldu; uçsuz bucaksız sınırları, geniş etrafları, güzel biçimleri ve vasıflarıyla birlikte aralarını kesecek ve birbirinden ayıracak bir şey girmeksizin imarları birbirine bitişik ve iç içe idi.

ولما كان الشجر قد يكون فاسداً من جهة أرضه، نفى ذلك بقوله تعالى؛ جواباً لمن كأنه قال: ما حال أرضهما المنتج لزكاء ثمرهما؟ :

Ağaç bazen toprağının yönünden bozuk olabileceği için, sanki: 'Meyvelerinin olgunlaşmasını sağlayan topraklarının durumu nedir?' diyen kimseye cevap olarak Yüce Allah şu buyruğuyla bunu nefyetti:

{كلتا} أي كل واحدة من {الجنتين} المذكورتين {ءاتت أكلها} أي ما يطلب منها ويؤكل من ثمر وحب، كاملاً غير منسوب شيء منهما إلى نقص ولا رداءة، وهو معنى: {ولم تظلم} أي تنقص حساً ولا معنى كمن يضع الشيء في غير موضعه {منه شيئاً} .

{كلتا} “Her ikisi de” yani her biri {الجنتين} “bahçelerin” zikri geçen [iki bahçenin] her biri {ءاتت أكلها} “ürününü verdi” yani kendisinden istenen ve yenilen meyve ve taneleri, hiçbirinde bir noksanlık ve kusur bulunmaksızın tastamam verdi; bu da şu ifadenin manasıdır: {ولم تظلم} “ve hiçbir haksızlık etmedi” yani bir şeyi yerinden başka yere koyan kimse gibi ne hissi ne de manevi olarak eksiltmedi {منه شيئاً} “ondan hiçbir şeyi.”

ولما كان الشجر ربما أضر بدوامه قلة السقي قال تعالى: {وفجرنا} أي تفجيراً يناسب عظمتنا {خلالهما نهراً *} أي يمتد فيتشعب فيكون كالأنهار لتدوم طراوة الأرض ويستغني عن المطر عند القحط؛ ثم زاد في ضخامة هذا الرجل فبين أن له غير هاتين الجنتين والزرع بقوله تعالى: {وكان له} أي صاحب الجنتين {ثمر} أي مال مثمر غير ما تقدم كثير، ذو أنواع ليكون متمكناً من العمارة بالأعوان والآلات وجميع ما يريد {فقال} أي هذا الكافر {لصاحبه} أي المسلم المجعول مثلاً لفقراء المؤمنين {وهو} أي صاحب الجنان {يحاوره} أي يراجعه الكلام، من حار يحور - إذا رجع افتخاراً عليه وتقبيحاً لحاله بالنسبة إليه، والمسلم

Ağacın sürekliliğine sulamanın azlığı bazen zarar verebileceği için Yüce Allah şöyle buyurdu: {وفجرنا} “ve fışkırttık” yani azametimize yakışır şekilde fışkırttık {خلالهما نهراً *} “o ikisinin arasından bir ırmak.” Yani toprağın tazeliği sürekli olsun ve kuraklık anında yağmura ihtiyaç kalmasın diye uzayıp kollara ayrılarak ırmaklar gibi olan [bir ırmak]. Sonra Yüce Allah bu adamın servetinin büyüklüğünü artırarak bu iki bahçe ve ekinden başka şeylerinin de bulunduğunu şu buyruğuyla açıkladı: {وكان له} “ve onun vardı” yani iki bahçe sahibinin vardı {ثمر} “serveti” yani yardımcılar, aletler ve dilediği her şeyle imar yapabilmesi için daha önce geçenlerin dışında çok ve çeşitli gelir getiren malı vardı. {فقال} “Bunun üzerine dedi” yani bu kâfir dedi {لصاحبه} “arkadaşına” yani fakir müminlere misal kılınan Müslüman [arkadaşına], {وهو} “o kimse” yani bahçelerin sahibi {يحاوره} “onunla konuşurken” yani ona karşı övünerek ve onun durumunu kendi durumuna kıyasla çirkin bularak sözü ona geri çevirirken -ki bu 'hâre yehûru' (döndü/döner) kökündendir-, Müslüman ise

يحاوره بالوعظ وتقبيح الركون إلى الدنيا: {أنا أكثر منك مالاً} لما ترى من جناني وثماري {وأعز نفراً *} أي ناساً يقومون معي في المهمات، وينفرون عند الضرورات، لأن ذلك لازم لكثرة المال {ودخل جنته} وحد لإرادة الجنس ودلالة على ما أفاده الكلام من أنهما لاتصالهما كالجنة الواحدة، وإشارة إلى أنه لا جنة له غيرها لأنه لا حظ له في الآخرة {وهو} أي والحال أنه {ظالم لنفسه} بالاعتماد على ماله والإعراض عن ربه؛ ثم استأنف بيان ظلمه بقوله: {قال} لما استولى عليه من طول أمله وشدة حرصه وتمادي غفلته واطراحه للنظر في العواقب بطول المهلة وسبوغ النعمة: {ما أظن أن تبيد} أي تهلك هلاكاً ظاهراً مستولياً {هذه أبداً *} ثم زاد في الطغيان والبطر بقصر النظر على الحاضر فقال: {وما أظن الساعة قائمة} استلذاذاً بما هو فيه وإخلاداً إليه واعتماداً عليه.

ona öğüt vererek ve dünyaya bel bağlamanın çirkinliğini anlatarak onunla konuşuyordu: {أنا أكثر منك مالاً} “Ben malca senden daha çoğum” bahçelerimi ve meyvelerimi gördüğün için {وأعز نفراً *} “ve adam sayısı bakımından da daha üstünüm.” Yani önemli işlerde benimle birlikte duracak ve acil durumlarda yardıma koşacak insanlar bakımından [daha üstünüm]; çünkü bu, mal çokluğunun ayrılmaz bir sonucudur. {ودخل جنته} “Ve bahçesine girdi” Cins kastedildiği ve ifadenin sağladığı manayla o iki bahçenin birbirine bitişik olması sebebiyle tek bir bahçe gibi olduğuna delalet etmek ve ahirette hiçbir nasibi olmadığı için bundan başka bahçesi bulunmadığına işaret etmek üzere tekil olarak getirdi. {وهو} “o kimse” yani şu halde iken {ظالم لنفسه} “kendine zulmeder bir haldeydi” malına güvenerek ve Rabbinden yüz çevirerek; sonra onun zulmünün açıklanmasına şu buyrukla başlandı: {قال} “Dedi ki” tûl-i emel (uzun emel), şiddetli hırs, gafletin sürüp gitmesi, mühletin uzunluğu ve nimetin bolluğu sebebiyle akıbetleri düşünmeyi terk etmesi kendisine galebe çalınca [dedi]: {ما أظن أن تبيد} “yok olacağını sanmıyorum” yani açık ve kuşatıcı bir helak ile helak olacağını [sanmıyorum] {هذه أبداً *} “bunun hiçbir zaman.” Sonra bakışını sadece şimdiki zamana hasrederek azgınlık ve şımarıklığını artırıp şöyle dedi: {وما أظن الساعة قائمة} “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” içinde bulunduğu şeyden lezzet alarak, ona meyledip güvenerek.

ولما كان الإنسان مجبولاً على غلبة الرجاء عليه، فإذا حصل له من دواعي الغنى وطول الراحة وبلوغ المأمول والاستدراج بالظفر بالسؤال ما يربيه، ويثبت أصوله ويقويه، اضمحل الخوف فلم يزل يتضاءل حتى لا يتلاشى فكان عدماً، فقال تعالى حاكياً عن هذا الكافر

İnsan, tabiatı gereği ümidin kendisine galebe çalmasına meyilli olduğundan, zenginlik sebepleri, rahatlığın uzunluğu, arzu edilen şeylere ulaşılması ve istediklerini elde etmek suretiyle derece derece azaba sürüklenme (istidrâc) gibi bu ümidi büyüten, köklerini sağlamlaştırıp güçlendiren şeyler meydana geldiğinde korku erir ve silinip yok oluncaya kadar küçülmeye devam eder. Yüce Allah bu kâfirden naklederek şöyle buyurdu:

ما أثمر له الرجاء من أمانه من سوء ما يأتي به القدر مقسماً: {ولئن رددت} أي ردني راد {إلى ربي} المحسن إلي في هذه الدار، في السعة على تقدير قيامها الذي يستعمل في فرضه أداة الشك {لأجدن خيراً منها} أي هذه الجنة؛ وقرأ ابن كثير وابن عامر بالتثنية للجنتين {منقلباً *} أي من جهة الانقلاب وزمانه ومكانه، لأنه ما أعطاني ذلك إلا باستحقاقي، وهو وصف لي غير منفك في الدارين، وإن لم يقولوا نحو هذا بألسنة مقالهم فإن ألسنة أحوالهم ناطقة به، فكأنه قيل: إن هذا لفي عداد البهائم حيث قصر النظر على الجزئيات، ولم يجوز أن يكون التمويل استدراجاً، فما قال له الآخر؟ فقيل: {قال له صاحبه وهو} أي والحال إن ذلك الصاحب {يحاوره} منكراً عليه: {أكفرت} .

Kaderin getireceği kötülükten yana emin olmasının ve ümidinin doğurduğu neticeyi yemin ederek [şöyle ifade etti]: {ولئن رددت} “Ve eğer döndürülürsem” yani bir döndüren beni döndürürse {إلى ربي} “Rabbime” bu dünyada bana bolluk içinde ihsanda bulunana, -ki varsayımında şüphe edatı kullanılan kıyametin kopması takdirinde- {لأجدن خيراً منها} “mutlaka ondan daha hayırlısını bulurum” yani bu bahçeden; İbn Kesîr ve İbn Âmir tesniye (ikil) olarak iki bahçeyi kastederek okumuşlardır {منقلباً *} “dönecek yer olarak.” Yani dönüş yönü, zamanı ve mekânı bakımından [daha hayırlısını bulurum]; çünkü O bana bunu ancak hak ettiğim için vermiştir ve bu her iki yurtta da benden ayrılmayan bir vasfımdır. Onlar bunu dilleriyle açıkça söylemeseler bile hal dilleri bunu haykırmaktadır. Sanki: 'Bu adam, bakışını sadece cüz'iyatla sınırladığı ve mal verilmesinin bir istidrâc olabileceğini ihtimal dahilinde görmediği için gerçekten hayvanlar zümresindendir; peki diğeri ona ne dedi?' denildi. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال له صاحبه وهو} “Arkadaşı ona dedi ki, o kimse” yani o arkadaş şu halde iken {يحاوره} “onunla konuşurken” onu kınayarak: {أكفرت} “İnkâr mı ettin?”

ولما كان كفره بإنكار البعث، دل عليه بقوله تعالى: {بالذي خلقك من تراب} بخلق أصلك {ثم من نطفة} متولدة من أغذية أصلها تراب {ثم سواك} بعد أن أولدك وطورك في أطوار النشأة

Onun inkârı yeniden dirilmeyi (ba's) inkâr etmek şeklinde olduğundan, Yüce Allah şu buyruğuyla buna delalet etti: {بالذي خلقك من تراب} “Seni topraktan yaratanı” senin aslını yaratarak {ثم من نطفة} “sonra bir nutfeden” aslı toprak olan gıdalardan meydana gelen [bir nutfeden] {ثم سواك} “sonra seni düzeltip tesviye edeni” seni dünyaya getirdikten ve yaratılış evrelerinde evreden evreye geçirdikten sonra

{رجلاً *} حيث نفيت إعادته لمن ابتدأ خلقهم على هذا الوجه تكذيباً للرسل واستقصاراً للقدرة، ولم تثبت لها في الإعادة ما ثبت لها بعلمك في الابتداء، ثم لم تجوزها بعد القطع بالنفي إلا على سبيل الفرض بأداة الشك، وهي من دعائم أصول الدين الذي لا يقتنع فيه إلا بالقطع، ونسبته إلى العبث الذي لا يرضاه عاقل إذ جعلت غاية هذا الخلق البديع في هذا التطوير العظيم الموت الذي لو كان غاية كما زعمت - لفوّت على المطيع الثواب، وعلى العاصي العقاب.

{رجلاً *} “bir adam olarak.” Çünkü sen peygamberleri yalanlayarak ve kudreti yetersiz görerek yaratılışlarını bu şekilde başlatan Zât'ın onları yeniden diriltmesini nefyettin; ilk yaratılışta ilminle O'nun için sabit olan şeyi yeniden diriltmede O'nun için kabul etmedin. Sonra da kesin olarak nefyettikten sonra onu ancak şüphe edatıyla bir varsayım olarak caiz gördün; halbuki o, ancak kesin bilgiyle iktifa edilen dinin temel esaslarındandır. Bu muazzam evrelerdeki bu eşsiz yaratılışın gayesini ölüm kılarak O'nu hiçbir akıllının razı olmayacağı bir abese nispet ettin; zira ölüm, senin iddia ettiğin gibi nihai gaye olsaydı, itaat edenin mükafatını, isyan edenin de cezasını boşa çıkarırdı.

ولما أنكر على صاحبه، أخبر عن اعتقاده بما يضاد اعتقاد صاحبه، فقال مؤكداً لأجل إنكار صاحبه مستدركاً لأجل كفرانه: {لكنا} لكن أنا. ولما كان سبحانه لا شيء أظهر منه ولا شيء أبطن منه، أشار إلى ذلك جميعاً بإضماره قبل الذكر فقال تعالى: {هو} أي الظاهر أتم ظهور فلا يخفى أصلاً، ويجوز أن يكون الضمير للذي خلقك {الله} أي المحيط بصفات الكمال {ربي} وحده، لم يحسن إليّ خلقاً ورزقاً أحد غيره، هذا اعتقادي في الماضي والحال

Arkadaşını kınayınca, arkadaşının inancına zıt olan kendi inancını haber vererek arkadaşının inkârı sebebiyle tekitli bir şekilde ve onun nankörlüğü sebebiyle istidrâk yaparak şöyle dedi: {لكنا} “Fakat ben” yani 'lâkin ene' (fakat ben). Sübhânehu O Zât'tan daha zahir hiçbir şey ve O'ndan daha bâtın hiçbir şey bulunmadığı için, zikirden önce zamir getirerek bunların hepsine işaret edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {هو} “O'dur” yani en kâmil zuhur ile zahir olup asla gizli kalmayandır; zamirin 'seni yaratan Zât'a' raci olması da caizdir; {الله} “Allah'tır” yani kemal sıfatlarını kuşatandır {ربي} “benim Rabbimdir” yalnızca O'dur; yaratma ve rızık bakımından O'ndan başka bana hiç kimse ihsanda bulunmamıştır; geçmişte ve şu anda benim inancım budur,

{ولا أشرك بربي} المحسن إليّ في عبادتي {أحداً *} كما لم يشاركه في إحسانه إليّ أحد، فإن الكل خلقه وعبيده، وأنى يكون العبد شريكاً للرب! فإني لا أرى الغنى والفقر إلا منه، وأنت - لما اعتمدت على مالك - كنت مشركاً به.

{ولا أشرك بربي} “ve Rabbime ortak koşmam” ibadetimde bana ihsanda bulunan [Rabbime], {أحداً *} “hiç kimseyi.” O'nun bana olan ihsanında hiç kimse O'na ortak olmadığı gibi; zira hepsi O'nun yaratığı ve kullarıdır, kul nasıl Rabbe ortak olabilir ki! Çünkü ben zenginliği ve fakirliği ancak O'ndan bilirim; sen ise malına güvendiğin için O'na şirk koşmuş oldun.

ولما كان المؤمنون على طريق الأنبياء في إرادة الخير والإرشاد إلى سبيل النجاة وعدم الحقد على أحد بشر أسلفه وجهل قدمه، قال له مصرحاً بالتعليم بعد أن لوح له به فيما ذكره عن نفسه مما يجب عليه: {ولولا إذ} أي وهلا حين {دخلت جنتك قلت} ما يدل على تفويضك الأمر فيها وفي غيرها إلى الله تعالى كما تقدم الإرشاد إليه في آية {ولا تقولن لشي} [الكهف: ٢٣] تاركاً للافتخار بها، ومستحضراً لأن الذي وهبكها قادر على سلبك إياها ليقودك ذلك إلى التوحيد وعدم الشرك، فلا تفرح بها ولا بغيرها مما يفنى لأنه لا ينبغي الفرح إلا بما يؤمن عليه بالزوال {ما شاء الله} أي الذي له الأمر كله، كان، سواء كان حاضراً أو ماضياً أو مستقبلاً، ولذلك أعراها عن الجواب، لا ما يشاؤه غيره ولا يشاؤه هو سبحانه؛ ثم علل ذلك بقوله تعالى: {لا قوة} أي لأحد على بستان وغيره {إلا بالله}

Müminler hayrı isteme, kurtuluş yolunu gösterme ve bir kimsenin geçmiş kötülüğü ve sergilediği cehalet sebebiyle ona kin tutmama konusunda peygamberlerin yolu üzere olduklarından, kendisine düşen vazifelerden kendi hakkında zikrettikleriyle ona üstü kapalı işaret ettikten sonra açıkça talimde bulunarak ona şöyle dedi: {ولولا إذ} “Halbuki ne olurdu” yani keşke {دخلت جنتك قلت} “bahçene girdiğinde deseydin ya:” {ولا تقولن لشي} [Kehf: 23] “Hiçbir şey hakkında deme” ayetinde daha önce yönlendirildiği üzere bahçende ve diğer şeylerde işi Allah Teâlâ'ya havale ettiğini gösteren sözü söyleseydin; onunla övünmeyi bırakarak ve onu sana bağışlayan Zât'ın onu senden çekip almaya da kadir olduğunu hatırında tutarak [bunu söyleseydin] ki bu seni tevhide ve şirki terk etmeye götürsün; böylece ne onunla ne de yok olup gidecek başka bir şeyle sevinmeyesin, çünkü ancak yok olmasından emin olunan şeyle sevinmek gerekir: {ما شاء الله} “Allah'ın dilediği olur” yani bütün emir kendisine ait olan Zât'ın dilediği şey -ister şimdiki zamanda, ister geçmişte, ister gelecekte olsun- var olmuştur; bu sebeple onu cevaptan soyutlamıştır; başkasının dilediği ve Yüce Allah'ın dilemediği şey değil; sonra Yüce Allah şu buyruğuyla bunu gerekçelendirdi: {لا قوة} “Hiçbir güç yoktur” yani bahçe veya başka bir şey üzerinde hiç kimsenin gücü yoktur {إلا بالله} “ancak Allah iledir.”

أي المتوحد بالكمال، فلا شريك له، وأفادت هذه الكلمة إثبات القوة لله وبراءة العبد منها، والتنبيه على أنه لا قدرة لأحد من الخلق إلا بتقديره، فلا يخاف من غيره، والتنبيه على فساد قول الفلاسفة في الطبائع من أنها مؤثرة بنفسها.

Yani kemal sıfatlarıyla tek olan [Allah iledir], O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bu kelime, kuvvetin Allah'a ait olduğunu ispat etmeyi, kulun ise ondan beri olduğunu, yaratılmışlardan hiçbirinin O'nun takdiri olmaksızın bir kudreti bulunmadığına ve dolayısıyla O'ndan başkasından korkulmaması gerektiğine dikkat çekmeyi ve tabiatların bizzat müessir olduğunu savunan felsefecilerin sözünün batıllığına uyarmayı ifade etmiştir.

ولما قدم ما يجب عليه في نفسه منبهاً به لصاحبه، ثم ما يجب عليه من التصريح بالإرشاد في أسلوب مقرر أن الأمر كله لله، لا شيء لأحد غيره، أنتج قوله تعالى: {إن ترن} أي أيها المفتخر بما له عليّ! {أنا} ولما ذكر ضمير الفصل، ذكر مفعول (ترى) الثاني فقال: {أقل منك} وميز القليل بقوله: {مالاً وولداً *} أي من جهة المال والولد الذي هو أعز نفر الإنسان.

Bununla arkadaşına dikkat çekmek üzere önce kendi nefsinde yapması gerekeni, sonra da bütün işin Allah'a ait olup O'ndan başka hiç kimsenin hiçbir şeye sahip olmadığını perçinleyen bir üslupla açıkça irşatta bulunmayı öne alınca, Yüce Allah'ın şu buyruğu netice olarak geldi: {إن ترن} “Eğer beni görüyorsan” yani ey malıyla bana karşı övünen kimse! {أنا} Fasıl zamiri zikredilince 'terâ' fiilinin ikinci mefulünü zikrederek şöyle buyurdu: {أقل منك} “senden daha az” az olan şeyi de şu buyruğuyla temyiz kıldı: {مالاً وولداً *} “mal ve evlat bakımından.” Yani insanın en güçlü maiyeti olan mal ve evlat yönünden [daha az].

ولما أقر هذا المؤمن بالعجز والافتقار، في نظير ما أبدى الكافر من التقوى والافتخار، سبب عن ذلك ما جرت به العادة في كل جزاء، داعياً بصورة التوقع فقال تعالى: {فعسى ربي} المحسن إليّ {أن يؤتين} من خزائن رزقه {خيراً من جنتك} فيحسن إليّ بالغنى كما أحسن إليّ بالفقر المقترن بالتوحيد، المنتج للسعادة {ويرسل عليها}

Bu mümin kimse, kâfirin sergilediği güç gösterisi ve övünmeye karşılık acziyetini ve muhtaçlığını itiraf edince, her mükafatta cari olan adeti beklenti suretinde dua ederek buna bağlayıp Yüce Allah şöyle buyurdu: {فعسى ربي} “Umulur ki Rabbim” bana ihsanda bulunan [Rabbim] {أن يؤتين} “bana verir” rızık hazinelerinden {خيراً من جنتك} “senin bahçenden daha hayırlısını” böylece tevhid ile birlikte olan ve mutluluk doğuran fakirlikle bana ihsanda bulunduğu gibi zenginlikle de bana ihsanda bulunur {ويرسل عليها} “ve onun üzerine gönderir”

أي جنتك {حسباناً} أي مرامي من الصواعق والبرد الشديد {من السماء} .

yani senin bahçenin üzerine {حسباناً} “yakıcı bir afet” yani yıldırımlardan ve şiddetli doludan atılan azapları {من السماء} “gökten.”

ولما كانت المصابحة بالمصيبة أنكى ما يكون، قال تعالى: {فتصبح} بعد كونها قرة للعين بما تهتز به من الأشجار والزروع {صعيداً زلقاً *} أي أرضاً يزلق عليها لملاستها باستئصال نباتها، فلا ينبت فيها نبات، ولا يثبت فيها قدم {أو يصبح ماؤها غوراً} وصف بالمصدر لأنه أبلغ {فلن تستطيع} أنت {له طلباً *} .

Musibetin sabah vakti gelmesi en acı verici durum olduğu için Yüce Allah şöyle buyurdu: {فتصبح} “böylece oluverir” sallanan ağaçları ve ekinleriyle göz aydınlığı olduktan sonra {صعيداً زلقاً *} “kaygan ve çorak bir toprak.” Yani bitkisi kökünden söküldüğü için düzlüğünden ötürü üzerinde kayılan, ne bitki bitiren ne de üzerinde ayak durabilen bir toprak [haline geliverir], {أو يصبح ماؤها غوراً} “yahut onun suyu çekiliverir” daha beliğ olması için masdar ile nitelendi, {فلن تستطيع} “artık sen asla güç yetiremezsin” sen [güç yetiremezsin] {له طلباً *} “onu aramaya/bulmaya.”

ولما كان من المعلوم أن هذا المؤمن المخلص بعين الرضى، كان من المعلوم أن التقدير: فاستجيب لهذا الرجل المؤمن، أو: فحقق له ما توقعه فخيب ظن المشرك، فعطف عليه قوله: {وأحيط} أي أوقعت الإحاطة بالهلاك، بني للمفعول لأن الفكر حاصل بإحاطة الهلاك من غير نظر إلى فاعل مخصوص، وللدلالة على سهولته {بثمرة} أي الرجل المشرك، كله فاستؤصل هلاكاً ما في السهل منه وما في الجبل، وما يصبر منه على البرد والحر وما لا يصبر {فأصبح يقلب كفيه} ندماً، ويضرب إحداهما على الأخرى تحسراً {على ما أنفق فيها} لعمارتها ونمائها {وهي خاوية}

Bu ihlaslı müminin rıza nazarıyla bakılan bir kul olduğu bilindiğinden, takdirin: 'Bu mümin adama icabet edildi' yahut: 'Beklediği şey onun için tahakkuk ettirilip müşriğin zannı boşa çıkarıldı' şeklinde olduğu anlaşılmış oldu; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وأحيط} “Ve kuşatıldı” yani helak ile kuşatma vuku buldu; belirli bir faile bakılmaksızın helakin kuşatması fikrinin hâsıl olması ve kolaylığına delalet etmesi için meçhul olarak bina edildi; {بثمرة} “onun ürünleri” yani müşrik adamın bütün [ürünleri], böylece ovada olanı da dağda olanı da, soğuğa ve sıcağa dayananı da dayanmayanı da helak edilerek kökünden kazındı; {فأصبح يقلب كفيه} “bunun üzerine iki elini ovuşturmaya başladı” pişmanlıkla ve hasret içinde birini diğerine vurarak {على ما أنفق فيها} “onun için harcadığı şeylere” onu imar etmek ve geliştirmek için [yaptığı masraflara], {وهي خاوية} “oysa o çökmüştü” yani içi boşalarak yıkılmıştı

أي ساقطة مع الخلو {على عروشها} أي دعائمها التي كانت تحملها فسقطت على الأرض وسقطت هي فوقها {ويقول} تمنياً لرد ما فات لحيرته وذهول عقله ودهشته: {يا ليتني} تمنياً لاعتماده على الله من غير إشراك بالاعتماد على الفاني {لم أشرك بربي أحداً *} كما قال له صاحبه، فندم حيث لم ينفعه الندم على ما فرط في الماضي لأجل ما فاته من الدنيا، لا حرصاً على الإيمان لحصول الفوز في العقبى، لقصور عقله ووقوفه مع المحسوسات المشاهدات {ولم تكن له فئة} أي جماعة لا من نفره الذين اعتز بهم ولا من غيرهم {ينصرونه} مما وقع فيه {من دون الله} أي بغير عون من الملك الأعظم {وما كان} هو {منتصراً *} بنفسه، بل ليس الأمر في ذلك إلا لله وحده.

{على عروشها} “çardakları üzerine” yani onu taşıyan direkleri üzerine; zira onlar yere düşmüş, bahçe de onların üzerine devrilmişti. {ويقول} “ve diyordu” şaşkınlığı, aklının başından gitmesi ve dehşeti sebebiyle elden çıkanı geri getirme arzusuyla: {يا ليتني} “Keşke ben” fani olana güvenerek şirk koşmaksızın Allah'a güvenmiş olma temennisiyle {لم أشرك بربي أحداً *} “Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” Arkadaşının kendisine söylediği gibi; aklının kıtlığı ve sadece hissi ve müşahede edilen şeylerle yetinmesi sebebiyle, ahirette kurtuluşu elde etmek için imana duyduğu hırstan ötürü değil, dünyadan elinden kaçan şeyler yüzünden geçmişte yaptığı kusurlara nedamet getirdi; fakat pişmanlığın fayda vermediği bir anda pişman oldu. {ولم تكن له فئة} “Ve onun hiçbir topluluğu yoktu” yani hiçbir cemaati yoktu; ne kendileriyle üstünlük tasladığı adamlarından ne de başkalarından, {ينصرونه} “kendisine yardım edecek” içine düştüğü durumdan kurtaracak {من دون الله} “Allah'tan başka” yani en büyük Hükümran'ın yardımı olmaksızın, {وما كان} “ve kendisi de değildi” o kimse {منتصراً *} “kendi kendini kurtarabilecek güçte.” Bilakis bu hususta bütün emir sadece Allah'a aittir.

ولما أنتج هذا المثل قطعاً أنه لا أمر لغير الله المرجو لنصر أوليائه بعد ذلهم، ولإغنائهم بعد فقرهم، ولإذلال أعدائه بعد عزهم وكبرهم، وإفقارهم بعد إغنائهم وجبرهم، وأن غيره إنما هو كالخيال لا حقيقة له، صرح بذلك في قوله تعالى: {هنالك} أي في مثل هذه الشدائد العظيمة {الولاية} أي النصرة - على قراءة الفتح، والسلطان - على الكسر، وهي قراءة حمزة

Bu mesel, zilletlerinden sonra dostlarına yardım etmesi, fakirliklerinden sonra onları zenginleştirmesi, izzet ve kibirlerinden sonra düşmanlarını zelil kılması, zenginlik ve zorbalıklarından sonra onları fakirleştirmesi umulan Allah'tan başka hiçbir kimse için emir ve hüküm bulunmadığını ve O'ndan başkasının ise hakikati olmayan bir hayal gibi olduğunu kesin olarak netice verince, Yüce Allah şu buyruğunda bunu açıkça ifade etti: {هنالك} “İşte orada” yani böylesi büyük sıkıntılarda {الولاية} “dostluk ve yardım” yani fetha kıraatine göre nusret (yardım), kesre kıraatine göre ise sultan (hükümranlık) -ki bu Hamza

والكسائي، والفتح لغيرهما، وهما بمعنى واحد، وهو المصدر كما صدر به في القاموس. {لله} أي الذي له الكمال كله {الحق} أي الثابت الذي لا يحول يوماً ولا يزول، ولا يغفل ساعة ولا ينام، ولا ولاية لغيره بوجه - هذا على قراءة الجماعة بالجر على الوصف وهو في قراءة أبي عمرو والكسائي بالرفع على الاستئناف والقطع تقليلاً، تنبيهاً على أن فزعهم في مثل هذه الأزمات إليه دون غيره برهان قاطع على أنه الحق وما سواه باطل، وأن الفخر بالعرض الزائل من أجهل الجهل، وأن المؤمنين لا يعيبهم فقرهم ولا يسوغ طردهم لأجله، وأنه يوشك أن يعود فقرهم غنى وضعفهم قوة. ولما علم من ذلك من أنه آخذ بأيدي عبيدة الأبرار وعلى أيدي عصاته الأشرار، قال تعالى: {هو خير ثواباً} لمن أثابه {وخير عقباً *} أي عاقبة عظيمة، فإن فعلا - بضمه وبضمتين - من صيغ جموع الكثرة فيفيده ذلك مبالغة وإن لم يكن جمعاً، والمعنى

ve Kisâî'nin kıraatidir; diğerlerinin kıraati ise fetha iledir ve her ikisi de aynı manadadır; el-Kâmûs sahibinin ilk zikrettiği üzere masdardır-. {لله} “Allah'a aittir” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'a aittir], {الحق} “hak olan” yani hiçbir gün değişmeyen, yok olmayan, hiçbir an gafil bulunmayan ve uyumayan sabit [Zât'a aittir]; O'ndan başkasına hiçbir şekilde velayet yoktur. Bu, cemaatin sıfat olmak üzere kesre (cer) ile olan kıraatine göredir. Ebû Amr ve Kisâî'nin kıraatinde ise ta'zim amacıyla istinaf ve kat' yoluyla merfudur (el-Hakku); bu da onların böylesi kriz anlarında başkasına değil yalnız O'na sığınmalarının, O'nun Hak ve O'ndan gayrısının batıl olduğuna, geçici dünya metaı ile övünmenin cehaletin en koyusu olduğuna, fakirliklerinin müminleri ayıplamayacağına ve bu yüzden onların kovulmasının caiz olmadığına, onların fakirliğinin çok geçmeden zenginliğe, zayıflıklarının da kuvvete dönüşeceğine kesin bir delil olduğuna dikkat çekmek içindir. Bundan, O'nun iyi kullarının elinden tuttuğu ve kötü asilerinin ellerini bağladığı anlaşılınca Yüce Allah şöyle buyurdu: {هو خير ثواباً} “O, mükafatça daha hayırlıdır” kime mükafat verirse onun için {وخير عقباً *} “ve akıbetçe de daha hayırlıdır.” Yani pek büyük bir akıbet bakımından; zira 'fuul' -tek veya iki damme ile- çokluk cemi kalıplarındandır; dolayısıyla cemi olmasa bile bu ona mübalağa anlamı kazandırır. Mana şudur:

أنه أي ثوابه لأوليائه خير ثواب وعقباه خير عقبى.

O'nun, yani O'nun dostlarına vereceği sevap en hayırlı sevap, akıbeti de en hayırlı akıbettir.

ولما أتم المثل لدنياهم الخاصة بهم التي أبطرتهم، فكانت سبب إشقائهم وهم يحسبون أنها عين إسعادهم ضرب لدار الدنيا العامة لجميع الناس في قلة بقائها وسرعة فنائها، وأن من تكبر بها كان أخس منها فقال تعالى: {واضرب لهم} أي لهؤلاء الكفار المغترين بالعرض الفاني، المفتخرين بكثرة الأموال والأولاد وعزة النفر {مثل الحياة الدنيا} أي التي صفتها - التي هم بها ناطقون - تدل على أن ضدها الأخرى، في ينوعها ونضرتها، واختلابها للنفوس ببهجتها، واستيلائها على الأهواء بزهرتها، واختداعها لذوي الشهوات بزينتها، ثم اضمحلالها وسرعة زوالها، أفرح ما كانوا بها، وأرغب ما كانوا فيها مرة بعد أخرى، على مر الأيام وكر الشهور، وتوالي الأعوام وتعاقب الدهور، بحيث نادت على نفسها بالتحذير منها والتنفير عنها للعاقل اللقن، والكيس الفطن، رغبة إلى الباقي الذي

Onları şımartan ve kendileri tam bir mutluluk zannederken aslında bedbahtlıklarının sebebi olan, kendilerine has dünyaları için bu meseli tamamlayınca; kalıcılığının azlığı, yok oluşunun sürati ve onunla kibirlenenin ondan daha adi olması bakımından bütün insanlara şamil olan genel dünya yurdu için bir mesel getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {واضرب لهم} “Onlara misal ver” yani fani meta ile aldanan, mal ve evlat çokluğuyla ve adamlarının gücüyle övünen şu kâfirlere [misal ver]: {مثل الحياة الدنيا} “dünya hayatının misalini” Yani bizzat kendilerinin telaffuz ettiği sıfatı, zıddının ahiret olduğunu gösteren şu dünya hayatının [misalini]; olgunluğu, parlaklığı, güzelliğiyle nefisleri büyülemesi, süsüyle hevaları istila etmesi, ziynetiyle şehvet sahiplerini aldatması, sonra da günlerin geçmesi, ayların dönmesi, yılların ardı ardına gelmesi ve devirlerin birbirini kovalamasıyla defalarca ona en çok sevindikleri ve ona en çok rağbet ettikleri bir anda sönüp gitmesi ve süratle yok olması bakımından [misal ver]; öyle ki anlayışlı akıl sahibine ve zeki kimseden yana, sevinci devam eden,

يدوم سروره، ويبقى نعيمه وحبوره، وذلك المثل {كماء أنزلناه} بعظمتنا واقتدارنا بعد يبس الأرض وجفاف ما فيها وزواله، وبقلعه كما تشاهدونه واستئصاله، وقال: {من السماء} تنبيهاً على بليغ القدرة في إمساكه في العلو وإنزاله في وقت الحاجة على الوجه النافع {فاختلط} أي فتعقب وتسبب عن إنزاله أنه اختلط {به نبات الأرض} أي التراب الذي كان نباتاً ارفت بطول العهد في بطنها، فاجتمع بالماء والتفّ وتكاثف، فهيأناه بالتخمير والصنع الذي لا يقدر عليه سوانا حتى أخرجناه من الأرض أخضر يهتز على ألوان مختلفة ومقادير متفاوتة ثم أيبسناه {فأصبح هشيماً} أي يابساً مكسراً مفتتاً {تذروه} أي تثيره وتفرقه وتذهب به {الرياح} حتى يصير عما قليل كأنه بقدرة الله تعالى لم يكن {وكان الله} أي المختص بصفات الكمال {على كل شيء} من ذلك وغيره إنشاء وإفناء وإعادة {مقتدراً *} أزلاً وأبداً، فلا تظنوا أن ما تشاهدونه من قدرته حادث.

nimeti ve neşesi ebedi kalan baki yurda rağbet etmesi için kendi aleyhinde kendisinden sakındıran ve nefret ettiren bir nida ile seslenmiştir. Bu misal {كماء أنزلناه} “indirdiğimiz bir su gibidir” yeryüzünün kurumasından, içindekilerin kuruyup yok olmasından sonra azamet ve kudretimizle ve bizzat müşahede ettiğiniz gibi kökünden sökülüp yok olmasından sonra [indirdiğimiz bir su gibidir]. Onu yücelerde tutmadaki ve ihtiyaç anında faydalı bir şekilde indirmedeki üstün kudrete dikkat çekmek için: {من السماء} “gökten” buyurdu. {فاختلط} “böylece birbirine girdi” yani indirilmesinin peşinden ve onun bir neticesi olarak birbirine karıştı {به نبات الأرض} “onunla yeryüzünün bitkisi” yani yeryüzünün bağrında zamanın uzamasıyla ufalanıp bitki olmuş toprak ki suyla bir araya gelip sarmaş dolaş oldu ve yoğunlaştı; biz de onu mayalama ve bizden başkasının güç yetiremeyeceği bir sanatla hazırladık, nihayet onu yerden yemyeşil, farklı renklerde ve muhtelif miktarlarda salınır halde çıkardık; sonra da onu kuruttuk, {فأصبح هشيماً} “derken kuru bir çöp oluverdi” yani kupkuru, kırılmış ve ufalanmış [hale geldi], {تذروه} “onu savurur” yani kaldırır, dağıtır ve alıp götürür {الرياح} “rüzgârlar” nihayet çok geçmeden Allah Teâlâ'nın kudretiyle sanki hiç var olmamış gibi olur. {وكان الله} “Ve Allah” yani kemal sıfatlarına münhasıran sahip olan [Allah], {على كل شيء} “her şeye” bundan ve diğer şeylerden yoktan var etme, yok etme ve yeniden yaratma hususunda {مقتدراً *} “gücü yetendir;” ezelde ve ebedde [böylecedir]; dolayısıyla O'nun kudretinden müşahede ettiğiniz şeylerin sonradan olduğunu sanmayın.

ولما تبين بهذين المثلين وغيرهما أن الدينا - التي أوردت أهلها الموارد وأحلتهم أودية المعاطب - سريعة الزوال، وشيكة الارتحال،

Ehlini felaketlere sürükleyen ve onları helak vadilerine düşüren bu dünyanın çabuk zail olduğu, göçünün pek yakın bulunduğu bu iki mesel ve diğerleriyle apaçık ortaya çıkınca,

مع كثرة الأنكاد، ودوام الأكدار، من الكد والتعب، والخوف والنصب كالزرع سواء، تقبل أولاً في غاية النضرة والبهجة، تتزايد نضرتها وبهجتها شيئاً فشيئاً، ثم تأخذ في الانتقاص والانحطاط إلى أن تنتهي إلى الفناء، فهي جديرة لذلك بالزهد فيها والرغبة عنها، وأن لا يفتخر بها عاقل فضلاً عن أن يكاثر بها غيره، قال تعالى: {المال والبنون} الفانيان الفاسدان وهما أجلّ ما في هذه الدار من متاعها {زينة الحياة الدنيا} التي لو عاش الإنسان جميع أيامها لكان حقيقاً لصيرورة ما هو في منها إلى زوال بالإعراض عنها والبغض لها، وأنتم تعلمون ما في تحصيلهما من التعب، وما لهما بعد الحصول من سرعة العطب، وهما مع ذلك قد يكونان خيراً إن عمل فيهما بما يرضي الله، وقد يكونان شراً ويخيب الأمل فيهما، وقد يكون كل منهما سبب هلاك صاحبه وكدره، وسوء حياته وضرره {والباقيات الصالحات} وهي أعمال الخير المجردة التي يقصد بها وجه الله تعالى التي رغبنا فيها بقولنا

zahmet, yorgunluk, korku ve meşakkat gibi kederlerin çokluğu ve sıkıntıların sürekliliği ile tıpkı bir ekin gibidir; önce son derece parlak ve taze olarak gelir, parlaklığı ve güzelliği azar azar artar, sonra noksanlaşmaya ve çökmeye başlar, nihayet yoklukla son bulur. Bu sebeple o, onda züht sahibi olunmaya, ondan yüz çevrilmeye ve başkasına karşı onunla övünmek bir yana hiçbir akıllının onunla iftihar etmemesine layıktır. Yüce Allah şöyle buyurdu: {المال والبنون} “Mal ve oğullar” her ikisi de fani ve zevale mahkûmdur; oysa onlar bu yurdun metaının en değerlisidir {زينة الحياة الدنيا} “dünya hayatının süsüdür.” Öyle ki insan onun bütün günlerini yaşasa bile, içinde bulunduğu şeylerin yok olmaya mahkûm olması sebebiyle ondan yüz çevirmeye ve ona buğzetmeye layık olurdu. Siz onları elde etmede ne zahmetler olduğunu ve elde edildikten sonra da ne kadar çabuk helak olduklarını bilirsiniz; üstelik Allah'ın razı olacağı şekilde kullanılırsa her ikisi de bir hayır olabilir, bazen de bir şer olup onlardaki umut boşa çıkabilir; hatta her biri sahibinin helakine, kederine, hayatının kötülüğüne ve zararına sebep olabilir. {والباقيات الصالحات} “Kalıcı olan salih ameller ise” yani Allah Teâlâ'nın rızası gözetilerek yapılan katıksız hayır amelleri ki şu buyruğumuzla onlara rağbet ettirmiştik:

{لنبلوهم أيهم أحسن عملاً} [الكهف: ٧] وما بعده {خير} أي من الزينة الفانية. ولما كان أهم ما إلى من حصل

{لنبلوهم أيهم أحسن عملاً} [Kehf: 7] “Onların hangisinin daha güzel amel yapacağını sınayalım diye” ve sonrasındaki [ayetler]; {خير} “daha hayırlıdır” yani fani süsten [daha hayırlıdır]. İhtiyacı için nefis malları elde eden kimsenin en mühim meselesi, ihtiyaç duyduğu vakit için onu kendisine muhafaza edecek bir zat olunca şöyle buyurdu:

النفائس لكفايته من يحفظها له لوقت حاجته قال: {عند ربك} أي الجليل المواهب، العالم بالعواقب، وخير من المال والبنين في العاجل والآجل {ثواباً وخير} من ذلك كله {أملاً *} أي من جهة ما يرجو فيها من الثواب ويرجو فيها من الأمل، لأن ثوابها إلى بقاء، وأملها كل ساعة في تحقيق وعلو وارتقاء، وأمل المال والبنين يختان أحوج ما يكون إليهما.

{عند ربك} “Rabbinin katında” yani bağışları pek yüce olan ve akıbetleri hakkıyla bilen [Rabbinin katında], dünyada ve ahirette mal ve evlatlardan daha hayırlıdır {ثواباً وخير} “sevapça ve daha hayırlıdır” bütün bunlardan {أملاً *} “ümit olarak da.” Yani onda umulan sevap ve onda beslenen ümit yönünden [daha hayırlıdır]; çünkü onun sevabı bekaya doğrudur, onun ümidi ise her an gerçekleşmekte, yükselmekte ve yücelmektedir; mal ve evlat ümidi ise insana en muhtaç olduğu anda hıyanet eder.

ولما ذكر المبدأ ونبه على زواله، وختم بأن المقصود منه الاختبار للرفعة بالثواب أو الضعة بالعقاب، وكان الخزي والصغار، أعظم شيء ترهبه النفوس الكبار، لا سيما إذا عظم الجمع واشتد الأمر، فكيف إذا انضم إليه الفقر فيكف إذا صاحبهما الحبس وكان يوم الحشر يوماً يجمع فيه الخلائق، فهو بالحقيقة المشهود، وتظهر فيه العظمة فهو وحده المرهوب، عقب ذكر الجزاء ذكره، لأنه أعظم يوم يظهر فيه، فقال تعالى عاطفاً على {واضرب} : {ويوم} أي واذكر لهم يوم {نسير الجبال} عن وجه الأرض بعواصف القدرة كما يسير نبات الأرض - بعد أن صار هشمياً - بالرياح {فترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب} [النحل: ٨٨] {وترى الأرض} بكمالها {بارزة} لا غار فيها ولا صدع ولا جبل ولا نبت ولا شجر ولا ظل {و} الحال أنا قد {حشرناهم} أي الخلائق بعظمتنا قبل التسيير بتلك الصيحة، قهراً إلى الموقف الذي ينكشف فيه المخبآت، وتظهر الفضائح والمغيبات، ويقع الحساب فيه على النقير والقطمير، والنافذ فيه بصير، فينظرون ويسمعون زلازل الجبال عند زوالها، وقعاقع الأبنية والأشجار في هدها وتباين أوصالها، وفنائها بعد عظيم مرآها واضمحلالها {فلم نغادر} أي نترك بما لنا من العظمة {منهم} أي الأولين والآخرين {أحداً *} لأنه لا ذهول ولا عجز.

[Allah Teâlâ] başlangıcı zikredip onun yok oluşuna dikkat çekince ve bundan maksadın sevapla yücelmek veya ceza ile alçalmak üzere bir imtihan olduğunu belirterek sözü bağlayınca; rüsvalık ve aşağılanma da -özellikle kalabalık büyük ve durum çetin olduğunda- yüce nefislerin en çok korktuğu şey olunca, bir de buna fakirlik eklenirse ve bu ikisine tutukluluk/hapsolma eşlik ederse nasıl olur? Haşir günü de mahlukatın toplanacağı bir gün olup hakikatte şahit olunan gün o olduğuna ve azamet onda tecelli edip yalnızca Kendisinden korkulan O olduğuna göre, cezanın zikrinin hemen ardından [haşir gününü] zikretmiştir; zira o [cezanın] tecelli edeceği en büyük gündür. Bu sebeple Allah Teâlâ, {واضرب} “[Onlara] misal ver” buyruğuna atfederek şöyle buyurmuştur: {ويوم} “Ve o gün”, yani onlara {نسير الجبال} “dağları yürüteceğimiz” [günü] hatırlat; kudret fırtınalarıyla yeryüzünden [dağları sökeriz], nitekim yerin bitkisi de -ufalanıp kuruduktan sonra- rüzgârlarla savrulup gider: {فترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب} “Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” [en-Nahl: 88]. {وترى الأرض} “Ve yeryüzünü görürsün”, bütünüyle {بارزة} “çırılçıplak [dümdüz]”, içinde ne bir mağara, ne bir yarık, ne bir dağ, ne bir bitki, ne bir ağaç ne de bir gölge bulunur. {و} “Ve” durum şu ki Biz, {حشرناهم} “onları toplamışızdır”; yani mahlukatı, dağların yürütülmesinden önce o korkunç çığlıkla azametimizle, gizlilerin açığa çıkacağı, rezilliklerin ve gaybların aşikâr olacağı, hesabın zerre ve çekirdek zarı (kıtmîr) derecesinde en ince ayrıntısına kadar görüleceği ve hükmü geçen [Allah'ın] her şeyi hakkıyla gördüğü o duruşma yerine zorla [sevk edip toplamışızdır]. Böylece onlar, dağların yok olurken çıkardığı sarsıntıları, binaların ve ağaçların yıkılıp parçalanırken çıkardığı çatırtıları, heybetli görüntülerinden sonra fani olup yok oluşlarını görür ve işitirler. {فلم نغادر} “Hiçbirini bırakmamışızdır”; yani azametimizle geride bırakmayız, {منهم} “onlardan”, yani öncekilerden ve sonrakilerden {أحداً} “hiç kimseyi”. Çünkü ne bir gaflet ne de bir acizlik söz konusudur.

ولما ذكر سبحانه حشرهم، وكان من المعلوم أنه للعرض، ذكر كيفية ذلك العرض، فقال بانياً الفعل للمفعول عل طريقة كلام القادرين، ولأن المخوف العرض لا كونه من معين: {وعرضوا على ربك} أي المحسن إليك برفع أوليائك وخفض أعدائك {صفاً} لاتساع والمسايقة إلى داره، لعرض أذل شيء وأصغره، وأطوعه وأحقره، يقال لهم تنبيهاً على مقام العظمة: {لقد جئتمونا} أحياء سويين حفاة عراة غرلاً {كما خلقناكم} بتلك العظمة {أول مرة} منعزلين من

Sübhânehu onların haşredilmesini zikredince ve bunun arz için olduğu bilindiğinden, kudret sahiplerinin kelam tarzı üzere ve korkulan şeyin belirli bir kimseden olması değil arzın kendisi olması sebebiyle fiili meçhul kılarak o arzın keyfiyetini zikredip şöyle buyurdu: {وعرضوا على ربك} “Ve Rabbine arz edildiler” yani dostlarını yücelterek ve düşmanlarını alçaltarak sana ihsanda bulunan [Rabbine arz edildiler], {صفاً} “sıra sıra” O'nun yurduna doğru genişlik ve sıraya dizilme ile, en zelil ve en küçük, en itaatkâr ve en hakir bir şeyin arzı gibi [arz edildiler]. Azamet makamına dikkat çekmek üzere onlara şöyle denilir: {لقد جئتمونا} “Andolsun bize geldiniz” diri, azaları tam, yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak {كما خلقناكم} “sizi yarattığımız gibi” o azametle [yarattığımız gibi], {أول مرة} “ilk defa” ayrılmış olarak

كل شيء كنتم تجمعونه وتفاخرون به منقادين مذعنين فتقولون {هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون} [يس: ٥٢] فيقال لكم: {بل زعمتم} أي ادعيتم جهلاً بعظمتنا {أن} أي أنا {لن نجعل لكم} على ما لنا من العظمة {موعداً *} أي مكاناً ووقتاً نجمعكم فيه هذا الجمع فننجز ما وعدناكم به على ألسنة الرسل {ووضع} بأيسر أمر بعد العرض المستعقب للجمع بأدنى إشارة {الكتاب} المضبوط فيه دقائق الأعمال وجلائلها على وجه بيِّن لا يخفى على قارىء ولا غيره شيء منه {فترى المجرمين} لتقر عينك منهم بشماتة لا خير بعدها {مشفقين مما فيه} من قبائح أعمالهم، وسيىء أفعالهم وأقوالهم أي خائفين دائماً خوفاً عظيماً من عقاب الحق والفضيحة عند الخلق {ويقولون} أي يجددون ويكررون قولهم: {ياويلتنا} كناية عن أنه لا نديم لهم إذ ذاك إلا الهلاك {مال هذا الكتاب} أي أي شيء له حال كونه على غير حال الكتب في الدنيا، ورسم لام الجر وحده إشارة إلى أنهم صاروا من قوة الرعب وشدة الكرب يقفون على بعض الكتب، وفسروا حال الكتاب التي أفظعتهم وسألوا عنها بقولهم: {لا يغادر} أي يترك أي يقع منه غدر، أي عدم الوفاء وهو من غادر الشيء: تركه كأن كلاًّ منهما يريد غدر الآخر، أي عدم الوفاء

topladığınız ve kendisiyle övündüğünüz her şeyden [ayrılmış], boyun eğmiş ve teslim olmuş olarak; böylece: {هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون} [Yâsîn: 52] “İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” dersiniz. Size şöyle denilir: {بل زعمتم} “Bilakis siz iddia etmiştiniz” yani azametimizi bilmeyerek iddia etmiştiniz {أن} “olmadığını” yani {لن نجعل لكم} “size yapmayacağımızı” yüce azametimize rağmen [yapmayacağımızı] {موعداً *} “bir buluşma zamanı ve yeri.” Yani peygamberlerin diliyle size vaat ettiğimiz şeyleri yerine getirmek üzere sizi bu şekilde bir araya toplayacağımız bir mekân ve vakit [tayin etmeyeceğimizi]. {ووضع} “Ve konulmuştur” en küçük bir işaretle toplanmayı takip eden arzdan sonra en kolay bir şekilde [konulmuştur] {الكتاب} “kitap” amel defteri ki onda amellerin inceleri ve büyükleri ne okuyana ne de başkasına hiçbir şey gizli kalmayacak şekilde apaçık zapt edilmiştir; {فترى المجرمين} “böylece suçluları görürsün” arkasından hiçbir hayır gelmeyecek bir sevinçle onlara bakıp gözün aydın olsun diye {مشفقين مما فيه} “içindekilerden korkup ürpermiş olarak” çirkin amellerinden, kötü fiil ve sözlerinden dolayı, yani Hakk'ın azabından ve mahlukatın önünde rezil olmaktan daima büyük bir korku içinde [görürsün]; {ويقولون} “ve derler” yani sözlerini yenileyip tekrarlayarak [derler]: {ياويلتنا} “Yazıklar olsun bize!” O anda onların helaktan başka bir dostunun bulunmadığından kinayedir; {مال هذا الكتاب} “Bu kitaba ne oluyor ki” yani dünyadaki kitapların halinden farklı bir halde iken buna ne oluyor; cer harfi olan 'lâm'ın tek başına yazılması, dehşetin şiddeti ve sıkıntının büyüklüğü sebebiyle bazı kelimeler üzerinde durduklarına işarettir. Kendilerini dehşete düşüren ve hakkında soru sordukları kitabın halini şu sözleriyle açıkladılar: {لا يغادر} “hiçbir şey bırakmıyor” yani terk etmiyor, yani ondan bir vefasızlık sadır olmuyor; bu da bir kimsenin bir şeyi terk etmesi anlamındaki 'ğâdera'ş-şey'e' ifadesindendir; sanki her biri diğerine gadretmek, yani vefasızlık etmek

به، من الغدير - لقطعة من الماء يتركها السيل كأنه لم يوف لهما بأخذ ما معه، وكذا الغديرة لناقة تركها الراعي {صغيرة} أي من أعمالنا.

ister gibidir; bu da selin geride bıraktığı su birikintisi anlamındaki 'el-ğadîr' kelimesindendir, sanki yanındakini alıp götürmekle onlara vefa göstermemiş gibidir; aynı şekilde çobanın geride bıraktığı deve için de 'el-ğadîre' denir; {صغيرة} “küçük” yani amellerimizden [küçük olan hiçbir şeyi].

ولما هالهم إثبات جميع الصغائر، بدؤوا بها، وصرحوا بالكبائر - وإن كان إثبات الصغائر يفهمها - تأكيداً لأن المقام للتهويل وتعظيم التفجع، وإشارة إلى أن الذي جرهم إليها هو الصغائر - كما قال الفضيل بن عياض ﵁ فقالوا: {ولا كبيرة إلا أحصاها} ولما كان الإحصاء قد لا يستلزم اطلاع صاحب الكتاب وجزاءه عليه، نفى ذلك بقوله تعالى: {ووجدوا ما عملوا حاضراً} كتابة وجزاء من غير أن يظلمهم سبحانه أو يظلم من عادوهم فيه {ولا يظلم ربك} الذي رباك بخلق القرآن {أحداً *} منهم ولا من غيرهم في كتاب ولا عقاب ولا ثواب، بل يجازى الأعداء بما يستحقون، تعذيباً لهم وتنعيماً لأوليائه الذين عادوهم فيه للعدل بينهم؛ روى الإمام أحمد في المسند عن جابر بن عبد الله ﵄ أنه سافر إلى عبد الله بن أنيس ﵁ مسيرة شهر فاستأذن عليه قال: فخرج يطأ ثوبه فاعتنقني واعتنقته، قلت: حديث بلغني عنك أنك سمعته من

Bütün küçük günahların kaydedilmiş olması onları dehşete düşürünce onunla başladılar ve büyük günahları da -küçüklerin tespiti onları zaten anlatsa bile- makamın dehşeti anlatma ve feryadı büyütme makamı olması sebebiyle tekit için ve -Fudayl b. İyâz radıyallâhu anh'ın dediği gibi- onları büyük günahlara sürükleyen şeyin küçük günahlar olduğuna işaret etmek üzere açıkça belirterek şöyle dediler: {ولا كبيرة إلا أحصاها} “ve büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini sayıp dökmüş!” Sayıp dökme, kitap sahibinin muttali olmasını ve onunla cezalandırmasını her zaman gerektirmeyebileceği için, Yüce Allah şu buyruğuyla bunu nefyetti: {ووجدوا ما عملوا حاضراً} “Ve yaptıklarını hazır buldular” yazılmış ve karşılığı verilmiş olarak; Sübhânehu onlara yahut O'nun uğrunda kendilerine düşmanlık ettikleri kimselere zulmetmeksizin [bunu buldular]; {ولا يظلم ربك} “ve senin Rabbin zulmetmez” seni Kur'an ahlakıyla terbiye eden [Rabbin], {أحداً *} “hiç kimseye.” Onlardan veya başkalarından hiçbir kimseye ne kitapta, ne cezada, ne de mükafatta [zulmetmez]; bilakis aralarındaki adalet gereğince, O'nun uğrunda kendilerine düşmanlık ettikleri dostlarına nimet vermek ve onlara azap etmek üzere düşmanlara hak ettikleri ceza verilir. İmam Ahmed el-Müsned'de Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, Abdullah b. Üneys radıyallâhu anh'a bir aylık yolculuk yaptı, onun yanına girmek için izin istedi ve şöyle dedi: Elbisesini toplayarak çıktı, bana sarıldı ve ben de ona sarıldım. Dedim ki:

رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم في القصاص، فخشيت أن تموت قبل أن أسمعه، فقال سمعت رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم يقول:

Kısas hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğine dair bana bir hadis ulaştı; onu işitmeden önce ölürsün diye korktum. Bunun üzerine o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:

«يحشر الله ﷿ الناس - أو قال: العباد - حفاة عراة بهما قلت: وما بهما؟ قال: ليس معهم شيء، ثم يناديهم بصوت يسمعه من بعد كما يسمعه من قرب: أنا الملك أنا الديان، لا ينبغي لأحد من أهل النار أن يدخل النار وله عند أحد من أهل الجنة حق حتى أقصه منه، ولا ينبغي لأحد من أهل الجنة أن يدخل الجنة وله عند أحد من أهل النار حق حتى أقصه منه حتى اللطمة، قال: قلنا: كيف وإنما نأتي الله حفاة عراة بهما؟ قال: بالحسنات والسيئات» .

“Allah Azze ve Celle insanları -yahut kulları- yalınayak, çıplak ve buhmen olarak haşreder. Dedim ki: Buhmen nedir? Buyurdu ki: Yanlarında hiçbir şey bulunmayan kimselerdir. Sonra uzaktakinin de yakındakinin işittiği gibi işiteceği bir sesle onlara şöyle nida eder: Ben Melik'im, Ben Deyyân'ım! Cehennemliklerden hiçbir kimsenin, cennetliklerden birinin üzerinde bir hakkı varken ondan kısasını almadıkça cehenneme girmesi gerekmez; cennetliklerden hiçbir kimsenin de cehennemliklerden birinin üzerinde bir hakkı varken -bir tokat bile olsa- ondan kısasını almadıkça cennete girmesi gerekmez. Dedi ki: Biz dedik ki: Nasıl olur, biz Allah'a yalınayak, çıplak ve buhmen olarak gelmeyecek miyiz? Buyurdu ki: İyilikler ve kötülüklerle [kısas yapılır].”

ولما ذكر البعث وختمه بإحسانه بالعدل المثمر لإعطاء كل أحد ما يستحقه، أتبعه - بما له من الفضل - بابتداء الخلق الذي هو دليله، في سياق مذكر بولايته الموجبة للإقبال عليه، وعداوة الشيطان الموجبة للإدبار عنه، مبين لما قابلوا به عدله فيهم وفي عدوهم من الظلم بفعلهم كما فعل من التكبر على آدم ﵇ بأصله، فتكبروا على فقراء المؤمنين بأصلهم وأموالهم وعشائرهم، فكان فعلهم فعله سواء، فكان

Yeniden dirilmeyi zikredip bunu herkese hak ettiğini vermeyi sağlayan adalet ihsanıyla noktalayınca, fazl-ı keremiyle onun delili olan yaratılışın başlangıcını bunun peşine ekledi; bu da O'na yönelmeyi gerektiren dostluğunu ve O'ndan yüz çevirmeyi gerektiren şeytanın düşmanlığını hatırlatan bir bağlamda yapıldı. Kendi aslı sebebiyle Âdem aleyhisselâm'a karşı kibirlenen şeytanın yaptığı gibi yaparak onlar hakkında ve düşmanları hakkındaki adaletini ne tür bir zulümle karşıladıklarını açıklayan bir bağlamda geldi; zira onlar da kendi soyları, malları ve aşiretleriyle fakir müminlere karşı kibirlendiler; böylece onların fiili tıpkı şeytanın fiili gibi oldu. Dolayısıyla

قدوتهم وهو عدوهم، ولم يقتدوا بخير خلقه وهو وليهم وهو أعرف الناس به، فقال تعالى عاطفاً على {واضرب} : {وإذ} أي واذكر لهم إذ {قلنا} بما لنا من العظمة {للملائكة} الذين هم أطوع شيء لأوامرنا وإبليس فيهم، قال ابن كثير: وذلك أنه كان قد ترسم بأفعال الملائكة وتشبه بهم وتعبد وتنسك، ولهذا دخل في خطابهم وعصى بالمخالفة {اسجدوا لآدم} أبيهم نعمة منا عليه يجب عليهم شكرنا فيها {فسجدوا} كلهم {إلا إبليس} فكأنه قيل: ما له لم يسجد؟ فقيل: {كان} أي لأنه كان {من الجن} المخلوقين من نار، ولعل النار لما كانت نيرة وإن كانت نورانيتها مشوبة بكدورة وإحراق، عد من الملائكة لاجتماع العنصرين في مطلق النور، مع ما كان غلب عليه من العبادة، فقد روى مسلم في صحيحه عن عائشة ﵂ قالت: قال رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «خلقت الملائكة من نور، وخلق الجان - وفي رواية: إبليس - من مارج من نار، وخلق آدم مما وصف لكم» وفي مكائد الشيطان لابن أبي الدنيا عن ابن عباس ﵄ أن الجن كانت قبيلة من الملائكة.

düşmanları olan o şeytan onların önderi oldu; yaratılmışların en hayırlısı olan, onların velisi bulunan ve insanlar içinde O'nu en iyi tanıyan Zât'a ise uymadılar. Yüce Allah {واضرب} emrine atfederek şöyle buyurdu: {وإذ} “Ve [hatırla] o zamanı” yani onlara o vakti hatırlat ki {قلنا} “dedik” yüce azametimizle [dedik] {للملائكة} “meleklere” emirlerimize en çok itaat eden varlıklar olan [meleklere], İblis de onların içindeydi. İbn Kesîr şöyle demiştir: Çünkü o meleklerin fiillerini benimsemiş, onlara benzemiş, ibadet ve taatte bulunmuştu; bu yüzden onların hitabına dahil oldu ve muhalefet ederek isyan etti: {اسجدوا لآدم} “Âdem'e secde edin” onların babasına, O'na olan bir nimetimiz olarak [secde edin] ki onda bize şükretmeleri gerekirdi; {فسجدوا} “bunun üzerine secde ettiler” hepsi [secde etti], {إلا إبليس} “İblis müstesna.” Sanki: 'Ona ne oldu da secde etmedi?' denildi de: {كان} “o idi” yani çünkü o {من الجن} “cinlerdendi” ateşten yaratılan [cinlerdendi] denildi. Ateş, aydınlığı keder ve yakıcılıkla karışık olsa da nurlu olduğu için, ibadeti galip olmakla birlikte mutlak nurda iki unsur birleştiğinden belki de meleklerden sayılmıştır. Nitekim Müslim Sahîh'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Melekler nurdan yaratıldı, cân -bir rivayette: İblis- ise dumansız yalın ateşten yaratıldı; Âdem de size tarif edilen şeyden yaratıldı.” İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Mekâidü'ş-Şeytân adlı eserinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan cinlerin meleklerden bir kabile olduğu rivayet edilmiştir.

ولما كان أكثر الجن مفسداً، رجوعاً إلى الأصل الذي هو

Cinlerin çoğu, kendisine temas eden şeyi yakan ve onu ifsat eden

النار المحرقة لما لاصقها، المفسدة له، سبب فسقه عن كونه منهم فقال تعالى: {ففسق} أي خرج، يقال: فسقت الفأرة من حجرها - إذا خرجت للعيث والفساد. {عن أمر ربه} أي سيده ومالكه المحسن إليه بإبداعه، وغير ذلك من اصطناعه، في شأن أبيكم، إذ تكبر عليه فطرده ربه من أجلكم، فلا تستنوا به في الافتخار والتكبر على الضعفاء، فإن من كانت خطيئته في كبر لم يكن صلاحه مرجواً، ومن كانت خطيئته في معصية كان صلاحه مرجواً، ثم سبب عن هذا ما هو جدير بالإنكار فقال تعالى في أسلوب الخطاب لأنه أدل على تناهي الغضب وأوجع في التبكيت، والتكلم لأنه أنص على المقصود من التوحيد: {أفتتخذونه} أي أيفسق باستحقاركم فيطرده لأجلكم فيكون ذلك سبباً لأن تتخذوه {وذريته} شركاء لي {أولياء} لكم {من دوني} أي اتخاذاً مبتدئاً من غيري أو من أدنى رتبة من رتبتي، ليعم الاتخاذ استقلالاً وشركة، ولو كان المعنى: من دون - أي غير - اتخاذي، لأفاد الاستقلال فقط، ولو كان الاتخاذ مبتدئاً منه بأن كان هو الآمر به لم يكن ممنوعاً، وأنا وليكم المفضل عليكم

ateş olan asıllarına rücu ederek fesat çıkarıcı olduğundan, onun fasıklığını onlardan oluşuna bağlayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {ففسق} “böylece yoldan çıktı” yani dışarı çıktı; 'fare fesat çıkarmak için yuvasından çıktığında' bu ifade kullanılır; {عن أمر ربه} “Rabbinin emrinden” yani babanız hakkında kendisini yoktan var ederek ve başka lütuflarla donatarak ihsanda bulunan efendisinin ve sahibinin emrinden [çıktı]. Zira ona karşı kibirlendi ve Rabbiniz sizin hatırınız için onu kovdu; öyleyse zayıflara karşı övünme ve kibirlenme konusunda onun yolunu tutmayın! Zira hatası kibirden olan kimsenin ıslahı umulmaz; hatası ise bir günahtan/şehvetten olanın ıslahı umulur. Sonra kınanmaya layık olan şu durumu buna bağlayarak, gazabın son derecesine daha çok delalet ettiği ve azarlamada daha can yakıcı olduğu için hitap üslubuyla, tevhitten kastedilen hususu daha açık ifade ettiği için de mütekellim üslubuyla Yüce Allah şöyle buyurdu: {أفتتخذونه} “Şimdi siz onu tutuyor musunuz?” Yani o sizi hor görerek fasıklık etti de Rabbiniz sizin için onu kovdu; hal böyleyken bu durum onu ve zürriyetini tutmanıza sebep mi oluyor; {وذريته} “ve onun zürriyetini” bana ortaklar olarak [tutuyor musunuz] {أولياء} “dostlar” kendinize [dostlar], {من دوني} “benden başka?” Yani benden başkasından veya benim mertebemden daha aşağı bir mertebeden başlayan bir edinişle; ta ki bu ediniş hem bağımsız olarak hem de ortak koşarak tutmayı kapsasın. Şayet mana 'beni edinmeksizin -yani benden gayrı-' şeklinde olsaydı, sadece bağımsız kılmayı ifade ederdi; şayet bu ediniş bunu emreden O olmak suretiyle O'ndan başlasaydı yasaklanmış olmazdı. Oysa ben sizin üzerinize lütfu bulunan dostunuzum,

{وهم لكم} ولما كان بناء فعول للمبالغة ولا سيما وهو شبيه بالمغالاة في نحو القول، أغنى عن صيغة الجمع فقال: {عدو} إشارة إلى أنهم في شدة العداوة على قلب واحد. ولما كان هذا الفعل أجدر شيء بالذم، وصل به قوله تعالى: {بئس} وكان الأصل: لكم، ولكنه أبرز هذا الضمير لتعليق الفعل بالوصف والتعميم فقال تعالى: {للظالمين بدلاً *} إذا استبدلوا من ليس لهم شيء من الأمر وهم لهم عدو بمن له الأمر كله وهو لهم ولي.

{وهم لكم} “oysa onlar sizin için” Fa'ûl vezni mübalağa için olduğundan, özellikle de sözdeki aşırılığa benzediğinden cemi (çoğul) kalıbına ihtiyaç bırakmayarak şöyle buyurdu: {عدو} “bir düşmandır!” Düşmanlığın şiddetinde tek bir kalp gibi olduklarına işaret ederek. Bu fiil yerilmeye en layık şey olduğundan Yüce Allah buna şu buyruğunu ekledi: {بئس} “Ne kötüdür” Asıl olan 'sizin için' denmesiydi; fakat fiili vasfa bağlamak ve genelleştirmek için bu zamiri açık isim olarak getirip Yüce Allah şöyle buyurdu: {للظالمين بدلاً *} “zalimler için bir değişme olarak!” İşten hiçbir şeye sahip olmayan ve kendilerine düşman olan kimseleri, bütün emir elinde bulunan ve kendilerine dost olan Zât ile değiştirdiklerinde [bu ne kötü bir bedeldir!]

ولما كان الشريك لا يستأثر بفعل أمر عظيم في المشترك فيه من غير علم لشريكه به، قال معللاً للذم على هذا الظلم بما يدل عل حقارتهم عن هذه الرتبة، عادلاً في أسلوب التكلم إلى التجريد عن مظهر العظمة لئلا يتعنت من أهل الإشراك متعنت كما عدل في {دوني} لذلك: {ما أشهدتهم} أي إبليس وذريته {خلق السماوات والأرض} نوعاً من أنواع الإشهاد {ولا خلق أنفسهم} إشارة إلى أنهم مخلوقون وأنه لا يصح في عقل عاقل أن يكون مخلوق شريكاً لخالقه أصلاً {وما كنت} أي أزلاً وأبداً متخذهم، هكذا الأصل ولكنه أبرز إرشاداً إلى أن المضل لا يستعان به، لأنه مع عدم نفعه يضر، فقال تعالى: {متخذ المضلين عضداً *} إشارة إلى أنه لا يؤسف على فوات

Ortak, ortak olunan şeydeki büyük bir işi ortağının haberi olmaksızın tek başına yapamayacağı için, onların bu mertebeden ne kadar aşağı ve değersiz olduklarını gösteren bir gerekçeyle bu zulmü kınayarak, şirk ehlinden inatçı birinin diretmemesi adına -tıpkı {دوني} ifadesinde yaptığı gibi- azamet gösteren üsluptan tecrit ederek mütekellim (birinci tekil şahıs) üslubuna geçip şöyle buyurdu: {ما أشهدتهم} “Ben onları şahit tutmadım” yani İblis'i ve zürriyetini, {خلق السماوات والأرض} “göklerin ve yerin yaratılışına” hiçbir şekilde şahit tutmadım; {ولا خلق أنفسهم} “ne de kendi nefislerinin yaratılışına” [şahit tuttum]. Bu, onların yaratılmış olduklarına ve aklı başında hiçbir kimsenin aklında yaratılmış bir varlığın kendi Yaratıcısına asla ortak olamayacağına bir işarettir. {وما كنت} “Ve Ben... değildim” yani ezeli ve ebedi olarak onları edinecek değildim. Aslında ifadenin aslı buydu; fakat saptırıcılardan yardım istenemeyeceğine, çünkü onların fayda sağlamamakla birlikte zarar vereceklerine dikkat çekmek üzere zahir isim olarak getirip Yüce Allah şöyle buyurdu: {متخذ المضلين عضداً *} “saptıranları yardımcı edinecek değildim!” Bu ifade, kaçırılan bir kimsenin

إسلام أحد، فإن من علم الله فيه خيراً أسمعه، ومن لم يسمعه فهو مضل ليس أهلاً لنصرة الدين.

İslam'ına üzülünmeyeceğine işarettir; zira Allah kendisinde bir hayır olduğunu bildiği kimseye [hakkı] işittirir; kendisine işittirmediği kimse ise dini zafere ulaştırmaya layık olmayan bir saptırıcıdır.

ولما أقام البرهان القاطع على بعد رتبتهم عن المنزلة التي أحلوهم بها من الشرك، أتبعه التعريف بأنهم مع عدم نفعهم لهم في الدنيا يتخلون عنهم في الآخرة أحوج ما يكونون إليهم تخييباً لظنهم أنهم يقربونهم إلى الله زلفى، فقال تعالى عاطفاً على {إذ قلنا} عادلاً إلى مقام الغيبة، إشارة إلى بعدهم عن حضرته الشماء وتعاليه عما قد يتوهم من قوله تعالى {وعرضوا على ربك صفاً لقد جئتمونا} [الكهف: ٤٨] في حجب الجلال والكبرياء، وجرى حمزة في قراءته بالنون على أسلوب التكلم الذي كان فيه مع زيادة العظمة: {ويوم} أي واذكر يوم {يقول} الله لهم تهكماً بهم: {نادوا شركاءي} وبين أن الإضافة ليست على حقيقتها، بل هي توبيخ لهم فقال تعالى: {الذين زعمتم} أنهم شركاء {فدعوهم} تمادياً في الجهل والضلال {فلم يستجيبوا لهم} أي لم يطلبوا ويريدوا أن يجيبوهم إعراضاً عنهم استهانة بهم واشتغالاً بأنفسهم فضلاً عن أن يعينوهم.

Onların şirk koşarak kendilerine yakıştırdıkları konumdan ne kadar uzak olduklarına dair kesin delili ortaya koyunca, dünyada kendilerine fayda sağlamadıkları gibi, ahirette de Allah'a kendilerini yakınlaştıracakları yönündeki zannı boşa çıkararak en çok ihtiyaç duydukları anda onları yüzüstü bırakacaklarını bildirmeyi buna ekledi. Yüce Allah, {إذ قلنا} ifadesine atıfta bulunarak, celal ve kibriya perdeleri içinde Yüce Allah'ın {وعرضوا على ربك صفاً لقد جئتمونا} [el-Kehf: 48] ayetinden vehmedilebilecek şeylerden münezzeh olduğuna ve O'nun yüce huzurundan ne kadar uzak olduklarına işaret etmek üzere gıyab makamına geçerek şöyle buyurdu -Hamza kıraatinde azametin artırılmasıyla birlikte daha önce geçtiği üzere 'nûn' harfiyle mütekellim üslubu üzere okunmuştur-: {ويوم} “Ve o gün” yani hatırla o günü ki, {يقول} “[Allah] diyecektir:” onlarla alay ederek; {نادوا شركاءي} “Ortaklarımı çağırın!” Bu tamlamanın hakiki olmadığını, bilakis onları azarlamak için olduğunu açıklayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {الذين زعمتم} “[ortak olduklarını] iddia ettiğiniz” ortak olduklarını sandığınız kimseleri [çağırın]. {فدعوهم} “Bunun üzerine onları çağırdılar” cehalet ve sapıklıkta ısrar ederek; {فلم يستجيبوا لهم} “fakat onlar kendilerine cevap vermediler” yani onlara yardım etmek bir yana, onları hor gördükleri ve kendi dertlerine düştükleri için yüz çevirip onlara cevap vermeyi ne istediler ne de buna yöneldiler.

ولما كانوا في غاية الاستبعاد لأن يحال بينهم وبين معبوداتهم، قال في مظهر العظمة: {وجعلنا بينهم} أي المشركين والشركاء {موبقاً *}

Kendileri ile taptıkları arasına bir engel konulmasını son derece uzak bir ihtimal gördükleri için azamet makamında şöyle buyurdu: {وجعلنا بينهم} “Ve onların arasına koyduk” yani müşriklerle o ortak koştukları arasına, {موبقاً *} “helak edici bir uçurum / helak edici bir engel!”

أي هلاكاً أو موضع هلاك، فاصلاً حائلاً بينهم، مهلكاً قوياً ثابتاً حفيظاً، لا يشذ عنه منهم أحد، وإنما فسرته بذلك لأنه مثل قوله تعالى {فزيلنا بينهم} [يونس: ٢٨] أي بالقلوب أي جعلنا ما كان بينهم من الوصلة عداوة، ومثل قوله تعالى {ربنا هؤلاء أضلونا فأتهم عذاباً ضعفاً من النار} [الأعراف: ٣٨] {هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك} [النحل: ٨٦] ونحوه، لأن معنى ذلك كله أنه يبدل ما كان بينهم من الود في الدنيا والوصلة ببغض وقطيعة كما قال تعالى {ثم يوم القيامة يكفر بعضكم ببعض ويلعن بعضكم بعضاً} [العنكبوت: ٢٥] وأن كل فريق يطلب للآخر الهلاك، فاقتضى ذلك اجتماع الكل فيه، هذا ما يرشد إلى المعنى من آيات الكتاب، ونقل ابن كثير عن عبد الله بن عمرو ﵄ أنه قال: هو واد عميق فرق به يوم القيامة بين أهل الهدى وأهل الضلالة، وقال الحسن البصري: عداوة.

Yani bir helak veya helak yeri; aralarında ayırıcı, engelleyici, helak edici, kuvvetli, sabit, korunaklı ve içlerinden hiçbirinin dışarı kaçamayacağı [bir uçurum koyduk]. Bunu bu şekilde tefsir ettim; çünkü bu, Yüce Allah'ın {فزيلنا بينهم} [Yûnus: 28] yani 'kalplerini ayırdık, aralarındaki bağı düşmanlığa çevirdik' buyruğu ile {ربنا هؤلاء أضلونا فأتهم عذاباً ضعفاً من النار} [el-A'râf: 38] ve {هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك} [en-Nahl: 86] ayetleri ve benzerleri gibidir. Çünkü bütün bunların anlamı; dünyada aralarında bulunan sevgi ve bağın, Yüce Allah'ın {ثم يوم القيامة يكفر بعضكم ببعض ويلعن بعضكم بعضاً} [el-Ankebût: 25] buyurduğu gibi buğza ve kopmaya dönüşeceği ve her bir grubun diğerinin helakini isteyeceğidir. Bu durum hepsinin orada toplanmasını gerektirmiştir. Kur'an ayetlerinden bu anlama işaret edenler bunlardır. İbn Kesir, Abdullah b. Amr'dan (radıyallâhu anh) onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'O, kıyamet günü hidayet ehli ile sapıklık ehlinin arasını ayıran derin bir vadidir.' Hasan-ı Basri ise 'düşmanlık' demiştir.

وأما أخذه من اللفظ فلأن مادة وبق - يائية وواوية مهموزة وغير مهموزة، ولها أحد عشر تركيباً: واحد يائي: بقي، وستة واوية: قبو، قوب، بقو، بوق، وقب، وبق، وأربعة مهموزة: قبأ، قأب، بأق، أبق - كلها تدور على الجمع، وخصوصاً ترتيب وبق

Lafızdan çıkarılışına gelince; çünkü 'v-b-k' (وبق) kökü –yâ'lı, vâv'lı, hemzeli ve hemzesiz olarak– on bir kalıba/terkibe sahiptir: Biri yâ'lı: 'bekıye' (بقي); altısı vâv'lı: 'kabeva' (قبو), 'kavebe' (قوب), 'bekave' (بقو), 'beveka' (بوق), 'vekabe' (وقب), 'vebeka' (وبق); dördü hemzeli: 'kabe'e' (قبأ), 'ka'ebe' (قأب), 'be'eke' (بأق), 'ebeka' (أبق). Bunların tamamı 'toplama' anlamı etrafında döner; özellikle de 'v-b-k' (وبق) dizilimi,

يدور على الحائل بين شيئين، ويلزمه القوة والثبات والحفظ والهلاك قوة أو فعلاً، لأن من حيل بينه وبين شيء فقد هلك بفقد ذلك الشيء بالفعل إن كان الحائل موتاً، وبالقوة إن كان غيره، يقال: قبل الشيء: جمعه بأصابعه، والبناء: رفعه، والزعفران: جناه، والقبا - بالقصر: نبت - لأنه سبب الاجتماع لرعيه والانتفاع به وهو يجمع أيضاً، والقبا: تقويس الشيء - لأنه أقرب إلى اجتماع بعض أجزائه ببعض، والقبوة: انضمام ما بين الشفتين، ومنه القباء من الثياب، وقباه تقبية: عباه، أي جمعه حتى صار كأنه في مكان مقبو، وقبى عليه تقبية: عدا عليه في أمره - لأنه كان كأنه أوقعه في حفرة، والثوب: جعل منه قباء، وتقبى القباء: لبسه، وزيداً: أتاه من قفاه - لأن من يريد رمي أحد في حفرة كذلك يأتيه مخاتلة، وتقبى الشيء: صار كالقبة، وامرأة قابية: تلقط العصفر وتجمعه، والقابياء: اللئيم - لأنه بناء مبالغة، فيدل على كثرة الجمع والحرص اللازمين للؤم، وبنو قابياء: المجتمعون لشرب الخمر - لأنها حالة تظهر لؤم اللئام، وقباء - بالضم ويذكر ويقصر - موضع قرب المدينة الشريفة، وموضع بين مكة والبصرة، وانقبى: استخفى، وقبى قوسين وقباء قوسين - ككساء: قاب قوسين، والمقبي: الكثير الشحم - كأنه جمع لنفسه منه بالراحة ما صار كالبناء، والقباية: المفازة - لأنها تجمع ما فيها كما تجمع القبة والقباء والوقبة ما فيها. ومن مهموزة: قبأ الطعام - كجمع: أكله، ومن الشراب: امتلأ، والقباءة: حشيشة ترعى - لأن المال يجتمع على رعيها.

iki şey arasındaki engel etrafında döner; bu da kuvve (potansiyel) veya fiil (eylem) halinde güç, sebat, koruma ve helak olmayı gerektirir. Zira bir kimse ile bir şey arasına engel konulursa, şayet o engel ölüm ise o şeyi fiilen kaybetmekle helak olmuştur; ölümden başka bir şey ise potansiyel olarak helak olmuştur. Denir ki: Şeyi 'kabele' (قبل): Onu parmaklarıyla topladı; binayı 'kabele': Onu yükseltti; safranı 'kabele': Onu topladı. Kısa elifle 'el-Kabâ' (القبا): Bir ottur; zira otlatılması ve faydalanılması için toplanma sebebidir ve o da toplanır. 'el-Kabâ' (القبا): Bir şeyi kavisli yapmak; zira parçalarının birbiriyle toplanmasına/birleşmesine en yakın haldir. 'el-Kabve' (القبوة): İki dudağın arasının birleşmesi; giysilerden 'kabâ' (القباء - kaftan) da bundandır. 'Kabâhu takbiyeten' (قباه تقبية): Onu doldurdu, yani kubbeli/tonozlu bir yerdeymiş gibi toplayıp yığdı. 'Kabâ aleyhi takbiyeten' (قبى عليه تقبية): İşinde ona haksızlık/saldırı yaptı; zira sanki onu bir çukura düşürmüş gibi oldu. Kumaşı 'kabâ' yaptı: Ondan kaftan yaptı. 'Tekabbâ el-kabâ' (تقبى القباء): Kaftanı giydi. Zeyd'i 'tekabbâ': Ona arkasından geldi; zira birini çukura atmak isteyen kimse ona öyle hileyle arkasından gelir. Şey 'tekabbâ': Kubbe gibi oldu. 'İmraetün kâbiye' (امرأة قابية): Aspir toplayan kadın. 'el-Kâbiyâ' (القابياء): Alçak/cimri kimse; çünkü mübalağa kalıbıdır, dolayısıyla alçaklığın gereği olan çok toplama ve hırsı gösterir. 'Benû Kâbiyâ' (بنو قابياء): Şarap içmek için toplananlar; zira bu, alçakların alçaklığını ortaya çıkaran bir durumdur. 'Kubâ' (قباء) -ötreli, müzekker ve kasr ile okunur-: Medine-i Münevvere yakınlarında bir yer ve Mekke ile Basra arasında bir yerdir. 'İnkabâ' (انقبى): Gizlendi. 'Kabâ kavseyni' (قبى قوسين) ve 'kabâe kavseyni' (قباء قوسين) -kisâ gibi-: Kâbe kavseyn (iki yay mesafesi). 'el-Mukabbî' (المقبي): Yağı çok olan; sanki rahatlık içinde kendisi için biriktirip bina gibi olmuş. 'el-Kabâye' (القباية): Çöl/ıssız yer; zira kubbenin, kaftanın ve çukurun içindekileri toplaması gibi içindekileri toplar. Hemzeli olanlardan: 'Kabe'e et-taâme' (قبأ الطعام) -topladı gibi-: Onu yedi; içecekten 'kabe'e': Doydu/doldu. 'el-Kabâe' (القباءة): Otlatılan ot; çünkü hayvanlar onu otlamak için toplanırlar.

ومن الواوي: قاب الأرض يقوبها وقوّبها: حفر فيها شبه التقوير - لأن الدائرة أجمع ما يكون لغيرها وفي نفسها، لأنه لا زوايا فيها فاصلة، وقوبت الأرض: آثرت فيها، والقوبة: ما يظهر في الجسد ويخرج عليه - لأنه يكون غالباً على هيئة الدائرة، وتقوب جلده: تقلع عنه الجرب، وانحلق عنه الشعر - إما من الإزالة، وإما لأن آثاره تكون كالدوائر، وقوب الشيء: قلعه من أصله - لأن أثره إذا انقلع يكون حفراً مستديراً، وتقوب هو: تقلع، والقائبة والقابة: البيضة - لأنها لتدويرها تشبه ذلك الحفر، والقوب - بالفتح:

Vâv'lı olanlardan: 'Kâbe el-arda yekûbuhâ ve kavvebehâ' (قاب الأرض يقوبها وقوّبها): Yeri yuvarlak oyar gibi kazdı; zira daire, içinde ayırıcı köşeler bulunmadığı için gerek kendisinde gerekse başkasında en toplayıcı şekildir. 'Kavvebet el-ardu' (قوبت الأرض): Toprakta iz bıraktı. 'el-Kūbe' (القوبة): Vücutta çıkan ve beliren yara/kabarcık; zira çoğunlukla daire şeklinde olur. 'Tekavvebe cilduhû' (تقوب جلده): Cildinden uyuz döküldü ve kılları döküldü; ya giderilmekten dolayıdır ya da bıraktığı izler daireler gibi olduğu içindir. 'Kavebe eş-şey'e' (قوب الشيء): Şeyi kökünden kopardı; çünkü koptuğunda bıraktığı iz yuvarlak bir çukur olur. 'Tekavvebe hüve' (تقوب هو): Kendiliğinden koptu/söküldü. 'el-Kâibe' (القائبة) ve 'el-Kâbe' (القابة): Yumurta; zira yuvarlaklığı sebebiyle o çukura benzer. Fetha ile 'el-Kavb' (القوب):

فلق الطير بيضه، وبالضم: الفرخ - لأنه منها، وفي المثل: تخلصت قائبة من قوب - يضرب لمن انفصل من صاحبه، والقوبيّ: المولع بأكل الأقواب أي الفراخ، والقوب - كصرد: قشور البيض، وتقوبت البيضه: انقابت أي انحفرت، وأم قوب: الداهية - لجمعها ما تأتي عليه كأنه ابتلعه حفر، وقاب: قرب - لأن القرب مبدأ الجمع، وقاب: هرب، أي سلب القرب - ضد، وقاب: فلق، أي شق الجمع فهو من الإزالة أيضاً، وقاب قوس وقيبه، أي قدره - لأن القوس شبه نصف دائرة من ذلك الحفر، والقاب: ما بين المقبض والسية - لأنه بعض ذلك، ولكل قوس قابان، والأسود المتقوب: الذي انسلخ جلده من الحيات - لتدوّر ذلك الجلد وشبهه بالحفرة، واقتاب الشيء: اختاره، أي جمعه إليه، ورجل مليء قوبة - كهمزة: ثابت الدار مقيم - من الثبات الذي هو لازم الجمع، وقوب من الغبار: اغبر - إما لأن من يحفر ذلك بغير، وإما لأن الغبار كثر عليه حتى غطاه فصار له مثل تلك الحفرة.

Kuşun yumurtasını kırması; ötre ile ('el-kūb'): Yavru; çünkü yumurtadandır. Meselde: 'Arkadaşından ayrılan kimse için' {تخلصت قائبة من قوب} (Yumurta yavrudan kurtuldu) denir. 'el-Kūbiyyu' (القوبيّ): Kuş yavrularını (akvâb) yemeye düşkün olan. 'Surad' vezninde 'el-Kuveb' (القوب): Yumurta kabukları. 'Tekavvebet el-beydatu' (تقوبت البيضة): Yumurta yarıldı/oyuldu. 'Ümmü kavb' (أم قوب): Büyük felaket; çünkü üzerine geldiği şeyleri sanki bir çukur yutmuş gibi toplar. 'Kâbe' (قاب): Yaklaştı; çünkü yakınlık toplanmanın başlangıcıdır. 'Kâbe' (قاب): Kaçtı, yani yakınlığı giderdi –zıt anlamlıdır–. 'Kâbe' (قاب): Yardı, yani toplanmış olanı böldü, bu da gidermek anlamındandır. 'Kâbe kavsin ve kaybehû' (قاب قوس وقيبه): Yay ölçüsü; zira yay, o çukurdan yarım daire gibidir. 'el-Kâb' (القاب): Yayın kabzası ile ucu (siyet) arasındaki mesafe; çünkü bunun bir parçasıdır ve her yayın iki kâbı vardır. 'el-Esvadü el-mütekavvib' (الأسود المتقوب): Yılanlardan derisi soyulmuş olan; o derinin yuvarlaklığı ve çukura benzetilmesi sebebiyle. 'İktâbe eş-şey'e' (اقتاب الشيء): Şeyi seçti, yani onu kendine topladı. 'Hümeze' vezninde 'Racülün melîün kūbetün' (رجل مليء قوبة): Yurdunda sabit kalan, mukim olan; toplanmanın gereği olan sebat anlamından gelir. 'Kavvebe mine'l-gubâri' (قوب من الغبار): Tozlandı; ya onu kazan kimsenin tozlanmasından ya da tozun üzerine çokça birikip onu örtmesiyle onun için o çukur gibi olmasındandır.

ومن مهموزه: قأب الطعام - كمنع: أكله، والماء: شربه كقئبه - كفرح، أو شرب كل ما في الإناء، وقئب من الشراب: تملأ، وهو مقأب - كمنبر: كثير الشرب للماء، وإناء قَوأب: كثير الأخذ

Hemzeli olanlardan: 'Ka'ebe et-taâme' (قأب الطعام) -menaa gibi-: Yemeği yedi. Suyu 'ka'ebe' (قأبه) -ferihe gibi-: Suyu içti yahut kaptaki her şeyi içti. 'Ka'ibe mine'ş-şerâbi' (قئب من الشراب): İçeceğe kandı/doldu. 'Minber' vezninde 'Hüve mik'ebün' (هو مقأب): Çok su içen. 'İnâün kav'ebün' (إناء قَوأب): Çok su alan kap.

للماء - فهو كما ترى جمع مخصوص بالأكل والشرب، أو أنه جمعه في وقبة بطنه.

Gördüğün gibi bu, yeme ve içmeye özgü bir toplamadır yahut onu karnının çukurunda toplamasıdır.

ومن الواوي: بقاه بعينه: نظر إليه - فهو من الحفظ اللازم للجمع، وابقُه بَقْوَتَك مالَك، وبقاوتك مالك أي احفظه حفظك مالك، وبقوته: انتظرته - وهو يرجع إلى الثبات والمراقبة التي ترجع إلى الحفظ، ويلزم الحفظ الثبات. ومن اليائي: بقي الشيء بقاء: ثبت ودام ضد فني، والاسم البقوى - كدعوى، ويضم، والبقيا - بالضم والبقية، وقد توضع الباقية موضع المصدر.

Vâv'lı olanlardan: 'Bekāhu bi-aynihî' (بقاه بعينه): Ona gözüyle baktı; bu da toplamanın gereği olan korumaktandır. 'Ubkuhû bakveteke mâlek ve bekāveteke mâlek' (وابقُه بَقْوَتَك مالَك، وبقاوتك مالك): Malını koruduğun gibi onu koru. 'Bekavtühû' (بقوته): Onu bekledim/gözettim; bu da sebat ve gözetlemeye döner ki bunlar da korumaya racidir, korumanın gereği de sebattır. Yâ'lı olanlardan: 'Bekıye eş-şey'ü bekāen' (بقي الشيء بقاء): Şey sabit kaldı ve devam etti, 'fenâ'nın (yok olmanın) zıddıdır. İsim 'da'vâ' gibi ötre ile 'el-Bekvâ' (البقوى) ve ötre ile 'el-Bükyâ' (البقيا) ve 'el-Bekıyyetü'dür (البقية); bazen 'el-bâkıyetü' mastar yerine konur.

ومن واويّه: البوقة: الجمع والدفعة من المطر الشديد أو المنكرة تنباق - أنها نزلت من وقبة لشدتها، والبوائق: العوائد - لأنها جامعة لمن اعتادها، والبوائق: الشر - لأنه مهلك، فكأنه موقع في المهالك، والبوق - بالضم: شبه منقاب ينفخ فيه الطحان، أو الذي ينفخ فيه مطلقاً ويرمز - لأنه لتجويفه يشبه الوقبة، والبوق أيضاً: الباطل والزور - لأن صوته أشبع شيء بذلك، والمبوق - كمعظم: الكلام الباطل، والبوق - بالفتح: من لا يكتم السر - لأن البوق متى نفخ فيه صوّت، والبوقة: شجرة دقيقة - لأنها لدقتها يسرع إليها الهلاك كمن وقع فيه وقبة،

Vâv'lı olanlardan: 'el-Bûka' (البوقة): Şiddetli veya benzeri görülmemiş yağmurun toplanması ve aniden boşanması, yarılıp dökülmesi; şiddetinden dolayı sanki bir çukurdan inmiştir. 'el-Bevâık' (البوائق): Âdetler; çünkü kendisini âdet edinenleri bir araya getirir. 'el-Bevâık' (البوائق): Şer; çünkü helak edicidir, sanki helak yerlerine düşürücüdür. Ötre ile 'el-Bûk' (البوق): Değirmencinin üflediği kaval benzeri alet veya mutlak manada üflenen ve ses çıkaran boru; çünkü içi boşluğuyla çukura benzer. 'el-Bûk' (البوق) aynı zamanda: Batıl ve yalan; çünkü sesi bu duruma en çok benzeyen şeydir. 'Muazzam' vezninde 'el-Mübevvek' (المبوق): Batıl söz. Fetha ile 'el-Bavk' (البوق): Sırrı saklayamayan kimse; zira boru üflendiği anda ses çıkarır. 'el-Bûka' (البوقة): İnce ağaç; çünkü inceliği sebebiyle çukura düşen kimse gibi ona helak çabuk gelir.

والبائقة: الداهية - كأنها تدفع من أتته في الوقبة، وانباقت عليه بائقة: انفتقت، وباق: جاء بالشر والخصومات - من ذلك، وكذا باق، أي تعدى على إنسان، وانباق به: ظلمه، والبائقةُ القومَ: أصابتهم، كانباقت عليهم، أي خرجت لشدتها من وقبة، والباقة: الحزمة من بقل - لاجتماعها، وباق بك: طلع عليك من غيبة - كأنه كان في حفرة فخرج، ومنه باق فلان: هجم على قوم بغير إذنهم، وباق القوم: سرقهم، وباق به: حاق به، أي - أحاط كما تحيط الوقبة، وباق القوم عليه: اجتمعوا فقتلوه ظلماً، وباق المال: فسد وبار - كحال من وقع في حفرة، ومنه متاع بائق: لا ثمن له، وتبوّق في الماشية: وقع فيها الموت وفشا، والحاق باق: صوت الفرج عند الجماع - لأنه من الجمع، ولأن الفرج وقبة، ومن مهموزه: بأقتهم الداهية بؤوقاً: أصابتهم، وانبأق عليهم الدهر: هجم عليهم بالداهية.

'el-Bâika' (البائقة): Felaket; sanki kendisine gelen kimseyi çukura atar. 'İnbâkat aleyhi bâikatün' (انباقت عليه بائقة): Başına bir felaket patlak verdi. 'Bâka' (باق): Şer ve düşmanlıklar getirdi –bundandır–. Aynı şekilde 'bâka': Bir insana tecavüz etti, haksızlık yaptı. 'İnbâka bihî' (انباق به): Ona zulmetti. 'el-Bâikatü el-kavme' (البائقةُ القومَ): Kavme isabet etti, 'inbâkat aleyhim' gibi, yani şiddetinden dolayı çukurdan çıktı. 'el-Bâka' (الباقة): Sebze demeti; toplanmasından ötürü. 'Bâka bike' (باق بك): Gözden kaybolduktan sonra aniden karşına çıktı; sanki bir çukurdaydı da çıkmış gibi. Bundandır: 'Bâka fülânün' (باق فلان): Bir topluluğa izinsizce baskın yaptı. 'Bâka el-kavme' (باق القوم): Onları soydu. 'Bâka bihî' (باق به): Onu kuşattı; yani çukurun çevrelediği gibi kuşattı. 'Bâka el-kavmü aleyhi' (باق القوم عليه): Toplanıp onu haksızca öldürdüler. 'Bâka el-mâlü' (باق المال): Mal bozuldu ve helak oldu; çukura düşen kimsenin durumu gibi. Bundandır: 'Metâun bâikun' (متاع بائق): Değersiz/fiyatsız mal. 'Tebevveka fi'l-mâşiyeti' (تبوّق في الماشية): Hayvanlar arasında ölüm baş gösterdi ve yayıldı. 'el-Hâku bâk' (الحاق باق): Cima esnasındaki ses; çünkü birleşmedendir ve ferc bir çukurdur. Hemzeli olanlardan: 'Be'ethümü'd-dâhiyetü büûkan' (بأقتهم الداهية بؤوقاً): Felaket onlara isabet etti. 'İnbe'e aleyhimü'd-dehru' (انبأق عليهم الدهر): Zaman onlara felaketle baskın yaptı.

ومن الواوي، الوقبة: كوة عظيمة فيها ظل، والوقب والوقبة: نقرة في الصخرة يجتمع فيها الماء، وقيل: هي نحو البئر في الصفا تكون قامة أو قامتين يستنقع فيها ماء السماء، وكل نقر في الجسد وقب كنقر العين والكتف، والوقبان من الفرس: هزمتان فوق عينيه، ووقب

Vâv'lı olanlardan: 'el-Vakbe' (الوقبة): İçinde gölge bulunan büyük pencere/oyuk. 'el-Vakb' (الوقب) ve 'el-vakbe' (الوقبة): Kayada suyun toplandığı çukur. Denildi ki: O, sert taşlıkta bir veya iki boy derinliğinde olup içinde yağmur suyunun biriktiği kuyu gibidir. Vücuttaki her oyuk, göz ve kürek kemiği oyuğu gibi 'vakb'dır. Atın 'el-vakbânı' (الوقبان): Gözlerinin üzerindeki iki çukurdur. 'Vakb

المحالة: الثقب الذي يدخل فيه المحور، ووقبة الدهن: أنقوعته، وكذا وقبة الثريد، ووقب الشيء: دخل في الوقب، وأوقب الشيء: أدخله فيه، وركية وقباء: غامرة الماء، وامرأة ميقاب: واسعة الفرج وبنو الميقاب نسبوا إلى أمهم، يريدون سبهم بذلك، والميقاب: الرجل الكثير الشرب للماء، والحمقاء أوالمحمقة، وسير الميقاب: أن تواصل سير يوم وليلة - كأن ذلك سير الأحمق الذي لا يبقى على ظهره، ووقب القمر وقوباً: دخل في الظل الذي يكسفه - كأنه حفرة ابتلعته، ووقبت الشمس وقوباً: غابت كذلك، وقيل: كل ما غاب فقد وقب، ووقب الظلام، أقبل. أي فصار كالوقبة، فابتلع الضياء أو ابتلع ما في الكون فحجبه عن الضياء، ورجل وقب: أحمق - كأنه وعاء لكل ما يسمع، لا أهلية له في تمييز جيده من رديئه، والأنثى: وقبة، وقال ثعلب: الوقب: الدنيء، أي لأنه يتبع نفسه هواها فيصير كأنه الوقبة لا ترد شيئاً مما يلقي فيها، ووقب الفرس وقباً وهو صوت قنبه، أي وعاء قضيبه، وقيل: صوت تقلقل جردان الفرس في قنبه - لأن وعاء جردانه كالوقبة، فهو من اطلاق اسم المحل على ما فيه، والقبة -

el-mehâle' (المحالة): Milin içine girdiği deliktir. 'Vakbetü'd-dühn' (وقبة الدهن): Yağın biriktiği çukurdur, tirit çukuru da böyledir. 'Vakaba eş-şey'ü' (وقب الشيء): Şey oyuğa girdi. 'Evkaba eş-şey'e' (أوقب الشيء): Onu içine soktu. 'Rakiyyetün vakbâ' (ركية وقباء): Suyu bol kuyu. 'İmraetün mîkāb' (امرأة ميقاب): Ferci geniş kadın; 'Benü'l-Mîkāb' annelerine nispet edilmişlerdir ve bununla onlara sövmek isterler. 'el-Mîkāb' (الميقاب): Çok su içen adam, ahmak kadın veya ahmak doğuran kadın. 'Seyrü'l-mîkāb' (سير الميقاب): Gece ve gündüz aralıksız yürümek; sanki bu, biniti üzerinde derman bırakmayan ahmağın yürüyüşüdür. 'Vakaba el-kameru vukūben' (وقب القمر وقوباً): Ay kendisini tutulmaya uğratan gölgeye girdi; sanki onu bir çukur yuttu. 'Vakabet eş-şemsü vukūben' (وقبت الشمس وقوباً): Güneş de aynı şekilde battı. Denildi ki: Batan/kaybolan her şey 'vakaba' olmuştur. 'Vakaba ez-zalâmü' (وقب الظلام): Karanlık bastırdı; yani çukur gibi oldu da aydınlığı yuttu veya âlemdekileri yutup onları ışıktan perdeledi. 'Racülün vakbün' (رجل وقب): Ahmak adam; sanki duyduğu her şeyin kabıdır, iyisini kötüsünden ayırt etme yeteneği yoktur. Kadınına 'vakbe' (وقبة) denir. Sa'leb dedi ki: 'el-Vakb' (الوقب): Alçak kimsedir; yani nefsini hevasına tabi kılar da içine atılan hiçbir şeyi geri çevirmeyen çukur gibi olur. 'Vakaba el-ferasü vakben' (وقب الفرس وقباً): Atın kamış kılıfının ses çıkarmasıdır; denildi ki atın kamışının kılıfı içinde oynamasının sesidir, zira kılıfı çukur gibidir; bu da mahalli söyleyip içindekini kastetme kabilindendir. 'İdde' vezninde 'el-Kıbbe' (القبة):

كعدة: الإنفحة إذا عظمت من الشاة، قال ابن الأعرابي: ولا يكون ذلك في غير الشاء - لأن شبه الإنفحة بالوقبة ظاهر، والوقباء: موضع يمد ويقصر، والوقبى: ماء لبني مازن - لأنه يجمعهم كما تجمع الوقبة ما فيها، والأوقاب: قماش البيت كالبرمة والرحيين والعمد - لأن البيت لها كالوقبة لجمعها أو لأنها جامعة لشمل من فيه، والميقب: الودعة، وأوقب القوم: جاعوا، أي تهيؤوا لإدخال الطعام في وقبة الجوف، وذكر أوقب: ولاّج في الهنات - لأنها كالأوقاب أي الحفر، والوقب: الإقبال والمجيء، وهو سبب الجمع.

Koyunun büyümüş şirdenidir (kursak). İbnü'l-A'râbî dedi ki: 'Bu, koyundan başkasında olmaz; çünkü şirdenin çukura benzerliği açıktır.' 'el-Vakbâ' (الوقباء): Med ve kasr ile bir yer adıdır. 'el-Vakbâ' (الوقبى): Mâzin oğullarına ait bir sudur; zira çukurun içindekileri toplaması gibi onları toplar. 'el-Evkāb' (الأوقاب): Tencere, el değirmeni ve direkler gibi ev eşyalarıdır; çünkü ev, onları toplaması yönüyle yahut içindekilerin birliğini toplaması yönüyle onlar için çukur gibidir. 'el-Mîkab' (الميقب): Deniz kabuğu. 'Evkaba el-kavmü' (أوقب القوم): Topluluk acıktı; yani karın çukuruna yiyecek koymaya hazır hale geldiler. 'Zekerün evkabu' (ذكر أوقب): Çukurlara çokça giren [erkeklik organı]; çünkü onlar oyuklar yani çukurlar gibidir. 'el-Vakb' (الوقب): Yönelmek ve gelmek; bu da toplanmanın sebebidir.

ووبق - كوعد ووجل وورث وبوقاً وموبقاً: هلك، أي وقع فيه وقبة، أي حفرة كاستوبق، وكمجلس: المهلك والمحبس، وواد في جهنم، وكل شيء حال بين شيئين - لأن الوقبة تحول بين ما فيها وبين غيره.

'Vebeka' (وبق) -vaade, vecile ve verise gibi- 'vebkan' ve 'mevbikan' (وبوقاً وموبقاً): Helak oldu, yani bir 'vakbe'ye yani çukura düştü, 'istevbeka' (استوبق) gibi. 'Meclis' vezninde 'el-Mevbik' (الموبق): Helak yeri, hapis yeri, cehennemde bir vadi ve iki şeyin arasını ayıran her şeydir; çünkü çukur içindekilerle başkalarının arasına engel olur.

ومنه قيل للموعد: موبق، وأوبقه: حبسه أو أهلكه.

Bundan dolayı belirlenen buluşma vaktine 'mevbik' denilmiştir. 'Evbekahû' (أوبقه): Onu hapsetti veya onu helak etti.

ومن مهموزه: أبق العبد - كسمع وضرب ومنع - أبقاً

Hemzeli olanlardan: 'Ebeka el-abdü' (أبق العبد) -semia, darabe ve menaa gibi- 'ebkan' (أبقاً)

ويحرك - وإباقاً - ككتاب: ذهب بلا خوف ولا كد عمل، أو استخفى ثم ذهب - وكل ذلك يوجع إلى جعله كأنه نزل في وقبة، ومن شأنه حينئذ أن يخفى، ومنه تأبق: استتر أو احتبس، وتأبق الشيء: أنكره - لأن سبب الإنكار الخفاء، وتأبق: تأثم، أي جانب الإثم، فهو لسلب الجمع أو لسلب الهلاك في الوقبة، والأبق - محركة: القنب - لشبهه لتجويفه بالوقبة، والأبق: قشره - لقوته اللازمة للجمع أو لأنه خيوط مجتمعة.

ve hareke ile ('ebekan') ve 'kitâb' gibi 'ibâkan' (إباقاً): Köle korkusuzca ve ağır bir iş olmaksızın kaçıp gitti yahut gizlenip sonra gitti. Bütün bunlar, sanki onun bir çukura inmiş kılınmasına racidir; o durumdaki hali ise gizlenmektir. Bundandır: 'Te'ebbeka' (تأبق): Gizlendi veya hapsoldu. 'Te'ebbeka eş-şey'e' (تأبق الشيء): Şeyi inkâr etti; çünkü inkârın sebebi gizliliktir. 'Te'ebbeka' (تأبق): Günahtan kaçındı; bu da toplanmanın giderilmesi veya çukurda helak olmanın giderilmesi içindir. Hareke ile 'el-Ebek' (الأبق): Kenevir/kendir; içi boşluğuyla çukura benzediği için. 'el-Ebek' (الأبق): Onun kabuğu; toplanmanın gereği olan sağlamlığı sebebiyle yahut toplanmış ipler olduğu için.

ولما قرر سبحانه ما لهم مع شركائهم، ذكر حالهم في استمرار جهلهم، فقال تعالى: {ورءا المجرمون} أي العريقون في الإجرام {النار} أي ورأوا، ولكنه أظهر للدلالة على تعليق الحكم بالوصف {فظنوا} ظناً {أنهم مواقعوها ولم} أي والحال أنهم لم {يجدوا عنها مصرفاً *} أي مكاناً ينصرفون إليه، فالموضع موضع التحقق، ولكن ظنهم جرياً على عادتهم في الجهل كما قالوا {اتخذ الله ولداً} [الكهف: ٤] بغير علم {وما أظن أن تبيد هذه أبداً} [الكهف: ٣٥] ، {وما أظن الساعة قائمة} [الكهف: ٣٦] ، {إن نظن إلا ظناً وما نحن بمستيقنين} [الجاثية: ٣٢] مع قيام الأدلة التي لا ريب فيها.

Allah Teâlâ ortaklarıyla olan durumlarını beyan edince, cehaletlerinin sürmesi hususundaki hallerini zikrederek şöyle buyurdu: {ورءا المجرمون} “Ve suçlular gördüler” yani cürümde kökleşmiş olanlar, {النار} “ateşi” yani [ateşi] gördüler. Hükmün vasfa bağlandığını göstermek için zamir yerine açık isim getirerek; {فظنوا} “ve kesin olarak anladılar” öyle bir zanda bulundular ki {أنهم مواقعوها ولم} “onun içine mutlaka düşeceklerdir; oysa...” durum şu ki {يجدوا عنها مصرفاً *} “ondan [kaçıp] savuşacak hiçbir yer bulamadılar!” Yani kaçıp yönelecekleri bir yer [bulamadılar]. Burası kesin bilgi (tahakkuk) makamıdır; fakat onların zannı, hiçbir şüphe taşımayan deliller ortadayken bilgisizce {اتخذ الله ولداً} [el-Kehf: 4], {وما أظن أن تبيد هذه أبداً} [el-Kehf: 35], {وما أظن الساعة قائمة} [el-Kehf: 36] ve {إن نظن إلا ظناً وما نحن بمستيقنين} [el-Câsiye: 32] dedikleri gibi cehalet âdetleri üzere devam etmelerindendir.

ولما كان الكلام في قوة أن يقال: صرفنا هذه الأخبار بما أشارت

Söz; 'Biz bu haberleri, işaret ettiği

إليه من الأسرار الكبار، فقامت دلائل الشريعة الجلائل، وأضاءت بها جواهر المعاني الزواهر، عطف على ذلك: {ولقد صرفنا} أي بما لنا من العظمة. ولما كانت هذه السورة في وصف الكتاب، اقتضى الاهتمام به تقديمه في قوله تعالى: {في هذا القرءان} أي القيم الذي لا عوج فيه، مع جمعه للمعاني ونشره الفارق بين الملبسات {للناس} أي المزلزلين فضلاً عن الثابتين {من كل مثل} أي حوّلنا الكلام وطرقناه في كل وجه من وجوه المعاني وألبسناه من العبارات الرائقة، والأساليب المتناسقة، ما سار بها في غرابته كالمثل، يقبله كل من يسمعه، وتضرب به آباط الإبل في سائر البلاد، بين العباد، فتبشر به قلوبهم، وتلهج به ألسنتهم، فلم يتقبلوه وجادلوا فيه؛ ثم نبه على الوصف المقتضي لذلك بقوله تعالى: {وكان الإنسان} الذي جعل خصيماً وهو آنس بنفسه جبلة وطبعاً {أكثر شيء} وميز الأكثرية بقوله تعالى: {جدلاً *} لأنه لم ينته عن الجدل بعد هذا البيان، الذي أضاء جميع الأكوان.

büyük sırlar ile birlikte açıkladık; böylece şeriatın yüce delilleri ikame edildi ve manaların parlak mücevherleri ışıldadı' anlamı gücünde olunca buna atıfla şöyle buyurdu: {ولقد صرفنا} “Andolsun ki biz açıkladık / evirip çevirdik” yani bize ait olan azametle. Bu sure Kitab'ın vasfı hakkında olduğundan, ona verilen ehemmiyet şu buyrukta öne alınmasını gerektirdi: {في هذا القرءان} “bu Kur'an'da” yani manaları kendisinde toplayan ve karışık durumları birbirinden ayıran, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan o dosdoğru kitapta; {للناس} “insanlar için” yani sebat edenler bir yana, sarsıntı geçirenler için; {من كل مثل} “her türlü misalden” yani sözü her türlü mana cihetine çevirip açıkladık ve ona öyle duru ifadeler ve ahenkli üsluplar giydirdik ki, garipliği/eşsizliği sebebiyle bir darbımesel gibi yayıldı; onu her işiten kabul eder, kullar arasında diğer beldelerde develerin bağırları dövülerek (hızla) taşınır, kalpleri onunla müjdelenir ve dilleri onu vird edinir. Fakat onlar onu kabul etmediler ve onun hakkında tartıştılar. Sonra bunu gerektiren vasfa dikkat çekerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {وكان الإنسان} “oysa insan... idi” hasım kılınan ve yaratılışı/fıtratı gereği bizzat kendisiyle ünsiyet kuran insan; {أكثر شيء} “en çok olan şey” ve bu çokluğu Yüce Allah şu buyruğuyla açıkladı: {جدلاً *} “tartışmaya [en düşkün olandır]!” Çünkü o, bütün âlemleri aydınlatan bu apaçık beyandan sonra bile tartışmaktan vazgeçmedi.

ولما بين إعراضهم، بين موجبه عندهم فقال: {وما منع} ولما كان الناس تبعاً لقريش قال: {الناس} أي الذين جادلوا بالباطل، الإيمان - هكذا كان الأصل، ولكنه عبرعن هذا المفعول الثاني بقوله تعالى:

Onların yüz çevirmelerini açıklayınca, kendi yanlarındaki gerekçesini de beyan ederek şöyle buyurdu: {وما منع} “Ve engel olmadı” İnsanlar Kureyş'e tabi oldukları için şöyle buyurdu: {الناس} “insanları” yani batıl ile mücadele edenleri; imandan [alıkoymadı] –asıl ifade böyleydi; fakat bu ikinci mefulü Yüce Allah şu buyruğuyla ifade etti:-

{أن يؤمنوا} ليفيد التجديد وذمهم على الترك {إذ} أي حين {جاءهم الهدى} بالكتاب على لسان الرسول، وعطف على المفعول الثاني - معبراً بمثل ما مضى لما مضى - قولَه تعالى: {ويستغفروا ربهم} أي المحسن إليهم.

{أن يؤمنوا} “iman etmelerine” yenilenmeyi ifade etmesi ve [imanı] terk ettikleri için onları yermek amacıyla; {إذ} “zaman” yani o vakit ki {جاءهم الهدى} “kendilerine hidayet geldiği” Peygamber'in diliyle Kitap ile geldiği [zaman]. Geçen gerekçeyle geçmişteki gibi ifade ederek ikinci mefule şunu atfetti: {ويستغفروا ربهم} “ve Rablerinden mağfiret dilemelerine [engel olmadı]” yani kendilerine ihsanda bulunan Rablerinden.

ولما كان الاستثناء مفرغاً، أتى بالفاعل فقال تعالى: {إلا أن} أي طلب أن {تأتيهم سنة الأولين} في إجابتهم إلى ما اقترحوه على رسلهم، المقتضي للاستئصال لمن استمر على الضلال، ومن ذلك طلبهم أن يكون النبي ملكاً، وذلك نقمة في صورة نعمة وإتيان بالعذاب دبراً، أي مستوراً {أو} طلب أن {يأتيهم العذاب قبلاً *} أي مواجهة ومعاينة ومشاهدة من غير ستر له، هو في قراءة من كسر القاف وفتح الباء واضح، من قولهم: لقيت فلاناً قبلاً، أي معاينة، وكذا في قراءة من ضمهما، من قولهم: أنا آتيك قبلاً لا دبراً، أي مواجهة

İstisna mufarrağ (faili gizli) olunca faili getirip Yüce Allah şöyle buyurdu: {إلا أن} “ancak [şunu istemeleri engel oldu:]” yani şunu talep etmeleri {تأتيهم سنة الأولين} “öncekilerin sünnetinin kendilerine gelmesi” peygamberlerinden küstahça talep ettikleri şeylerin yerine getirilmesi konusundaki sünnetin; ki bu sapıklıkta ısrar edenlerin kökünün kazınmasını gerektirir. Peygamberin bir melek olmasını istemeleri de bundandır; bu ise nimet suretinde bir intikamdır ve azabın arkadan yani gizlice gelmesidir. {أو} “veya” şunu talep etmeleri: {يأتيهم العذاب قبلاً *} “azabın kendilerine açıkça / karşıdan gelmesi!” yani hiçbir şekilde perdelenmeksizin karşıdan, apaçık ve göz göre göre gelmesi. Bu, kaf harfini kesreli ve bâ harfini fethalı okuyan kimsenin ('kıbelen') kıraatinde; 'Filancayla karşılaştım' anlamındaki (لقيت فلاناً قبلاً) yani apaçık karşılaştım sözünden açıkça bellidir. Her ikisini ötreli okuyan kimsenin ('kubülen') kıraatinde de; 'Sana arkandan değil, karşıdan geliyorum' anlamındaki (أنا آتيك قبلاً لا دبراً) sözünden böyledir;

من جهة وجهك لا من جهة قفاك، قال تعالى:

yani ensenden değil, yüzünün tarafından [geliyorum demektir]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

{إن كان قميصه قدَّ من قبل} [يوسف: ٢٦] ، ويصح أن يراد بهذه القراءة الجماعة، لأن المراد بالعذاب الجنس أي يأتيهم أصنافاً مصنفة صنفاً ونوعاً نوعاً، وقد مضى في الأنعام بيانه، وهذا الشق قسيم الإتيان بسنة الأولين، فمعناه: من غير أن يجابوا إلى ما اقترحوا كما تقدم في التي قبلها {فأبى أكثر الناس إلا كفوراً وقالوا لن نؤمن لك} [الإسراء: ٨٩-٩٠]- إلى قوله تعالى: {أو تسقط السماء كما زعمت علينا كسفاً} [الإسراء: ٩٢] الآية وهذه الآية من الاحتباك: ذكر {سنة الأولين} أولاً يدل على ضدها ثانياً، وذكر المكاشفة ثانياً يدل على المساترة أولاً.

{إن كان قميصه قدَّ من قبل} [Yûsuf: 26]. Bu kıraatle çoğulun kastedilmiş olması da sahihtir; zira azaptan kasıt cinstir, yani azabın onlara sınıf sınıf, çeşit çeşit gelmesidir; bunun açıklaması En'âm suresinde geçmişti. Bu kısım, öncekilerin sünnetinin gelmesi kısmının dengidir; dolayısıyla anlamı şudur: Bir önceki ayette geçtiği gibi istedikleri şeyler kendilerine verilmeksizin {فأبى أكثر الناس إلا كفوراً وقالوا لن نؤمن لك} [el-İsrâ: 89-90] ayetinden Yüce Allah'ın {أو تسقط السماء كما زعمت علينا كسfاً} [el-İsrâ: 92] buyruğuna kadar olan ayetler [bu manadadır]. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide {سنة الأولين} ifadesinin zikredilmesi, ikincide onun zıddına delalet eder; ikincide açıkça gelişin zikredilmesi, birincide gizlice gelişe delalet eder.

ولما كان ذلك ليس إلى الرسول، إنما هو إلى الإله، بينه بقوله تعالى: {وما نرسل} على ما لنا من العظمة التي لا أمر لأحد معنا فيها {المرسلين إلا مبشرين} بالخير على أفعال الطاعة {ومنذرين} بالشر على أفعال المعصية، فيطلب منهم الظالمون من أممهم ما ليس إليهم من فصل الأمر {ويجادل الذين كفروا} أي يجددون الجدال كلما

Bu durum elçiye ait olmayıp yalnızca İlah'a ait olunca, Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıkladı: {وما نرسل} “Biz göndermeyiz” kimsenin bizimle birlikte hiçbir yetkiye sahip olmadığı azametimizle; {المرسلين إلا مبشرين} “elçileri ancak müjdeleyiciler... olarak [göndeririz]” itaat fiillerine karşılık hayırla, {ومنذرين} “ve uyarıcılar olarak [göndeririz]” isyan fiillerine karşılık şer ile; bu durumda ümmetlerinden olan zalimler, işi kesinleştirmek konusunda elçilerin yetkisinde olmayan şeyleri onlardan talep ederler. {ويجادل الذين كفروا} “İnkâr edenler ise mücadele ederler” yani her defasında tartışmayı yenilerler,

أتاهم أمر من قبلنا {بالباطل} من قولهم: لو كنتم صادقين لأتيتم بما نطلب منكم، مع أن ذلك ليس كذلك لأنه ليس لأحد غير الله من الأمر شيء {ليدحضوا} أي ليزلقوا فيزيلوا ويبطلوا {به الحق} الثابت من المعجزات المثبتة لصدقهم.

katımızdan kendilerine bir emir geldiğinde {بالباطل} “batıl ile [mücadele ederler]” şu sözleriyle: 'Eğer doğru sözlü olsaydınız sizden istediğimiz şeyleri getirirdiniz.' Oysa durum böyle değildir; çünkü Allah'tan başka hiç kimsenin elinde hiçbir yetki yoktur; {ليدحضوا} “kaydırmak / ortadan kaldırmak için” yani kaydırıp yok etmek ve boşa çıkarmak için, {به الحق} “onunla hakkı” onların doğruluğunu ispatlayan mucizelerden ibaret olan sabit hakkı.

ولما كان لكل مقام مقال، ولكل مقال حد وحال، فأتى في الجدال بصيغة الاستقبال، وكان اتخاذ الاستهزاء أمراً واحداً، أتى به ماضياً فقال تعالى: {واتخذوا} أي كلفوا أنفسهم أن أخذوا {ءاياتي} بالبشارات التي هي المقصودة بالذات لكل ذي روح {وما أنذروا} من آياتي، بني للمفعول لأن الفاعل معروف والمخيف الإنذار {هزواً *} مع بعدهما جداً عن ذلك، فلا بالرغبة أطاعوا، ولا للرهبة ارتاعوا، فكانوا شراً من البهائم.

Her makamın bir sözü ve her sözün bir sınırı ve hali olduğu için, tartışma hakkında muzari (şimdiki/gelecek zaman) kalıbı getirdi; alay edinmeyi ise tek bir durum olduğu için mazi (geçmiş zaman) kalıbıyla getirip Yüce Allah şöyle buyurdu: {واتخذوا} “Ve edindiler” yani kendilerini zorlayarak edindiler; {ءاياتي} “ayetlerimi” can taşıyan her varlık için bizzat amaçlanan müjdelerle dolu ayetlerimi, {وما أنذروا} “ve uyarıldıkları şeyleri” ayetlerimden kendisiyle uyarıldıkları şeyleri –fail bilindiği ve korkutan şey uyarı olduğu için meçhul bina ile getirildi– {هزواً *} “bir alay konusu [edindiler]!” Oysa bu ikisi alay konusu olmaktan son derece uzaktır. Böylece onlar ne bir arzu ile itaat ettiler ne de bir korku ile ürperdiler; neticede hayvanlardan daha kötü bir hale geldiler.

ولما حكي عنهم هذا الجدال، والاستهزاء والضلال، وصفهم بما يموجب الخزي فقال - عاطفاً على ما تقديره: فكانوا بذلك أظلم الظالمين: {ومن أظلم} منهم - استفهاماً على سبيل التقرير، ولكنه أظهر للتنبيه على الوصف الموجب للإنكار على من شك في أنهم أظلم. فقال تعالى: {ممن ذكر} أي من أيّ مذكر كان {بأيات} أي علامات {ربه} المحسن إليه بها؛ قال الأصبهاني: وهذا من أفصح

Onların bu tartışmaları, alayları ve sapıklıkları anlatılınca, onları zilleti gerektiren şeyle niteledi ve takdiri 'böylece onlar zalimlerin en zalimi oldular' şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {ومن أظلم} “Ve daha zalim kim olabilir?” onlardan –bu, ikrar ve onaylatma yoluyla bir istifhamdır (sorudur); fakat onların en zalim olduğundan şüphe eden kimseye karşı kınamayı gerektiren vasfa dikkat çekmek için açık isim getirildi–. Yüce Allah şöyle buyurdu: {ممن ذكر} “hatırlatılan kimseden” yani hangi hatırlatıcı olursa olsun; {بأيات} “ayetleriyle” yani delilleriyle, {ربه} “Rabbinin” bu delillerle kendisine ihsanda bulunan [Rabbinin ayetleriyle]. el-İsfahânî dedi ki: 'Bu, en beliğ

التقرير أن يوقف الرجل على ما لا جواب فيه إلا الذي يريد خصمه.

onaylatma (takrir) üslubundandır; zira kişi, hasmının istediğinden başka hiçbir cevabı olmayan bir duruma getirilir.'

ولما كان التذكير سبباً للإقبال فعكسوا فيه قال تعالى: {فأعرض عنها} تاركاً لما يعرف من تلك العلامات العجيبة وما يوجبه ذلك الإحسان من الشكر {ونسي ما قدمت يداه} من الفساد الذي هو عارف - لو صرف عقله إلى الفكر فيما ينفعه - أن الحكمة تقتضي جزاءه عليه، وأفرد الضمير في جميع هذا على لفظ {من} إشارة إلى أن من فعل مثل هذا - ولو أنه واحد - كان هكذا، والأحسن أن يقال: إنهم لما كانوا قد سألوا اليهود عنه صلى الله عليه وعلى آله وسلم كما أشير إليه عند {ويسألونك عن الروح} [الإسراء: ٨٥] فأمروهم بسؤاله عما جعلوه أمارة على صدقه، فلم يؤثر ذلك فيهم، واستمروا بعد إخباره بالحق على التكذيب، شرح حالهم بالتعقيب بالفاء، فكان المعنى: من أظلم منهم، لأنهم ذكروا فأعرضوا ونسوا ما اعتقدوا أنه دليل الصدق، وأنه لا جدال بعده، وسيأتي لموقع الفاء في آخر السجدة مزيد بيان، وإسناد الفعل في الإعراض وما بعده إليهم حقيقة مما لهم من الكسب كما أن إسناد الجعل وما بعده إلى الله حقيقة بما له من الخلق.

Hatırlatma yönelmeye sebep iken onlar bunun tam tersini yaptıkları için Yüce Allah şöyle buyurdu: {فأعرض عنها} “derken ondan yüz çevirdi” o harika delillerden bildiği şeyleri ve o ihsanın gerektirdiği şükrü terk ederek; {ونسي ما قدمت يداه} “ve ellerinin önden gönderdiklerini unuttu” aklını kendisine fayda verecek şeye yorsaydı hikmetin buna karşılık ceza vermeyi gerektirdiğini bileceği o fesadı [unuttu]. Bütün bunlarda {من} lafzına binaen zamir tekil getirildi; bu da böyle bir şeyi yapan kimsenin –tek bir kişi bile olsa– bu şekilde olacağına işarettir. Daha güzeli şöyle denmesidir: Onlar {ويسألونك عن الروح} [el-İsrâ: 85] ayetinde işaret edildiği gibi Yahudilere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında soru sormuşlardı; Yahudiler de onun doğruluğuna alamet kıldıkları şeyleri sormalarını emretmişti; fakat bu durum onlara tesir etmedi ve Peygamber'in hakkı bildirmesinden sonra da yalanlamaya devam ettiler. İşte onların bu durumu 'fâ' (ف) harfi ile takip bildirilerek açıklandı; dolayısıyla mana şöyle oldu: 'Onlardan daha zalim kim vardır? Çünkü onlara hatırlatıldı da hemen yüz çevirdiler ve doğruluğun delili olduğuna ve ondan sonra hiçbir tartışma olamayacağına inandıkları şeyi unuttular.' Secde suresinin sonunda 'fâ' harfinin konumuna dair daha fazla açıklama gelecektir. Yüz çevirme ve sonrasındaki fiillerin onlara isnat edilmesi, kendilerine ait kesb (kazanım) cihetiyle hakikattir; nitekim [kalplere perde] koyma ve sonrasının Allah'a isnat edilmesi de O'na ait yaratma (halk) cihetiyle hakikattir.

ولما كان كأنه قيل: ما لهم فعلوا ذلك؟ أيجهل قبح هذا أحد؟ قيل:

Sanki 'Onlara ne oldu da böyle yaptılar? Bunun çirkinliğini bilmeyen biri mi var?' denilmiş gibi şöyle buyruldu:

{إنا جعلنا} بما لنا من القدرة على إعماء البصائر والأبصار {على قلوبهم} فجمع رجوعاً إلى أسلوب {واتخذوا ءاياتي} لأنه أنص على ذم كل واحد {أكنة} أي أغطية مستعلية عليها استعلاء يدل سياق العظمة على أنه لا يدع شيئاً من الحيز يصل إليها، فهي لا تعي شيئاً من آياتنا، ودل بتذكير الضمير على أن المراد بالآيات القرآن فقال تعالى: {أن} أي كراهة أن {يفقهوه} أي يفهموه {وفي ءاذانهم وقراً} أي ثقلاً فهم لا يسمعون حق السمع، ولا يعون حق الوعي {وإن تدعهم} أي تكرر دعاءهم كل وقت {إلى الهدى} لتنجيهم بما عندك من الحرص على ذلك والجد {فلن يهتدوا} أي كلهم بسبب دعائك {إذاً} أي إذا دعوتهم {أبداً *} لأن من له العظمة التامة - وهو الذي إذا عبر عن نفسه بنونها كانت على حقيقتها - حكم عليها بالضلال، أي أنه لا يكون الدعاء وحده هادياً لأكثرهم، بل لا بد معه من السيف كما سنأمرك به فتقطع الرؤوس فيذل غيرهم، وقد يكون المراد أن من كان هكذا معانداً على هذا الوجه مؤبد الشقاء، وقد نفى

{إنا جعلنا} “Şüphesiz biz kıldık / yerleştirdik” basiretleri ve gözleri kör etmeye yeten kudretimizle; {على قلوبهم} “kalplerinin üzerine” Her birinin kınanmasını daha açık ifade ettiği için {واتخذوا ءاياتي} üslubuna dönülerek çoğul getirildi; {أكنة} “örtüler / kılıflar” azamet bağlamının gösterdiği üzere kalbe hiçbir açıklığın ulaşmasına izin vermeyecek şekilde onu kuşatan örtüler; böylece onlar ayetlerimizden hiçbir şeyi kavrayamazlar. Zamirin müzekker getirilmesiyle ayetlerden kastın Kur'an olduğuna işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {أن} “diye” yani hoşlanmadığımız için; {يفقهوه} “onu anlamasınlar [diye]” yani onu kavramasınlar [diye örtüler koyduk], {وفي ءاذانهم وقراً} “ve kulaklarına bir ağırlık [koyduk]” yani bir ağırlık koyduk; bu yüzden hakkıyla işitmezler ve gereği gibi kavrayamazlar. {وإن تدعهم} “Ve şayet onları çağıracak olursan” yani her vakit onların davetini tekrarlayacak olursan; {إلى الهدى} “hidayete” sendeki azim ve hırsla onları kurtarmak için; {فلن يهتدوا} “asla hidayete eremezler” yani senin davetin sebebiyle onların hepsi; {إذاً} “o takdirde” yani onları davet ettiğin takdirde; {أبداً *} “ebediyen!” Çünkü tam azamet sahibi olan Zât –ki kendisinden azamet 'nûn'u ile bahsettiğinde bu hakikati üzere olur– onların aleyhine sapıklıkla hükmetmiştir; yani tek başına davet onların çoğuna hidayet verici olmayacaktır, bilakis sana emredeceğimiz üzere bununla birlikte boyunları vuracak ve başkalarını zelil kılacak kılıç da gerekecektir. Yahut kastedilen; bu şekilde inat eden kimsenin şekavetinin (bedbahtlığının) ebedi olduğudur. Bu ayetin sonu

آخر هذه الآية الفعل عن العباد وأثبته لهم أولها، وقلما نجد في القرآن آية تسند الفعل إليهم إلا قارنتها أخرى تثبته لله وتنفيه عنهم، ابتلاء من الله لعباده ليتميز الراسخ - الذي ينسب للمكلفين الكسب المفيد لأثر التكليف، ولله الخلق المفيد لأنه سبحانه لا شريك له في خلق ولا غيره - من الطائش الذي يقول بالجبر أو التفويض.

fiili kullardan nefyetmiş, başı ise onlara ispat etmiştir. Kur'an'da fiili kullara isnat eden bir ayet bulmamız pek nadirdir ki hemen yanı başında onu Allah'a ispat edip kullardan nefyeden bir diğeri bulunmasın. Bu, mükelleflere teklifin etkisini sağlayan kesbi nispet eden ve yaratmada ve başka hususlarda hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a ise yaratmayı (halkı) nispet eden ilimde rüsuh sahibi kimse ile; cebir veya tefvîz (kaderi inkâr) görüşünü savunan tutarsız kimseyi birbirinden ayırt etmek için Allah'ın kullarına bir imtihanıdır.

ولما كان هذا مقتضياً لأخذهم، عطف على ما اقتضاه السياق مما ذكرته من العلة قولَه تعالى: {وربك} مشيراً بهذا الاسم إلى ما اقتضاه الوصف من الإحسان بأخذ من يأخذ منهم وإمهال غيره لحكم دبرها؛ ثم أخبر عنه بما ناسب ذلك من أوصافه فقال: {الغفور} أي هو وحده الذي يستر الذنوب إما بمحوها وإما بالحلم عنها إلى وقت {ذو الرحمة} أي الذي يعامل - وهو قادر - مع موجبات الغضب معاملة الراحم بالإكرام؛ ثم استشهد على ذلك بقوله تعالى: {لو يؤاخذهم} أي هؤلاء الذين عادوك وآذوك، وهو عالم بأنهم لا يؤمنون لو يعاملهم معاملة المؤاخذ {بما كسبوا} حين كسبهم {لعجل لهم العذاب} واحداً بعد واحد، ولكنه لا يعجل لهم ذلك {بل لهم موعد} يحله بهم فيه، ودل على أن موعده ليس كموعد غيره

Bu durum onların yakalanıp cezalandırılmasını gerektirince, zikrettiğim gerekçeden bağlamın gerektirdiği şu buyruğu atfetti: {وربك} “Ve senin Rabbin” bu isimle, vasfın gerektirdiği ihsana işaret ederek; yani içlerinden dilediğini yakalayıp diğerine takdir ettiği hikmetler sebebiyle mühlet vermesiyle; sonra buna uygun sıfatlarını haber vererek şöyle buyurdu: {الغفور} “çok bağışlayandır” yani günahları ya silerek yahut belli bir vakte kadar hilm göstererek örten yalnızca O'dur; {ذو الرحمة} “merhamet sahibidir” yani gazap gerekçeleri varken –gücü yettiği halde– ikramda bulunarak merhametli bir kimse gibi muamele edendir. Sonra buna delil getirerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {لو يؤاخذهم} “Eğer onları hesaba çekecek olsaydı” yani sana düşmanlık eden ve eziyet veren bu kimseleri, iman etmeyeceklerini bildiği halde muaheze eden bir kimse gibi muamele edip hesaba çekecek olsaydı; {بما كسبوا} “kazandıkları şeylerden dolayı” kazandıkları anda; {لعجل لهم العذاب} “onlara azabı elbette acele verirdi” birbiri ardınca hemen verirdi; fakat onlara bunu acele vermez; {بل لهم موعد} “Aksine onlar için belirlenmiş bir vakit vardır” o azabı başlarına indireceği bir vakit vardır. O'nun belirlediği vaktin başkalarının

من العاجزين بقوله دالاً على كمال قدرته: {لن يجدوا من دونه} أي الموعد {موئلاً *} أي ملجأ ينجيهم منه، فإذا جاء موعدهم أهلكناهم فيه بأول ظلمهم وآخره.

acizlerin belirlediği vakit gibi olmadığını kemal-i kudretine delalet eden şu buyruğuyla bildirdi: {لن يجدوا من دونه} “ondan başka asla bulamayacaklardır” yani o belirlenmiş vakitten başka; {موئلاً *} “sığınılacak hiçbir yer / kaçacak bir kurtuluş yeri!” yani kendilerini ondan kurtaracak bir sığınak [bulamayacaklardır]. Belirlenen vakitleri geldiğinde, onları ilk zulümleri ve son zulümleri sebebiyle orada helak ederiz.

ولما كانت هذه سنته في القرون الماضية والأمم الخالية، قال تعالى عاطفاً على قوله «لهم موعد» مروعاً لهم بالإشارة إلى ديارهم المصورة لدمارهم: {وتلك القرى} أي الماضية من عاد وثمود ومدين وقوم لوط وأشكالهم {أهلكناهم} أي حكمنا بإهلاكهم بما لنا من العظمة {لما ظلموا} أي أول ما ظلموا، أو أهلكناهم بالفعل حين ظلمهم لكن لا في أوله، بل أمهلناهم إلى حين تناهيه وبلوغه الغاية، فليحذر هؤلاء مثل ذلك {وجعلنا} أي بما لنا من العظمة {لمهلكهم} أي إهلاكهم بالفعل {موعداً *} أي وقتاً نحله بهم فيه ومكاناً لم نخلفه، كما أنا جعلنا لهؤلاء موعداً في الدنيا بيوم بدر والفتح وحنين ونحو ذلك، وفي الآخرة لن نخلفه، وكذا كل أمر يقوله نبي من الأنبياء عنا لا يقع فيه خلف وإن كان يجوز لنا ذلك، بخلاف ما يقوله من نفسه غير مسند إلينا فإنه يمكن وقوع الخلف فيه، كما

Geçmiş asırlarda ve önceki ümmetlerde O'nun sünneti bu olunca, Yüce Allah «onlar için belirlenmiş bir vakit vardır» sözüne atıfla, onların yıkımlarını gözler önüne seren yurtlarına işaret ederek onları korkutmak üzere şöyle buyurdu: {وتلك القرى} “İşte o beldeler” yani Âd, Semûd, Medyen, Lût kavmi ve benzeri geçmiş beldeler; {أهلكناهم} “onları helak ettik” yani azametimizle onların helakine hükmettik; {لما ظلموا} “zulmettikleri zaman” yani ilk zulmettikleri anda [hükmettik] yahut zulmettikleri anda onları fiilen helak ettik; ancak bu zulmün hemen başında değil, bilakis zulüm son noktaya ve nihai sınıra ulaşıncaya kadar onlara mühlet verdik. Öyleyse bunlar da böylesi bir akıbetten sakınsınlar! {وجعلنا} “ve kıldık / tayin ettik” yani azametimizle; {لمهلكهم} “onların helaki için” yani fiilen helak edilmeleri için; {موعداً *} “belirlenmiş bir vakit!” yani o azabı başlarına indireceğimiz ve asla şaşmayacağımız bir vakit ve mekan [tayin ettik]. Nitekim biz bunlar için de dünyada Bedir, Fetih, Huneyn ve benzeri günlerle bir vakit belirledik; ahirette de asla şaşmayacağımız bir vakit tayin ettik. Aynı şekilde peygamberlerden birinin bizim adımıza söylediği her emirde asla vaatten cayma (hulf) vuku bulmaz –bizim için bu caiz olsa bile–; peygamberin bize isnat etmeksizin kendi nefsinden söylediği şey ise bunun hilafınadır, zira onda hilafın vuku bulması mümkündür; nitekim

وقع في الوعد بالإخبار عن هذه المسائل التخلف أربعين ليلة أو ما دونها على حسب فهمهم أن {غدا} على حقيقته.

bu meseleler hakkında haber verme vaadinde, onların {غدا} “yarın” kelimesini hakiki manasında anlamalarına göre kırk gece veya daha az bir gecikme vuku bulmuştu.

ولما قدم الكلام على البعث، واستدل عليه بابتداء الخلق، ثم ذكر بعض أحواله، ثم عقبه بما ضرب لذلك وغيره من الأمثال، وصرف من وجوه الاستدلال، وختم ذلك بأنه يمهل عند المساءة، عقب ذلك بأنه كذلك يفعل عند المسرة، فلكل شيء عنده كتاب، وكل قضاء بقدر وحساب، فذكر قصة موسى مع الخضر ﵉ وما اتفق له في طلبه، وجعله سبحانه له الحوت آية وموعداً للقائه، ولو أراد سبحانه لقرب المدى ولم يحوج إلى عناء، مع ما فيها من الخارق الدال على البعث، ومن الدليل على أن من ثبت فضله وعلمه لا يجوز أن يعترض عليه إلا من كان على ثقة مما يقوله من ربه ولا أن يمتحن، ومن الإرشاد إلى ذم الجدل بغير علم، ووجوب الانقياد للحق عند بيانه، وظهور برهانه، ومن إرشاد من استنكف أن يجالس فقراء المؤمنين بما اتفق لموسى ﵇ من أنه - وهو كليم الله - أتبع الخضر ﵇ ليقتبس من علمه، ومن تبكيت اليهود بقولهم لقريش لما أمروهم بسؤال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم «إن

Yeniden diriliş (ba's) hakkındaki sözü öne alıp buna yaratılışın başlangıcı ile delil getirince, sonra onun bazı hallerini zikredip ardından bunun ve diğer hususların anlaşılması için darbımeseller getirip istidlal yönlerini açıkladıktan ve kötülük anında mühlet verdiğini belirterek sözü tamamlayınca; aynı şekilde sevinç anında da böyle yaptığını buna ekledi. Zira O'nun katında her şeyin yazılı bir vakti vardır ve her hüküm bir kader ve hesap iledir. Böylece Musa ile Hızır'ın (aleyhimesselâm) kıssasını, Musa'nın onu ararken başına gelenleri ve Yüce Allah'ın balığı onun için bir mucize ve buluşma vakti kılmasını zikretti. Yüce Allah dileseydi mesafeyi yakınlaştırır ve hiçbir meşakkate muhtaç kılmazdı; bununla birlikte kıssada yeniden dirilişe delalet eden harikulade durumlar, fazileti ve ilmi sabit olan kimseye –Rabbinden aldığı kesin bir bilgiye dayanmadıkça– itiraz edilemeyeceği ve onun imtihan edilemeyeceğine dair delil, ilimsizce tartışmanın yerilmesi, açıklandığında ve delili ortaya çıktığında hakka boyun eğmenin gerekliliği, Musa'nın (aleyhisselâm) –Allah'ın kelimi olduğu halde– ilminden istifade etmek için Hızır'a (aleyhisselâm) tabi olması hadisesiyle müminlerin fakirleriyle oturmaktan imtina eden kimselere doğru yolu gösterme ve Kureyş'e Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) soru sormalarını emrettiklerinde 'Eğer

لم يخبركم فليس بنبي» الموهم للعرب الذين لا يعلمون شيئاً أن من شرط النبي أن لا يخفى عليه شيء، مع ما يعلمون من أن موسى ﵇ خفي عليه جميع ما فعله الخضر ﵇، وإلى نحو هذا أشار الخضر ﵇ بقوله إذ وقع العصفور على حرف السفينة ونقر من البحر نقرة أو نقرتين «ما نقص علمي وعلمك يا موسى من علم الله إلا كما نقص هذا العصفور من البحر»

size haber vermezse o bir peygamber değildir' diyerek hiçbir şey bilmeyen Araplara bir peygamberin şartının kendisine hiçbir şeyin gizli kalmaması olduğu vehmini veren Yahudileri susturma [amacı vardır]. Oysa onlar Musa'ya (aleyhisselâm) Hızır'ın (aleyhisselâm) yaptığı hiçbir şeyin malum olmadığını bilmektedirler. Nitekim bir serçe geminin kenarına konup denizden bir veya iki yudum su aldığında Hızır (aleyhisselâm) şu sözüyle buna işaret etmiştir: 'Ey Musa! Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak şu serçenin denizden eksilttiği kadar eksiltmiştir.'

وبإعلامهم بما يعلمونه من أن موسى ﵇ جعل نفسه تابعاً للخضر ﵇، تكذيباً لهم في ادعائهم أنه ليس أحد أعلى من موسى ﵇ في وصف من الأوصاف، وأنه لا ينبغي لأحد اتباع غيره، ومن جوابهم عما لعلهم يقولون للعرب بهتاً وحسداً «لو كان نبياً ما قال: أخبركم غداً، وتأخر عن ذلك» بما اتفق لموسى في وعده الخضر ﵉ بالصبر، وبما خفي عليه مما اطلع عليه الخضر ﵉، فقال تعالى عاطفاً على قوله سبحانه {وإذ قلنا للملائكة} : {وإذ} أي واذكر لهم حين {قال موسى} أي ابن عمران المرسل إلى بني إسرائيل، أي قوله الذي كان في ذلك الحين {لفتاه} يوشع بن نون ﵉: {لا أبرح} أي لا أزال سائراً في طلب العبد الذي أعلمني ربي بفضله - كما دل عليه ما يأتي {حتى أبلغ مجمع البحرين} أي ملتقاهما وموضع اختلاطهما الذي سبق إليه فهمي، فتعينت البداءة به فألقاه ثَمّ {أو أمضي حقباً *} إن لم أظفر بمجمع البحرين الذي جعله ربي موعداً لي في لقائه؛ والحقب - قال في القاموس - ثمانون سنة أو أكثر والدهر والسنة أو السنون - انتهى. وما أنسب التوقيت بمجمع بحري الماء بمجمع بحري العلم وتزودهما بالنون الذي قرنه الله بالقلم وما يسطرون، وعين الحياة لأن العلم حياة القلوب، فسارا وتزودا حوتاً مشوياً في مكتل كما أمر به، فكانا يأكلان منه إلى أن بلغا المجمع {فلما بلغا مجمع بينهما} أي البحرين، فلم يكن هناك بين أصلاً لصيرورتهما شيئاً واحداً {نسيا حوتهما} فلم يعلم موسى ﵇ شيئاً من حاله ونسي أن يسأل عنه، وعلم يوشع ﵇ بعض حاله فنسي أن يذكر ذلك له {فاتخذ} أي الحوت معجزة في معجزة {سبيله} أي طريقه الواسع الواضح {في البحر سرباً *} أي خرقاً في الماء غير ملتئم، من السرب الذي هو جحر الوحشي، والحفير تحت الأرض، والقناة يدخل منها الماء الحائط. وقد ورد في حديثه في الصحيح أن الله تعالى أحياه وأمسك عن موضع جريه

Ayrıca Musa'nın (aleyhisselâm) kendisini Hızır'a (aleyhisselâm) tabi kıldığını bildirmek suretiyle, sıfatlardan hiçbirinde Musa'dan (aleyhisselâm) daha üstün kimse olmadığı ve hiç kimsenin başkasına tabi olmaması gerektiği yönündeki iddialarını yalanlama; ve Araplara iftira ve hasetle 'Şayet bir peygamber olsaydı yarın size haber veririm deyip de gecikmezdi' demeleri muhtemel olan sözlerine karşı, Musa'nın Hızır'a (aleyhimesselâm) sabredeceğine dair verdiği sözde ve Hızır'ın (aleyhisselâm) vakıf olup da kendisinden gizli kalan hususlarda Musa'nın başına gelenlerle cevap verme [gayesi vardır]. Yüce Allah, {وإذ قلنا للملائكة} buyruğuna atıfla şöyle buyurdu: {وإذ} “Ve hani” yani onlara o vakti hatırlat ki; {قال موسى} “Musa demişti” İsrailoğullarına gönderilen İmran oğlu Musa, yani o vakitteki şu sözünü söylemişti; {لفتاه} “genç yardımcısına:” Yûşa b. Nûn'a (aleyhimesselâm): {لا أبرح} “Durup dinlenmeyeceğim” yani Rabbimin bana faziletini bildirdiği o kulu aramak için yürümeye devam edeceğim –ileride geleceği üzere–; {حتى أبلغ مجمع البحرين} “iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar” yani zihnime ilk gelen, öncelikle oradan başlanması gereken ve kendisiyle orada buluşacağım o iki denizin kavuştuğu ve birbirine karıştığı yere [varıncaya kadar]; {أو أمضي حقباً *} “yahut senelerce yürüyeceğim!” Rabbimin onunla buluşmam için bana tayin ettiği iki denizin birleştiği yeri bulamazsam. Kāmûs'ta şöyle denir: 'Hukub; seksen yıl veya daha fazlası, uzun zaman, bir yıl veya yıllar demektir.' İki su denizinin birleştiği yerin, iki ilim denizinin birleşmesiyle vakitlendirilmesi; ve azıklarının Allah'ın kaleme ve yazdıklarına bitiştirdiği 'nûn' (balık) ile ve hayat pınarıyla olması ne kadar da uygundur! Zira ilim kalplerin hayatıdır. Böylece yola çıktılar ve emrolunduğu gibi bir zembil içinde kızarmış bir balığı azık edindiler; iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar ondan yiyorlardı. {فلما بلغا مجمع بينهما} “Her ikisi, aralarının birleştiği yere varınca” yani iki denizin; öyle ki artık tek bir şey haline geldiklerinden ortada bir 'ara' kalmamıştı; {نسيا حوتهما} “balıklarını unuttular” Musa (aleyhisselâm) onun durumundan hiçbir şey bilmedi ve onu sormayı unuttu; Yûşa (aleyhisselâm) ise durumunun bir kısmını bildiği halde bunu ona söylemeyi unuttu. {فاتخذ} “Bunun üzerine [balık] edindi” mucize içinde bir mucize olarak; {سبيله} “kendi yolunu” yani geniş ve apaçık yolunu; {في البحر سرباً *} “denizde bir kanal / delik gibi [açarak akıp gitti]!” yani suda birbirine kavuşup kapanmayan bir yarık açarak [gitti]. Bu, yabani hayvanın ini, yer altındaki çukur ve suyun bahçeye girdiği kanal anlamına gelen 'serb' kelimesindendir. Sahih'te geçen hadisinde, Yüce Allah'ın balığı dirilttiği ve balığın suda yüzdüğü yeri

في الماء، فصار طاقاً لا يلتئم. ويوشع ﵇ ينظر ذلك، وكأن المجمع كان ممتداً، فظن موسى ﵇ أن المطلوب أمامه أو ظن أن المراد مجمع آخر فسار {فلما جاوزا} أي موسى وفتاه ﵉ ذلك الموضع من المجمع تعب، ولم يتعب حتى جاوز المكان الذي أمر به معجزةً أخرى، فلما جاع وتعب {قال لفتاه ءاتنا} أي أحضر لنا {غداءنا} أي لنتقوى به على ما حصل لنا من الإعياء، ولذلك وصل به قوله تعالى: {لقد لقينا من سفرنا} أي الذي سافرناه في هذا اليوم خاصة، ولذلك أشار إليه بأداة القرب فقال تعالى: {هذا نصباً *} وكان الحوت زادهم فلم يكن معه، فكأنه قيل: فما كان عن أمره؟ فقيل: {قال} لموسى ﵇ معجباً له: {أرءيت} ما دهاني؟ {إذ أوينا إلى الصخرة} التي بمجمع البحرين

tutup dondurduğu, böylece suyun kapanmayan bir kemer (tonoz) gibi olduğu rivayet edilmiştir. Yûşa (aleyhisselâm) da bunu izliyordu. Sanki o kavşak noktası uzayıp gidiyordu; bu yüzden Musa (aleyhisselâm) aranan yerin ileride olduğunu sandı yahut kastedilenin başka bir kavşak noktası olduğunu zannedip yürüdü. {فلما جاوزا} “Oradan geçip gittiklerinde” yani Musa ve genç yardımcısı (aleyhimesselâm) o kavşak yerini geçtiklerinde Musa yoruldu; oysa başka bir mucize olarak emrolunduğu yeri geçinceye kadar hiç yorulmamıştı. Acıkıp yorulunca {قال لفتاه ءاتنا} “genç yardımcısına: 'Getir bize...' dedi” yani bize takdim et, {غداءنا} “öğle yemeğimizi” başımıza gelen bu takatsizliğe karşı onunla güçlenelim. Bundan dolayı Yüce Allah hemen buna şu buyruğunu ekledi: {لقد لقينا من سفرنا} “Doğrusu biz bu yolculuğumuzdan çektik” yani özellikle sadece bu gün yaptığımız yolculuktan; bu sebeple yakınlık bildiren işaret ismiyle işaret ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {هذا نصباً *} “büyük bir yorgunluk!” Balık onların azığıydı ve yanlarında değildi. Sanki 'Peki onun durumu ne oldu?' denildi de şöyle buyruldu: {قال} “[Genç] dedi ki:” Musa'ya (aleyhisselâm) hayretini bildirerek; {أرءيت} “Gördün mü?” başıma gelen şeyi gördün mü? {إذ أوينا إلى الصخرة} “Kayaya sığındığımız vakit” iki denizin kavuştuğu yerdeki [kayaya sığındığımızda]

{فإني} أي بسبب أني {نسيت الحوت} أي نسيت أن أذكر لك أمره الذي كان هناك؛ ثم زاد التعجيب من هذا النسيان بالاعتراض بين الإخبار به مجملاً وبين تفصيل أمره وبإيقاع النسيان عليه ثم على ذكره فقال تعالى: {وما أنسانيه} مع كونه عجيباً {إلا الشيطان} بوساوسه.

{فإني} “şüphesiz ben” yani şu sebepten dolayı ki {نسيت الحوت} “balığı unuttum” yani orada vuku bulan onun durumunu sana anlatmayı unuttum. Sonra bu durumu özet olarak haber vermek ile detaylı anlatmak arasına itiraz cümlesi sokarak ve unutmayı önce balığın kendisine sonra da onu hatırlamaya bağlayarak bu unutmadaki hayreti artırıp Yüce Allah şöyle buyurdu: {وما أنسانيه} “Ve bana onu unutturmadı” bu kadar şaşırtıcı olmasına rağmen; {إلا الشيطان} “şeytandan başkası [unutturmadı]” vesveseleriyle.

ولما كان المقام للتدريب في عظيم تصرف الله تعالى في القلوب بإثبات العلم ونفيه وإن كان ضرورياً، ذكر نسيانه، ثم أبدل من ضميره

Makam, zorunlu bile olsa ilmi var etme ve yok etme konusunda Allah Teâlâ'nın kalplerdeki büyük tasarrufunu öğretme makamı olduğundan, önce unutmasını zikretti; sonra onun zamirinden bedel olarak

قوله تعالى: {أن أذكره} لك فإنه عاش فانساب من المكتل في البحر {واتخذ سبيله} أي طريقه الذي ذهب فيه {في البحر عجباً *} وذكره له الآن مانع من أن يكون للشيطان عليه سلطان على أن هذا الإنساء ليس مفوتاً لطاعة، بل فيه ترقية لهما في معارج المقامات العالية لوجدان التعب بعد المكان الذي فيه البغية، وحفظ الماء منجاباً على طول الزمان وغير ذلك من آيات الإيقان، وقوله تعالى {إنما سلطانه على الذين يتولونه} [النحل: ١٠٠] مبين أن السلطان الحمل على المعاصي، وقد كان في هذه القصة خوارق حياة الحوت وإيجاد ما كان أكل منه، وإمساك الماء عن مدخله، وقد اتفق لنبينا صلى الله عليه وعلى آله وسلم نفسه أو أتباعه ببركته مثل ذلك.

Yüce Allah'ın şu buyruğunu getirdi: {أن أذكره} “onu hatırlamamı” sana anlatmamı [unutturdu]; zira o canlandı ve zembilden denize süzüldü; {واتخذ سبيله} “Ve [balık] yolunu tuttu” yani gidip aktığı yolunu, {في البحر عجباً *} “şaşılacak bir biçimde denizde!” Şimdi onu hatırlaması, şeytanın onun üzerinde bir hâkimiyeti bulunmasına engeldir. Kaldı ki bu unutturma bir itaatin kaçırılmasına yol açmamış, bilakis aranan hedefin bulunduğu yer geçildikten sonra yorgunluğun hissedilmesi, suyun uzun süre yarık kalıp korunması ve diğer kesin yakin delilleri sayesinde her ikisi için de yüce makamların derecelerine yükselme vesilesi olmuştur. Yüce Allah'ın {إنما سلطانه على الذين يتولونه} [en-Nahl: 100] buyruğu, hâkimiyetin günahlara sürüklemek olduğunu açıklamaktadır. Nitekim bu kıssada balığın dirilmesi, yenilen kısmının yeniden yaratılması ve suyun onun girdiği yerden tutulup kapanmaması gibi harikulade haller vuku bulmuştur. Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat kendisinde veya onun bereketiyle ashabında da böylesi durumlar vuku bulmuştur.

أما إعادة ما أكل من الحوت المشوي - وهو جنبه - فقد روى البيهقي في أواخر دلائل النبوة عن أسامة بن زيد ﵄، قال: «خرجنا مع رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم إلى الحجة التي حجها حتى إذا كنا ببطن الروحاء - فذكر قصة المرأة التي أبرأ النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم ولدها من الجنون إلى أن قال: فلما قضى رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم حجته انصرف حتى إذا نزل ببطن الروحاء

Kızarmış balıktan yenilen kısmın –ki onun yan tarafıydı– geri iadesine gelince; Beyhakî, Delâilü'n-Nübüvve'nin sonlarında Üsâme b. Zeyd'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yaptığı o hacca çıktık; nihayet Batn-ı Ravhâ'ya vardığımızda...» –Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) cinnet geçiren çocuğunu iyileştirdiği kadının kıssasını zikredip şuraya kadar anlattı:– «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccını tamamlayınca geri döndü; nihayet Batn-ı Ravhâ'ya indiğinde

أتته تلك المرأة بشاة قد شوتها، فأمر بأخذ تلك الشاة منها ثم قال: يا أسيم - وكان إذا دعاه رخمه! ناولني ذراعاً، وكان أحب الشاة إلى رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم مقدمها، ثم قال: يا أسيم! ناولني ذراعاً! فناولته، ثم قال: يا أسيم! ناولني ذراعاً! فقلت: يا رسول الله! إنما هما ذراعان وقد ناولتك، فقال: والذي نفسي بيده لو سكتَّ ما زلت تناولني ذراعاً ما قلت لك: ناولني ذراعاً» فقد أخبر ﷺ أنه لو سكت أوجد الله لها ذراعاً ثم ذراعاً وهكذا، وقوله الحق الذي لا فرق بينه وهو في عالم الغيب وبين ما وجد في عالم الشهادة.

O kadın ona kızarttığı bir koyun getirdi. [Resûlullah] o koyunun kadından alınmasını emretti, sonra: 'Ey Üseym!' –ona seslendiğinde ismini kısaltıp sevgiyle hitap ederdi– 'Bana bir kol uzat!' dedi. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) koyunun en sevimli yeri ön kısmıydı. Sonra: 'Ey Üseym! Bana bir kol uzat!' dedi; uzattım. Sonra: 'Ey Üseym! Bana bir kol uzat!' dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü! Koyunun zaten iki kolu vardır, onları da sana verdim' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer sussaydın, ben sana 'Bana kol uzat' dediğim sürece bana kol uzatıp duracaktın.'» Nitekim (sallallâhu aleyhi ve sellem) eğer sussa idi, Allah'ın o koyun için bir kol, sonra bir kol daha ve bu şekilde [sürekli] yaratacağını haber vermiştir. Onun sözü haktır ki, gayb âleminde olması ile şehadet âleminde varlık bulması arasında hiçbir fark yoktur.