Binûn

Kehf — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأما حياة الحوت المشوي فقد مضى عند {والله يعصمك من الناس} [المائدة: ٦٧] ما هو أكبر من ذلك في قصة الشاة المشوية المسمومة، وهو أن ذراعها أخبر النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم أنه مسموم فهو أعظم من عود الحياة من غير نطق، وكذا حنين الجذع، وسلام الحجر، وتسبيح الحصا، وتأمين أسكفة الباب وحوائط

Kızarmış balığın dirilmesine gelince; {والله يعصمك من الناس} [el-Mâide: 67] ayetinin tefsirinde, zehirli kızarmış koyun kıssasında bundan daha büyüğü geçmişti: O da koyunun kolunun Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) zehirli olduğunu haber vermesidir. Bu ise, konuşma olmaksızın hayatın geri dönmesinden daha büyüktür. Aynı şekilde kütüğün inlemesi, taşın selam vermesi, çakıl taşlarının tesbihi, kapı eşiğinin ve evin

البيت ونحو ذلك أعظم من عود الحياة إلى ما كان حياً، فقد روى البيهقي في الدلائل عن عمرو بن سواد قال: قال لي الشافعي: ما أعطى الله نبياً ما أعطى محمداً صلى الله عليه وعلى آله وسلم، فقلت: أعطى عيسى ﵇ إحياء الموتى؟ فقال: أعطى محمداً صلى الله عليه وعلى آله وسلم الجذع - الذي كان يخطب إلى جنبه حتى هيىء له المنبر، فلما هيىء له المنبر حن الجذع حتى سمع صوته - فهذا أكبر من ذاك - انتهى. على أنه قد تقدم في آل عمران وفي آخر البقرة في قصة إبراهيم ﵇ أشياء من إحياء الموتى له صلى الله عليه وعلى آله وسلم ولبعض أمته.

duvarlarının 'âmin' demesi ve benzerleri, daha önce canlı olan bir şeye hayatın dönmesinden daha büyüktür. Nitekim Beyhakî ed-Delâil'de Amr b. Sevâd'dan şöyle rivayet etmiştir: Şâfiî bana: 'Allah hiçbir peygambere Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verdiğini vermemiştir' dedi. Ben de: 'İsâ'ya (aleyhisselâm) ölüleri diriltmeyi verdi?' dedim. Şöyle dedi: 'Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) –kendisine minber yapılıncaya kadar yanında hutbe okuduğu, minber yapılınca da sesi işitilecek derecede inleyen– hurma kütüğünü verdi. İşte bu, ondan daha büyüktür' –nakil bitti–. Kaldı ki Âl-i İmrân'da ve Bakara'nın sonunda İbrâhim'in (aleyhisselâm) kıssasında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için ve ümmetinden bazıları için ölülerin diriltilmesine dair hususlar daha önce geçmişti.

وأما آية الماء فمرجعها إلى صلابته، ولا فرق بين جموده بعدم الالتئام بعد الانخراق وبين جموده وصلابته بالامتناع من الانخراق، وقد روى البيهقي في ذلك ما فيه آية من الإحياء بسند منقطع

Suyun mucizesine gelince; bunun aslı suyun sertleşmesine dayanır. Suyun yarıldıktan sonra birbirine kavuşmayarak donuk kalması ile yarılmaya direnerek donup sertleşmesi arasında hiçbir fark yoktur. Beyhakî bu konuda, içinde dirilme mucizesi de bulunan bir olayı munkatı bir senetle rivayet etmiştir:

عن أنس ﵁ قال: كنا في الصفة عند رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم فأتته امرأة مهاجرة ومعها ابن لها قد بلغ فأضاف المرأة إلى النساء وأضاف ابنها إلينا، فلم يلبث أن أصابه وباء المدينة فمرض أياماً ثم قبض فغمضه النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم وأمر بجهازه، فلما أردنا أن نغسله قال: ائت أمه فأعلمها، فجاءت حتى جلست عند قدميه فأخذت بهما، ثم قالت: اللهم إني أسلمت لك طوعاً، وخلعت الأوثان زهداً، وهاجرت إليك رغبة، اللهم لا تشمت بي عبدة الأوثان، ولا تحملني من هذه المصيبة ما لا طاقة لي بحملها، قال: فوالله ما تقضي كلامها حتى حرك قدميه، وألقى الثوب عن وجهه، وعاش حتى قبض الله رسوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم حتى هلكت أمه؛ ثم جهز عمر بن الخطاب ﵁ يعني جيشاً، واستعمل عليه العلاء بن الحضرمي، قال: وكنت في غزاته، فأتينا مغازينا فوجدنا القوم قد تدروا بنا، فعفوا آثار الماء، قال: وكان حر شديد، فجهدنا العطش ودوابنا، وذلك يوم الجمعة فلما مالت الشمس لغروبها صلى بنا ركعتين، ثم مد يده وما نرى في السماء شيئاً، فوالله ما حط يده حتى بعث الله ريحاً وأنشأ سحاباً فأفرغت حتى ملأت الغدر والشعاب، فشربنا وسقينا واستقينا

Enes'ten (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında Suffe'de idik. Yanında buluğ çağına ermiş bir oğlu bulunan muhacir bir kadın geldi. [Resûlullah] kadını kadınların yanına, oğlunu da bizim yanımıza yerleştirdi. Çok geçmeden Medine vebasına yakalandı, birkaç gün hasta yattıktan sonra vefat etti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun gözlerini kapattı ve techiz edilmesini emretti. Onu yıkamak istediğimizde: 'Annesine git ve ona haber ver' buyurdu. Kadın geldi, ayaklarının ucuna oturdu ve ayaklarını tuttu. Sonra: 'Allah'ım! Ben sana gönülden boyun eğdim, putları terk edip yüz çevirdim ve sana rağbet ederek hicret ettim. Allah'ım! Putperestleri bana güldürme ve bu musibetten bana taşıyamayacağım yükü yükleme!' dedi. [Enes] dedi ki: Vallahi daha sözünü bitirmemişti ki delikanlı ayaklarını kımıldattı, yüzündeki örtüyü attı ve Allah Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettirene, annesi de ölene kadar yaşadı. Sonra Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) bir ordu hazırlayıp başına el-Alâ b. el-Hadramî'yi tayin etti. [Ravi] dedi ki: Ben de onun bu gazvesindeydim. Savaş yerimize vardığımızda düşman topluluğunun bizden haberdar olup su kaynaklarının izlerini yok ettiğini gördük. Şiddetli bir sıcak vardı; biz ve bineklerimiz susuzluktan perişan olduk. Günlerden cumaydı. Güneş batmaya meylettiğinde bize iki rekât namaz kıldırdı, sonra elini kaldırdı; oysa gökte hiçbir şey görmüyorduk. Vallahi elini indirmemişti ki Allah bir rüzgâr gönderdi, bir bulut var etti ve bulut öyle bir boşaldı ki dereleri ve vadileri doldurdu. İçtik, hayvanlarımızı suladık ve yanımıza su aldık.

ثم أتينا عدونا وقد جاوزوا خليجاً في البحر إلى جزيرة، فوقف على الخليج وقال: يا علي يا عظيم يا حليم يا كريم! ثم قال: أجيزوا باسم الله! فأجزنا ما يبل الماء حوافر دوابنا، فأصبنا العدو غيلة فقتلنا وأسرنا وسبينا ثم أتينا الخليج فقال مثل مقالته فأجزنا ما يبل الماء حوافر دوابنا.

Sonra düşmanımıza doğru ilerledik; onlar denizdeki bir haliçten bir adaya geçmişlerdi. [Komutan] halicin başında durdu ve: 'Ey Aliyy! Ey Azîm! Ey Halîm! Ey Kerîm!' dedi. Sonra: 'Allah'ın adıyla geçin!' dedi. Bineklerimizin nallarını bile su ıslatmayacak şekilde karşıya geçtik. Düşmanı gafil avlayıp öldürdük, esir aldık ve ganimet elde ettik. Sonra tekrar halice geldik, yine aynı sözü söyledi ve bineklerimizin nalları ıslanmadan suyu geçtik.

وأخبرنا أبو الحسين بن بشران أنا إسماعيل الصفار ن الحسن بن علي بن عفان أنبأنا ابن نمير عن الأعمش عن بعض أصحابه، قال: انتهينا إلى دجلة وهي مادة، والأعاجم خلفها، فقال رجل من المسلمين: بسم الله، ثم أقحم فرسه فاندفع على الماء، فقال الناس: بسم الله بسم الله، ثم اقتحموا فارتفعوا على الماء، فلما نظر إليهم الأعاجم قالوا: ديوان ديوان، ثم ذهبوا على وجوههم، فما فقدوا إلا قدحاً كان معلقاً بعذبة سرج، فلما خرجوا أصابوا الغنائم فاقتسموها. أخبرنا أبو عبد الرحمن السلمي أنا أبو محمد عبد الله بن محمد السمذي ثنا أبو العباس السراج ثنا الفضل بن سهل وهارون بن عبد الله قالا: ثنا سليمان بن المغيرة أن أبا مسلم الخولاني جاء إلى الدجلة وهي ترمي بالخشب من مدها، فمشى على الماء والتفت إلى أصحابه وقال: هل تفقدون من متاعكم شيئاً

Bize Ebu'l-Hüseyn b. Büşrân haber verdi, bize İsmâil es-Saffâr, ona el-Hasan b. Ali b. Affân, bize İbn Nümeyr, el-A'meş'ten, o da ashabından bazısından nakletti; dedi ki: Taşkın haldeki Dicle nehrine ulaştık, Acemler ise nehrin arkasındaydı. Müslümanlardan bir adam: 'Bismillah' dedi, sonra atını ileri sürdü ve suyun üzerinde yol aldı. İnsanlar da: 'Bismillah, Bismillah' dediler, sonra nehre atıldılar ve suyun üstünde yükseldiler. Acemler onlara bakınca: 'Dîvân, dîvân (bunlar cin/divanedir)!' deyip kaçıp gittiler. Müslümanlar ise sadece bir eyerin kayışına asılı duran bir kadehi kaybettiler. Karşıya çıktıklarında ganimetleri ele geçirip aralarında paylaştılar. Bize Ebû Abdirrahmân es-Sülemî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed es-Semezî, bize Ebu'l-Abbâs es-Serrâc, bize el-Fadl b. Sehl ve Hârûn b. Abdillâh ikisi birden anlattılar, dediler ki: Bize Süleymân b. el-Mugîre anlattı; Ebû Müslim el-Havlânî taşkınlığından dolayı ağaç parçaları fırlatan Dicle'ye geldi, suyun üzerinde yürüdü, arkadaşlarına dönüp şöyle dedi: 'Eşyalarınızdan bir şey kaybediyor musunuz

فندعو الله - قال البيهقي: هذا إسناد صحيح.

ki Allah'a dua edelim?' –Beyhakî: Bu sahih bir senettir, dedi.–

وفي هذا الأمر من هذه القصة قاصمة للسائلين والآمرين لهم بالسؤال، لأن المراد - والله أعلم - أن هذا الأمر وقع لنبي هؤلاء المضلين، فمر قريشاً أن يسألوهم عن هذه القصة، فإن أخبروهم عنها بمثل ما أخبرتهم فصدقوهم، لزمهم أن يؤمنوا بالبعث لأمر هذا الحوت الذي أحياه الله بعد أن كان مشوياً وصار كثير منه في البطون، وإن لم يصدقوهم في هذا وصدقوهم في غيره مما يتعنتون به عليك فهو تحكم، وإن كانوا يتهمونهم في كل أمر كان سؤالهم لهم عبثاً، ليس من أفعال من يعقل، فكأنه قيل: فما قال موسى حينئذ؟ فقيل: {قال} منبهاً على أن ذلك ليس من الشيطان، وإنما هو إغفال من الله تعالى بغير واسطة ليجدا العلامة التي أخبره الله بها كما قال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «إنى لأنسى - أي ينسيني الله تعالى - لأسن» {ذلك} أي الأمر العظيم من فقد الحوت {ما كنا نبغ}

Bu kıssadaki bu hususta, soru soranların ve onlara sormayı emredenlerin [belini] kıran kesin bir delil vardır. Zira murad –Allah en doğrusunu bilir ya– şudur: Bu hadise o saptırıcıların peygamberinin başına gelmiştir; Kureyş'e emret ki onlara bu kıssayı sorsunlar. Eğer onlara bunu senin bildirdiğin gibi haber verirler ve onlar da bunu doğrularlarsa, kızartıldıktan ve büyük bir kısmı karınlara indikten sonra Allah'ın dirilttiği bu balık hadisesinden dolayı öldükten sonra dirilişe (ba's) iman etmeleri gerekir. Şayet bu konuda onları doğrulamayıp sana karşı inatlaşmak için ileri sürdükleri başka şeylerde doğrularlarsa bu keyfi bir hükümdür. Eğer onları her hususta itham ediyorlarsa, o takdirde onlara soru sormaları abes olur ki bu akıllı kimselerin işi değildir. Sanki: 'O esnada Mûsâ ne dedi?' denildi de şöyle buyruldu: {قال} “[Mûsâ] dedi ki”; bunun şeytandan olmadığını, aksine Allah Teâlâ'nın bildirdiği alameti bulmaları için vasıtasız olarak Allah'tan gelen bir unutturma olduğunu belirterek; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Ben sünnet koyayım diye unuturum –yani Allah Teâlâ bana unutturur–.» {ذلك} “İşte bu” yani balığın kaybolması gibi büyük hadise, {ما كنا نبغ} “bizim arayıp durduğumuz şeydir”

أي نريد من هذا الأمر المغيب عنا، فإن الله تعالى جعله موعداً لي في لقاء الخضر {فارتدا على ءاثارهما} يقصانها {قصصاً *} وهذا يدل على أن الأرض كانت رملاً، لا علم فيها، فالظاهر - والله أعلم - أنه مجمع النيل والملح الذي عند دمياط، أو رشيد من بلاد مصر، ويؤيده نقر العصفور في البحر الذي ركبا في سفينته للتغذية - كما في الحديث، فإن الطير لا يشرب من الملح، ومن المشهور في بلاد رشيد أن الأمر كان عندهم، وأن عندهم سمكاً ذاهب الشق يقولون: أنه من نسل تلك السمكة - والله أعلم. فاستمرا يقصان حتى انتهيا إلى موضع فقد الحوت {فوجدا عبداً من عبادنا} مضافاً إلى حضرة عظمتنا وهو الخضر ﵇ {ءاتيناه} بعظمتنا {رحمة} أي وحياً ونبوة، وكونه نبياً قول الجمهور {من عندنا} أي مما لم يجر على قوانين العادات غير أنه ليس بمستغرب عند أهل الاصطفاء {وعلمناه من لدنا} أي من الأمور المستبطنة المستغربة التي عندنا مما لم يحدث عن الأسباب المعتادات، فهو مستغرب عند أهل الاصطفاء {علماً} قذفناه في قلبه بغير واسطة؛ وقال الأستاذ أبو الحسن الحرالي: «عند» في لسان العرب لما ظهر، و «لدن» لما بطن، فيكون المراد بالرحمة ما ظهر من كراماته، وبالعلم الباطن الخفي المعلوم قطعاً أنه خاص بحضرته سبحانه،

yani bizden gizlenen bu durumdan arzu ettiğimiz şeydir; zira Allah Teâlâ onu benim için Hızır ile buluşma vakti/yeri kılmıştır. {فارتدا على ءاثارهما} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek” onları izleyerek, {قصصاً *} “geri döndüler.” Bu da gösterir ki zemin kumluktu ve üzerinde belirgin bir işaret yoktu. Zahir olan –Allah en doğrusunu bilir ya– burası Nil ile tuzlu denizin birleştiği Dimyat veya Mısır beldelerinden Reşîd'dir. Hadiste geçtiği üzere, gemisine bindikleri denizde serçenin gıdalanmak için su gagalaması da bunu destekler; zira kuş tuzlu sudan içmez. Reşîd beldelerinde bu hadisenin kendi yanlarında geçtiği ve orada bir tarafı eksik olan bir balık türünün bulunup bunun o balığın neslinden olduğunu söyledikleri meşhurdur –Allah en doğrusunu bilir–. İzleri takip etmeye devam ettiler, nihayet balığın kaybolduğu yere vardılar. {فوجدا عبداً من عبادنا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular” azametimizin dergâhına nispet edilen; o da Hızır'dır (aleyhisselâm). {ءاتيناه} “kendisine verdiğimiz” azametimizle, {رحمة} “bir rahmet” yani vahiy ve peygamberlik –onun peygamber oluşu cumhurun görüşüdür–, {من عندنا} “katımızdan” yani adet kanunlarına göre cereyan etmeyen, ancak seçkin kullar nezdinde yadırganmayan [bir rahmet], {وعلمناه من لدنا} “ve tarafımızdan ona öğretmiştik” yani katımızdaki gizli ve alışılmadık, alışılmış sebeplere bağlı olarak ortaya çıkmayan, seçkinler katında bile hayret uyandıran işlerden, {علماً} “bir ilim” kalbine vasıtasız olarak ilka ettiğimiz. Üstat Ebü'l-Hasan el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Arap dilinde «ınd (عند)» zahir olan şeyler için, «ledün (لدن)» ise batın olan şeyler için kullanılır. Dolayısıyla rahmet ile murat kerametlerinden zahir olanlar; ilim ile murat ise kesinlikle Sübhânehu'nun zatına mahsus olduğu bilinen gizli ve batın ilimdir.'

فأهل التصوف سموا العلم بطريق المكاشفة العلم اللدني، فإذا سعى العبد في الرياضيات يتزين الظاهر بالعبادة، وتتخلى النفس عن الأخلاق الرذيلة، وتتحلى بالأخلاق الجميلة، وتصير القوى الحسية والخيالية والوهمية في غاية القوة، وحينئذ تصير القوة العقلية قوية صافية، وربما كانت النفس بحسب أصل الفطرة نورانية إلهية علوية قليلة التعلق بالحوادث البدنية، شديدة الاستعداد لقبول الأمور الإلهية، فتشرق فيها الأنوار الإلهية وتفيض عليها من عالم القدس على وجه الكمال فتحصل المعارف والعلوم من غير تفكر وتأمل، فهذا هو العلم اللداني.

Tasavvuf ehli mükaşefe yoluyla elde edilen ilmi 'ilm-i ledünnî' olarak adlandırmışlardır. Kul riyazet yolunda çabaladığında, zahiri ibadetle süslenir, nefis kötü ahlaktan arınır ve güzel ahlakla bezenir; hissi, hayali ve vehmi kuvvetler son derece güçlenir. İşte o zaman akli kuvvet güçlü ve berrak hale gelir. Hatta bazen nefis, yaratılışının aslı itibariyle nuranî, ilâhî, ulvî, bedensel hadiselere bağlılığı az ve ilâhî hususları kabule son derece yatkın olur; böylece onda ilâhî nurlar parıldar ve kudsiyet âleminden üzerine kemal derecesinde feyiz akar; tefekkür ve düşünmeye hacet kalmaksızın marifetler ve ilimler hasıl olur. İşte ledünnî ilim budur.

ثم أورد ﷾ القصة على طريق الاستئناف على تقدير سؤال سائل عن كل كلام يرشد إليه ما قبله، وذلك أنه من المعلوم أن الطالب للشخص إذا لقيه كله، لكن لا يعرف عين ذلك الكلام فقال لمن كأنه سأل عن ذلك: {قال له موسى} طالباً منه على سبيل التأدب والتلطف بإظهار ذلك في قالب الاستئذان: {هل أتبعك} أي اتباعاً بليغاً حيث توجهت؛ والاتباع: الإتيان لمثل فعل الغير لمجرد كونه آتياً به؛ وبين أنه لا يطلب منه غير العلم بقوله: {على أن تعلمن}

Sonra [Allah] Azze ve Celle, öncesinin işaret ettiği her söze dair soran birinin sorusunu varsayarak kıssayı istinâf (yeni bir başlangıç) yoluyla getirdi. Çünkü bilinmektedir ki bir kimseyi arayan kişi onunla karşılaştığında onunla konuşur; ancak bu sözün bizzat kendisi bilinmez. Sanki bunu soran kimseye hitaben şöyle buyurdu: {قال له موسى} “Mûsâ ona dedi ki” izin isteme kalıbında bunu ortaya koyarak edep ve nezaket yoluyla ondan talepte bulunup: {هل أتبعك} “Sana tâbi olabilir miyim?” yani nereye yönelirsen yönel tam bir tabi oluşla; ittibâ, sırf başkası yapıyor diye onun yaptığının benzerini yapmaktır. {على أن تعلمن} “bana öğretmen şartıyla” buyruğuyla da ondan ilimden başka bir şey istemediğini beyan etti.

وزاد في التلطف بالإشارة إلى أنه لا يطلب جميع ما عنده ليطول عليه الزمان بل جوامع منه يسترشد بها إلى باقيه فقال: {مما علمت} وبناه للمفعول لعلم المخاطبين - لكونهم من الخلص - بأن الفاعل هو الله ﷾، وللإشارة إلى سهولة كل أمر على الله ﷿ {رشداً *} أي علماً يرشدني إلى الصواب فيما أقصده، ولا نقص في تعلم نبي من نبي حتى يدعي أن موسى هذا ليس موسى بن عمران ﵇ فإنه قد ثبت كونه ابن عمران في الصحيح، وأتى صلى الله عليه وعلى آله وسلم في سؤاله له بهذه الأنواع من الآداب والإبلاغ في التواضع لما هو عليه من الرسوخ في العلم، لأن كل من كانت إحاطته بالعلوم أكثر، كان علمه بما فيها من البهجة والسعادة أكثر، فكان طلبه لها أشد، فكان تعظيمه لأرباب العلوم أكمل.

Zamanını uzatmamak için yanındaki her şeyi değil, kalanına yol gösterecek özlü kısımlarını istediğine işaret ederek nezaketini daha da artırdı ve şöyle dedi: {مما علمت} “sana öğretilenlerden”; muhataplar –seçkin kimseler oldukları için– failin Allah Azze ve Celle olduğunu bildiklerinden ve her şeyin Allah'a Azze ve Celle kolay olduğuna işaret etmek üzere fiili meçhul sîgada getirdi; {رشداً *} “doğruya eriştirecek [bir ilim olarak]” yani amaçladığım şeyde beni doğruya ulaştıracak bir ilim. Bir peygamberin başka bir peygamberden öğrenmesinde hiçbir eksiklik yoktur ki bu Mûsâ'nın Mûsâ b. İmrân (aleyhisselâm) olmadığı iddia edilebilsin; zira onun İbn İmrân olduğu Sahih'te sabittir. (sallallâhu aleyhi ve sellem), ilimdeki rüsuhuna (derinliğine) binaen ona sorusunda bu tür edepleri ve tevazuda ileri gitmeyi sergilemiştir. Zira kimin ilimleri ihatası ne kadar çoksa, o ilimlerdeki neşe ve mutluluğu bilmesi o kadar çok, onu talep etmesi o kadar şiddetli ve ilim sahiplerine tazimi de o derece kâmil olur.

ولما أتم العبارة عن السؤال، استأنف جوابه له بقوله تعالى: {قال} أي الخضر ﵇: {إنك لن تستطيع} يا موسى {معي صبراً *} أي هو من العظمة على ما أريد لما يحثك على عدم الصبر من ظاهر الشرع الذي أمرت به، فالتنوين للتعظيم بما تؤذن به تاء الاستفعال، وأكد لما في سؤال موسى ﵇ من التلطف المؤذن بأنه يصبر

Soruya dair ifadeyi tamamlayınca, Yüce Allah'ın şu buyruğuyla onun cevabına başladı: {قال} “[Hızır] dedi ki” yani Hızır (aleyhisselâm): {إنك لن تستطيع} “Doğrusu sen güç yetiremezsin” ey Mûsâ! {معي صبراً *} “benimle beraberliğe sabretmeye” yani emrolunduğun zahir şeriatın seni sabırsızlığa sevk etmesi sebebiyle, benim murat ettiğim şey üzerindeki o büyük sabra [güç yetiremezsin]. Buradaki tenvin, istif'âl babındaki tâ harfinin bildirdiği manayla ta'zim (büyüklük) içindir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sorusundaki sabredeceğini bildiren nezakete binaen tekitli getirdi.

عليه ولا يخالفه في شيء أصلاً، ويؤخذ منه أن العالم إن رأى في التغليظ على المتعلم ما يفيده نفعاً وإرشاداً إلى الخير كان عليه ذكره، فإن السكوت عنه يوقع المتعلم في الغرور والنخوة، وذلك يمنعه من التعلم.

ona asla karşı gelmeyeceğini belirtti. Buradan şu anlaşılır ki, âlim kimse öğrenciye sert davranmakta ona fayda sağlayacak ve hayra yönlendirecek bir yön görürse bunu belirtmelidir; zira bunu söylemeyip susmak öğrenciyi gurur ve kibre düşürür, bu da onun öğrenmesine engel olur.

ولما كان المقام صعباً جداً لأنه بالنسبة إلى أوامر الله تعالى، بينه على وجه أبلغ من نفي الأخص، وهو الصبر البليغ، بالتعجيب من مطلق الصبر معتذراً عن موسى في الإنكار، وعن نفسه في الفعل، بأن ذلك بالنسبة إلى الظاهر والباطن، فقال عاطفاً على ما تقديره: فكيف تتبعني الاتباع البليغ: {وكيف تصبر} يا موسى {على ما لم تحط به خبراً *} أي من جهة العلم به ظاهراً وباطناً، فأشار بالإحاطة إلى أنه كان يجوز أن يكون على صواب، ولكن تجويزاً لا يسقط عنه وجوب الأمر، ويجوز أن يكون هذا تعليلاً لما قبله، فيكون الصبر الثاني هو الأول، والمعنى أنك لا تستطيع الصبر الذي أريده لأنك لا تعرف فعلي على ما هو عليه فتراه فاسداً {قال} أي موسى ﵇، آتياً بنهاية التواضع لمن هو أعلم منه، إرشاداً لما ينبغي في طلب العلم رجاء تسهيل الله

Makam, Allah Teâlâ'nın emirlerine taalluk etmesi hasebiyle oldukça çetin olduğundan; özel olanı, yani ileri derecedeki sabrı nefyetmekten daha beliğ bir tarzda, mutlak sabra hayret ederek, Mûsâ'nın inkârındaki ve kendisinin eylemindeki mazereti zahir ve batın açısından ortaya koydu. Takdiri 'Öyleyse bana tam anlamıyla nasıl tâbi olacaksın?' şeklinde olan söze atıfla şöyle dedi: {وكيف تصبر} “Nasıl sabredeceksin ki” ey Mûsâ! {على ما لم تحط به خبراً *} “içyüzünü tam olarak kavrayamadığın bir şeye?” yani onu zahir ve batın yönüyle bilme açısından. İhata (kuşatma) ifadesiyle, onun doğru olma ihtimalinin bulunduğuna, ancak bu ihtimalin emretme [ve nehyetme] yükümlülüğünü üzerinden düşürmeyeceğine işaret etti. Bunun bir önceki ifadenin gerekçesi olması da caizdir; bu durumda ikinci sabır birincinin aynısı olur. Anlamı şudur: İstediğim sabra güç yetiremezsin, çünkü benim eylemimi hakikati üzere bilmezsin ve onu bozuk görürsün. {قال} “[Mûsâ] dedi ki” kendisinden daha bilgili olana karşı son derece tevazu göstererek, Allah'ın kolaylaştırmasını

له والنفع به: {ستجدني} فأكد الوعد بالسين؛ ثم أخبر عنه سبحانه أنه قوى تأكيده بالتبرك بذكر الله تعالى لعلمه بصعوبة الأمر على الوجه الذي تقدم الحث عليه في هذه السورة في قوله تعالى {ولا تقولن لشيء إني فاعل} الآية ليعلم أنه منهاج الأنبياء وسبيل الرسل، فقال تعالى: {إن شاء الله} أي الذي له صفات الكمال {صابراً} على ما يجوز الصبر عليه؛ ثم زاد التأكيد بقوله عطفاً بالواو على «صابراً» لبيان التمكن في كل من الوصفين: {ولا أعصي} أي وغير عاص {لك أمراً *} تأمرني به غير مخالف لظاهر أمر الله {قال} أي الخضر ﵇: {فإن اتبعتني} يا موسى اتباعاً بليغاً {فلا تسألني عن شيء} أقوله أو أفعله {حتى أحدث لك} خاصة {منه ذكراً *} يبين لك وجه صوابه، فإني لا أقدم على شيء إلا وهو صواب جائز في نفس الأمر وإن كان ظاهره غير ذلك.

ve onunla faydalandırmasını umarak ilim talebinde gereken adaba rehberlik edip: {ستجدني} “Beni bulacaksın”; 'sîn' harfi ile vaadini tekit etti. Sonra Sübhânehu, işin zorluğunu bildiği için, bu sûrede {ولا تقولن لشيء إني فاعل} ayetinde geçtiği üzere peygamberlerin yolu ve elçilerin mesleği olduğu bilinsin diye, Allah Teâlâ'yı zikrederek teberrükte bulunmak suretiyle tekitini pekiştirdiğini haber verip Yüce Allah şöyle buyurdu: {إن شاء الله} “inşallah” yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah dilerse, {صابراً} “sabreden biri [olarak]” sabredilmesi caiz olan şeylere; sonra her iki vasıfta da yerleşikliği beyan etmek üzere vâv harfiyle 'sabreden' kelimesine atfederek tekiti artırdı: {ولا أعصي} “ve karşı gelmeyeceğim” yani asla isyan etmeyeceğim {لك أمراً *} “senin hiçbir emrine” Allah'ın zahir emrine aykırı olmayan bana emredeceğin şeylerde. {قال} “[Hızır] dedi ki” yani Hızır (aleyhisselâm): {فإن اتبعتني} “Eğer bana tâbi olacaksan” ey Mûsâ, tam bir tabi oluşla, {فلا تسألني عن شيء} “bana hiçbir şey hakkında soru sorma” söylediğim veya yaptığım, {حتى أحدث لك} “ben sana açıklayıncaya kadar” sana özel olarak, {منه ذكراً *} “ondan bir bahis” sana onun doğru yönünü beyan edinceye kadar. Zira ben bir şeye ancak o işin özünde doğru ve caiz ise girişirim, her ne kadar zahiri öyle görünmese de.

ولما تشارطا وتراضيا على الشرط سبب قوله تعالى: {فانطلقا} أي موسى والخضر ﵉ على الساحل، يطلبان سفينة يركبان فيها واستمرا {حتى إذا ركبا في السفينة} وأجاب الشرط بقوله تعالى: {خرقها} وعرفها لإرشاد السياق بذكر مجمع البحرين إلى أن

Şart koşup şart üzerinde karşılıklı rıza gösterdiklerinde, Yüce Allah'ın şu buyruğu buna bağlandı: {فانطلقا} “Bunun üzerine ikisi yola koyuldular” yani Mûsâ ve Hızır (aleyhimesselâm) sahil boyunca binecekleri bir gemi arayarak yürüdüler; {حتى إذا ركبا في السفينة} “nihayet gemiye bindikleri zaman”; şartın cevabını Yüce Allah şu buyruğuyla verdi: {خرقها} “[Hızır] onu deldi.” İki denizin kavuştuğu yerin zikredilmesiyle bağlamın yol göstermesi, onların

انطلاقهما كان لطلب سفينة، فكانت لذلك كأنها مستحضرة في الذهن، ولم يقرن «خرق» بالفاء لأنه لم يكن مسبباً عن الركوب ولا كان في أول أحيانه؛ ثم استأنف قوله تعالى: {قال} أي موسى ﵇، منكراً لذلك لما في ظاهره من الفساد بإتلاف المال المفضي إلى فساد أكبر منه بإهلاك النفوس، ناسياً لما عقد على نفسه لما دهمه مما عنده من الله - وهو الإله العظيم - من العهد الوثيق المكرر في جميع أسفار التوراة بعد إثباته في لوحي الشهادة في العشر كلمات التي نسبتها من التوراة كنسبة الفاتحة من القرآن بالأمر القطعي أنه لا يقر على منكر، ومن المقرر أن النهي واجب على الفور، على أنه لا يقر على منكر، ومن المقرر أن النهي واجب على الفور، على أنه لو لم ينس لم يترك الإنكار، كما فعل عند قتل الغلام، لأن مثل ذلك غير داخل في الوعد، لأن المستثنى شرعاً كالمستثنى وضعاً، ففي الأولى نسي الشرط، وفي الثانية نسي - لما دهمه من فظاعة القتل الذي لم يعلم فيه من الله أمراً - أنه ينبغي تقليده لثناء الله تعالى عليه: {أخرقتها} وبين عذره في الإنكار بما في غاية الخرق من الفظاعة فقال: {لتغرق أهلها} والله! {لقد جئت شيئاً إمراً} أي عظيماً منكراً عجيباً شديداً {قال} أي الخضر ﵇: {ألم أقل إنك} يا موسى!

yola çıkışlarının gemi aramak için olduğuna delalet ettiği için gemiyi marife (belirli) getirdi; bu sebeple sanki zihinde hazır gibiydi. 'Deldi' fiilinin başına 'fâ' harfini getirmedi, çünkü bu delme binmenin bir sonucu olmadığı gibi binmenin hemen ilk anında da gerçekleşmemişti. Sonra Yüce Allah sözü şöyle sürdürdü: {قال} “[Mûsâ] dedi ki”; malı telef ederek zahiren fesat içermesi ve bu durumun canları helak etmek gibi daha büyük bir fesada yol açması sebebiyle bunu inkâr edip, şahitlik levhalarında –ki Tevrat'taki yeri Fâtiha'nın Kur'an'daki yeri gibidir– on kelimede tespit edildikten sonra Tevrat'ın bütün cüzlerinde tekrarlanan, yüce İlah olan Allah'tan aldığı kesin ahit sebebiyle başına gelen dehşetten dolayı kendi kendine verdiği taahhüdü unuttu; o ahit de münker karşısında asla sessiz kalınmayacağı yönündeki kesin emirdir. Münkerden nehyetmenin derhal vacip olduğu sabittir; kaldı ki unutmasaydı bile, çocuğun öldürülmesinde yaptığı gibi yine inkârı terk etmezdi. Çünkü böylesi bir durum verilen söze dahil değildir; zira şer'an istisna edilen şey lafzen istisna edilmiş gibidir. Birincisinde şartı unuttu, ikincisinde ise –Allah Teâlâ'nın onu övmesinden dolayı ona uyması gerektiğini– Allah'tan bu konuda bir emir bilmediği katlin dehşeti karşısında unuttu: {أخرقتها} “Onu deldin mi”; delmenin son derece feci oluşuyla inkârındaki mazeretini ortaya koyarak dedi ki: {لتغرق أهلها} “içindekileri boğmak için mi?” Vallahi! {لقد جئت شيئاً إمراً} “Gerçekten sen çok müthiş (korkunç) bir iş yaptın!” yani büyük, münker, hayret verici ve şiddetli bir iş. {قال} “[Hızır] dedi ki” yani Hızır (aleyhisselâm): {ألم أقل إنك} “Ben sana demedim mi, doğrusu sen” ey Mûsâ!

{لن تستطيع معي صبراً *} فذكره بما قال له عند الشرط {قال} موسى: {لا تؤاخذني} يا خضر {بما نسيت} من ذلك الاشتراط {ولا ترهقني} أي تلحقني بما لا أطيقه وتعجلني عن مرادي باتباعك على وجه القهر ناسباً لي إلى السفه والخفة وركوب الشر {من أمري عسراً *} بالمؤاخذة على النسيان، فكل منهما صادق فيما قال، موف بحسب ما عنده، أما موسى ﵇ فلأنه ما خطر له قط أن يعاهد على أن لا ينهى عما يعتقده منكراً، وأما الخضر فإنه عقد على ما في نفس الأمر لأنه لا يقدم على منكر، ومع ذلك فما نفي إلا الصبر البليغ الذي دل عليه بزيادة تاء الاستفعال، وقد حصل ما يطلق عليه صبر.

{لن تستطيع معي صبراً *} “benimle beraberliğe sabredemezsin diye?” Ona şart anında söylediği sözü hatırlattı. {قال} “[Mûsâ] dedi ki”: {لا تؤاخذني} “Beni kınama/sorumlu tutma” ey Hızır! {بما نسيت} “unuttuğum şeyden dolayı” o şart koşmayı [unuttuğum için], {ولا ترهقني} “ve bana yükleme” yani bana gücümün yetmeyeceği şeyi yükleme ve beni sefihlikle, hafifmeşreplikle ve kötülüğe kalkışmakla itham ederek baskı yoluyla sana tâbi olma amacımdan beni aceleye getirme, {من أمري عسراً *} “işimde bir güçlük!” unutmamdan dolayı beni sorumlu tutarak. Her ikisi de söylediğinde doğrudur ve kendi makamının gereğini yerine getirmektedir. Mûsâ'ya (aleyhisselâm) gelince; o, münker olduğuna inandığı şeyi nehyetmeyeceğine dair söz vermeyi asla aklından geçirmemişti. Hızır ise işin hakikatine göre sözleşmişti, çünkü o bir münkere asla kalkışmazdı. Bununla beraber, istif'âl babındaki tâ ziyadeliğinin gösterdiği ileri derecedeki sabırdan başkası nefyedilmemiştir; nitekim [Mûsâ'da] 'sabır' denebilecek kadar bir sabır hasıl olmuştur.

لأنه لما ذكره كف عنه لما تذكر بثناء الله عليه أنه لا يفعل باطلاً، ولم يحصل الصبر البليغ الذي في نفس الخضر بالكسوت في أول الأمر وآخره {فانطلقا} بعد نزولهما من السفينة وسلامتها من الغرق والغصب {حتى إذا لقيا غلاماً} لم يبلغ الحلم وهو في غاية القوة {فقتله} حين لقيه - كما دلت عليه الفاء العاطفة على الشرط. ثم أجاب الشرط بقوله مشعراً بأن شروعه في الإنكار في هذه أسرع: {قال} أي موسى ﵇: {أقتلت} يا خضر {نفساً زكية}

Çünkü ona hatırlatıldığında, Allah'ın onun hakkındaki övgüsünü hatırlayarak bâtıl bir iş yapmayacağını düşünüp inkârdan vazgeçti; ancak Hızır'ın içindeki ilk andan son ana kadar sessiz kalma şeklindeki ileri düzey sabır gerçekleşmedi. {فانطلقا} “Yine yola koyuldular” gemiden indikten ve gemi batmaktan ve gasp edilmekten kurtulduktan sonra; {حتى إذا لقيا غلاماً} “nihayet bir erkek çocuğa rastladıkları zaman” henüz buluğ çağına ermemiş fakat son derece güçlü, {فقتله} “[Hızır] onu öldürdü” onunla karşılaşır karşılaşmaz –şarta atfeden fâ harfinin delalet ettiği üzere–. Sonra şartın cevabını, Mûsâ'nın bu seferki inkâra girişinin daha hızlı olduğunu hissettiren bir ifadeyle verdi: {قال} “[Mûsâ] dedi ki” yani Mûsâ (aleyhisselâm): {أقتلت} “Öldürdün mü” ey Hızır! {نفساً زكية} “tertemiz/masum bir canı?”

بكونها على الفطرة الأولى من غير أن تدنس بخطيئة توجب القتل {بغير نفس} قتلتها ليكون قتلك لها قوداً؛ وهذا يدل على أنه كان بالغاً حتى إذا قتل قتيلاً أمكن قتله به إلا أن يكون شرعهم لا يشترط البلوغ؛ ثم استأنف قوله: {لقد جئت} في قتلك إياها {شيئاً} وصرح بالإنكار في قوله: {نكراً *} لأنه مباشرة. والخرق تسبب لا يلزم منه الغرق.

öldürülmesini gerektirecek bir günahla kirlenmeksizin ilk fıtratı üzere bulunması sebebiyle, {بغير نفس} “bir cana karşılık olmaksızın” onu öldürdüğün için öldürmen kısas olsun; bu da onun büluğ çağında olduğuna delalet eder, ta ki birini öldürdüğünde ona karşılık öldürülmesi mümkün olsun, meğerki onların şeriatı büluğ şartı aramasın. Sonra sözünü şöyle sürdürdü: {لقد جئت} “Gerçekten sen yaptın” onu öldürmekle, {شيئاً} “bir iş”; şu buyruğuyla inkârı açıkça dile getirdi: {نكراً *} “çok çirkin/münker!” Çünkü bu doğrudan fiille öldürmedir; gemiyi delmek ise boğulmayı zorunlu kılmayan bir sebeptir.

ولما كانت هذه ثانية {قال} الخضر ﵇: {ألم أقل} وزاد قوله: {لك إنك} يا موسى {لن تستطيع معي} أي خاصة {صبراً * قال} موسى ﵇ حياء منه لما أفاق بتذكر مما حصل من فرط الوجد لأمر الله فذكر أنه ما تبعه إلا بأمر الله: {إن سألتك عن شيء بعدها} يا أخي! وأعلم بشدة ندمه على الإنكار بقوله: {فلا تصاحبني} بل فارقني؛ ثم علل ذلك بقوله {قد بلغت} وأشار إلى أن ما وقع منه من الإخلال بالشرط من أعظم الخوارق التي اضطر إليها فقال: {من لدني عذراً *} باعتراضي مرتين واحتمالك لي فيهما. وقد أخبرني الله بحسن حالك في غزارة علمك {فانطلقا} بعد قتله {حتى إذا أتيا أهل قرية} عبر عنها هنا بالقرية دون المدينة

Bu ikinci sefer olunca {قال} “[Hızır] dedi ki” yani Hızır (aleyhisselâm): {ألم أقل} “Ben demedim mi” ve fazladan şunu söyledi: {لك إنك} “sana, doğrusu sen” ey Mûsâ! {لن تستطيع معي} “benimle asla güç yetiremezsin” yani özellikle benimle, {صبراً *} “sabretmeye?” {قال} “[Mûsâ] dedi ki” Allah'ın emrine olan aşırı sevgisinden dolayı meydana gelen durumdan hatırlama ile kendine gelince ondan utanarak; zira ona ancak Allah'ın emriyle tâbi olduğunu hatırlayarak: {إن سألتك عن شيء بعدها} “Eğer bundan sonra sana bir şeyden sorarsam” ey kardeşim! Şu sözüyle inkârından dolayı duyduğu şiddetli pişmanlığı bildirdi: {فلا تصاحبني} “artık benimle arkadaşlık etme!” bilakis benden ayrıl. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {قد بلغت} “artık ulaştın” ve şartı ihlal etme hususunda kendisinden sadır olan şeyin mecbur kaldığı en büyük harikulade durumlardan olduğuna işaret ederek şöyle dedi: {من لدني عذراً *} “benim tarafımdan bir özre/mazerete” iki kez itiraz etmem ve senin her ikisinde de bana tahammül göstermen sebebiyle. Allah da bana senin ilminin çokluğu konusundaki güzel halini bildirmişti. {فانطلقا} “Bunun üzerine yine yola koyuldular” onu öldürdükten sonra; {حتى إذا أتيا أهل قرية} “nihayet bir belde/köy halkına vardıkları zaman”; burada 'medîne' (şehir) yerine 'karye' (köy/belde) lafzıyla ifade etti,

لأنه أدل على الذم، لأن مادة قرا تدور على الجمع الذي يلزمه الإمساك كما تقدم في آخر سورة يوسف ﵇؛ ثم وصفها ليبين أن لها مدخلاً في لؤم أهلها بقوله تعالى: {استطعما} وأظهر ولم يضمر في قوله: {أهلها} لأن الاستطعام لبعض من أتوه، أوكل من الإتيان والاستطعام لبعض ولكنه غير متحد، وهذا هو الظاهر، لأنه هو الموافق للعادة.

çünkü yermeye daha çok delalet eder; zira 'k-r-y' kökü, Yûsuf (aleyhisselâm) sûresinin sonunda geçtiği üzere tutmayı/cimriliği gerektiren toplama manası etrafında döner. Sonra köyün, halkının alçaklığında bir payı olduğunu beyan etmek üzere onları niteleyip Yüce Allah şöyle buyurdu: {استطعما} “[ikisi de] yiyecek istediler”; {أهلها} “onun halkından” buyruğunda zamir getirmeyip açık isim zikretti; çünkü yiyecek isteme vardıkları kimselerin bir kısmındandı veya hem varma hem yiyecek isteme bir kısım halkaydı fakat aynı kişiler değildi; zahir olan ve adete uygun olan da budur.

قال الإمام أبو الحسن الحرالي في كتابه مفتاح الباب المقفل لفهم القرآن المنزل: ولتكرار الأسماء بالإظهار والإضمار بيان سنين الأفهام في القرآن: اعلم أن لوقوع الإظهار والإضمار في بيان القرآن وجهين: أحدهما يتقدم فيه الإظهار وهو خطاب المؤمنين بآيات الآفاق وعلى نحوه هو خطاب الخلق بعضهم لبعض لا يضمرون إلا بعد أن يظهروا، والثاني يتقدم فيه الإضمار وهو خطاب الموقنين بآية الأنفس، ولم يصل إليه تخاطب الخلق. فإذا كان البيان عن إحاطة، تقدم الإضمار {قل هو الله أحد} وإذا كان عن اختصاص، تقدم الإظهار {الله الصمد} وإذا رد عليه بيان على حدة أضمر {لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفواً أحد} أي هذا الذي عم بأحديته وخص بصمديته، وإذا

İmam Ebü'l-Hasan el-Harrâlî 'Miftâhu'l-Bâbi'l-Mukfel li-Fehmi'l-Kur'âni'l-Münzel' adlı kitabında şöyle demiştir: İsimlerin açıkça zikredilmesi (izhâr) ve zamirle getirilmesi (idmâr) suretiyle tekrarlanmasında, Kur'an'daki anlayış yollarının beyanı vardır: Bil ki Kur'an'ın beyanında izhâr ve idmârın vuku bulmasının iki veçhi vardır: Birincisinde izhâr öne geçer; bu, müminlere afakî ayetlerle hitaptır ve yaratılmışların birbirleriyle konuşması da bu minval üzeredir; açıkça zikretmeden zamir kullanmazlar. İkincisinde ise idmâr öne geçer; bu da yakîn sahiplerine enfüsî ayetlerle hitaptır ve insanların karşılıklı konuşması bu dereceye ulaşamaz. Eğer beyan kuşatma (ihata) hakkında ise zamir öne geçer: {قل هو الله أحد}; eğer tahsis hakkında ise açık isim öne geçer: {الله الصمد}; eğer ona ayrıca müstakil bir beyan döndürülürse zamir getirilir: {لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفواً أحد} yani ehadiyetiyle her şeyi kuşatan ve samediyetiyle tahsis olunan O zât. Ve eğer

أحاط البيان بعد اختصاص استؤنف له إحاطة باستئناف إظهار محيط أو بإضمار، أو بجمع المضمر والمظهر {يا أيها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدي الله ورسوله واتقوا الله إن الله سميع عليم} [الحجرات: ١] {إن بطش ربك لشديد إنه هو يبدىء ويعيد} [البروج: ١٢] {هو الله لا إله إلا هو عالم الغيب والشهادة} [الحشر: ٢٢] والتفطن لما اختص به بيان القرآن عن بيان الإنسان من هذا النحو من مفاتيح أبواب الفهم، ومن نحوه {أتيا أهل قرية استطعما أهلها} استأنف للمستطعمين إظهاراً غير إظهار المأتيين - انتهى. وجعل السبكي الإتيان للبعض، والاستطعام للكل، لأنه أشد ذماً لأهل القرية وأدل على شر طبعها، ومن قال بالأول مؤيد بقول الشافعي في كتاب الرسالة في باب ما نزل من الكتاب عاماً يراد به العام ويدخلها الخصوص وهو بعد البيان الخامس في قول الله ﷿ {حتى إذا أتيا قرية استطعما أهلها} : وفي هذه الآية أدل دلالة على أنه لم يستطعما كل أهل القرية وفيها خصوص - انتهى، وبيان ذلك أن نكرة إذا أعيدت كانت الثانية غير الأولى، وإذا أعيدت معرفة كانت عيناً في الأغلب.

tahsisten sonra beyan ihata ederse, kuşatıcı açık bir isimle yeniden başlanarak veya zamirle yahut zamir ile açık ismi bir arada kullanarak onun için bir ihata yeniden başlatılır: {يا أيها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدي الله ورسوله واتقوا الله إن الله سميع عليم} [el-Hucurât: 1], {إن بطش ربك لشديد إنه هو يبدىء ويعيد} [el-Bürûc: 12-13], {هو الله لا إله إلا هو عالم الغيب والشهادة} [el-Haşr: 22]. Kur'an beyanının insan beyanından ayrıldığı hususları kavramak bu tür anlayış kapılarının anahtarlarındandır. {أتيا أهل قرية استطعما أهلها} ayeti de bu kabildendir; yiyecek istenenler için, kendilerine varılanlardan başka bir açık isimle yeniden başlamıştır –nakil bitti–. Sübkî varmayı halkın bir kısmına, yiyecek istemeyi ise hepsine hamletmiştir; çünkü bu köy halkını daha çok yermekte ve tabiatlarının kötülüğüne daha çok delalet etmektedir. Birinci görüşü savunan kimse ise, Şâfiî'nin er-Risâle kitabındaki 'Kitaptan genel lafızla inip genel kastedilen ve içine hususilik girenler' babındaki beşinci beyandan sonra gelen şu sözüyle desteklenmektedir: Allah Azze ve Celle'nin {حتى إذا أتيا قرية استطعما أهلها} buyruğunda, köy halkının tamamından yiyecek istemediklerine ve bunda bir hususilik olduğuna en açık delil vardır –nakil bitti–. Bunun açıklaması şudur: Nekire (belirsiz) bir isim tekrarlandığında ikincisi birincisinden farklı olur; marife (belirli) olarak tekrarlandığında ise çoğunlukla birincisinin aynısı olur.

ولما أسند

Varmak fiili

الإتيان إلى أهل القرية كان ظاهره تناول الجميع، فلو قيل: استطعماهم لكان المراد بالضمير عين المأتيين، فلما عدل عنه - مع أنه أخصر - إلى الظاهر ولا سيما إن جعلناه نكرة كان غير الأولى وإلا لم يكن للعدول فائدة، وقد كان الظاهر أن الأول للجميع فكان الثاني للبعض، وإلا لم يكن غيره ولا كان للعدول فائدة. {فأبوا} أي فتسبب عن استطعامهما أن أبى المستطعمون من أهل القرية {أن يضيفوهما} أي ينزلوهما ويطعموهما فانصرفا عنهم {فوجدا فيها} أي القرية، ولم يقل: فيهم، إيذاناً بأن المراد وصف القرية بسوء الطبع {جداراً} مشرفاً على السقوط، وكذا قال مستعيراً لما لا يعقل صفة ما يعقل: {يريد أن ينقض} أي يسقط سريعاً فمسحه الخضر بيده {فأقامه} .

köy halkına isnat edildiğinde, zahiri hepsini kapsıyordu. Eğer: 'onlardan yiyecek istediler' denseydi, zamirle bizzat yanlarına varılan kimseler kastedilmiş olurdu. Daha veciz olmasına rağmen zamirden vazgeçilip açık isme dönüldüğünde –özellikle onu nekire sayarsak– birinciden başkası olur, aksi takdirde bu dönüşün bir faydası kalmazdı. Birincinin zahiri herkesi kapsadığına göre, ikincisi bir kısmı için olmuş olur; aksi halde başkası olmazdı ve vazgeçişin de bir anlamı kalmazdı. {فأبوا} “Fakat onlar direndiler/çekindiler” yani yiyecek istemelerinin sonucunda köy halkından yiyecek istenenler kaçındılar, {أن يضيفوهما} “onları misafir etmekten” yani konuk edip doyurmaktan; bunun üzerine onlardan ayrıldılar. {فوجدا فيها} “Derken orada buldular” yani o köyde; 'onların içinde' demedi, bununla köyün kötü tabiatla vasfedilmesinin kastedildiğini bildirmek için; {جداراً} “bir duvar” yıkılmak üzere olan; akılsız varlığa akıllı varlığın sıfatını istiare ederek şöyle buyurdu: {يريد أن ينقض} “yıkılmak isteyen” yani hızla çökecek olan. Hızır eliyle ona dokundu, {فأقامه} “[Hızır] hemen onu doğrultuverdi.”

ولما انقضى وصف القرية وما تسبب عنه أجاب «إذا» بقوله: {قال} أي له موسى ﵇: {لو شئت لتخذت} لكوننا لم يصل إلينا منهم شيء {عليه} أي على إقامة الجدار {أجراً *} نأكل به، فلم يعترض عليه في هذه المرة لعدم ما ينكر فيها، وإنما ساق ما يترتب عليها من ثمرتها مساق العرض والمشورة غير أنه يتضمن السؤال {قال}

Köyün niteliği ve bundan kaynaklanan durum sona erince 'izâ'nın cevabını şu buyruğuyla verdi: {قال} “[Mûsâ] dedi ki” yani Mûsâ (aleyhisselâm) ona: {لو شئت لتخذت} “Eğer dileseydin mutlaka alırdın” onlardan bize hiçbir şey ulaşmadığı için, {عليه} “buna karşılık” yani duvarı doğrultmaya karşılık, {أجراً *} “bir ücret” onunla yemek yiyeceğimiz. Bu defa inkâr edilecek bir durum bulunmadığı için ona itiraz etmedi; ancak bundan elde edilecek sonucu bir teklif ve istişare üslubuyla sundu; ne var ki bu da soru manası içermekteydi. {قال} “[Hızır] dedi ki”

الخضر ﵇: {هذا} أي الوقت أو السؤال. ولما كان ذلك سبب الفراق أو محله، سماه به مبالغة فقال: {فراق بيني وبينك} يا موسى بعد أن كان البينان بيناً واحداً لاتصالهما فلا بين، فهو في الحقيقة فوق ما كان متصلاً من بينهما، أو فراق التقاول الذي كان بيننا، أي الفراق الذي سببه السؤال، وإذا نزل على الاحتباك ازداد ظهوراً، تقديره: فراق بيني وبينك كما أخبرت، وفراق بينك من بيني كما شرطت، وقد أثبتت هذه العبارة الفراق على أبلغ وجه، وذلك أنه إذا وقع فراق بيني من بينك بحائل يحول بينهما فقد وقع منك بطريق الأولى، وحقيقته أن البين هو الفراغ المنبسط الفاصل بين الشيئين وهو موزع بينهما، فبين كل منهما من منتصف ذلك الفراغ إليه، فإذا دخل في ذلك الفراغ شيء فصل بينهما، وصار بين كل منهما ينسب إليه، لأنه صار بين ما ينسب إلى كل منهما من البينين، وحينئذ يكون بينهما مباينة، أي أن بين كل منهما غير بين الآخر ومن قال: إن معنى «هذا فراق بيننا» زوال الفصل ووجود الوصل، كذبه أن معنى «هذا اتصال بيننا» المواصلة، فلو كان هذا معنى ذاك أيضاً لاتحد معنى ما يدل على الوصل بمعنى ما يدل على الفصل، وقد نبه الله سبحانه

Hızır (aleyhisselâm): {هذا} “İşte bu” yani bu vakit veya bu soru. Bu durum ayrılığın sebebi veya gerçekleştiği an olduğu için mübalağa yoluyla onu ayrılık diye isimlendirip şöyle dedi: {فراق بيني وبينك} “benimle senin aramızın ayrılmasıdır” ey Mûsâ! Birbirine bitişik oldukları için tek bir 'ara' iken ve ortada ayrılık yokken, artık gerçekte aralarındaki bitişikliğin üstünde bir ayrılık oldu; yahut aramızdaki konuşmanın/anlaşmanın ayrılığıdır, yani sebebi soru olan ayrılıktır. İhtibâk sanatına göre değerlendirildiğinde daha da açıklık kazanır; takdiri şöyledir: 'Haber verdiğim gibi benimle senin aranda bir ayrılık ve şart koştuğun gibi seninle benim aramda bir ayrılıktır.' Bu ifade ayrılığı en beliğ vecihle ispat etmiştir; zira benim aramla senin aran arasında bir engelle ayrılık vuku bulduysa, senin tarafından öncelikle vuku bulmuştur. Hakikati şudur ki 'beyn' (ara), iki şey arasında uzanan ve ikisi arasında paylaşılan boşluktur; her birinin arası o boşluğun ortasından kendisine doğru olandır. O boşluğa bir şey girip ikisini ayırdığında her birinin arası kendisine nispet edilir; çünkü o iki aradan her birine nispet edilenin arası haline gelmiştir. İşte o zaman aralarında bir başkalık (mübâyenet) olur; yani her birinin arası diğerinin arasından farklılaşır. '«Bu aramızın ayrılığıdır» sözünün manası, ayrılığın kalkması ve kavuşmanın varlığıdır' diyen kimseyi, '«Bu aramızdaki bitişmedir» sözünün manası kavuşmaktır' ifadesi yalanlar. Eğer bu söz de o manaya gelseydi, birleşmeye delalet eden şeyin manası ile ayrılmaya delalet eden şeyin manası bir olurdu. Allah Sübhânehu

وتعالى موسى ﵇ كما في تفسير الأصبهاني وغيره - بما فعل الخضر ﵇ على ما وقع له هو من مثله سواء بسواء، فنبهه - بخرق السفينة الذي ظاهره هلك وباطنه نجاة من يد الغاصب - على التابوت الذي أطبق عليه وألقي في اليم خوفاً عليه من فرعون الغاصب فكان ظاهره هلكاً وباطنه نجاة، وبقتل الغلام على أنه كان معصوم الحركة في نفس الأمر في قتله القبطي وإن لم يكن إذ ذاك يعلمه لكونه لم ينبأ، وبأقامة الجدار من غير أجر على سقيه لبنات شعيب ﵈ من غير أجر مع احتياجه لذلك.

ve Teâlâ, Isfahânî'nin tefsirinde ve diğerlerinde geçtiği üzere, Hızır'ın (aleyhisselâm) yaptıklarıyla Mûsâ'ya (aleyhisselâm) bizzat kendi başına gelenlerin birebir aynısını hatırlatmıştır: Zahiri helak, batını ise gaspçının elinden kurtuluş olan geminin delinmesiyle, gaspçı Firavun'dan korkulduğu için kapağı kapatılıp denize bırakılan, zahiri helak batını ise kurtuluş olan sandığı hatırlattı. Çocuğun öldürülmesiyle, her ne kadar o vakit peygamber olmadığı için bunu bilmese de Kıptî'yi öldürmesinde işin hakikati bakımından hareketinin masum/korunmuş olduğunu hatırlattı. Ücretsiz olarak duvarın doğrultulmasıyla da, buna ihtiyacı olmasına rağmen Şuayb'ın (aleyhimesselâm) kızlarının [hayvanlarını] ücretsiz sulamasını hatırlattı.

ولما كان من المعلوم شدة استشراف موسى ﵇ إلى الوقوف في باطن هذه الأمور، قال مجيباً له عن هذا السؤال: {سأنبئك} يا موسى بوعد لا خلف فيه إنباء عظيماً {بتأويل} أي بترجيع {ما لم تستطع عليه صبراً *} لمخالفته عندك الحكمة إلى الحكمة وهو أن عند تعارض الضررين يجب ارتكاب الأدنى لدفع الأقوى بشرط التحقق، وأثبت تاء الاستفعال هنا وفيما قبله إعلاماً بأنه

Mûsâ'nın (aleyhisselâm) bu işlerin batınına vakıf olmayı ne kadar çok arzuladığı bilindiğinden, onun bu sorusuna cevap vererek şöyle dedi: {سأنبئك} “Sana haber vereceğim” ey Mûsâ, asla dönülmeyecek bir vaatle, büyük bir haber verişle; {بتأويل} “içyüzünü/yorumunu” yani aslına döndürülüşünü, {ما لم تستطع عليه صبراً *} “sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin”; sana göre hikmete aykırı olduğundan hikmete döndürülüşünü ki o da: İki zarar çeliştiğinde, durum kesinleşmek şartıyla, daha büyüğünü defetmek için daha hafif olanın işlenmesi vaciptir kuralıdır. Burada ve öncesinde istif'âl babındaki tâ harfini sabit tuttu; bildirmek için ki o,

ما نفى إلا القدرة البليغة على الصبر، إشارة إلى صعوبة ما حمل موسى من ذلك، لا مطلق القدرة على الصبر {أما السفينة} التي أحسن إلينا أهلها فخرقتها {فكانت لمساكين} وهو دليل للشافعي على أن الفقير أسوأ حالاً من المسكين، لأن هؤلاء يملكون سفينة {يعملون في البحر} ليستعينوا بذلك على معاشهم.

Mûsâ'ya yüklenen bu durumun zorluğuna işaret ederek ancak ileri derecedeki sabır gücünü nefyetmiştir; yoksa mutlak sabır gücünü değil. {أما السفينة} “Gemiye gelince” sahipleri bize iyilik ettiği halde deldiğim gemi, {فكانت لمساكين} “yoksullara/miskinlere aitti”; bu da Şâfiî için fakirin miskinden daha kötü durumda olduğuna bir delildir, çünkü bunların sahip olduğu bir gemi vardı; {يعملون في البحر} “denizde çalışan” bununla geçimlerini temin etmeye çalışıyorlardı.

ولما كان التعييب من فعله، أسنده إليه خاصة، تأدباً مع الله تعالى فقال: {فأردت أن أعيبها} فإن تفويت منفعتها بذلك ساعة من نهار وتكليف أهلها لوحاً يسدونها به أخف ضرراً من تفويتهم منفعتها أخذاً ورأساً بأخذ الملك لها، ولم أرد إغراق أهلها كما هو المتبادر إلى الفهم؛ ثم عطف على ذلك علة فعله فقال: {وكان وراءهم} أي أمامهم، ولعله عبر بلفظ (وراء) كناية عن الإحاطة بنفوذ الأمر في كل وجهة وارتهم وواروها، وفسره الحرالي في سورة البقرة بأنه وراءهم في غيبته عن علمهم وإن كان أمامهم في وجهتهم، لأنه فسر الوراء بما لا يناله الحس ولا العلم حيثما كان من المكان، قال: فربما اجتمع أن يكون الشيء، وراء من حيث إنه لا يعلم، ويكون أماماً في المكان. {ملك يأخذ} في ذلك الوقت {كل سفينة} ليس فيها عيب {غصباً} من أصحابها ولم يكن عند أصحابها علم به.

Kusurlu kılma kendi fiili olduğu için, Allah Teâlâ'ya karşı edepten dolayı fiili özellikle kendine isnat ederek şöyle dedi: {فأردت أن أعيبها} “bunun için onu kusurlu yapmak istedim” zira günün bir saatinde bundan dolayı menfaatinin kaçırılması ve sahiplerinin onu kapatacakları bir tahta ile külfete girmesi, kralın el koymasıyla menfaatini tamamen ve kökten kaçırmalarından daha hafif bir zarardır. Yoksa ilk akla gelebileceği gibi içindekileri boğmayı istemedim. Sonra buna fiilinin gerekçesini atfederek şöyle dedi: {وكان وراءهم} “Çünkü ötelerinde vardı” yani önlerinde; 'verâ' (arka/öte) lafzıyla ifade etmesi, emrin geçerliliğinin onları örten ve onların örttüğü her yönü kuşattığına kinaye olabilir. Harrâlî Bakara sûresinde bunu; onların yöneldikleri istikamette önlerinde olsa bile, bilgilerinden gizli kalması yönüyle arkalarında olduğu şeklinde tefsir etmiştir; çünkü o, mekan olarak nerede olursa olsun hissin ve ilmin ulaşamadığı şeyi 'verâ' olarak tefsir etmiştir ve demiştir ki: Bazen bir şeyin bilinmemesi yönüyle 'verâ' (arkada) olması ile mekân olarak önde olması bir arada bulunabilir. {ملك يأخذ} “bir kral [vardı] alan” o vakitte, {كل سفينة} “bütün gemileri” kusursuz olan [bütün gemileri], {غصباً} “zorla/gasbederek” sahiplerinden; oysa sahiplerinin bundan haberi yoktu.

ولما كان كل من الغصب والمسكنة سبباً لفعله، قدمها على الغصب، إشارة إلى أن أقوى السببين الحاملين على فعله الرأفة بالمساكين {وأما الغلام} أي الذي قتلته {فكان أبواه مؤمنين} وكان هو مطبوعاً على الكفر - كما يأتي في حديث أبيّ ﵁.

Hem gasp hem de miskinlik fiilinin birer sebebi olduğundan, kendisini bu fiili yapmaya sevk eden iki sebepten daha güçlü olanının miskinlere merhamet olduğuna işaret etmek üzere miskinliği gasptan önce zikretti. {وأما الغلام} “Erkek çocuğa gelince” yani öldürdüğüm çocuğa, {فكان أبواه مؤمنين} “onun anne-babası mümin kimselerdi” kendisi ise kâfir olarak yaratılmıştı –Übeyy'in (radıyallâhu anh) hadisinde geleceği üzere–.

ولما كان يحتمل عند الخضر ﵇ أن يكون هذا الغلام مع كفره في نفسه سبباً لكفر أبويه إن كبر، وكان أمر الله له بقتله مثل فعل من يخشى ذلك، أسند الفعل إليهما في قوله: {فخشينا أن يرهقهما} أي يغشيهما ويلحقهما إن كبر بمحبتهما له أو بجراءته وقساوته {طغياناً} أي تجاوزاً في الظلم وإفراطاً فيه {وكفراً *} لنعمتهما فيفسد دنياهما أو يحملهما حبهما له على الطغيان والكفر بالله طاعة فيفسد دينهما، روى مسلم في القدر وأبو داود في السنة والترمذي في

Hızır (aleyhisselâm) nezdinde bu çocuğun kendisinin kâfir olmasıyla birlikte büyüdüğünde anne babasının da küfrüne sebep olması muhtemel bulunduğundan ve Allah'ın ona çocuğu öldürmesini emretmesi bundan korkan kimsenin fiiline benzediğinden, şu buyruğunda fiili ikisine isnat etti: {فخشينا أن يرهقهما} “onları sürüklemesinden korktuk” yani büyüdüğünde anne babasının ona olan sevgisiyle yahut onun cüreti ve katılığyla onları bürümesinden ve kaplamasından, {طغياناً} “bir azgınlığa” yani zulümde haddi aşmaya ve aşırılığa, {وكفراً *} “ve bir küfre/nankörlüğe” nimetlerine nankörlük edip dünyalarını ifsât etmesine yahut ona olan sevgilerinin onları itaaten Allah'a karşı azgınlığa ve küfre sürükleyip dinlerini ifsât etmesine [meydan vermesinden korktuk]. Müslim Kader bahsinde, Ebû Dâvûd Sünnet bahsinde ve Tirmizî

التفسير عن ابن عباس عن أبي بن كعب ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «إن الغلام الذي قتله الخضر طبع كافراً، ولو عاش لأرهق أبويه طغياناً وكفراً» وهذا حديث: «الله أعلم بما كانوا عاملين» يدل على أن العذاب - على ما لو وجد شرطه لوقع - إنما يكون على ما كان جبلة وطبعاً، لا ما كان عارضاً، وإلا لعذب الأبوان على تقدير أن يكون المعلوم من الكفر منهما.

Tefsir bahsinde İbn Abbâs'tan, o da Übeyy b. Ka'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir ki, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Hızır'ın öldürdüğü çocuk kâfir olarak tabiatlandırılmıştı; şayet yaşasaydı anne babasını azgınlık ve küfre sürükleyecekti.» Bu hadis ile «Allah onların ne yapacaklarını en iyi bilendir» hadisi gösterir ki –şartı gerçekleştiğinde vuku bulacak şeye göre– azap, ancak yaratılış ve tabiatta olan şeye göredir; arızi olan şeye göre değil. Aksi takdirde, anne ve babadan küfrün bilindiği varsayımıyla ikisine de azap edilirdi.

ولما ذكر ما يلزم على تقدير بقائه من الفساد سبب عنه قوله: {فأردنا} أي بقتله وإراحتهما من شره، ولما كان التعويض عن هذا الولد لله وحده، أسند الفعل إليه في قوله: {أن يبدلهما ربهما} أي المحسن إليهما بإعطائه وأخذه {خيراً منه زكاة} طهارة وبركة، أي من جهة كونه كان ظاهر الزكاء في الحال، وأما في المآل فلو عاش كان فيه خبيثاً ظاهر الخبث، وهذا البدل يمكن أن يكون الصبر، ويمكن أن يكون ولداً آخر، وهو المنقول وأنها كانت بنتاً {وأقرب رحماً *} براً بهما وعطفاً عليهما ورحمة لهما فكان الضرر اللاحق لهما بالتأسف عليه أدنى من الضرر اللاحق لهما

Hayatta kalması takdirinde gerekecek fesadı zikredince, şu buyruğunu buna bağladı: {فأردنا} “Böylece istedik ki” yani onu öldürerek ve ikisini onun şerrinden rahata erdirerek; bu çocuğun yerine başkasını vermek yalnızca Allah'a mahsus olduğundan şu buyruğunda fiili O'na isnat etti: {أن يبدلهما ربهما} “Rableri onlara versin” yani vermek ve almak suretiyle kendilerine ihsanda bulunan Rableri, {خيراً منه زكاة} “ondan daha hayırlı temizlikte” arılık ve bereket yönünden; yani o anki zahir temizliği cihetiyle; akıbeti cihetiyle ise eğer yaşasaydı onda pis ve kötülüğü açık bir hal olacaktı. Bu bedel sabır olabileceği gibi, başka bir çocuk da olabilir; nakledilen de bir kız çocuğu olduğudur; {وأقرب رحماً *} “ve merhametçe daha yakın” onlara daha çok iyilik eden, şefkat gösteren ve merhametli olan. Dolayısıyla ona duyacakları üzüntüden kaynaklanan zarar, büyüdüğünde

عند كبره بإفساد دينهما أو دنياهما {وأما الجدار} الذي أشرت بأخذ الأجر عليه {فكان لغلامين} ودل على كونهما دون البلوغ بقوله {يتيمين} .

dinlerini veya dünyalarını ifsât etmesiyle uğrayacakları zarardan daha hafiftir. {وأما الجدار} “Duvara gelince” üzerine ücret almayı işaret ettiğin duvar, {فكان لغلامين} “iki oğlana aitti”; {يتيمين} “yetim olan” buyruğuyla onların büluğ çağından küçük olduklarına delalet etti.

ولما كانت القرية لا تنافي التسمية بالمدينة، وكان التعبير بالقرية أولاً أليق، لأنها مشتقة من معنى الجمع، فكان أليق بالذم في ترك الضيافة لإشعاره ببخلهم حالة الاجتماع وبمحبتهم للجمع والإمساك، وكانت المدينة بمعنى الإقامة، فكان التعبير بها أليق للإشارة به إلى أن الناس يقيمون فيها، فينهدم الجدار وهم مقيمون فيأخذون الكنز، قال: {في المدينة} فلذلك أقمته احتساباً {وكان تحته كنز} أي مال مدخور {لهما} لو وقع لكان أقرب إلى ضياعه {وكان أبوهما صالحاً} ينبغي مراعاته وخلفه في ذريته بخير.

Karye (köy/belde) lafzı medîne (şehir) olarak isimlendirilmeye engel teşkil etmediğinden; ilk başta karye lafzı ile ifade etmek daha uygundu; çünkü toplama manasından türemiştir ve toplanma anındaki cimriliklerini, biriktirme ve tutma sevgilerini hissettirmesi sebebiyle misafirperverliği terk etme hususundaki yermeye daha uygundur. Medîne ise ikamet manasındadır; dolayısıyla insanların orada ikamet ettiklerine, onlar ikamet ederken duvarın yıkılıp hazineyi alacaklarına işaret etmek için bu ifade daha uygun düşmüştür; buyurdu ki: {في المدينة} “şehirde bulunan”; bu sebeple onu sevap umarak doğrulttum. {وكان تحته كنز} “Altında bir define/hazine vardı” saklanmış bir mal, {لهما} “ikisine ait” şayet duvar yıkılsaydı zayi olmaya daha yakın olurdu; {وكان أبوهما صالحاً} “babaları da salih bir kimseydi” gözetilmesi ve zürriyetine hayırla halef olunması gereken bir kimseydi.

ولما كان الإبلاغ إلى حد البلوغ والاستخراج فعل الله وحده، أسند إليه خاصة فقال: {فأراد ربك} أي المحسن إليك بهذه التربية، إشارة إلى ما فعل بك من مثلها قبل النبوة كما بين {أن يبلغا} أي الغلامان {أشدهما} أي رشدهما وقوتهما {ويستخرجا كنزهما} لينتفعا به وينفعا الصالحين {رحمة} بهما {من ربك}

Buluğ çağına erdirmek ve hazineyi çıkartmak yalnızca Allah'ın fiili olduğundan, bunu özellikle O'na isnat ederek şöyle dedi: {فأراد ربك} “Rabbin istedi ki” yani bu terbiye ile sana ihsanda bulunan Rabbin –açıklandığı üzere peygamberlikten önce sana benzerini yaptığına işaret ederek–, {أن يبلغا} “ikisi ulaşsınlar” yani o iki çocuk, {أشدهما} “güçlü/ergin çağlarına” yani rüşdlerine ve kuvvetlerine, {ويستخرجا كنزهما} “ve definelerini çıkarsınlar” ondan faydalansınlar ve salih kimselere fayda sağlasınlar diye; {رحمة} “bir rahmet olarak” ikisine bir merhamet olarak, {من ربك} “Rabbinden”

أي الذي أحسن تربيتك وأنت في حكم اليتيم فكان التعب في إقامة الجدار مجاناً أدنى من الضرر اللازم من سقوطه لضياع الكنز وفساد الجدار، وقد دل هذا على أن صلاح الآباء داعٍ إلى العناية بالأبناء، روي عن الحسن بن علي رضي الله عهنما أنه قال لبعض الخوارج في كلام جرى بينهما: بم حفظ الله كنز الغلامين؟ قال: بصلاح أبيهما، قال فأبي وجدي خير منه، قال أنبأنا الله أنكم قوم خصمون. {وما فعلته} أي شيئاً من ذلك {عن أمري} بل عن أمر من له الأمر، وهو الله.

yani sen yetim hükmünde iken terbiyeni güzel kılan Rabbinden. Duvarı karşılıksız olarak doğrultmanın meşakkati, hazinenin zayi olması ve duvarın bozulması sebebiyle düşmesinden doğacak zarardan daha hafiftir. Bu da gösterir ki babaların salih olması, çocuklarla ilgilenilmesine bir vesiledir. Hasan b. Ali'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, Haricîlerden biriyle aralarında geçen bir konuşmada ona şöyle demiştir: 'Allah o iki çocuğun hazinesini ne sebebiyle korudu?' Haricî: 'Babalarının salih olması sebebiyle' dedi. Hasan: 'Benim babam ve dedem ondan daha hayırlıdır' dedi. Haricî ise: 'Allah bize sizin hasım/tartışmacı bir topluluk olduğunuzu bildirdi' dedi. {وما فعلته} “Ben bunu yapmadım” yani bunlardan hiçbirini, {عن أمري} “kendiliğimden” bilakis emir sahibi olan Allah'ın emriyle yaptım.

ولما بان سر تلك القضايا، قال مقدراً للأمر: {ذلك} أي لشرح العظيم {تأويل ما لم تسطع} يا موسى {عليه صبراً} وحذف تاء الاستطاعة هنا لصيرورة ذلك - بعد كشف الغطاء - في حيز ما يحمل فكان منكره غير صابر أصلاً لو كان عنده مكشوفاً من أول الأمر، وسقط - ولله الحمد - بما قررته في هذه القصة ما يقال من أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم أخبر في قول سليمان

Bu meselelerin sırrı açığa çıkınca, işin büyüklüğünü belirterek şöyle dedi: {ذلك} “İşte bu” bu büyük açıklama, {تأويل ما لم تسطع} “güç yetiremediğin şeylerin içyüzüdür” ey Mûsâ! {عليه صبراً} “üzerine sabretmeye”; perde kalktıktan sonra iş taşınabilir hale geldiği için burada istitâ'at kelimesinin tâ harfini hazfetti; dolayısıyla durumu inkâr eden kimse, ilk andan itibaren iş kendisi için açık olsaydı asla sabırsızlık göstermezdi. Allah'a hamdolsun ki, bu kıssada ortaya koyduğum açıklamalarla; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Süleyman

عليه السلام المخرج في الصحيحين من حديث أبي هريرة ﵁ «لأطوفن الليلة على مائة امرأة كلهن تلد فارساً يجاهد في سبيل الله، فلم تلد منهن إلا واحدة جاءت بشق آدمي أنه لو قال: إن شاء الله، لجاهدوا فرساناً أجمعون» فأفهم ذلك أن ذلك كل نبي استثنى في خبره صدقه الله تعالى كما وقع للذبيح أنه قال: {ستجدني إن شاء الله من الصابرين} [الصافات: ١٠٢] فوفى، فما لموسى ﵇ وهو من أولي العزم - فعل مع الاستثناء ما فعل؟ فإن الذبيح صبر على ما هو قاطع بأنه بعينه أمر الله، بخلاف موسى ﵇ فإنه كان ينكر ما ظاهره منكر قبل العلم بأنه من أمر الله، فإذا نبه صبر، وأما قول النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «يرحم الله أخي موسى! وددنا لو أنه صبر حتى يقص علينا من أمرهما» فمعناه: صبر عن الإذن للخضر ﵇ في مفارقته في قوله {فلا تصاحبني} ويدل عليه أن في رواية لمسلم «رحمة الله علينا وعلى موسى! لولا أنه عجل لرأى العجب ولكنه

(aleyhisselâm) hakkında Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) tahriç edilen: «Bu gece hepsi Allah yolunda cihad edecek birer süvari doğuracak yüz kadını dolaşacağım dedi; fakat onlardan sadece biri yarım insan şeklinde doğurdu. Eğer 'inşallah' deseydi, hepsi de birer süvari olarak cihad ederlerdi» hadisi sebebiyle söylenen şu itiraz düşmüştür: Buradan anlaşılmaktadır ki, her peygamber haberinde istisnada bulunursa (inşallah derse) Allah Teâlâ onu doğrular; nitekim kurban edilmek istenen zâtın {ستجدني إن شاء الله من الصابرين} [es-Sâffât: 102] deyip sözünde durduğu gibi. O halde ulu'l-azm peygamberlerden olan Mûsâ'ya (aleyhisselâm) ne oldu ki istisna yapmasına rağmen bu yaptığını yaptı? Zira kurban edilmek istenen zât, bizzat Allah'ın emri olduğunu kesin bildiği şeye sabretmiştir; Mûsâ (aleyhisselâm) ise Allah'ın emri olduğunu bilmeden önce zahiren münker olan şeyi inkâr etmekteydi, uyarılınca sabretti. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah kardeşim Mûsâ'ya rahmet eylesin! Keşke sabretseydi de ikisinin haberini bize anlatsaydı» sözünün manası ise: {فلا تصاحبني} sözünde Hızır'ın (aleyhisselâm) kendisinden ayrılmasına izin verme hususunda sabretseydi demektir. Buna delil, Müslim'in bir rivayetinde geçen şu ifadedir: «Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun! Eğer acele etmeseydi şaşılacak şeyler görecekti; lâkin

أخذته من صاحبه ذمامة»

arkadaşından dolayı onu bir mahcubiyet/utanma duygusu sardı:»

{قال إن سألتك عن شيء بعدها فلا تصاحبني} . فتحرر أنه وفى بمقام الشرع الذي أقامه الله فيه فلم يخل بمقام الصبر الذي ليس فيه ما يخالف ما يعرف ويستحضر من الشرع، وكيف لا وهو من أكابر أولي العزم الذين قال الله تعالى لأشرف خلقه في التسليك بسيرهم {فاصبر كما صبر أولو العزم من الرسل} [الأحقاف: ٣٥] وقال تعالى: {أولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده} [الأنعام: ٩٠] وقال ﵇ فيما خرجه الشيخان عن ابن مسعود ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم أوذي من بعض من كان معه في حنين فتلوّن وجهه وقال: «يرحم الله أخي موسى! لقد أوذي بأكثر من هذا فصبر» وعلم أن في قصته هذه حثاً كثيراً على المجاهرة بالمبادرة بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والمصابرة عليه، وأن لا يراعى فيه كبير ولا صغير إذا كان الإمرء على ثقة من أمره في الظاهر بما عنده في ذلك من العلم عن الله ورسوله وأئمة دينه، وتنبيهاً على أنه لا يلزم من العلم اللدني - سواء كان صاحبه نبياً أو ولياً - معرفة كل شيء كما يدعيه أتباع بعض الصوفية، لأن الخضر سأل موسى ﵉:

«{قال إن سألتك عن شيء بعدها فلا تصاحبني}» “Dedi ki: Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme”. Böylece netleşti ki o, Allah'ın kendisini yerleştirdiği şeriat makamının hakkını vermiş ve şeriattan bildiği ve zihninde hazır olan şeylere aykırı hiçbir unsur bulunmayan sabır makamını da ihlal etmemiştir. Nasıl etmesin ki o, Allah Teâlâ'nın yaratılmışların en şereflisine onların yolunu tutması için: {فاصبر كما صبر أولو العزم من الرسل} [el-Ahkâf: 35] ve {أولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده} [el-En'âm: 90] buyurduğu büyük ulu'l-azm peygamberlerdendir. İki Şeyh'in (Buhârî ve Müslim) İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) tahriç ettiklerine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Huneyn'de beraberindekilerden bazılarının eziyetine uğramış, yüzünün rengi değişmiş ve şöyle buyurmuştur: «Allah kardeşim Mûsâ'ya rahmet eylesin! O bundan daha fazlasıyla eziyete uğradı da sabretti.» Bilinmelidir ki bu kıssada; iyiliği emretme, kötülükten nehyetme ve buna sabretme konusunda açıkça ve ivedilikle davranmaya, kişi Allah'tan, Resûlü'nden ve dinin önderlerinden edindiği ilimle zahiren durumundan emin olduğu takdirde bu hususta büyük veya küçük hiç kimsenin hatırını gözetmemeye dair pek çok teşvik vardır. Ayrıca ledünnî ilimden –sahibi ister peygamber ister veli olsun– bazı sûfîlerin iddia ettiği gibi her şeyi bilmenin gerekmediğine de bir uyarı vardır; zira Hızır, Mûsâ'ya (aleyhimesselâm):

من أنت؟ وهل هو موسى نبي بني إسرائيل - كما سيأتي. روى البخاري في التفسير من روايات مختلفة عن ابن عباس ﵄ أن أبي بن كعب ﵁ حدثه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «موسى رسول الله ﷺ ذكر الناس يوماً حتى إذا فاضت العيون ورقت القلوب ولّى فأدركه رجل فقال: أي رسول الله! هل في الأرض أحد أعلم منك؟ قال: لا! فعتب الله عليه إذ لم يرد العلم إليه، فأوحى إليه: بلى! عبد من عبادي بمجمع البحرين، قال: أي رب! كيف السبيل إليه؟ قال: تأخذ حوتاً في مكتل فحيث ما فقدته فاتبعه - وفي رواية: خذ نوناً ميتاً حيث ينفخ فيه الروح - فخرج ومعه فتاه يوشع بن نون حتى انتهيا إلى الصخرة، فوضع موسى رأسه فنام في ظل الصخرة في مكان ثريان إذ تضرب الحوت - وفي رواية: وفي أصل تلك الصخرة عين يقال له الحياة لا يصيب من مائها شيء إلا حيى، فأصاب الحوت من ماء تلك العين فانسل من المكتل فدخل البحر - فأمسك الله عنه جرية

'Sen kimsin? İsrâiloğulları'nın peygamberi Mûsâ mısın?' diye sormuştur –geleceği üzere–. Buhârî Tefsir'de İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) gelen muhtelif rivayetlerle tahriç etmiştir ki Übeyy b. Ka'b (radıyallâhu anh) ona şöyle anlatmıştır: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Allah'ın elçisi Mûsâ (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün insanlara vaaz etti; gözler yaşarıp kalpler incelince dönüp gitti. Bir adam ona yetişip: 'Ey Allah'ın elçisi! Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?' dedi. O da: 'Hayır!' dedi. İlmi Allah'a havale etmediği için Allah onu kınadı ve ona şöyle vahyetti: 'Bilakis! İki denizin birleştiği yerde kullarımdan bir kulum vardır.' Mûsâ: 'Ey Rabbim! Ona ulaşmanın yolu nedir?' dedi. 'Zembile bir balık koyup alırsın; onu nerede kaybedersen peşinden git' buyurdu –bir rivayette: İçine ruh üfleneceği yerde ölü bir balık al–. Mûsâ delikanlısı Yûşa b. Nûn ile birlikte yola çıktı; nihayet kayaya vardılar. Mûsâ başını koyup kayanın gölgesinde nemli bir yerde uyudu; o sırada balık çırpındı –bir rivayette: O kayanın dibinde 'hayat' denilen bir kaynak vardı ki, onun suyundan isabet eden her şey dirilirdi; balığa da o pınarın suyundan değince zembilden sıyrılıp denize girdi–. Allah onun üzerinden denizin akıntısını

البحر حتى كان أثره في حجر، فقال فتاه: لا أوقظه، حتى إذا استيقظ نسي أن يخبره، فذكر سفرهما وقول موسى ﵇ {لقد لقينا من سفرنا هذا نصباً} قال: قد قطع الله عنك النصب، فرجعا فوجدا خضراً على طنفسة خضراء على كبد البحر مسجى بثوبه، قد جعل طرفه تحت رجليه، وطرفه تحت رأسه، فسلم عليه موسى فكشف عن وجهه وقال: هل بأرضي من سلام؟ من أنت؟ قال: أنا موسى! قال: موسى بني إسرائيل؟ قال: نعم! قال: فما شأنك؟ قال: جئت لتعلمني، قال: أما يكفيك أن التوراة بيديك وأن الوحي يأتيك؟ يا موسى! إن لي علماً لا ينبغي لك أن تعلمه، وإن لك علماً لا ينبغي لي أن أعلمه - أي لا ينبغي لك أن تعمل بالباطن ولا ينبغي لي أنا أن أقف مع الظاهر، أطلق العلم على العمل لأنه سببه - فانطلقا يمشيان على الساحل، فوجدوا معابر صغاراً تحمل أهل هذا الساحل إلى أهل الساحل الآخر، فعرف الخضر فقالوا: عبد الله الصالح! لا تحمله بأجر، فحملوهم في سفينتهم بغير نول: بغير أجر - فركبا السفينة، ووقع عصفور على حرف السفينة فغمس منقاره في البحر؛ وفي رواية: فأخذ بمنقاره من البحر،

tuttu, öyle ki izi taş gibi kaldı. Delikanlısı: 'Onu uyandırmayayım' dedi; uyanınca da ona haber vermeyi unuttu. Yolculuklarını ve Mûsâ'nın (aleyhisselâm) {لقد لقينا من سفرنا هذا نصباً} sözünü zikretti. [Hızır]: 'Allah senden yorgunluğu giderdi' dedi. Geri döndüler; Hızır'ı denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde elbisesine bürünmüş olarak buldular; elbisesinin bir ucunu ayaklarının altına, bir ucunu da başının altına koymuştu. Mûsâ ona selam verdi. Hızır yüzünü açtı ve: 'Benim bulunduğum yerde selam ne gezer? Sen kimsin?' dedi. 'Ben Mûsâ'yım' dedi. 'İsrâiloğulları'nın Mûsâ'sı mı?' dedi. 'Evet' dedi. 'Durumun nedir?' dedi. 'Bana öğretmen için geldim' dedi. 'Tevrat'ın ellerinde olması ve vahyin sana gelmesi sana yetmez mi? Ey Mûsâ! Benim senin bilmen gerekmeyen bir ilmim vardır; senin de benim bilmem gerekmeyen bir ilmin vardır –yani senin batınla amel etmen gerekmez, benim de zahirde durmam gerekmez; sebep olduğu için amele ilim denmiştir–.' Sahil boyunca yürüyerek yola koyuldular. Bu sahilin ahalisini diğer sahile taşıyan küçük kayıklar gördüler. Hızır'ı tanıdılar ve: 'Salih bir Allah kulu! Ondan ücret almayın' dediler; onları gemilerine ücretsiz bindirdiler. Gemiye bindiler; bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve gagasını denize daldırdı; –bir rivayette: Gagasıyla denizden su aldı,

وفي رواية: فنقر نقرة أو نقرتين فقال: والله ما نقص علمي وعلمك من علم الله إلا كما نقص هذا من البحر، فلم يفجأ موسى إلا الخضر عمد إلى قدوم فخرق السفينة ووتد فيها وتداً فذكر إنكاره وجوابه ثم قال: وكانت الأولى من موسى نسياناً، والوسطى شرطاً، والثالثة عمداً - فذكر القصة، وقال في آخرها: فقال رسول الله ﷺ: وددنا أن موسى صبر حتى يقص علينا من أمرهما» .

bir rivayette: Bir veya iki defa gagaladı– bunun üzerine [Hızır] şöyle dedi: 'Vallahi benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak bu serçenin denizden eksilttiği kadar eksiltebilir.' Mûsâ birden Hızır'ın bir kesere yönelip gemiyi deldiğini ve oraya bir kazık çaktığını gördü; Mûsâ'nın inkârını ve Hızır'ın cevabını zikretti. Sonra şöyle dedi: 'Mûsâ'nın birinci itirazı unutmaktan, ortancası şarttan, üçüncüsü ise kasten idi.' –Kıssayı anlattı ve sonunda şöyle dedi:– Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: 'İsterdik ki Mûsâ sabretseydi de onların durumundan bize [daha çok] anlatılsaydı.'»

ولما فرغ من هذه القصة التي حاصلها أنها طواف في الأرض لطلب العلم، عقبها بقصة من طاف الأرض لطلب الجهاد، وقدم الأولى إشارة إلى علو درجة العلم لأنه أساس كل سعادة، وقوام كل أمر، فقال عاطفاً على {ويجادل الذين كفروا بالباطل} [الكهف: ٥٦] {ويسألونك عن} الرجل الصالح المجاهد {ذي القرنين} سمي لشجاعته أو لبلوغه قرني مغرب الشمس ومشرقها، أو لانقراض قرنين من الناس في زمانه، أو لأنه كان له ضفيرتان من الشعر أو لتاجه قرنان، وهو الإسكندر الأول - نقل ابن كثير عن الأزرقي أنه كان على زمن الخليل ﵇، وطاف معه بالبيت، ومن المناسبات الصورية

Neticesi ilim talebi için yeryüzünü dolaşmak olan bu kıssayı bitirince, ardından cihad talebiyle yeryüzünü dolaşan kimsenin kıssasını getirdi. İlmin derecesinin yüceliğine işaret etmek için birinciyi öne aldı; zira ilim her saadetin esası ve her işin direğidir. {ويجادل الذين كفروا بالباطل} [الكهف: ٥٦] “İnkâr edenler ise bâtıl ile mücadele ederler” ayetine atfederek şöyle buyurdu: {ويسألونك عن} “Sana soruyorlar” salih ve mücahid bir kul olan {ذي القرنين} “Zülkarneyn'den”. [Zülkarneyn], cesaretinden ötürü veya güneşin battığı ve doğduğu iki uca (boynuza) ulaştığı için yahut kendi zamanında iki nesil insan yok olup gittiği için ya da iki saç örgüsü bulunduğu yahut tacının iki boynuzu olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir. O, Birinci İskender'dir. İbn Kesîr, Ezrakî'den onun Halîl'in (aleyhisselâm) zamanında yaşadığını ve onunla birlikte Beyt'i tavaf ettiğini nakletmiştir. Şeklî münasebetlerden biri de şudur:

أن في قصة كل منهما ثلاثة أشياء آخرها بناء جدار لا سقف له، وإنما هو لأجل حفظ ما يهتم به خوف المفسد، وصدّرها بالإخبار عن سؤالهم إشارة إلى أنهم لم يسألوا عن التي قبلها على ما فيها من العجائب واللطائف، والأسرار والمعارف، تبكيتاً لليهود في إغفال الأمر بالسؤال عنها إن كان مقصودهم الحق، وإن لم يكن مقصوداً لهم كانوا بالتبكيت أجدر، أو تكون معطوفة على مسألتهم الأولى وهي الروح، وصدرها بالإخبار بالسؤال تنبيهاً على ذلك لطول الفصل، إشارة إلى أن ذلك كله مرتبط بجوابهم ارتباط الدر بالسلك.

Her ikisinin kıssasında da sonuncusu tavansız bir duvar inşa etmek olan üçer şey vardır; bu [inşa] da bozguncunun korkusundan ötürü ehemmiyet verilen şeyi korumak içindir. Kıssanın başını onların sorularını haber vererek açması, içindeki onca acayiplik, letafet, sır ve marifete rağmen bir önceki [kıssa] hakkında soru sormadıklarına işaret etmek içindir. Bu da, şayet maksatları hak ise onun hakkında soru sormayı ihmal etmelerinden ötürü Yahudileri susturup azarlamak içindir; şayet maksatları [hak] değilse susturulup azarlanmaya daha da layıktırlar. Yahut bu, onların ilk meseleleri olan ruh sorusuna atfedilmiştir ve aradaki fasılanın uzunluğundan dolayı buna dikkat çekmek üzere soru haberiyle başlanmıştır; bu da bütün bunların, incilerin ipe dizilmesi gibi onların cevabıyla irtibatlı olduğuna işaret eder.

ولما كان من المعلوم أنه يقول صلى الله عليه وعلى آله وسلم: فبماذا أجيبهم؟ قال: {قل} أي لهم: {سأتلوا} أي أقص قصاً متتابعاً في مستقبل الزمان إن أعلمني الله به {عليكم} أيها المشركون وأهل الكتاب المعلمون لهم مقيداً بأن شاء الله كما سلف لك الأمر به {منه ذكراً *} كافياً لكم في تعرف أمره، جامعاً لمجامع ذكره.

[Resûlullah'ın] (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Onlara ne ile cevap vereyim?" diyeceği bilindiğinde [Allah] şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani onlara: {سأتلوا} “Okuyacağım” yani Allah bana bildirirse gelecek zamanda ardı ardına anlatacağım {عليكم} “size” ey müşrikler ve onlara akıl hocalığı yapan Ehl-i kitap, daha önce sana emredildiği üzere inşaallah kaydıyla {منه ذكراً *} “ondan bir hatıra [ve ibretli bir haber]” onun durumunu öğrenmenizde size yetecek ve onun zikrinin özünü toplayacak mahiyette.

ولما كانت قصته من أدل دليل على عظمة الله، جلاها في ذلك المظهر فقال: {إنا} مؤكداً لأن المخاطبين بصدد التعنت والإنكار {مكنا} أي بما لنا من العظمة، قيل: بالملك وحده، وقيل مع

Onun kıssası Allah'ın azametine en açık delillerden olunca, onu bu tezahür içinde açıklığa kavuşturup şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz biz” muhataplar inat ve inkâr peşinde oldukları için tekit ederek {مكنا} “güç ve imkân verdik” yani sahip olduğumuz azametle. Denildi ki: Yalnızca mülk ile, denildi ki mülkle beraber

النبوة، لأن ما ينسب إلى الله تعالى على سبيل الامتنان والإحسان جدير بأن يحمل على النهاية لا سيما إذا عبر عنه بمظهر العظمة {له في الأرض} مكنة يصل بها إلى جميع مسلوكها، ويظهر بها على سائر ملوكها {وءاتيناه} بعظمتنا {من كل شيء} يحتاج إليه في ذلك {سبباً} قال أبو حيان: وأصل السبب الحبل، ثم توسع فيه حتى صار يطلق على ما يتوصل به إلى المقصود. فأراد بلوغ المغرب، ولعله بدأ به لأن باب التوبة فيه {فأتبع} أي بغاية جهده - هذا على قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو بالتشديد، والمعنى على قراءة الباقين بقطع الهمزة وإسكان الفوقانية: ألحق بعض الأسباب ببعض، وذلك تفسير لقراءة التشديد {سبباً *} يوصله إليه، واستمر متبعاً له {حتى إذا بلغ} في ذلك المسير {مغرب الشمس} أي الحد الذي لا يتجاوزه آدمي في جهة الغرب {وجدها} فيما يحس بحاسة لمسه {تغرب} كما أحسه بحاسة بصره من حيث إنه متصل بما وصل إليه بيده، لا حائل بينه وبينه {في عين حمئة} أي ذات حمأة أي طين أسود، وهي مع ذلك حارة كما ينظر من في وسط البحر أنها تغرب فيه وتطلع منه وعنده القطع بأن الأمر ليس كذلك {ووجد عندها} أي على الساحل المتصل بتلك العين {قوماً} كفاراً لهم قوة على ما يحاولونه ومنعة،

peygamberlik de [verdik]; zira Allah Teâlâ'ya minnet ve ihsan yoluyla nispet edilen şeylerin en üst seviyeye hamledilmesi gerekir, bilhassa da azamet makamıyla ifade edilmişse. {له في الأرض} “ona yeryüzünde” yeryüzünün gidilebilir her yerine ulaşmasını ve diğer bütün hükümdarlarına üstün gelmesini sağlayan bir güç ve iktidar verdik. {وءاتيناه} “Ve ona verdik” azametimizle {من كل شيء} “her şeyden” buna ihtiyaç duyduğu her şeyden {سبباً} “bir sebep (vasıta ve yol)”. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Sebebin aslı 'ip'tir, sonra genişletilerek maksada ulaştıran her şeye denir olmuştur. Böylece o, batıya ulaşmayı diledi; belki de tevbe kapısı orada olduğu için oradan başladı. {فأتبع} “O da takip etti” yani olanca gayretiyle –bu, İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr'ın şeddeli kıraatine göredir; diğerlerinin hemzenin kat'ı ve üstteki harfin (te'nin) sükûnuyla olan kıraatine göre mana: sebepleri birbirine ekledi demektir ki bu da şeddeli kıraatin tefsiridir– {سبباً *} “bir sebebi (yolu)” kendisini oraya ulaştıracak olan [yolu]. Onu takip etmeye devam etti {حتى إذا بلغ} “Nihayet ulaştığı zaman” o yürüyüşünde {مغرب الشمس} “güneşin battığı yere” yani batı cihetinde hiçbir insanın ötesine geçemeyeceği sınıra {وجدها} “onu buldu” dokunma duyusuyla hissettiği üzere {تغرب} “batarken” eliyle ulaştığı şeye bitişik olması ve onunla arasında bir engel bulunmaması hasebiyle görme duyusuyla hissettiği gibi {في عين حمئة} “balçıklı bir pınarda” yani kara çamurlu ve bununla beraber sıcak bir kaynakta; nitekim denizin ortasında bulunan kimse de onun denizin içine battığını ve oradan doğduğunu görür, halbuki işin öyle olmadığını kesin olarak bilir {ووجد عندها} “ve onun yanında buldu” yani o kaynağa bitişik olan sahilde {قوماً} “bir kavim” giriştikleri işlerde kuvvetli ve korunaklı inkârcı bir topluluk buldu.

فكأنه قيل: ماذا أمر فيهم؟ فأجيب بقوله: {قلنا} بمظهر العظمة: {يا ذا القرنين} إعلاماً بقربه من الله وأنه لا يفعل إلا ما أمره به، إما بواسطة الملك إن كان نبياً وهو أظهر الاحتمالات، أو بواسطة نبي زمانه، أو باجتهاده في شريعته الاجتهاد المصيب، {إما أن تعذب} أي هؤلاء القوم ببذل السيف فيهم بكفرهم {وإما أن تتخذ} أي بغاية جهدك {فيهم حسناً *} أمراً له حسن عظيم، وذلك هو البداءة بالدعاء، إشارة إلى أن القتل وإن كان جائزاً فالأولى أن لا يفعل إلا بعد اليأس من الرجوع عن موجبه {قال أما من ظلم} باستمراره على الكفر فإنا نرفق به حتى نيأس منه ثم نقتله، وإلى ذلك أشار بقوله: {فسوف نعذبه} بوعد لا خلف فيه بعد طول الدعاء والترفق {ثم يرد} بعد الحياة بالموت، أو بعد البرزخ بالبعث، رداً هو في غاية السهولة {إلى ربه} الذي تفرد بتربيته {فيعذبه عذاباً نكراً *} شديداً جداً لم يعهد مثله لكفره لنعمته، وبذل خيره في عبادة غيره، وفي ذلك إشارة بالتهديد الشديد لليهود الغارين لقريش، وإرشاد لقريش إلى أن يسألوهم عن قوله هذا، ليكون قائداً لهم إلى الإقرار بالبعث {وأما من ءامن وعمل صالحاً} تصديقاً لما أخبر به من تصديقه

Sanki: "Onlar hakkında ne emrolundu?" denilmiş, buna da şöyle cevap verilmiştir: {قلنا} “Dedik ki” azamet tezahürüyle: {يا ذا القرنين} “Ey Zülkarneyn!” Allah'a olan yakınlığını ve ancak O'nun kendisine emrettiği şeyi yaptığını bildirmek üzere; eğer peygamber idiyse melek vasıtasıyla –ki en kuvvetli ihtimal budur– yahut zamanının peygamberi vasıtasıyla ya da şeriatındaki isabetli ictihadıyla. {إما أن تعذب} “Ya cezalandırırsın” yani inkârları sebebiyle bu kavme kılıç çekerek {وإما أن تتخذ} “ya da tutarsın” yani bütün gayretinle {فيهم حسناً *} “onlar hakkında güzel bir yol” büyük bir güzelliği olan bir iş; bu da davet ile başlamaktır. Bu, öldürmek caiz olsa bile öldürmeyi gerektiren durumdan dönmelerinden ümit kesilmedikçe bunun yapılmamasının daha evla olduğuna bir işarettir. {قال أما من ظلم} “Dedi ki: 'Haksızlık edene gelince'” inkârında devam etmek suretiyle [zulmedene], biz ona yumuşak davranırız, nihayet ondan ümit kesince onu öldürürüz. Buna şu buyruğuyla işaret etmiştir: {فسوف نعذبه} “onu cezalandıracağız” uzun bir davet ve yumuşaklıktan sonra hilafsız bir vaat ile {ثم يرد} “sonra döndürülür” hayattan sonra ölümle yahut berzahtan sonra dirilişle, son derece kolay bir döndürülüşle {إلى ربه} “Rabbine” onu terbiye etmede tek olan [Rabbine] {فيعذبه عذاباً نكراً *} “O da onu görülmemiş (korkunç) bir azap ile cezalandırır” nimetine nankörlük etmesi ve iyiliğini başkasına ibadette harcaması sebebiyle eşi benzeri görülmemiş pek şiddetli [bir azap ile]. Bunda, Kureyş'i aldatan Yahudilere yönelik şiddetli bir tehdit ve Kureyş'e de, kendilerini dirilişi ikrara sevk etmesi için onlara bu sözü sormalarına dair bir irşad vardır. {وأما من ءامن وعمل صالحاً} “İman edip salih amel işleyene gelince” tasdik ettiğini bildirdiği şeyi doğrulamak üzere

{فله} في الدارين {جزاء} طريقته {الحسنى} منا ومن الله بأحسن منها {وسنقول} بوعد لا خلف فيه بعد اختباره بالأعمال الصالحة {له} أي لأجله {من أمرنا} الذي نأمر به فيه {يسراً *} أي قولاً غير شاق من الصلاة والزكاة والخراج والجهاد وغيرها، وهو ما يطيقه ولا يشق عليه مشقة كبيرة {ثم أتبع} لإرادته بلوغ مشرق الشمس {سبباً *} من جهة الجنوب يوصله إلى المشرق واستمر فيه لا يمل ولا تغلبه أمة مر عليها {حتى إذا بلغ} في مسيره ذلك {مطلع الشمس} أي الموضع الذي تطلع عليه أولاً من المعمور من الأرض {وجدها تطلع على قوم} على ساحل البحر لهم قوة شديدة {لم نجعل لهم} ولما كان المراد التعميم، أثبت الجار فقال: {من دونها} أي من أدنى الأماكن إليهم أول ما تطلع {ستراً *} يحول بينهم وبين المحل الذي يرى طلوعها منه من البحر من جبل ولا أبنية ولا شجر ولا غيرها.

{فله} “onun için vardır” her iki yurtta {جزاء} “karşılık olarak” tuttuğu yolun karşılığı olarak {الحسنى} “en güzel mükâfat” bizden ve Allah'tan daha güzeliyle {وسنقول} “ve söyleyeceğiz” salih amellerle imtihan edildikten sonra hilafsız bir vaat ile {له} “ona” yani onun hakkında {من أمرنا} “buyruğumuzdan” emredeceğimiz hususlardan {يسراً *} “kolay olanı” yani namaz, zekât, haraç, cihad ve diğer hususlardan zor olmayan, güç yetirebileceği ve kendisine büyük bir meşakkat vermeyecek sözü. {ثم أتبع} “Sonra takip etti” güneşin doğduğu yere ulaşmayı dilediği için {سبباً *} “bir sebebi (yolu)” kendisini doğuya ulaştıracak güney cihetinden bir yolu; onda bıkmadan ve uğradığı hiçbir ümmet kendisine galip gelemeden devam etti {حتى إذا بلغ} “Nihayet ulaştığı zaman” o yürüyüşünde {مطلع الشمس} “güneşin doğduğu yere” yani yeryüzünün mamur kısmında güneşin ilk doğduğu yere {وجدها تطلع على قوم} “onun bir kavim üzerine doğduğunu gördü” deniz sahilinde bulunan ve pek çetin bir güce sahip olan [bir kavim üzerine] {لم نجعل لهم} “onlar için kılmadığımız” genelleme kastedildiği için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من دونها} “onunla aralarında” yani ilk doğduğu anda onlara en yakın yerlerden {ستراً *} “bir siper” kendileriyle güneşin denizden doğuşunun görüldüğü yer arasında engel teşkil edecek dağ, bina, ağaç veya başka bir siper [kılmadığımız].

ولما كان أمره مستغرباً في نفسه وفي الاطلاع عليه لا سيما عند القرب، قال تعالى: {كذلك} أي أمره كما ذكرنا لكم على

Onun durumu bizzat kendisinde ve bilhassa yakınına gelindiğinde ona muttali olma hususunda şaşılacak bir şey olunca, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böyle” yani onun durumu size zikrettiğimiz gibidir,

سبيل الاقتصار {وقد أحطنا} بما لنا من العظمة، {بما لديه} أي كله من الأمور التي هي أغرب المستغرب {خبراً *} أي من جهة بواطن أموره فضلاً عن ظواهرها، فلا يستغرب إخبارنا عن ذلك ولا عن أمر أصحاب الكهف، ولا يظن أن تفصيل أمر الروح خفي عنا، لأنا مطلعون على خفايا الأمور وظواهرها، شواهدها وغوائبها، وكيف لا ونحن أوجدناها ولكنا لا نذكر من ذلك إلا ما نريد على ما تدعو إليه الحكمة، فلو شئنا لبسطنا هذه القصة وقصة أهل الكهف وفصلنا أمر الروح تفصيلاً يعجز عن حفظه الألباء {ثم أتبع} في إرادته ناحية السد مخرج يأجوج ومأجوج {سبباً *} من جهة الشمال، واستمر أخذاً فيه {حتى إذا بلغ} في مسيره ذلك {بين السدين} أي الجبلين المانعين من وراءهما من الوصول منهما إلى من أمامهما وهما بمنقطع أرض الترك مما يلي بلاد أرمينية وآذربيجان، أملسان يزلق عليهما كل شيء؛ قرأ ابن كثير وأبو عمرو وحفص عن عاصم بفتح السين، والباقون بضمهما، فقيل: هما بمعنى واحد، وقيل: المضموم من فعل الله، والمفتوح من فعل الناس. {وجد من دونهما} أي بقربهما من الجانب الذي هو أدنى منهما إلى الجهة التي أتى منها ذو القرنين

özetleme yoluyla. {وقد أحطنا} “Ve şüphesiz kuşatmıştık” sahip olduğumuz azametle {بما لديه} “onun yanındaki her şeyi” yani en şaşılacak şeylerden olan durumlarının tamamını {خبراً *} “bütün teferruatıyla (ilmen)” yani zahirleri şöyle dursun, durumlarının batınları cihetinden. Dolayısıyla bundan ve Ashâb-ı Kehf'in durumundan haber vermemiz garipsenmemeli, ruh meselesinin tafsilatının bize gizli kaldığı da zannedilmemelidir; çünkü biz işlerin gizlilerine ve açıklarına, hazır olanlarına ve gaybda olanlarına muttaliyizdir. Nasıl olmasın ki onları biz var ettik! Fakat biz bunlardan ancak hikmetin gerektirdiği ve dilediğimiz kadarını zikrederiz. Dileseydik bu kıssayı ve Ashâb-ı Kehf kıssasını uzatır, ruh meselesini de akıl sahiplerinin ezberlemekte aciz kalacağı bir tafsilatla açıklardık. {ثم أتبع} “Sonra takip etti” Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkış yeri olan sed tarafını kastettiğinde {سبباً *} “bir sebebi (yolu)” kuzey cihetinden [bir yolu] ve onda yürümeye devam etti {حتى إذا بلغ} “Nihayet ulaştığı zaman” o yürüyüşünde {بين السدين} “iki seddin (dağın) arasına” yani arkalarında olanların önlerindekilere ulaşmasına engel olan iki dağın arasına; bu ikisi Ermenistan ve Azerbaycan ülkelerine bitişik Türk topraklarının bittiği yerdedir, pürüzsüzdürler ve üzerlerinde her şey kayar. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan Hafs sin harfinin fethasıyla (seddeyn), diğerleri ise dammesiyle (süddeyn) okumuştur. Denildi ki: İkisi aynı anlamdadır; denildi ki dammeli olan Allah'ın fiili [olan tabii dağ], fethalı olan ise insanların fiilidir. {وجد من دونهما} “o ikisinin önünde buldu” yani Zülkarneyn'in geldiği cihete o ikisinden daha yakın olan tarafta, ikisinin yanı başında

{قوماً} أي أقوياء لغتهم في غاية البعد من لغات بقية الناس لبعد بلادهم من بقية البلاد، فهم لذلك {لا يكادون يفقهون قولاً *} أي لا يقربون من أن يفهموه ممن مع ذي القرنين فهماً جيداً كما يفهم غيرهم، ودل وصفهم بما يأتي على أنهم يفهمون فهماً ما بعد بُعد ومحاولة طويلة، لعدم ماهر بلسانهم ممن مع ذي القرنين، وعدم ماهر منهم بلسان أحد ممن معه، وهذا يدل على أن بينهم وبين بقية سكان الأرض غير يأجوج ومأجوج براري شاسعة، وفيافي واسعة، منعت من اختلاطهم بهم، وأن تطيعهم بلسان غيرهم بعيد جداً لقلة حفظهم لخروج بلادهم عن حد الاعتدال، أو لغير ذلك، ويلزم من ذلك أنهم لا يكادون يفهمون غيرهم شيئاً من كلامهم، وذلك معنى قراءة حمزة والكسائي بضم التحتانية وكسر القاف، ودل على أن عدم فهمهم وأفهامهم مقيد بما مضى قوله: {قالوا} أي مترجموهم أو جيرانهم - الذين من دونهم - كما في مصحف ابن مسعود ممن يعرف بعض كلامهم، أو بالإشارة كما يخاطب إليكم: {يا ذا القرنين} مسنا

{قوماً} “bir kavim” memleketlerinin diğer beldelerden uzak olması sebebiyle dilleri diğer insanların dillerinden son derece uzak olan güçlü kimseler. Bu yüzden onlar {لا يكادون يفقهون قولاً *} “neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlardı” yani Zülkarneyn'in beraberindekilerden, başkalarının anladığı gibi güzelce anlamaya yaklaşamıyorlardı. Gelecek olan nitelendirilmeleri, Zülkarneyn'in beraberindekilerden onların dilini iyi bilen kimsenin bulunmayışı ve onlardan da onun beraberindekilerden birinin dilini iyi bilen kimsenin olmaması sebebiyle, ancak büyük bir zorluk ve uzun bir çabadan sonra bir dereceye kadar anladıklarına delalet etmiştir. Bu da göstermektedir ki onlarla Ye'cûc ve Me'cûc dışındaki diğer dünya sakinleri arasında, onlarla karışmalarına engel olan uçsuz bucaksız çöller ve geniş sahalar vardı; ülkelerinin mutedil sınırdan çıkması veya başka sebeplerle ezberlerinin azlığından ötürü başkalarının dilini konuşmaları pek uzaktı. Bunun bir gereği de onların başkalarına kendi sözlerinden bir şey anlatamamalarıdır; Hamza ve Kisâî'nin ya harfinin dammesi ve kaf harfinin kesresiyle olan [yüfkıhûne] kıraatinin manası da budur. Onların anlamamalarının ve anlatamamalarının yukarıda geçen durumla kayıtlı olduğuna şu buyruk delalet etmiştir: {قالوا} “Dediler ki” yani onların tercümanları yahut –İbn Mes'ûd'un mushafında olduğu gibi– onların önünde bulunan ve sözlerinden bir kısmını bilen komşuları veya dilsizin muhatap olduğu gibi işaretle: {يا ذا القرنين} “Ey Zülkarneyn!” bize sıkıntı dokundu

الضر {إن يأجوج ومأجوج} وهما قبيلتان من الناس من أولاد يافث، لا يطاق أمرهم، ولا يطفأ جمرهم، وقد ثبت في الصحيح في حديث بعث النار أنهم من ذرية آدم ﵇ {مفسدون في الأرض} بأنواع الفساد {فهل نجعل لك خرجاً} نخرجه لك من أموالنا - هذا على قراءة الجماعة، وزاد حمزة والكسائي ألفاً، فقيل: هما بمعنى واحد، وقيل: بل الخرج ما تبرعت به، والخراج بالألف ما لزمك.

{إن يأجوج ومأجوج} “Gerçekten Ye'cûc ve Me'cûc” bu ikisi Yâfes'in soyundan insan kabileleridir; işlerine takat yetmez, korları söndürülemez. Sahîh'te 'cehennem heyeti' hadisinde onların Âdem'in (aleyhisselâm) neslinden oldukları sabit olmuştur {مفسدون في الأرض} “yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar” türlü fesatlarla {فهل نجعل لك خرجاً} “sana bir vergi verelim mi?” mallarımızdan sana çıkaracağımız bir pay –bu, çoğunluğun kıraatine göredir; Hamza ve Kisâî bir elif ziyade etmiştir [harâcen]. Denildi ki: İkisi aynı anlamdadır; denildi ki خرج (harc) gönüllü verdiğin şeydir, elifli olan خراج (harâc) ise sana lazım gelen şeydir–

{على أن تجعل} في جميع ما {بيننا وبينهم} من الأرض التي يمكن توصلهم إلينا منها بما آتاك الله من المكنة {سداً *} يصل بين هذين الجبلين {قال} بعفة وديانة وقصد للخير: {ما مكني} .

{على أن تجعل} “yapman şartıyla” Allah'ın sana verdiği imkân ve güçle, bize ulaşmalarının mümkün olduğu toprakların {بيننا وبينهم} “bizimle onların arasında” kalan kısmının tamamına {سداً *} “bir sed” bu iki dağı birbirine bağlayan [bir sed]. [Zülkarneyn] iffet, dindarlık ve hayır kastıyla {قال} “Dedi ki:” {ما مكني} “Bana imkân verdiği şey”

ولما كان لمكنته حالتان: إحداهما ظاهرة، وهي ما شوهد من فعله بعد وقوعه، وباطنة ولا يقع أحد عليها بحدس ولا توهم، لأنها مما لم يؤلف مثله، فلا يقع المتوسم عليه، قرأ ابن كثير بإظهار النون في {مكنني} وغيره بالإدغام، إشارة إليهما. ولما كان النظر إلى ما يقع المكنة فيه أكثر، قدم ضميره فقال: {فيه ربي} أي المحسن إليّ بما ترون من الأموال والرجال، والفهم في إتقان

Onun iktidarının iki hali vardı: Biri zahirdir ki vuku bulduktan sonra fiilinde müşahede edilen şeydir; diğeri batındır ki eşi benzeri görülmemiş şeylerden olduğu için buna kimse tahmin veya vehim yoluyla vakıf olamaz, firaset sahibi kimse de bunu kestiremez. İbn Kesîr, bu iki duruma işaret etmek üzere {مكنني} lafzında nun harfini izhar ile okumuş, diğerleri ise idğam ile [mekkennî] okumuştur. İktidarın üzerinde cereyan ettiği şeye bakış daha fazla olduğu için onun zamirini öne alarak şöyle dedi: {فيه ربي} “Rabbimin kendisinde [bana imkân verdiği şey]” yani gördüğünüz mallar, adamlar ve [işleri] sağlam yapmadaki anlayış ile bana ihsanda bulunan [Rabbim]

الأمور، والتوصل إلى جميع الممكن للمخلوق {خير} أي من خرجكم الذي تريدون بذله لمكنتي كما قال سليمان ﵇ {فما آتانيَ الله خير مما آتاكم} [النمل: ٣٦] {فأعينوني بقوة} أي آلات وعمال أتقوى بها في فعل ذلك، فإن أهل البلاد أخبر بما يصلح في هذا العمل من بلادهم وما معي إنما هو للقتال وما يكون من أسبابه، لا لمثل هذا {أجعل بينكم} أي بين ما تختصون به {وبينهم ردماً *} أي حاجزاً حصيناً موثقاً بعضه فوق بعض، مع التلاصق المتلاحم الموجب لأن لا يميز بعضه من بعض وهو أعظم من السد؛ قال البغوي: فحفر له الأساس حتى بلغ الماء وجعل حشوه الصخر وطينه النحاس يذاب فيصب عليه فصار كأنه عرق من جبل تحت الأرض. {ءاتوني} بفتح الهمزة بعدها ساكنة، ومدها على قراءة أي أعطوني وبهمزة وصل، وهمزة بعدها ساكنة أي جيئوني وتعالوا إليّ فقد أجبتكم إلى سؤالكم، ثم ابتدأ مغرياً على هذه القراءة فقال: {زبر الحديد} أي عليكم به فأحضروا إليّ قطعة، فأتوه

mahluk için mümkün olan her şeye ulaşma hususunda [bana ihsanda bulunan Rabbimin verdiği güç], {خير} “daha hayırlıdır” yani benim imkânıma karşılık vermek istediğiniz verginizden [daha hayırlıdır]; nitekim Süleyman (aleyhisselâm) da {فما آتانيَ الله خير مما آتاكم} [النمل: ٣٦] “Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır” demiştir. {فأعينوني بقوة} “Siz bana bir kuvvetle yardım edin” yani bunu yapmakta kendisiyle güç kazanacağım aletler ve işçilerle [yardım edin]. Çünkü belde halkı, memleketlerinden bu işe neyin yarayacağını daha iyi bilir; benim yanımdakiler ise sadece savaş ve onun sebepleri içindir, böylesi işler için değildir. {أجعل بينكم} “yapayım sizinle” yani size ait olan yer ile {وبينهم ردماً *} “onların arasına sağlam bir engel (sed)” yani birbirine kenetlenmiş, birbiri üstüne bindirilmiş, bir kısmı diğerinden ayırt edilemeyecek şekilde bitişmiş muhkem bir mania ki bu, sedden daha büyüktür. Begavî şöyle demiştir: Suya ulaşıncaya kadar onun temelini kazdı; dolgusunu kaya, harcını da eritilip üzerine dökülen bakır yaptı, böylece yerin altında sanki dağdan bir damar gibi oldu. {ءاتوني} “Bana getirin” hemzenin fethası ve ardından gelenin sükûnu ile; bir kıraatte ise med ile yani "bana verin" anlamında; vasıl hemzesi ve ardından gelen sükûn ile [îtûnî] ise "bana gelin, yanıma gelin, talebinize icabet ettim" demektir. Sonra bu kıraate göre teşvik ederek şöyle buyurdu: {زبر الحديد} “demir kütlelerini” yani ona yapışın ve bana parçasını getirin; getirdiler

بذلك فردم ما فوق الأساس بعضه على بعض صفاً من الحديد وصفاً من الحطب، قال البغوي: فلم يزل يجعل قطع الحديد على الحطب والحطب على الحديد. {حتى إذا ساوى} أي بذلك البناء {بين الصدفين} أي أعلى منقطع الجبلين الموصوفين، سميا لتصادفهما - أي تقابلهما وتقاربهما - بالبناء على تلك الحالة عرضاً وطولاً، وقراءة من فتح الصاد والدال - وهم نافع وحمزة والكسائي وحفص عن عاصم - دالة على أن تقابلهما في غاية الاستقامة، فكأنهما جدار فتح فيه باب، وقراءة ابن كثير وأبي عمرو وابن عامر بضمهما دالة على أنه مع ذلك في غاية القوة حتى أن أعلاه وأسفله سواء، وقراءة شعبة عن عاصم بالضم وإسكان الدال على أشد ثبات وأتقنه في كل منهما، فلا ينتخر شيء منهما على طول الزمان بريح ولا غيرها من فساد في أحد الجانبين برخاوة من سياخ أو غيره {قال} أي للصناع: {انفخوا} في الأكوار فنفخوا فأضرم فيه النار، واستمر كذلك {حتى إذا جعله}

bunun üzerine temelin üzerini bir sıra demir bir sıra odun olmak üzere birbiri üstüne yığdı. Begavî şöyle demiştir: Odunların üzerine demir parçalarını, demirlerin üzerine de odunları koymaya devam etti. {حتى إذا ساوى} “Nihayet eşitlediği zaman” yani o bina ile {بين الصدفين} “iki dağın arasını” yani nitelenen iki dağın bitiştiği en yüksek yerleri. Enine ve boyuna o vaziyette bina edilerek birbirleriyle karşılaşmaları –yani karşılıklı ve birbirine yakın olmaları– sebebiyle صدفين (sadefeyn) diye isimlendirilmişlerdir. Sad ve dal harflerini fethalı okuyanların –ki onlar Nâfi‘, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs'tır– kıraati, ikisinin karşılıklı duruşunun son derece düzgün olduğuna delalet eder, sanki içinde kapı açılmış bir duvar gibidirler; İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir'in her ikisini dammeli okuması [sudufeyn], bununla beraber son derece güçlü olduğuna, hatta üstüyle altının bir olduğuna delalet eder; Âsım'dan Şu'be'nin damme ve dâl'ın sükûnuyla okuması [sudfeyn] ise her ikisinde de en sağlam sebat ve muhkemliğe delalet eder; öyle ki uzun zaman geçse de rüzgârla veya iki taraftan birinde çamur ve benzeri gevşeklik sebebiyle meydana gelecek bozulmalarla onlardan hiçbir şey aşınmaz. [Zülkarneyn] ustalara {قال} “dedi ki:” {انفخوا} “Körükleyin” körüklerle üfleyin. Üflediler ve onda ateşi tutuşturdular, bu şekilde devam etti {حتى إذا جعله} “Nihayet onu yaptığı zaman”

أي كله {ناراً قال} للقوم: {ءاتوني} بالنحاس {أفرغ عليه} أي الحديد المحمى {قطراً *} منه بعد إذابته، فإن القطر: النحاس الذائب، هذا في قراءة حمزة وأبي بكر عن عاصم بإسكان الهمزة، وقراءة الباقين بفتح الهمزة ومدها بمعنى أعطوني النحاس.

yani tamamını {ناراً قال} “bir kor ateş [haline getirdiği zaman] dedi ki:” kavme: {ءاتوني} “Bana getirin” bakırı {أفرغ عليه} “üzerine dökeyim” yani o kızgın demirin üzerine {قطراً *} “erimiş bakır” eritildikten sonra ondan [dökeyim]. Zira kıtr (قِطْر), erimiş bakır demektir. Bu, Hamza ve Âsım'dan Ebû Bekr'in hemzenin sükûnuyla olan kıraatindedir [i'tûnî]; diğerlerinin kıraatinde ise "bana bakırı verin" anlamında hemzenin fethası ve mediyledir [âtûnî].

ففعلوا ذلك فاختلط والتصق بعضه ببعض وصار جبلاً صلداً، ثم قال الله تعالى: {فما} أي فتسبب عن ذلك أنه لما أكمل عمله وأحكمه ما {اسطاعوا} أي يأجوج ومأجوج وغيرهم {أن يظهروه} أي يعلو ظهره لعلوه وملاسته {وما استطاعوا له نقباً *} لثخنه وصلابته، وزيادة التاء هنا تدل على أن العلو عليه أصعب من نقبه لارتفاعه وصلابته والتحام بعضه ببعض حتى صار سبيكة واحدة من حديد ونحاس في علو الجبل، وقد حكى ابن خرداذبه عن سلام الترجمان الذي أرسله أمير المؤمنين الواثق إليه حتى رآه أن ارتفاعه مد البصر،

Bunu yaptılar; böylece birbirine karışıp yapıştı ve yalçın bir dağ haline geldi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فما} “Artık ne...” yani bundan dolayı işini tamamlayıp muhkemleştirdiğinde {اسطاعوا} “güç yetirebildiler” yani Ye'cûc ve Me'cûc ile başkaları {أن يظهروه} “onu aşmaya” yüksekliği ve kayganlığı sebebiyle üstüne çıkmaya {وما استطاعوا له نقباً *} “ne de onu delmeye güç yetirebildiler” kalınlığı ve sertliği sebebiyle. Burada te harfinin ziyade kılınması [iste-tâ'û], yüksekliği, sertliği ve birbirine kaynaması sebebiyle dağın yüksekliğinde demir ve bakırdan yekpare bir külçe haline gelmesinden ötürü üzerine çıkmanın onu delmekten daha zor olduğuna delalet eder. İbn Hurdâzbih, Müminlerin Emîri el-Vâsik'ın onu görmesi için gönderdiği Sellâm et-Tercümân'dan, onun yüksekliğinin göz erimi kadar olduğunu nakletmiştir.

ولأنهم لو احتالوا ببناء درج من جانبهم أو وضع تراب حتى ظهروا عليه لم ينفعهم ذلك لأنه لا حيلة لهم على النزول من الجانب الآخر، ويؤيده أنهم يخرجون في آخر الزمان بنقبه لا بظهوره، ولا ينافي نفي الاستطاعة لنقبه ما رواه الإمام أحمد والترمذي في التفسير وابن ماجه في الفتن عن أبي رافع عن أبي هريرة ﵁ عن رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «إن يأجوج ومأجوج ليحفرن السد كل يوم حتى إذا كادوا يرون شعاع الشمس قال الذي عليهم: ارجعوا فستحفرونه غداً، فيعودون إليه كأشد ما كان حتى إذا بلغت مدتهم وأراد الله أن يبعثهم على الناس حفروا حتى إذا كادوا يرون شعاع الشمس قال الذي عليهم: ارجعوا فستحفرونه غداً إن شاء الله فيستثنى فيعودون إليه وهو كهيئته حين تركوه فيحفرونه ويخرجون على الناس» - الحديث. وفي حديث الصحيحين عن زينب بنت جحش ﵂ عن النبي صلى الله

Zira onlar kendi taraflarından merdiven yaparak yahut toprak yığarak üzerine çıkmaya hile bulsalar bile bu kendilerine fayda vermezdi; çünkü diğer taraftan aşağı inmeye hiçbir çareleri yoktu. Onların ahir zamanda onun üzerine çıkarak değil, onu delerek çıkacak olmaları da bunu teyit eder. Onu delmeye güç yetiremeyişlerinin nefyedilmesi, İmam Ahmed, tefsir bölümünde Tirmizî ve fiten bölümünde İbn Mâce'nin Ebû Râfi'den, onun da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), onun da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadise zıt değildir: «Ye'cûc ve Me'cûc her gün seddi kazarlar; nihayet neredeyse güneş ışığını görecek hale geldiklerinde başlarındaki kimse: 'Dönün, yarın kazarsınız' der. Döndüklerinde seddi eskisinden daha sağlam bulurlar. Nihayet süreleri dolup da Allah onları insanların üzerine göndermek istediğinde kazarlar; nihayet neredeyse güneş ışığını görecek hale geldiklerinde başlarındaki kimse: 'Dönün, inşâallah yarın kazarsınız' der ve istisnada bulunur (inşâallah der). Geri döndüklerinde onu bıraktıkları gibi bulurlar, kazarlar ve insanların üzerine çıkarlar.» Sahîhayn'da Zeyneb bint Cahş'tan (radıyallâhu anhâ) rivayet edilen hadiste Peygamber (sallallâhu

عليه وعلى آله وسلم: «فتح اليوم من ردم يأجوج ومأجوج مثل هذا، وحلق رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم» وروياه عن أبي هريرة ﵁ وفيه: «مثل هذا وعقد تسعين» فكأنه قيل: فما قال حين أفرغه؟ قيل: {قال هذا} أي السد {رحمة من ربي} المحسن إليّ بإقداري عليه ومنع الفساد به {فإذا جاء وعد ربي} بقرب قيام الساعة {جعله دكاء} بإقدراهم على نقبه وهدمه وتسهيل ذلك عليهم، والتعبير بالمصدر المنون في قراءة الجماعة للمبالغة في دكه هو الذي أشارت إليه قراءة الكوفيين بالمد ممنوعاً من الصرف.

aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şu kadar açıldı» ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [parmaklarıyla] halka yaptı. İkisi bunu Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) da rivayet etmiştir ve orada: «Şunun gibi» buyurup doksan düğümünü yaptı [denilmektedir]. Sanki: "Onu döktüğü zaman ne dedi?" denilmiş ve şöyle buyrulmuştur: {قال هذا} “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bu” yani bu sed {رحمة من ربي} “Rabbimden bir rahmettir'” beni buna muktedir kılmakla ve onunla fesadı engellemekle bana ihsanda bulunan [Rabbimden]. {فإذا جاء وعد ربي} “Rabbimin vaadi geldiği zaman ise” kıyametin kopmasının yaklaşmasıyla {جعله دكاء} “onu yerle bir eder” onları delmeye ve yıkmaya muktedir kılıp bunu kendilerine kolaylaştırmak suretiyle. Çoğunluğun kıraatinde tenvinli masdarla [dekken] ifade edilmesi onun ufalanmasındaki mübalağa içindir; Kûfelilerin gayr-ı munsarıf olarak med ile [dekkâe] olan kıraatinin işaret ettiği husus da budur.

ولما كان هذا أمراً مستعظماً خارقاً للعادة، علله بقوله: {وكان وعد ربي} الذي وعد به في خروج يأجوج ومأجوج واختراقهم الأرض وإفسادهم لها ثم قيام الساعة {حقاً *} كائناً لا محالة، فلذلك أعان على هدمه، وعن قتادة قال: «ذكر لنا أن

Bu, son derece büyük ve adet dışı bir hadise olunca, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {وكان وعد ربي} “Ve Rabbimin vaadi” Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışı, yeryüzünü yarıp geçmeleri, onda fesat çıkarmaları ve ardından kıyametin kopması hususunda vadettiği şey {حقاً *} “haktır (gerçektir)” kesinlikle vuku bulacaktır; bu sebeple onun yıkılmasına yardım etmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Bize zikredildi ki

رجلاً - وفي رواية: عن رجل من أهل المدينة قال: يا رسول الله! قد رأيت سد يأجوج ومأجوج، قال انعته لي، قال: كالبرد المحبر: طريقة سوداء وطريقة حمراء، وفي وراية: طريقة حمراء من حديد وطريقة سوداء من نحاس، وفي رواية أنه قال: انتهيت إلى أرض ليس لهم إلا الحديد يعملونه» - رواه الطبري وابن أبي عمر والطبراني في مسند الشاميين وابن مردويه عنه والبزار من وجه آخر من طريق أبي بكرة ﵁ ذكر ذلك شيخنا ابن حجر في تخريج أحاديث الكشاف، وفي حديث فتح الباب من سيرة الحافظ أبي الربيع بن سالم الكلاعي وشيخه ابن حبيش - وكان أمير تلك الجيوش التي بها عبد الرحمن بن ربيعة في أيام عمر ﵁ ما نصه: وحدث مطر بن ثلج التميمي قال: دخلت على عبد الرحمن بن ربيعة بالباب وشهربراز عنده - يعني: وكان ملك الباب من جهة آل كسرى فأقبل رجل عليه شحوبة حتى جلس إلى شهربراز فتساءلا، ثم إن شهربراز قال لعبد الرحمن: أيها الأمير! أتدري من أين جاء هذا الرجل؟ إني بعثته منذ سنين نحو السد لينظر لي ما حاله ومن دونه،

bir adam –bir rivayette: Medine ehlinden bir adam–: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben Ye'cûc ve Me'cûc seddini gördüm' dedi. [Allah Resûlü]: 'Onu bana vasfet' buyurdu. Adam: 'Çizgili Yemen kumaşı gibidir; bir siyah çizgi, bir kırmızı çizgi' dedi. Bir rivayette: 'Demirden kırmızı bir çizgi ve bakırdan siyah bir çizgi' demiştir. Bir rivayette ise şöyle dediği geçmektedir: 'Kendilerinin işlediği demirden başka hiçbir şeyleri olmayan bir memlekete vardım.'» –Bunu Taberî, İbn Ebî Ömer, Müsnedü'ş-Şâmiyyîn'de Taberânî ve ondan İbn Merdûye; Bezzâr ise Ebû Bekre (radıyallâhu anh) yoluyla başka bir vecihten rivayet etmiştir; bunu şeyhimiz İbn Hacer, Taḫrîcü Ehâdîsi'l-Keşşâf'ta zikretmiştir. Hâfız Ebü'r-Rebî' İbn Sâlim el-Kelâî ve hocası İbn Hubeyş'in siyerindeki Bâb'ın fethi hadisinde –ki Ömer (radıyallâhu anh) zamanında o orduların emîri Abdurrahman b. Rebîa idi– geçen metin şöyledir: Matar b. Selc et-Temîmî rivayet edip dedi ki: Bâb'da Abdurrahman b. Rebîa'nın yanına girdim, Şehreberâz da onun yanındaydı –yani Kisrâ hanedanı adına Bâb'ın meliki idi–. Derken üzerinde bir solgunluk bulunan bir adam geldi ve Şehreberâz'ın yanına oturdu; birbirlerine hal hatır sordular. Sonra Şehreberâz, Abdurrahman'a: 'Ey Emîr! Bu adamın nereden geldiğini biliyor musun? Ben onu yıllar önce seddin durumunun ve onun berisindekilerin ne olduğunu bana görmesi için sedde doğru göndermiştim,

وزودته مالاً عظيماً، وكتبت له إلى من يليني وأهديت له وسألته أن يكتب إلى من وراءه، وزودته لكل ملك هدية، ففعل ذلك بكل ملك بيني وبينه حتى انتهى إلى الملك الذي السد في ظهر أرضه، فكتب له إلى عامله على ذلك البلد، فأتاه فبعث معه بازياره ومعه عقابه، فذكر أنه أحسن إلى البازيار، قال: فتشكر لي البازيار فلما انتهينا إذا جبلان بينهما سد مسدود حتى ارتفع على الجبلين بعد ما استوى بهما، وإذا دون السد خندق أشد سواداً من الليل لبعده، فنظرت إلى ذلك وتفرست فيه، ثم ذهبت لأنصرف فقال لي البازيار: على رسلك! أكافيك أنه لا يلي ملك بعد ملك إلا تقرب إلى الله تعالى بأفضل ما عنده من الدنيا فيرمي به في هذا اللهب، فشرح بضعة لحم معه فألقاها في ذلك الهواء وانقضت عليها العقاب وقال: إن أدركتها قبل أن تقع فلا شيء، وإن لم تدركها حتى تفع فذلك شيء، فخرجت علينا باللحم في مخالبها وإذا فيه ياقوتة فأعطانيها، وهي هذه، فتناولها منه شهربراز وهي حمراء فناولها عبد الرحمن فنظر إليها ثم ردها إليه فقال شهربراز: هذه خير من هذه البلدة - يعني الباب - وايم الله! لأنتم أحب إليّ ملكة من آل كسرى، ولو كنت في سلطانهم ثم بلغهم خبرها

ona çok büyük bir mal azığı verdim, bana komşu olan hükümdara mektup yazıp hediye gönderdim ve arkasındakine mektup yazmasını rica ettim; her hükümdar için ona bir hediye azığı verdim. Benimle onun arasındaki her melike bu şekilde davrandı, nihayet topraklarının arkasında sed bulunan melike ulaştı. O da o beldedeki valisine mektup yazdı. Adam valiye vardı; vali de yanında doğancısını ve kartalını gönderdi. Adam doğancıya ihsanda bulunduğunu zikretti. Adam dedi ki: Doğancı bana teşekkür etti. Oraya vardığımızda bir de baktık ki iki dağ var ve aralarında dağlarla eşitlendikten sonra üzerlerine kadar yükselmiş kapalı bir sed duruyor; seddin önünde ise derinliğinden ötürü geceden daha karanlık bir hendek var. Ben buna baktım ve dikkatle inceledim. Sonra dönüp gitmek istedim; doğancı bana: 'Ağır ol! Sana bir mükâfatta bulunayım: Biri diğerinin ardından hiçbir hükümdar başa geçmez ki elindeki dünyalığın en hayırlısıyla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya çalışıp onu bu boşluğa atmasın' dedi. Beraberindeki bir parça eti dilimleyip o boşluğa fırlattı, kartal da üzerine süzüldü. Doğancı: 'Eğer yere düşmeden önce ona yetişirse bir şey yok; şayet yere düşene kadar yetişemezse işte o zaman bir şey çıkar' dedi. Kartal pençelerinde et ile yanımıza çıktı; bir de baktık ki içinde bir yakut var; onu bana verdi, işte o yakut budur.' Şehreberâz kırmızı renkteki o yakutu adamdan aldı ve Abdurrahman'a uzattı. Abdurrahman ona baktı ve geri verdi. Bunun üzerine Şehreberâz: 'Bu yakut şu beldeden –yani Bâb'dan– daha hayırlıdır. Allah'a yemin olsun ki, sizin hâkimiyetiniz bana Kisrâ hanedanından daha sevimlidir; şayet ben onların idaresinde olsaydım ve bunun haberi onlara ulaşsaydı

لانتزعوها مني، وايم الله! لا يقوم لكم شيء ما وفيتم أو وفى ملككم الأكبر، فأقبل عبد الرحمن على الرسول وقال: ما حال الردم وما شبهه؟ فقال: هذا الثوب الذي على هذا الرجل، وأشار إلى مطر بن ثلج وكان عليه قباء برود يمنية أرضه حمراء ووشيه أسود، أو وشيه أحمر وأرضه سوداء، فقال مطر: صدق والله الرجل! لقد نفذ ورأى، قال عبد الرحمن: أجل! ووصف صفة الحديد والصفر وقرأ {آتوني زبر الحديد} إلى آخر الآية، وقال عبد الرحمن لشهربراز: كم كانت هديتك؟ قال: قيمة مائة ألف في بلادي هذه، وثلاثة آلاف ألف أو أكثر في تلك البلدان - انتهى.

onu elimden çekip alırlardı. Allah'a yemin olsun ki, siz ahde vefa gösterdiğiniz veya en büyük hükümdarınız vefa gösterdiği müddetçe hiçbir şey önünüzde duramaz' dedi. Bunun üzerine Abdurrahman elçiye dönüp: 'Seddin durumu nasıldır ve neye benzer?' diye sordu. Elçi: 'Şu adamın üzerindeki elbiseye benzer' dedi ve Matar b. Selc'e işaret etti. Onun üzerinde zemini kırmızı, nakışları siyah –yahut nakışları kırmızı, zemini siyah– Yemen kumaşından bir cübbe vardı. Bunun üzerine Matar: 'Vallahi adam doğru söyledi! Gerçekten oraya kadar ulaşıp görmüş' dedi. Abdurrahman: 'Evet!' dedi; demirin ve bakırın vasfını tarif etti ve ayetin sonuna kadar {آتوني زبر الحديد} “Bana demir kütlelerini getirin” ayetini okudu. Abdurrahman Şehreberâz'a: 'Senin hediyen ne kadardı?' diye sordu. O da: 'Benim şu memleketimde yüz bin değerinde, o memleketlerde ise üç milyon veya daha fazla değerindeydi' dedi.– [Alıntı] bitti.

وقد ظهر أن ما تعنتوا به من قصتي أصحاب الكهف وذي القرنين وما أدرج بينهما تبكيتاً لليهود الآمرين بذلك - دال من قصة موسى ﵇ على قيام الساعة فصار كله أعظم ملزم لهم إن قبلوه، وأوضح فاضح لعنادهم إن تركوه.

Açıkça ortaya çıkmıştır ki, Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssalarından inatlaşarak sordukları şeyler ve bunu emreden Yahudileri susturup azarlamak üzere araya dercedilen Mûsâ (aleyhisselâm) kıssası kıyametin kopuşuna delalet etmektedir. Böylece tamamı, kabul ettikleri takdirde onları en çok bağlayıcı delil, terk ettikleri takdirde ise inatlarını en açık şekilde ortaya koyucu bir rüsvaylık olmuştur.

ولما انقضى ما سألوا عنه على أحسن وجه في أبلغ سياق وأبدع تناسب، وأدرج في خلاله ما أدرج من التذكير والوعظ، والأمر والنهي،

Sordukları şeyler en güzel şekilde, en beliğ üslupla ve en harika bir tenasüple sona erip arasına hatırlatma, vaaz, emir ve nehiyden dercedilenler dercedilince;

والوعد والوعيد، والترغيب والترهيب، والتبكيت للكاتمين لما عندهم من العلم، الناكبين عما استبان لهم من الطريق اللاحب والمنهج الواضح صنع القادر الحكيم الذي لا يستخفه ضجر فيستعجل، ولا يعيبه أمر فيستمهل، وختمه بما هو علم عظيم للساعة، ذكر ما يكون إذإ ذاك وما يكون بعده إلى حصول كل من الفريقين في داره ومحل استقراره؛ ولما كان ذلك أمراً عظيماً، دل عليه بالنون فقال عاطفاً على تقديره: فقد بان أمر ذي القرنين أي بيان، وصدق في قوله {فإذا جاء وعد ربي} فإنه إذا جاء وعدنا جعلناه بقدرتنا التي نؤتيها ليأجوج ومأجوج دكاء فأخرجناهم على الناس بعد خروج الدجال: {وتركنا بعضهم} أي بعض من خلف السد ومن أمامه {يومئذ} أي إذ جعلنا السد دكاء وخرجوا مقدمتهم بالشام وساقطتهم بخراسان، وهم - كما قال الله تعالى - {من كل حدب ينسلون} . {يموج} أي يضطرب {في بعض} كما يموج البحر، فأهلكوا ما مروا عليه من شيء إلا ما أراد الله، ثم أبادهم الذي خلقهم وبقرب ذلك أفنى الخلائق أجمعين {ونفخ في الصور} أي النفخة الثانية لقوله: {فجمعناهم} ويجوز أن تكون هذه الفاء الفصيحة فيكون المراد النفخة الأولى، أو ونفخ في الصور فمات الخلائق

vaat ve tehdit, teşvik ve sakındırma, yanlarındaki ilmi gizleyenleri ve kendilerine apaçık olan geniş ve aydınlık yoldan sapanları susturup azarlama –ki bu, kendisini bir bıkkınlığın aceleye sevk etmediği ve hiçbir işin aciz bırakıp mühlet istemeye mecbur etmediği Kâdir ve Hakîm olan [Allah'ın] sanatıdır– sona erip bunu kıyamet için büyük bir alamet olan şeyle mühürleyince; o vakit olacakları ve her iki fırkanın kendi yurduna ve karar kılacağı yere varmasına kadar bundan sonra meydana gelecek olanları zikretti. Bu büyük bir hadise olunca buna nun harfiyle [mütekellim-i maalgayr sîgasıyla] delalet ederek takdiri: "Zülkarneyn'in durumu apaçık ortaya çıktı ve {فإذا جاء وعد ربي} 'Rabbimin vaadi geldiği zaman' sözünde doğru söyledi; zira bizim vaadimiz geldiğinde biz onu Ye'cûc ve Me'cûc'a vereceğimiz kudretimizle yerle bir eder, Deccâl'in çıkışından sonra onları insanların üzerine salıveririz" olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {وتركنا بعضهم} “Biz onların bir kısmını bıraktık” yani seddin arkasındakilerin ve önündekilerin bir kısmını {يومئذ} “o gün” yani seddi yerle bir ettiğimiz ve öncüleri Şam'da, artçıları Horasan'da olarak çıktıkları –ki onlar Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi {من كل حدب ينسلون} “her tepeden akın ederler”– o gün {يموج} “dalgalanır” yani çalkalanır {في بعض} “diğerinin içine” denizin dalgalanması gibi; Allah'ın dilediği müstesna üzerinden geçtikleri her şeyi helak ettiler. Sonra onları yaratan [Allah] onları helak etti ve bunun hemen peşinden bütün mahlukatı yok etti. {ونفخ في الصور} “Ve Sûr'a üflenmiştir” {فجمعناهم} “böylece onları bir araya getirdik” buyruğundan ötürü bu ikinci üflemedir; bu fa harfinin fasîha olması da caizdir, bu durumda birinci üfleme kastedilmiş olur; yahut "Sûr'a üflendi ve bütün mahlukat öldü,

كلهم، فبليت أجسامهم، وتفتتت عظامهم، كما كان من تقدمهم، ثم نفخ فيه النفخة الثانية فجمعناهم من التراب بعد تمزقهم فيه، وتفرقهم في أقطار الأرض بالسيول والرياح وغير ذلك {جمعاً} فأقمناهم دفعة واحدة كلمح البصر، وحشرناهم إلى الموقف للحساب ثم العقاب أو الثواب {وعرضنا} أي أظهرنا {جهنم يومئذ} أي إذ جمعناهم لذلك {للكافرين عرضاً *} ظاهراً لهم كل ما فيها من الأهوال وهم لا يجدون عنها مصرفاً؛ ثم وصفهم بما أوجب سجنهم فيها وتجهمها لهم فقال: {الذين كانت} كوناً كأنه جبلة لهم {أعينهم} الوجهية والقلبية {في غطاء عن ذكري} بعدم النظر فيما جعلنا على الأرض من زينة دليلاً على الساعة بإفنائه إثر إحيائه وإعادته بعد إبدائه {وكانوا} بما جبلناهم عليه {لا يستطيعون} أي استطاعة عظيمة تسعدهم، لضعف عقولهم، وغرق استبصارهم في فضولهم {سمعاً *} لآياتي التي تسمع الصم وتبصر الكمه، وهو أبلغ في التبكيت بالغباوة والتقريع بالبلادة من مجرد نفي البصر والسمع، لأن ذلك لا ينفي الاستطاعة؛ ثم عطف على ما أفهمه ذلك

bedenleri çürüdü, kemikleri ufalandı, kendilerinden öncekilerde olduğu gibi; sonra ona ikinci üfleme üflendi de onları toprakta dağılıp sellerle, rüzgârlarla ve başka şeylerle yeryüzünün dört bir yanına dağıldıktan sonra {جمعاً} “bütünüyle [bir araya topladık]” topraktan topladık, göz açıp kapayıncaya kadar bir anda ayağa kaldırdık ve hesap, ardından ceza veya mükâfat için mahşer yerine sevk ettik" [demektir]. {وعرضنا} “Ve sergiledik (gösterdik)” {جهنم يومئذ} “o gün cehennemi” yani onları bunun için topladığımız gün {للكافرين عرضاً *} “kâfirlere apaçık bir sergileyişle” içindeki bütün dehşetler onlara açıkça görünür ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. Sonra onları, cehennemde hapsedilmelerini ve cehennemin onlara çatık yüzlü olmasını gerektiren vasıflarla niteleyip şöyle buyurdu: {الذين كانت} “Onlar ki idiler” sanki fıtratlarıymış gibi bir oluşla {أعينهم} “gözleri” baş gözleri ve kalp gözleri {في غطاء عن ذكري} “benim zikrime karşı bir örtü içinde” dirilttikten sonra yok etmek ve ilk var edişten sonra tekrar yaratmak suretiyle kıyamete delil kıldığımız yeryüzündeki ziynetlere bakmamakla [bir örtü içindeydiler]. {وكانوا} “Ve idiler” kendilerini yarattığımız fıtrat gereği {لا يستطيعون} “güç yetiremiyorlardı” akıllarının zayıflığı ve basiretlerinin fuzuli şeylere dalması sebebiyle kendilerini mutlu edecek büyük bir güçle [güç yetiremiyorlardı] {سمعاً *} “işitmeye” sağırları işittiren ve körleri gördüren ayetlerimi [işitmeye]. Bu, sadece görme ve işitmenin nefyedilmesinden ahmaklıkla susturma ve kalın kafalılıkla paylama hususunda daha beliğdir; çünkü o [salt nefy], gücün nefyini gerektirmez. Sonra bundan anlaşılan manaya atfederek

قوله موبخاً لهم ومبكتاً: {أفحسب} أي أغطوا أعينهم عن آياتي وأصموا أسماعهم عن كلماتي، وعبدوا عبادي فحسبوا لضعف عقولهم، وإنما قال: {الذين كفروا} دلالة على الوصف الذي أوجب لهم ذلك {أن يتخذوا} أي ولو بذلوا الجهد {عبادي} من الأحياء كالملائكة وعزير والمسيح، والأموات كالأصنام.

onları azarlayıp susturarak şöyle buyurdu: {أفحسب} “Yoksa sandılar mı?” yani gözlerini ayetlerime kapatıp kulaklarını kelimelerime tıkadılar, kullarıma kulluk ettiler ve akıllarının zayıflığı yüzünden sandılar mı? {الذين كفروا} “inkâr edenler” buyurması, kendilerine bunu gerekli kılan vasfa delalet içindir; {أن يتخذوا} “edinmeyi [sandılar mı?]” yani olanca güçlerini sarf etseler bile {عبادي} “kullarımı” melekler, Üzeyr ve Mesih gibi dirilerden ve putlar gibi ölülerden [olan kullarımı].

ولما كان كل شيء دونه سبحانه، وكان لا يستغرق شيء من الأشياء جميع ما دون رتبته من المراتب، أثبت الجار فقال: {من دوني أولياء} أي مبتدئين اتخاذهم من دون إذني، والمفعول الثاني ل {حسب} محذوف تقديره: ينصرونهم ويدفعون عنهم ويجعلون بعضهم ولداً ولا أعذبهم. ولما كانت غاية اتخاذ الولي أن يفعل ما يفعل القريب من النصر والحماية من كل مؤذ، جاز كون هذا ساداً مسد مفعولي {حسب} لأن معناه: أحسبوا اتخاذهم مانعهم مني؟ ولما كان معنى الاستفهام الإنكاري: ليس الأمر كذلك، بل أصلد زندهم، وخاب جدهم، وغاب سعدهم، حسن جداً قوله مؤكداً لأجل إنكارهم: {إنا اعتدنا جهنم} التي تقدم أنا عرضناها لهم {للكافرين نزلاً *} نقدمها لهم أول قدومهم كما يعجل للضيف، فلا يقدر أحد على منعها عنهم، ولهم وراءها ما يحتقر بالنسبة إليه كما هو شأن ما بعد النزل بالنسبة إليه.

Her şey O'nun dûnunda (aşağısında) olduğu ve hiçbir varlık O'nun mertebesinin altındaki mertebelerin tamamını kuşatamayacağı için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من دوني أولياء} “benden başka dostlar” yani benim iznim olmaksızın onları edinmeye başlayarak. {حسب} fiilinin ikinci mefulü mahzuftur, takdiri şöyledir: "Kendilerine yardım edeceklerini, kendilerini savunacaklarını, bazısını evlat edineceklerini ve benim de kendilerine azap etmeyeceğimi [mi sandılar?]" Dost edinmenin gayesi, yakının yaptığı gibi her türlü ezaya karşı yardım etmek ve korumak olduğuna göre, bunun {حسب} fiilinin iki mefulünün yerine geçmesi caizdir; zira anlamı: "Onları dost edinmelerinin kendilerini benden koruyacağını mı sandılar?" demektir. İnkârî istifhamın manası: "İş öyle değildir; bilakis çakmaktaşları kıvılcım vermemiş, gayretleri boşa çıkmış ve talihleri sönmüştür" demek olunca, onların inkârından dolayı tekit ederek şöyle buyurması pek güzel düşmüştür: {إنا اعتدنا جهنم} “Şüphesiz biz cehennemi hazırladık” kendilerine sergilediğimizi önceden zikrettiğimiz [cehennemi] {للكافرين نزلاً *} “kâfirler için bir konaklama yeri (ziyafet) olarak” misafire aceleyle ikram edildiği gibi, ilk gelişlerinde kendilerine sunduğumuz bir ziyafet olarak; artık kimse onu onlardan savmaya güç yetiremez. Bunun ardında da konukluk ikramından sonrasının o ikrama nispetle durumu gibi, ona nispetle önemsiz kalacağı şeyler vardır.

ولما تبين بذلك الذي لا مرية فيه أنهم خسروا خسارة لا ربح معها، وخاب ما كانوا يؤملون، أمره أن ينبههم على ذلك فقال: {قل هل ننبئكم} أي نخبركم أنا وكل عبد لله ليست عينه في غطاء عن الذكر، ولا في سمعه عجز عن الوعي، إخباراً عظيماً أيها التاركون من لا خالق ولا رازق لهم سواه، والمقبلون على من ليس بيده شيء من خلق ولا رزق ولا غيره {بالأخسرين} ولما كانت أعمالهم مختلفة، فمنهم من يعبد الملائكة، ومنهم من يعبد النجوم، ومنهم من يعبد بعض الأنبياء، ومنهم من يعبد الأوثان، ومنهم من يكفر بغير ذلك، جمع المميز فقال: {أعمالاً *} ثم وصفهم بضد ما يدعونه لأنفسهم من نجاح السعي وإحسان الصنع فقال: {الذين ضل سعيهم} أي حاد عن القصد فبطل {في الحياة الدنيا} بالإعراض عمن لا ينفعهم ولا يضرهم إلا هو، والإقبال على ما لا نفع فيه ولا ضر {وهم} أي والحال أنهم مع ظهور ذلك كالشمس {يحسبون} لضعف عقولهم {أنهم يحسنون صنعاً *} أي فعلاً هو في غاية الإحكام وهم في غاية الدربة به؛ وروى البخاري في

Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bu hususla, beraberinde hiçbir kazanç olmayan bir hüsrana uğradıkları ve umduklarının boşa çıktığı açıklığa kavuşunca, [Peygamber'e] onları buna karşı uyarmasını emrederek şöyle buyurdu: {قل هل ننبئكم} “De ki: 'Size haber verelim mi?'” yani ben ve Allah'ın zikrine gözü kapalı olmayan, işitmesinde kavramaktan acizlik bulunmayan her kulu olarak size büyük bir haberle haber verelim mi, ey kendilerinden başka yaratıcı ve rızık verici bulunmayan Zât'ı terk edip elinde ne yaratma ne rızık ne de başka bir şey bulunmayan kimselere yönelenler! {بالأخسرين} “en çok ziyana uğrayanları”. Amelleri farklı farklı olduğu için –zira kimi meleklere, kimi yıldızlara, kimi bazı peygamberlere, kimi putlara tapar, kimi de başka şeylerle inkâr eder– temyizi çoğul getirerek şöyle buyurdu: {أعمالاً *} “ameller bakımından”. Sonra onları, kendileri için iddia ettikleri çabanın başarısı ve işi güzel yapmanın zıddıyla niteleyip şöyle buyurdu: {الذين ضل سعيهم} “Onlar ki çabaları boşa gitmiştir” yani doğru hedeften sapıp bâtıl olmuştur {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında” kendilerine O'ndan başka hiçbir kimsenin fayda veya zarar veremeyeceği Zât'tan yüz çevirip ne faydası ne de zararı olan şeylere yönelmek suretiyle; {وهم} “ve onlar” yani bu durum güneş gibi apaçık olduğu halde {يحسبون} “sanırlar” akıllarının zayıflığı yüzünden {أنهم يحسنون صنعاً *} “güzel bir iş yaptıklarını” yani son derece muhkem ve kendilerinin de onda son derece mahir oldukları bir fiil işlediklerini [sanırlar]. Buhârî

التفسير عن سعد بن أبي وقاص ﵁ أن الأخسرين اليهود والنصارى، قال: أما اليهود فكفروا بمحمد ﷺ، وأما النصارى فكفروا بالجنة وقالوا: لا طعام فيها ولا شرب - انتهى. قلت: وكذا قال اليهود لأن الفريقين أنكروا الحشر الجسماني وخصوه بالروحاني.

tefsir bölümünde Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan (radıyallâhu anh) en çok ziyana uğrayanların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu rivayet etmiştir; [Sa'd] şöyle demiştir: 'Yahudilere gelince onlar Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr ettiler; Hristiyanlara gelince onlar cenneti inkâr edip: Onda yiyecek ve içecek yoktur dediler.' –[Alıntı] bitti.– Derim ki: Yahudiler de böyle demiştir; çünkü her iki fırka da cismanî haşri inkâr edip onu ruhanî olana hasretmişlerdir.

ولما كانوا ينكرون أنهم على ذلك، لملازمتهم لكثير من محاسن الأعمال، البعيدة عن الضلال، بين لهم السبب في بطلان سعيهم بقوله: {أولئك} أي البعداء البغضاء {الذين كفروا} أي أوقعوا الستر والتغطية لما من حقه أن يظهر ويشهر، مستهينين {بأيات ربهم} من كلامه وأفعاله، وبين سبب هذا الكفر بقوله: {ولقائه} أي فصاروا لا يخافون فلا يردهم شيء عن أهوائهم {فحبطت} أي سقطت وبطلت وفسدت بسبب جحدهم للدلائل {أعمالهم} لعدم بنائها على أساس الإيمان {فلا} أي فتسبب عن سقوطها أنا لا {نقيم لهم} ما لنا من الكبرياء والعظمة المانعين من اعتراض أحد علينا أو شفاعته بغير إذننا لدينا {يوم القيامة وزناً *} أي لا نعتبرهم لكونهم جهلوا أمرنا الذي لا شيء أظهر منه، وآمنوا مكرنا ولا شيء أخطر منه.

Sapıklıktan uzak birçok güzel amele devam ettikleri için bu durumda olduklarını inkâr ettiklerinde, çabalarının bâtıl oluşunun sebebini şu buyruğuyla açıkladı: {أولئك} “İşte onlar” yani o uzak ve nefret edilen kimseler {الذين كفروا} “inkâr edenlerdir” yani hafife alarak, açığa çıkması ve meşhur olması gereken şeyin üzerini örten kimselerdir {بأيات ربهم} “Rablerinin ayetlerini” kelamından ve fiillerinden olan [ayetlerini]. Bu inkârın sebebini ise şu buyruğuyla açıkladı: {ولقائه} “ve O'na kavuşmayı” yani artık korkmaz oldular ve hiçbir şey onları hevalarından alıkoymadı. {فحبطت} “Böylece boşa gitmiştir” delilleri inkâr etmeleri sebebiyle düşmüş, bâtıl olmuş ve fesada uğramıştır {أعمالهم} “amelleri” iman esası üzerine bina edilmediği için. {فلا} “artık... etmeyiz” yani onların düşmesinden dolayı biz etmeyiz {نقيم لهم} “onlar için dikmeyiz (koymayız)” huzurumuzda hiç kimsenin bize itiraz etmesine veya iznimiz olmadan şefaat etmesine engel olan kibriya ve azametimizle {يوم القيامة وزناً *} “kıyamet günü hiçbir değer (terazi)” yani kendisinden daha açık hiçbir şey bulunmayan emrimizi bilmedikleri ve kendisinden daha tehlikeli hiçbir şey bulunmayan azabımızdan/tuzağımızdan emin oldukları için onlara hiçbir değer vermeyiz.

ولما كان هذا السياق في الدلالة على أن لهم جهنم أوضح من الشمس قال: {ذلك} أي الأمر العظيم الذي بيناه من وعيدهم {جزاؤهم} لكن لما كان حاكماً بضلالهم وغباوتهم، بين الجزاء بقوله: {جهنم} وصرح بالسببية بقوله: {بما كفروا} أي وقعوا التغطية للدلائل {واتخذوا ءاياتي} التي هي مع إنارتها أجد الجد وأبعد شيء عن الهزل {ورسلي} المؤيدين بباهر أفعالي مع ما لهم من الشهامة والفضل {هزواً *} فلم يكتفوا بالكفر الذي هو طعن في الإلهية حتى ضموا إليه الهزء الذي هو أعظم احتقار.

Bu bağlam onların cehennemlik olduğuna delalet etmede güneşten daha açık olunca şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani onların tehdidinden açıkladığımız o büyük iş {جزاؤهم} “onların cezasıdır” fakat onların sapıklığına ve ahmaklığına hükmettiği için cezayı şu buyruğuyla açıkladı: {جهنم} “cehennemdir” ve sebebini de açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بما كفروا} “inkâr ettikleri için” yani delillerin üzerini örttükleri için {واتخذوا ءاياتي} “ve ayetlerimi edindikleri için” aydınlatıcı olmalarıyla beraber ciddiyetin ta kendisi ve alaydan en uzak şey olan [ayetlerimi] {ورسلي} “ve peygamberlerimi” celadet ve faziletleriyle birlikte göz kamaştırıcı fiillerimle desteklenen [peygamberlerimi] {هزواً *} “alay konusu [edindikleri için]”. Böylece ilahlığa dil uzatmak olan inkârla yetinmeyip, ona en büyük hakaret olan alayı da eklediler.

ولما بين ما لأحد قسمي أهل الجمع تنفيراً عنهم، بين ما للآخر على تقدير الجواب لسؤال تقتضيه الحال ترغيباً في اتباعهم والاقتداء بهم، فقال: {إن الذين ءامنوا} أي باشروا الإيمان {وعملوا} تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} من الخصال {كانت لهم} لبناء أعمالهم على الأساس {جنات} أي بساتين {الفردوس} أي أعلى الجنة، وأصله البستان الذي هو الجنة بالحقيقة لانخفاض ما دونه عنه، وستر من يدخله بكثرة أشجاره {نزلاً *} كما كان السعير والأغلال لأولئك نزلاً، يعد لهم حين الدخول {خالدين فيها} بعد دخولهم {لا يبغون} أي يريدون أدنى إرادة

Mahşer halkının iki kısmından birinin akıbetini onlardan nefret ettirmek üzere açıklayınca, onlara uymayı ve tabi olmayı teşvik etmek amacıyla halin gerektirdiği bir soruya cevap sadedinde diğerinin akıbetini de açıklayıp şöyle buyurdu: {إن الذين ءامنوا} “Şüphesiz iman edenler” yani imanı bizzat yaşayanlar {وعملوا} “ve işleyenler” imanlarını doğrulamak üzere {الصالحات} “salih amelleri” [güzel] hasletleri {كانت لهم} “onlar için olmuştur” amellerini temel üzerine bina ettikleri için {جنات} “cennetleri” yani bahçeleri {الفردوس} “Firdevs” yani cennetin en yükseği; aslı, altındakilerin ona göre alçakta kalması ve içine gireni ağaçlarının çokluğuyla örtmesi sebebiyle hakiki anlamda cennet olan bahçedir {نزلاً *} “bir konaklama yeri (ziyafet)” diğerlerine çılgın alevli ateş ve prangaların konaklama yeri olması gibi, giriş anında onlar için hazırlanan [bir ziyafet]. {خالدين فيها} “Orada ebedî kalıcılar olarak” girdikten sonra {لا يبغون} “hiç istemezler” yani en küçük bir arzu bile duymazlar

{عنها حولاً *} أي تحولاً لأنه مزيد عليها، دفعاً لما قد يتوهم من أن الأمر كما في الدنيا من أن كل أحد في أيّ نعيم كان يشتهي ما هو أعلى منه لأن طول الإقامة قد يورث السآمة، بل هم في غاية الرضى بها، لما فيها من أنواع الملاذ التي لا حصر لها ولا انقضاء، لا يشتهي أحد منهم غير ما عنده سواء كان في الفردوس أو فيما دونه، وهو تعريض بالكفرة في أنهم يصطرخون في النار {ربنا أخرجنا منها} [المؤمنون: ١٠٧] وذلك عكس ما كان في الدنيا من ركون الكفار إليها، ومحبتهم في طول البقاء فيها، وعزوف المؤمنين عنها، وشوقهم إلى ربهم بمفارقتها.

{عنها حولاً *} “oradan başka bir yere naklolmayı” yani yer değiştirmeyi; çünkü onun üzerinde bir derece yoktur. Bu, dünyada olduğu gibi her kim hangi nimet içinde bulunursa bulunsun uzun süre kalmanın bıkkınlık verebileceği gerekçesiyle ondan daha üstününü arzulayacağı şeklindeki muhtemel bir vehmi defetmek içindir. Bilakis onlar, içindeki sınırsız ve tükenmez lezzet çeşitleri sebebiyle oradan son derece razıdırlar; ister Firdevs'te ister onun altındaki derecelerde olsun, onlardan hiçbiri yanındakinden başkasını arzulamaz. Bu aynı zamanda, kâfirlerin ateşte {ربنا أخرجنا منها} [المؤمنون: ١٠٧] “Rabbimiz, bizi buradan çıkar!” diye feryat edeceklerine bir tarizdir. Bu da dünyada kâfirlerin dünyaya meyletmeleri ve onda uzun süre kalmayı sevmeleri, müminlerin ise dünyadan yüz çevirip ondan ayrılarak Rablerine kavuşma iştiyakı duymalarının tam aksinedir.

ولما تم الجواب عن أسئلتهم على أحسن الوجوه مخللاً بما تراه من الحجج البينة والنفائس الملزمة لهم بفصل النزاع، وأتبع ذلك بقص الأمر الذي بإغفاله تجرؤوا على الكفر، وهو أمر البعث إلى أن ختمه بما يقتضي أن معلوماته لا تحد، لأن مقدوراته في تنعيم أهل الجنة لا آخر لها فلا تعد، وكان اليهود قد اعترضوا على قوله في أولها {وما أوتيتم من العلم إلا قليلاً} [الإسراء: ٨٥] بأنهم أوتوا التوراة، وكان لكل ما سألوا عنه من الفصول الطويلة الذيول أمور تهول، وكان ربما قال قائل: ما له لا يزيد ذلك شرحاً؟ قال تعالى آمراً

Onların sorularına verilen cevap, gördüğün açık deliller ve ihtilafı sona erdirerek onları ilzam eden nefis nüktelerle örülü olarak en güzel şekilde tamamlanıp bunun peşinden, ihmal etmeleri sebebiyle inkâra cüret ettikleri mesele olan diriliş meselesi anlatılarak O'nun malumatının sınırsız olduğunu gerektiren şeyle mühürlenince –zira cennet ehlini nimetlendirmedeki kudretinin sonu yoktur, dolayısıyla sayılamaz– ve Yahudiler sûrenin başındaki {وما أوتيتم من العلم إلا قليلاً} [الإسراء: ٨٥] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” buyruğuna kendilerine Tevrat'ın verilmiş olduğu iddiasıyla itiraz etmiş bulundukları, soru sordukları her bir uzun konunun dehşet verici uzantıları bulunduğu ve bir söz söyleyenin: "Ona [Peygamber'e] ne oluyor da bunu daha fazla açıklamıyor?" diyebileceği ihtimali olunca; Allah Teâlâ bütün bunlara cevap verilmesini emrederek

بالجواب عن ذلك كله، معلماً لهم بأنهم لا يمكنهم الوقوف على تمام شرح شيء من معلوماته، وآخر استفصال شيء من مقدوراته، قطعاً لهم عن السؤال، وتقريباً إلى أفهامهم بضرب من المثال: {قل} أي يا أشرف الخلق لهم: {لو كان البحر} أي ماؤه على عظمته عندكم {مداداً} وهو اسم لما يمد به الدواة من الحبر {لكلمات} أي لكتب كلمات {ربي} أي المحسن إليّ في وصف ذكر وغيره مما تعنتموه في السؤال عما سألتم عنه أو غير ذلك {لنفد} أي فني مع الضعف فناء لا تدارك له {البحر} لأنه جسم متناه.

soru sormalarının önünü kesmek ve bir misal getirmek suretiyle anlayışlarına yaklaştırmak üzere, O'nun malumatından herhangi bir şeyin tam açıklamasına ve kudretinin teferruatının sonuna vakıf olmalarının mümkün olmadığını kendilerine bildirip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani ey mahlukatın en şereflisi onlara: {لو كان البحر} “Eğer deniz” yani sizin katınızdaki büyüklüğüne rağmen onun suyu {مداداً} “mürekkep olsa” ki hokka içine konan mürekkebe bu isim verilir {لكلمات} “kelimeleri için” yani kelimelerini yazmak için {ربي} “Rabbimin” yani zikrin vasfında ve hakkında inatla soru sorduğunuz veya sormadığınız diğer hususlarda bana ihsanda bulunan [Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsa], {لنفد} “tükenirdi” yani telafisi olmayacak bir tükenişle zayıf düşüp tükenirdi {البحر} “deniz” çünkü o sonlu bir cisimdir.

ولما كانت المخلوقات - لكونها ممكنة - ليس لها من ذاتها إلا العدم، وكانت الكلمات من صفات الله، وصفات الله واجبة الوجود، فكان نفادها محالاً، فكان نفاد الممكن من البحر وما يمده بالنسبة إليها مستغرقاً للأزمنة كلها، جرد الظرف من حرف الجر فقال: {قبل أن تنفد} أي تفنى وتفرغ {كلمات ربي} لأنها لا تتناهى لأن معلوماته ومقدوراته لا تتناهى، وكل منها له شرح طويل، وخطب جليل؛ ولما لم يكن أحد غيره يقدر على إمداد البحر قال: {ولو جئنا} أي بما لنا من العظمة التي لا تكون لغيرنا {بمثله مدداً *} أي له يكتب منه لنفد أيضاً، وهذا كله كناية عن عدم النفاد، لأنه تعليق

Mahlukat –mümkün varlıklar olmaları hasebiyle– kendi zatları gereği yokluktan başka bir şeye sahip olmadıkları, kelimeler ise Allah'ın sıfatlarından olup Allah'ın sıfatları vacibü'l-vücud bulunduğu, dolayısıyla onların tükenmesi muhal olduğu, denizden ve onu besleyen şeyden ibaret olan mümkün varlığın tükenmesi ise onlara nispetle bütün zamanları kapsadığı için, zarfı harf-i cerden soyutlayarak şöyle buyurdu: {قبل أن تنفد} “tükenmeden önce” yani bitip tükenmeden önce {كلمات ربي} “Rabbimin kelimeleri” çünkü onlar son bulmaz; zira O'nun malumatı ve kudreti sonsuzdur, her birinin uzun bir açıklaması ve büyük bir önemi vardır. Kendisinden başkası denizi desteklemeye güç yetiremeyeceği için şöyle buyurdu: {ولو جئنا} “velev ki getirsek bile” yani başkasında bulunmayan azametimizle [getirsek bile] {بمثله مدداً *} “onun bir mislini daha yardımcı olarak” yani onunla yazılmak üzere bir benzerini daha getirsek o da tükenirdi. Bütün bunlar tükenmezlikten kinayedir; çünkü bu,

على محال عادة كقولهم: لا تزال على كذا ما بل بحر صوفة وما دجى الليل، ونحو هذا، ولعله عبر بجمع السلامة إشارة إلى أن قليلها بهذه الكثرة فكيف بما هو أكثر منه، وذلك أمر لا يدخل تحت وصف، وعبر بالقبل دون أن يقال «ولم تنفد» ونحوه، لأن ذلك كاف في قطعهم عن الاستقصاء في السؤال ولأن التعبير بمثل ذلك ربما فتح باباً من التعنت وهو أن يجعلوا الواو للحال فيجعلوا النفاد مقيداً بذلك، وأما سورة لقمان فاقتضى سياقها في تأسيس ما فيها على {الغني الحميد} [لقمان: ٢٦] ومقصودها أن يكون التعبير فيها بغير ما ههنا، فما في كل سورة أبلغ بالنسبة إلى سياقه، مع أنه ليس في إفصاح واحدة منهما ما يدل على نفاد الكلمات ولا عدمه، وفي إفهام كل منهما بتدبر القرائن في السياق وغيره ما يقطع بعدم نفاذها، ولا تخالف بين الآيتين وإن كان التعبير في هذه السورة أدخل في التشابه، ويجاب عنه بما قالوا في مثل قول الشاعر «على لاحب لا يهتدى بمناره» من أن ما في حيز السلب لا يقتضي الوجود، ولعل التعبير بمثل ذلك من الفتن المميزة بين من في قلبه مرض وبين الراسخ الذي يرد المتشابه إلى المحكم، وهو ما دل عليه البرهان القاطع من أن الله تعالى لا نهاية لذاته، ولا لشيء من

adet bakımından muhal olan bir şeye bağlamadır; nitekim onların: "Deniz bir yün parçasını ıslattığı ve gece karanlık olduğu müddetçe şöyle kalmaya devam edeceksin" ve benzeri sözleri gibidir. Cem-i sâlim (kurallı çoğul) ile ifade etmesi [kelimât], onun azının bile bu denli çok olduğuna, nerede kaldı ki daha çoğunun nasıl olacağına işaret etmek içindir; bu ise tasvire sığmayacak bir iştir. "Ve tükenmezdi" ve benzeri bir ifade yerine "önce" (kable) ile ifade edilmesi, onları soruda aşırı gitmekten menetmeye kâfi gelmesi ve bu tür bir ifadenin vav harfini haliyye kabul ederek tükenmeyi bununla kayıtlı kılmak suretiyle bir inat kapısı açabilmesi ihtimalinden ötürüdür. Lokmân sûresine gelince, oradaki üslubun {الغني الحميد} [لقمان: ٢٦] “Ganî ve Hamîd” esası üzerine kurulması ve maksadı, oradaki ifadenin buradakinden farklı olmasını gerektirmiştir; binaenaleyh her sûredeki ifade kendi siyakına göre en beliğ olanıdır. Bununla beraber ikisinden birinin lafzında kelimelerin tükeneceğine veya tükenmeyeceğine delalet eden bir husus yoktur; siyak ve diğer karinelerin tedebbürüyle her ikisinin de ifade ettiği anlamda kelimelerin tükenmeyeceğine kesin bir delil vardır. Bu sûredeki ifade müteşabihe daha yakın olsa da iki ayet arasında bir çelişki yoktur; şairin "İşaretleriyle yol bulunamayan apaçık bir yolda" sözünde söyledikleri gibi: Olumsuzluk sahasında bulunan şey varlığı iktiza etmez, diye cevap verilir. Bu tür bir ifadeyle anlatılması, kalbinde hastalık bulunan ile müteşabihi muhkeme irca eden rüsuh sahibi kimseyi ayırt eden imtihanlardan olabilir; muhkem olan ise kesin delilin gösterdiği üzere Allah Teâlâ'nın ne zatının ne de

صفاته، بل هو الأول والآخر الباقي بلا زوال - والله أعلم.

sıfatlarından hiçbirinin sonunun olmadığı, bilakis O'nun zevalsiz baki kalan Evvel ve Âhir olduğudur. En doğrusunu Allah bilir.

ولما كانوا ربما قالوا: ما لك لا تحدثنا من هذه الكلمات بكل ما نسألك عنه حيثما سألناك؟ وكانوا قد استنكروا كون النبي بشراً، وجوزوا كون الإله حجراً، وغيوا إيمانهم به بأمور سألوه في الإتيان بها كما تقدم بعد أول مسائلهم، وهي الروح آخر سبحان، وكان قد ثبت بإجابتهم عن المسائل على هذا الوجه أنه رسول، أمره سبحانه أن يجيبهم عن ذلك كله بما يرد عليهم غلطهم، ويفضح شبههم، إرشاداً لهم إلى أهم ما يعنيهم من الحرف الذي النزاع كله دائر عليه وهو التوحيد فقال: {قل إنما أنا} أي في الاستمداد بالقدرة على إيجاد المعدوم والإخبار بالمغيب {بشر مثلكم} أي لا أمر لي ولا قدرة إلا على ما يقدرني عليه ربي، ولا استبعاد لرسالتي من الله فإن ذلك سنته فيمن قبلي {يوحى إليّ} أي من الله الذي خصني بالرسالة كما أوحى إلى الرسل قبلي ما لا غنى لأحد عن علمه واعتقاده {أنما إلهكم}

Onların: "Ne oluyor da her sorduğumuzda bize bu kelimelerden sorduğumuz her şeyi anlatmıyorsun?" demeleri muhtemel olunca, peygamberin bir beşer oluşunu yadırgayıp ilahın taş olmasını caiz gördükleri ve ilk soruları olan ruh meselesinden sonra İsrâ sûresinin sonunda geçtiği gibi getirmesini istedikleri şeylerle ona iman etmelerini şarta bağladıkları, bu meselelere bu şekilde cevap verilmesiyle onun bir elçi olduğu sabit olduğu için; Allah Teâlâ bütün bu hususlarda onların yanlışlarını yüzlerine vuracak, şüphelerini rüsvay edecek şekilde cevap vermesini ve bütün çekişmenin etrafında döndüğü en mühim mesele olan tevhide onları irşad etmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل إنما أنا} “De ki: 'Ben ancak'” yani yok olanı var etme kudretini talep etme ve gaybı haber verme hususunda {بشر مثلكم} “sizin gibi bir beşerim” yani Rabbimin beni muktedir kıldığı şeyden başka benim hiçbir yetkim ve gücüm yoktur; Allah'tan bana elçilik verilmesi yadırganacak bir şey değildir, zira bu benden öncekilerde de O'nun sünnetidir. {يوحى إليّ} “Bana vahyolunuyor” benden önceki elçilere vahyettiği gibi beni de elçilikle mümtaz kılan Allah'tan, bilinmesinden ve inanılmasından hiç kimsenin müstağni kalamayacağı şu hakikat vahyolunuyor: {أنما إلهكم} “sizin ilahınız ancak”

وأشار إلى أن إلهيته بالإطلاق لا بالنظر إلى جعل جاعل ولا غير ذلك فقال: {إله واحد} أي لا ينقسم بمجانسة ولا غيرها، قادر على ما يريد، لا منازع له، لم يؤخر جواب ما سألتموني عنه من عجز ولا جهل ولا هوان بي عليه - هذا هو الذي يعني كلَ أحد علمه، وأما ما سألتم عنه من أمر الروح والقصتين تعنتاً فأمر لو جهلتموه ما ضركم جهله، وإن اتبعتموني علمتموه الآن وما دل عليه من أمر الساعة إيماناً بالغيب علم اليقين، وعلمتموه بعد الموت بالمشاهدة عين اليقين، وبالمباشرة حق اليقين، وإن لم تتبعوني لم ينفعكم علمه {فمن} أي فتسبب عن وحدته المستلزمة لقدرته أنه من {كان يرجوا} أي يؤمن بمجازاته له على أعماله في الآخرة برؤيته وغيرها، وإنما قال: {لقاء ربه} تنبيهاً على أنه هو المحسن إلى كل أحد بالتفرد بخلقه ورزقه، لا شريك له في شيء من ذلك على قياس ما نعلمه من أنه لا مالك إلا وهو قاهر لمملوكه على لقائه، مصرف له في أوامره في صباحه ومسائه.

Bir koyucunun koymasına veya başka bir şeye bakılmaksızın O'nun ilahlığının mutlak olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {إله واحد} “tek bir ilahtır” yani türdeşlik ve benzeri şeylerle bölünmez, dilediğine kadirdir, hiçbir karşı koyanı yoktur; bana sorduğunuz şeylerin cevabını bir acizlikten, bilgisizlikten veya benim O'nun katındaki değersizliğimden ötürü geciktirmiş değildir. Herkesi ilgilendiren ve bilinmesi gereken husus işte budur. İnatlaşarak sorduğunuz ruh meselesi ile iki kıssaya gelince; şayet onları bilmeseydiniz bu cehaletiniz size zarar vermezdi. Eğer bana tabi olursanız, şimdi onları ve kıyamet meselesine delalet ettikleri hakikatleri gayba iman ederek ilmelyakîn derecesinde öğrenirsiniz; ölümden sonra müşahede ile aynelyakîn, bizzat yaşayarak da hakkalyakîn derecesinde bilirsiniz. Eğer bana tabi olmazsanız, onları bilmeniz size hiçbir fayda vermez. {فمن} “Artık kim” yani kudretini gerektiren vahdaniyetinden dolayı her kim {كان يرجوا} “umuyorsa” yani O'nun kendisini ahirette rü'yet ve diğer şeylerle amellerine karşılık mükâfatlandıracağına inanıyorsa. {لقاء ربه} “Rabbine kavuşmayı” buyurması; O'nun, yaratmasında ve rızıklandırmasında tek olmak suretiyle herkese ihsanda bulunan olduğunu, bildiğimiz üzere hiçbir mülk sahibinin memlukünü huzuruna getirmeye boyun eğdirmeksizin ve sabah akşam onu emirleriyle sevk ve idare etmeksizin bulunamayacağı kıyası uyarınca bu hususların hiçbirinde O'nun ortağı olmadığını hatırlatmak içindir.

ولما كان الجزاء من جنس العمل، كان الواجب على العبد الإخلاص في عمله، كما كان عمل ربه في تربيته بالإيجاد وما بعده، فقال: {فليعمل} وأكده للإعلام بأنه لا بد مع التصديق من الإقرار فقال: {عملاً} أي ولو كان قليلاً {صالحاً} وهو ما يأمره به

Karşılık amelin cinsinden olunca, kulun amelde ihlaslı olması vacip oldu; tıpkı Rabbinin onu var etmek ve sonrasındaki terbiyesindeki fiili gibi. Şöyle buyurdu: {فليعمل} “o halde yapsın” ve tasdik ile beraber ikrarın da mutlaka bulunması gerektiğini bildirmek için tekit ederek şöyle buyurdu: {عملاً} “bir amel” yani az da olsa {صالحاً} “salih [bir amel]” ki bu da O'nun kendisine emrettiği şeydir;

من أصول الدين وفروعه من التوحيد وغيره من أعمال القلب والبدن والمال ليسلم من عذابه {ولا يشرك} أي وليكن ذلك العمل مبنياً على الأساس وهو أن لا يشرك ولو بالرياء {بعبادة ربه أحداً *} فإذا عمل ذلك فاز فحاز علوم الدنيا والآخرة، وقد انطبق آخر السورة على أولها بوصف كلمات الله ثم ما يوحى إليه، وكل منهما أعم من الكتاب بالأقومية للدعاء إلى الحال الأسلم، في الطريق الأقوم، وهو التوحيد عن الشريك الأعم من الولد وغيره، والإحسان في العمل، مع البشارة لمن آمن، والنذارة لمن أعرض عن الآيات والذكر، فبان بذلك أن لله تعالى - بوحدانيته وتمام علمه وشمول قدرته صفات - الكمال، فصح أنه المستحق لجميع الحمد - والله الموفق، والحمد لله على إتمام سورة الكهف من كتاب نظم الدرر من تناسب الآي والسور.

azabından kurtulması için dinin asıllarından ve teferruatından tevhid ve diğer kalp, beden ve mal amellerinden [emrettiği şeydir]. {ولا يشرك} “ve hiçbir şeyi ortak koşmasın” yani o amel temel üzerine bina edilmiş olsun; o temel de riya ile bile olsa ortak koşmamaktır {بعبادة ربه أحداً *} “Rabbine ibadette hiçbir kimseyi”. Bunu yaptığı takdirde kurtuluşa erer, dünya ve ahiret ilimlerini elde eder. Sûrenin sonu, Allah'ın kelimelerinin ve ardından Peygamber'e vahyolunan şeyin vasfedilmesiyle sûrenin başına tam olarak mutabık olmuştur. Bunların her ikisi de, en sağlam yolda en selametli hale davet etmedeki en doğru oluşuyla Kitap'tan daha geneldir; bu da çocuk ve diğer şeylerden daha genel anlamda her türlü ortaktan tevhidi korumak, ameli ihsan üzere yapmak, iman edenler için müjde ve ayetlerden ve zikirden yüz çevirenler için ise uyarıdır. Böylece Allah Teâlâ'nın –vahdaniyeti, tam ilmi ve kuşatıcı kudretiyle– kemal sıfatlarına sahip olduğu, dolayısıyla bütün övgülere layık olanın yalnızca O olduğu sahih olarak ortaya çıkmıştır. Tevfik Allah'tandır; Nazmü'd-dürer fî tenâsübi'l-âyi ve's-süver kitabından Kehf sûresinin tamamlanmasına hamdolsun.