Binûn

Tâhâ — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأنت الذي من فضل منّ ورحمة ... بعثت إلى موسى رسولاً منادياً

Sen ki bir lütuf, minnet ve rahmet eseri olarak... Musa'ya davetçi bir elçi gönderdin.

فقلت ألا يا اذهب وهارون فادعوا ... إلى الله فرعون الذي كان باغيا

Ve dedin ki: Haydi git sen ve Harun, çağırın... Allah'a, o azgınlaşmış Firavun'u.

فقولا له آأنت سويت هذه ... بلا وتد حتى استقلت كما هيا

Ona deyin ki: Sen misin bu [yeri] düzelten... kazıksız olarak, böylece dimdik durdu olduğu gibi?

وقولا له آأنت رفعت هذه ... بلا عمد أرفق إذن بك بانيا

Ona deyin ki: Sen misin bunu yükselten... direksiz olarak? O halde ne usta bir kurucusun sen!

وقولا له آأنت سويت وسطها ... منيراً إذا ما جنه الليل هاديا

Ona deyin ki: Sen misin ortasında düzenleyen... gece karanlığı bastığında yol gösteren bir aydınlatıcıyı?

وقولا له من يخرج الشمس بكرة ... فيصبح ما مست من الزرع ضاحيا

Ona deyin ki: Kimdir güneşi sabahleyin çıkaran... böylece onun dokunduğu ekin gün ışığıyla parıldayan?

وقولا له من ينبت الحب في الثرى ... فيخرج منه البقل يهتز رابيا

Ona deyin ki: Kimdir tohumu toprakta bitiren... böylece ondan boy verip sallanan taze yeşillik çıkaran?

ويخرج منه حبه في رؤوسه ... وفي ذاك آيات لمن كان واعيا

Ve onun başaklarında danelerini çıkaran... Şüphesiz bunda kavrayan kimse için ayetler/ibretler vardır.

ولما أخبر سبحانه وتعالى عما خلق في الأرض من المنافع الدالة

Allah Teâlâ yeryüzünde yarattığı faydaları haber verince,

على تمام علمه وباهر قدرته، على وجه دالّ على خصوص القدرة على البعث، وكان من الفلاسفة تناسخيتهم وغيرهم من يقر الله بالوحدانية ولا يقر بقول أهل الإسلام: إن الروح جسم لطيف سار في الجسم سريان النار في الفحم، بل يقول: إنها ليست بجسم ولا قوة في جسم ولا صورة لجسم وليست متصلة به اتصال انطباع ولا حلول فيه، بل اتصال تدبير وتصرف، وأنها إذا فارقت البدن اتصلت بالروحانيين من العالم العقلي الذي هو عالم المجردات وانخرطت في سلك الملائكة المقربين، أو اتصلت ببعض الأجرام السماوية من كوكب أو غيره كاتصالها بالبدن الأول وانقطع تعلقها به فلم تعد إليه حتى ولا يوم البعث عند من يقول منهم بالحشر، وصل بذلك قوله تعالى، يرد عليهم، معبراً بالضمير الذي يعبر به الهيكل المجتمع من البدن والنفس: {منها} أي الأرض لا من غيرها {خلقناكم} إذ أخرجناكم منها بالعظمة الباهرة في النشأة الأولى بخلق أبيكم آدم ﵇ {وفيها} لا في غيرها كما أنتم كذلك تشاهدون {نعيدكم} بالموت كذلك أجساماً وأرواحاً، فتصيرون تراباً كما كنتم، وللروح مع ذلك وأن كانت في عليين تعلق ببدنها بوجه ما، يدرك البدن به اللذة بالتذاذها والألم بتألهما، وقد صح أن الميت يقعد في قبره ويجيب سؤال الملكين ﵉، لا يقدر أحد منكم أن يخلص من تلك العظمة

özellikle öldükten sonra diriltilmeye kadir olduğunu gösteren bir üslupla O'nun tam ilmine ve göz kamaştırıcı kudretine delalet eden bu şeyleri bildirince -ki filozoflardan tenasühçüler ve başkaları Allah'ın birliğini kabul etmekle birlikte, İslam ehlinin 'Ruh, ateşin kömüre sirayet etmesi gibi bedene sirayet eden latif bir cisimdir' sözünü kabul etmeyip bilakis 'O ne bir cisimdir, ne cisimde bir kuvvettir, ne de cismin bir suretidir; onunla bitişmesi içine girme (hulûl) veya basılma (intiba) şeklinde değil, yönetme ve tasarruf irtibatıdır. Bedenden ayrılınca soyut varlıklar âlemi olan akıl âlemindeki ruhanilere katılır ve mukarreb melekler safına girer yahut birinci bedene bağlandığı gibi gezegen vb. semavi cisimlerden birine bağlanır, önceki bedenle irtibatı kesilir ve haşri kabul edenlerine göre dahi artık diriliş gününde bile ona dönmez' dediklerinden- Allah Teâlâ onlara reddiye olarak beden ve nefisten müteşekkil bünyeyi ifade eden zamirle şöyle buyurmuştur: {منها} “Ondan” yani başka şeyden değil topraktan, {خلقناكم} “sizi yarattık” nitekim ilk yaratılışta babanız Âdem aleyhisselâm'ı yaratmak suretiyle sizi göz kamaştırıcı bir azametle ondan çıkardık, {وفيها} “ve ona” başka yere değil, nitekim siz de bizzat müşahede etmektesiniz, {نعيدكم} “sizi döndüreceğiz” ölümle yine bedenler ve ruhlar olarak [döndüreceğiz] de eskiden olduğunuz gibi toprak olacaksınız. Bununla birlikte ruh İlliyyîn'de olsa dahi bedeniyle bir şekilde irtibatlıdır; onun lezzetiyle beden lezzet alır, elemiyle de acı duyar. Nitekim ölünün kabrinde oturtulup iki meleğin aleyhimesselâm sualine cevap vereceği sabit olmuştur. Sizden hiç kimse, O'nun yüce azametini

المحيطة بجليل عظمته ولا بدقيق حكمته {ومنها} لا من غيرها {نخرجكم} يوم البعث بتلك العظمة بعينها {تارة أخرى*} كما بدأناكم أول مرة مثل ما فعلنا في النبات سواء، فقد علم أن هذا فعل الواحد المختار، لا فعل الطبائع، فمرة جعلكم أحياء من شيء ليس له أصل في الحيوانية أصلاً، وكرة ردكم إلى ما كنتم عليه قبل الحياة تراباً لا روح فيه ولا ما يشبهها، فلا ريب أن فاعل ذلك قادر على أن يخرجكم منها أحياء كما ابتدأ ذلك، بل الإعادة أهون في مجاري العادة.

ve dakik hikmetini kuşatan bu azametinden kaçıp kurtulamaz. {ومنها} “Ve ondan” başka bir yerden değil, {نخرجكم} “sizi çıkaracağız” diriliş gününde bizzat o azametle, {تارة أخرى*} “bir kere daha...” Tıpkı bitkilerde yaptığımız gibi, sizi ilk defa var ettiğimiz gibi çıkaracağız. Böylece bunun tabiatların değil, dilediğini seçen tek bir Yaratıcı'nın fiili olduğu anlaşılmıştır. Çünkü O, bir defasında sizi canlılıkla hiçbir aslı bulunmayan bir şeyden canlı kılmış, bir defasında da hayattan önceki halinize; içinde ne ruh ne de ruha benzer bir şey bulunan toprağa çevirmiştir. Artık bunu yapanın, ilk başta başlattığı gibi sizi oradan diri olarak çıkarmaya kadir olduğunda şüphe yoktur; hatta âdetin akışına göre yeniden yaratmak daha kolaydır.

ولما كان ما ذكر مما علق بالأرض من المرافق وغيره على غاية من الوضوح، ليس وراءها مطمح، فكان المعنى: أرينا فرعون هذا الذي ذكرنا لكم من آياتنا وغيره، وكان المقام لتعظيم القدرة، عطف عليه قوله: {ولقد أريناه} أي بالعصا واليد وغيرهما مما تقدم من مقتضى عظمتنا {آياتنا} أي التي عظمتها من عظمتنا {كلها} بالعين والقلب لأن من قدر على مثل ذلك فهو قادر على غيره من أمثاله من خوارق العادات، لأن الممكنات بالنسبة إلى قدرته على حد سواء، لا سيما والذي ذكر أمهات الآيات كما سيومأ

Yeryüzüyle ilgili zikredilen faydalar ve diğer şeyler, ötesinde başka bir maksat kalmayacak derecede son derece açık olunca mana şöyle oldu: Biz Firavun'a size zikrettiğimiz bu ayetlerimizi ve diğerlerini gösterdik. Makam kudreti tazim makamı olduğundan, O'nun şu sözü buna atfedildi: {ولقد أريناه} “Andolsun biz ona gösterdik” yani asa, el ve azametimizin gereği olarak daha önce geçen diğer delillerle, {آياتنا} “ayetlerimizi” yani azameti azametimizden olan ayetlerimizi, {كلها} “hepsini” hem gözle hem kalple [gösterdik]. Çünkü böylesi bir şeye kadir olan, harikulade hallerden bunun benzeri diğer şeylere de kadirdir; zira O'nun kudretine nispetle bütün mümkün varlıklar eşit düzeydedir; bilhassa zikredilenler ana ayetler/mucizelerdir ki buna inşaallah

إليه إن شاء الله تعالى في سورة الأنبياء {فكذب} أي بها {وأبى*} أي أن يرسل بني إسرائيل؛ وهذا أبلغ من تعديد ما ذكر في الأعراف، فكأنه قيل: كيف صنع في تكذيبه وإبائه؟ فقيل: {قال} حين لم يجد مطعناً مخيلاً للقبط بما يثيرهم حمية لأنفسهم لأنه علم حقية ما جاء به موسى وظهوره، وتقبل العقول له، فخاف أن يتبعه الناس ويتركوه، ووهن في نفسه وهناً عظيماً بتأمل كلماته مفردة ومركبة يعرف مقداره: {أجئتنا لتخرجنا من أرضنا} هذه التي نحن مالكوها {بسحرك يا موسى*} فخيل إلى أتباعه أن ذلك سحر، فكان ذلك - مع ما ألفوه من عادتهم في الضلال - صارفاً لهم عن اتباع ما رأوا من البيان، ثم وصل بالفاء السببية قوله مؤكداً إيذاناً بعلمه أن ما أتى به موسى ينكر كل من يراه أن يقدر غيره على معارضته: {فلنأتينك} أي والإله الأعظم! بوعد لا خلف فيه {بسحر مثله} تأكيداً لما خيل به؛ ثم أظهر النصفة والعدل إيثاقاً لربط قومه فقال: {فاجعل بيننا وبينك موعداً} أي من الزمان والمكان {لا نخلفه} أي لا نجعله خلفنا {نحن ولا أنت} بأن نقعد عن إتيانه.

Enbiyâ Suresi'nde işaret edilecektir. {فكذب} “Fakat o yalanladı” yani o delilleri, {وأبى*} “ve diretti/yüz çevirdi” yani İsrailoğullarını salıvermeye yanaşmadı. Bu ifade, A'râf Suresi'nde zikredilenlerin tek tek sayılmasından daha beliğdir. Sanki şöyle denildi: 'Peki, o yalanlamasında ve diretmesinde ne yaptı?' Bunun üzerine denildi ki: {قال} “Dedi ki:” Kıptîleri kendi lehlerine taassuba sevk edecek şekilde onların aklını çelecek bir kusur bulamadığı zaman [böyle dedi]; çünkü Musa'nın getirdiğinin hak ve açık olduğunu, akılların bunu kabul edeceğini biliyordu. İnsanların ona uyup kendisini terk etmesinden korktu ve tek tek veya birleşik olarak kelimeleri düşünüldüğünde derecesi anlaşılacak şekilde kendi içinde büyük bir acziyete düştü: {أجئتنا لتخرجنا من أرضنا} “Bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin” yani sahibi olduğumuz bu yurdumuzdan, {بسحرك يا موسى*} “büyünle ey Musa?” Böylece tabilerine bunun bir büyü olduğu vehmini verdi; bu da onların sapıklıktan edindikleri alışkanlıkla beraber, gördükleri apaçık beyana uymaktan onları alıkoydu. Sonra Musa'nın getirdiği şeyi gören herkesin bir başkasının buna karşı koyamayacağını inkâr edeceğini bildiğini hissettirmek ve bunu tekit etmek amacıyla sebep bildiren fâ ile şu sözünü bağladı: {فلنأتينك} “Biz de mutlaka sana geleceğiz” yani en yüce ilaha andolsun ki, cayılması mümkün olmayan bir vaatle, {بسحر مثله} “onun benzeri bir büyüyle!” [Dedi ki bu da] vehmettirdiği şeyi tekit etmek içindi. Sonra kavminin bağlılığını pekiştirmek için insaf ve adalet gösterisinde bulunarak şöyle dedi: {فاجعل بيننا وبينك موعداً} “Şimdi bizimle senin aranda bir buluşma vakti/yeri belirle” yani zaman ve mekândan, {لا نخلفه} “caymayacağımız” yani arkaya atmayacağımız/ihmal etmeyeceğimiz, {نحن ولا أنت} “ne bizim ne de senin” yani oraya gelmekten geri durmayacağımız.

ولما كان من الزمان والمكان لا ينفك عن الآخر قال: {مكاناً} وآثر ذكر المكان لأجل وصفه بقوله: {سوى *} أي

Zaman ile mekân birbirinden ayrılmaz olduğu için: {مكاناً} “bir yer” dedi ve şu sözüyle nitelemek için mekânı zikretmeyi tercih etti: {سوى *} “herkese eşit/düz bir...” Yani

عدلاً بيننا، لا حرج على واحد منا في قصده أزيد من حرج الآخر، فانظر هذا الكلام الذي زوقه وصنعه ونمقه فأوقف به قومه عن السعادة واستمر يقودهم بأمثاله حتى أوردهم البحر فأغرقهم، ثم في غمرات النار أحرقهم، فعلى الكيس الفطن أن ينقد الأقوال والأفعال، والخواطر والأحول، ويعرضها على محك الشرع: الكتاب والسنة، فما وافق لزمه وما لا تركه.

aramızda eşit, hiçbirimizin oraya gitmesinde diğerinden fazla bir zorluk bulunmayan [bir yer olsun]. Firavun'un süsleyip püslediği, yapmacık kıldığı ve yaldızladığı bu söze bir bak ki, bununla kavmini saadetten alıkoydu ve benzeri sözlerle onları sevk etmeye devam etti; nihayet onları denize sürüp boğdu, sonra da ateşin derinliklerinde yaktı. O halde akıllı ve ferasetli kimseye düşen; sözleri, fiilleri, hatıraları ve halleri tenkit süzgecinden geçirip şeriatın mihengine yani Kitap ve Sünnet'e arz etmektir. Uygun olanı alır, uymayanı ise terk eder.

ولما كان مجتمع سرورهم الذي اعتادوه حاوياً لهذه الأغراض زماناً ومكاناً وغيرهما، اختاره ﵇ لذلك، فاستؤنف الخبر عنه في قوله تعالى: {قال موعدكم} أي الموصوف {يوم الزينة} أي عيدكم الذي اعدتم الاجتماع فيه في المكان الذي اعتدتموه، فآثر هنا ذكر الزمان وإن كان يتضمن المكان لما فيه من عادة الجمع كما آثر فيما تقدم المكان لوصفه بالعدل {وأن يحشر} بناه للمفعول لأن القصد الجمع، لا كونه من معين {الناس} أي إغراء ولو بكره {ضحى*} ليستقبل النهار من أوله، فيكون أظهر لما يعمل وأجلى، ولا يأتي الليل إلا وقد قضي الأمر، وعرف المحق من المبطل، وأنتم أجمع ما تكونون وأفرغ، فيكل حد المبطلين وأشياعهم، والمتكبرين

Onların alıştıkları sevinç ve toplanma yerleri zaman, mekân ve diğer yönlerden bu maksatları kapsadığı için Musa aleyhisselâm bunu tercih etti. Yüce Allah'ın şu sözünde onun hakkında haber verilmeye başlandı: {قال موعدكم} “[Musa] dedi ki: Sizinle buluşma vakti” yani bu vasıftaki [vakit], {يوم الزينة} “süs/bayram günüdür” yani alışık olduğunuz yerde toplanmayı âdet edindiğiniz bayramınızdır. Daha önce adaleti nitelemek için mekânı tercih ettiği gibi, burada da her ne kadar mekânı kapsasa da toplanma âdeti bulunması sebebiyle zamanı zikretmeyi tercih etti: {وأن يحشر} “ve toplanmasıdır” -maksat belirli bir kimseden ziyade toplanmanın kendisi olduğu için meçhul sîga ile getirildi- {الناس} “insanların” yani gerekirse zorlanarak bile olsa, {ضحى*} “kuşluk vaktinde.” Gündüzün başı karşılansın ki yapılacak şey daha aşikâr ve daha berrak olsun; gece gelmeden iş bitirilip haklı olan bâtıl olandan ayrılsın; sizler de en kalabalık ve en boş olduğunuz vakitte bulunun ki bâtıl ehlinin ve yandaşlarının, hakka karşı kibirlenenlerin

على الحق وأتباعهم، ويكثر المحدث بذلك الأمر العلم في كل بدو وحضر، ويشيع في جميع أهل الوبر والمدر {فتولى فرعون} عن موسى إلى تهيئة ما يريد من الكيد بعد توليه عن الانقياد لأمر الله {فجمع كيده} أي مكره وحيلته وخداعه، الذي دبره على موسى بجمع من يحصل بهم الكيد، وهم السحرة، حشرهم من كل أوب، وكان أهل مصر أسحر أهل الأرض وأكثرهم ساحراً، وكانوا في ذلك الزمان أشد اعتناء بالسحر وأمهر ما كانوا وأكثر {ثم أتى *} للميعاد الذي وقع القرار عليه بمن حشره من السحرة والجنود ومن تبعهم من الناس، مع توفر الدواعي على الإتيان للعيد، والنظر إلى تلك المغالبة التي لم يكن مثلها.

ve onlara uyanların gücü kırılsın. Bu apaçık olay her göçebede ve yerleşikte çokça konuşulsun, çadırlarda ve şehirlerde yaşayan herkes arasında yayılsın. {فتولى فرعون} “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti” yani Allah'ın emrine boyun eğmekten yüz çevirdikten sonra, Musa'nın yanından ayrılıp kurmak istediği tuzağı hazırlamaya yöneldi. {فجمع كيده} “Ve hilesini/tuzağını topladı” yani Musa'ya karşı kurduğu hilesini, düzenini ve aldatmasını, hilenin gerçekleşmesini sağlayacak kimseleri toplayarak bir araya getirdi. Onlar da her taraftan topladığı büyücülerdi. Mısır halkı yeryüzünün büyücülükte en ileri ve büyücüsü en çok olan halkıydı; o dönemde büyüye son derece önem veriyorlardı, en mahir ve en kalabalık oldukları dönemdi. {ثم أتى *} “Sonra geldi” bayrama gelme arzularının son derece güçlü olması ve benzeri görülmemiş bu mücadeleyi seyretme isteğiyle birlikte, kararlaştırılan buluşma yerine topladığı büyücüler, askerler ve onlara uyan insanlarla beraber geldi.

ولما تشوف السامع إلى ما كان من موسى ﵇ عند ذلك، استأنف سبحانه الخبر عنه بقوله: {قال لهم} أي لأهل الكيد وهم السحرة وغيرهم {موسى} حين رأى اجتماعهم ناصحاً لهم: {ويلكم} يا أيها الناس الذين خلقهم الله لعبادته {لا تفتروا} أي لا تتعمدوا أن تصنعوا استعلاء {على الله كذباً} بجعلكم آياته العظام الثابتة سحراً لا حقيقة له، وادعائكم أن ما تخيلون به حق وليس بخيال، وإشراككم به؛

Dinleyen kimse o sırada Musa aleyhisselâm'dan ne sadır olduğunu merak edince, Allah Teâlâ onun haberini şu sözüyle başlattı: {قال لهم} “Onlara dedi:” yani hile ehline, büyücülere ve diğerlerine, {موسى} “Musa” onların toplandığını görünce nasihat ederek şöyle dedi: {ويلكم} “Yazıklar olsun size!” Ey Allah'ın kendisine ibadet etsin diye yarattığı insanlar! {لا تفتروا} “Uydurmayın” yani üstünlük taslamak kastıyla kasten yapmayın, {على الله كذباً} “Allah'a karşı bir yalan!” O'nun sabit ve yüce ayetlerini aslı olmayan bir büyü sayarak, vehmettirdiğiniz şeylerin hayal değil hak olduğunu iddia ederek ve O'na ortak koşarak [yalan uydurmayın]!

وسبب عنه قوله: {فيسحتكم} أي يهلككم؛ قال الرازي. وأصله الاستئصال {بعذاب} أي عظيم تظهر به خيبتكم {وقد خاب} كل {من افترى *} أي تعمد كذباً على الله أو على غيره {فتنازعوا} أي تجاذب السحرة {أمرهم بينهم} لما سمعوا هذا الكلام، علماً منهم بأنه لا يقدر أن يواجه فرعون بمثله في جميع جنوده وأتباعه لم يسلم منه إلا من الله معه {وأسروا النجوى*} أي كلامهم الذي تناجوا به وبالغوا في إخفائه، فإن النجوى الإسرار، لئلا يظهر فرعون وأتباعه على عوارهم في اختلافهم الذي اقتضاه لفظ التنازع، فكأنه قيل: ما قالوا حين انتهى تنازعهم؟ فقيل: {قالوا} أي السحرة بعد النظر وإجالة الرأي ما خيلهم به فرعون تلقناً منه وتقرباً إليه بما ينفر الناس عن موسى وهارون ﵉ ويثبطهم عن اتباعهما وإن غلبا، لأنه لا ينكر غلبة ساحر على ساحر آخر: {إن هذان} أي موسى وهارون وقرىء: هاذان - بالألف، على لغة من يجعل ألف المثنى لازمة في كل حال؛ قال أبو حيان: وهي لغة لطوائف من العرب لبني الحارث بن كعب وبعض كنانة خثعم وزبيد وبني العنبر

Buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فيسحتكم} “Yoksa O sizi kökten helak eder” yani yok eder; Râzî bunun aslının kökünü kazımak olduğunu söylemiştir. {بعذاب} “Bir azapla!” Yani perişanlığınızı ortaya koyacak büyük bir azapla [helak eder]. {وقد خاب} “Ve muhakkak hüsrana uğramıştır” herkes, {من افترى *} “iftira eden kimse!” Yani Allah'a veya başkasına kasten yalan uyduran kimse [hüsrana uğramıştır]. {فتنازعوا} “Bunun üzerine çekiştiler/tartıştılar” yani büyücüler bu sözü işittiklerinde, bütün orduları ve tabileri içindeyken Firavun'a böyle bir sözü ancak beraberinde Allah olan kimsenin söyleyebileceğini ve bundan kurtulamayacağını anlayarak, {أمرهم بينهم} “kendi aralarında işlerini” [çekiştiler], {وأسروا النجوى*} “ve fısıldaşmalarını gizli tuttular.” Yani aralarında konuştukları sözü gizlediler ve bunu son derece gizli yaptılar; zira necvâ gizli konuşmaktır. Bunu, çekişme lafzının gerektirdiği ihtilaflarındaki zaafları Firavun ve tabilerine aşikâr olmasın diye yaptılar. Sanki 'Aralarındaki çekişme bittiğinde ne dediler?' denilmiş, buna cevaben şöyle buyrulmuştur: {قالوا} “[Büyücüler] dediler ki:” İnceleyip görüş alışverişinde bulunduktan sonra, Firavun'un kendilerine telkin ettiği vehmi tekrarlayarak ve ona yaranmak kastıyla, insanları Musa ve Harun aleyhimesselâm'dan soğutacak ve galip gelseler bile onlara uymaktan alıkoyacak şekilde [şöyle dediler] -çünkü bir büyücünün diğer büyücüye galip gelmesi yadırganmaz-: {إن هذان} “Şüphesiz bu ikisi” yani Musa ve Harun -tesniyenin elifini her durumda lazım kılanların lehçesine göre elif ile 'hâzâni' şeklinde de okunmuştur; Ebû Hayyân bunun Benî Hâris b. Kâ'b, Kinâne'nin bir kısmı, Has'am, Zübeyd, Benî Anber,

وبني الهجيم ومراد وعذره. {لساحران} لا شك في ذلك منهما {يريدان} أي بما يقولان من دعوى الرسالة وغيرها {أن يخرجاكم} أيها الناس {من أرضكم} هذه التي ألفتموها، وهي وطنكم خلفاً عن سلف {بسحرهما} الذي أظهراه لكم وغيره.

Benî Hüceym, Murâd ve Uzre gibi bazı Arap kabilelerinin lehçesi olduğunu söylemiştir-: {لساحران} “kesinlikle iki büyücüdür” ikisinde de bundan şüphe yoktur, {يريدان} “istiyorlar” yani peygamberlik davası ve diğer söyledikleriyle, {أن يخرجاكم} “sizi çıkarmak [istiyorlar]” ey insanlar, {من أرضكم} “yurdunuzdan” alıştığınız ve atalarınızdan miras kalan bu vatanınızdan, {بسحرهما} “büyüleriyle...” Size gösterdikleri ve diğer büyüleriyle [çıkarmak istiyorlar].

ولما كان كل حزب بما لديهم فرحون قالوا: {ويذهبا بطريقتكم} هذه السحرية التي تعبتم في تمهيدها، وأفنى فيها أسلافكم أعمارهم، حتى بلغ أمرها الغاية، وبدينكم الذي به قوامكم {المثلى*} أي التي هي أمثل الطرق، فيكونا آثر بما يظهرانه منها عند الناس منكم، ويصرفان وجوه الناس إليها عنكم، ويبطل ما لكم بذلك من الارزاق والعظمة عند الخاص والعام وغير ذلك من الأغراض {فأجمعوا كيدكم} أي لا تدعوا منه شيئاً إلا جئتم به ولا تختلفوا تضعفوا {ثم ائتوا} إلى لقاء موسى وهارون لمباراتهما {صفاً} أي متسابقين متساوين في السباق ليستعلي أمركم عليهما فتفلحوا، والاصطفاف أهيب في صدور الرائين.

Her fırka kendi yanındakiyle böbürlendiği için şöyle dediler: {ويذهبا بطريقتكم} “Ve sizin yolunuzu yok etmek [istiyorlar]” hazırlamak için emek verdiğiniz, atalarınızın uğrunda ömür tükettiği ve nihayet zirveye ulaşmış olan bu büyücülük metodunuzu ve nizamınızı sağlayan dininizi, {المثلى*} “o en üstün [yolunuzu].” Yani en örnek olan yolu [yok etmek istiyorlar]. Böylece insanlara sergileyecekleri büyü ile sizin yerinize onlar itibar kazanacak, insanların yönünü sizden kendilerine çevirecekler ve bununla elde ettiğiniz rızıklar, seçkinlerin ve halkın yanındaki itibarınız ve diğer gayeleriniz boşa çıkacaktır. {فأجمعوا كيدكم} “Öyleyse bütün tuzaklarınızı birleştirin” yani elinizdeki hiçbir şeyi bırakmayıp getirin, ihtilaf edip zaafa düşmeyin, {ثم ائتوا} “sonra gelin” Musa ve Harun ile karşılaşmaya, onlarla yarışmaya, {صفاً} “saf halinde!” Yani yarış halinde, yarışta eşit olarak [gelin] ki durumunuz onlara üstün gelsin ve kurtuluşa eresiniz; zira saf tutmak bakanların gönlünde daha heybetlidir.

ولما كان التقدير: فمن أتى كذلك فقد استعلى، عطف

Takdirî anlam 'Kim böyle gelirse üstün gelmiştir' şeklinde olduğundan,

عليه قولهم محققاً: {وقد أفلح اليوم} في هذا الجمع الذي ما اجتمع مثله قط {من استعلى*} أي غلب ووجد علوه، أي ففعلوا ما تقدم وأتوا صفاً، فلما أتوا وكانوا خبيرين بأن يقولوا ما ينفعهم في مناصبة موسى ﵇، استؤنف الإخبار عنه بقوله تعالى: {قالوا} أي السحرة منادين، لأن لين القول مع الخصم إن لم ينفع لم يضر: {يا موسى إما أن تلقي} ما معك مما تناظرنا به أولاً {وإما أن نكون} أي نحن {أول من ألقى*} ما معه {قال} أي موسى مقابلاً لأدبهم بأحسن منه ولأنه فهم أن مرادهم الابتداء، وليكون هو الآخر فيكون العاقبة بتسليط معجزته على سحرهم فلا يكون بعدها شك: لا ألقي أنا أولاً {بل ألقوا} أنتم أولاً، فانتهزوا الفرصة، لأن ذلك كان مرادهم بما أفهموه من تعبير السياق والتصريح بالأول، فألقوا {فإذا حبالهم وعصيهم} التي ألقوها {يخيل إليه} وهو صفينا تخييلاً مبتدئاً {من سحرهم} الذي كانوا قد فاقوا به أهل الأرض {أنها} لشدة اضطربها {تسعى*} سعياً، وإذا كان هذا حاله مع أنه أثبت الناس بصراً وأنفذهم بصيرة فما ظنك بغيرة! {فأوجس} أي أضمر بسبب ذلك، وحقيقته: أوقع واجساً أي خاطراً وضميراً.

bunun üzerine onların şu kesin sözü atfedildi: {وقد أفلح اليوم} “Bugün muhakkak kurtuluşa ermiştir” benzeri asla toplanmamış olan bu toplulukta, {من استعلى*} “üstün gelen!” Yani galip gelip üstünlüğü elde eden. Yani zikredilenleri yaptılar ve saf halinde geldiler. Geldiklerinde Musa aleyhisselâm ile mücadelede kendilerine fayda verecek şeyleri söylemekte mahir olduklarından, Allah Teâlâ'nın şu sözüyle durumları yeniden haber verilmeye başlandı: {قالوا} “[Büyücüler] dediler ki:” Seslenerek [böyle dediler], zira hasma karşı tatlı dil fayda vermese de zarar vermez: {يا موسى إما أن تلقي} “Ey Musa! Ya sen at” bizimle münazara edeceğin yanındaki şeyi ilk olarak, {وإما أن نكون} “ya da biz olalım” yani biz, {أول من ألقى*} “ilk atan!” Yanındakini [ilk atan biz olalım]. {قال} “[Musa] dedi ki:” Onların edebine daha güzeliyle karşılık vererek ve onların başlama niyetinde olduklarını anladığından, kendisi sonuncu olsun da neticede mucizesi onların büyüsüne galebe çalıp ardından hiçbir şüphe kalmasın diye: 'Ben ilk atan olmayacağım, {بل ألقوا} “Hayır, siz atın!”' Fırsatı ganimet bildiler; çünkü bağlamın ifadesinden ve 'ilk atan' sözünü açıkça belirtmelerinden anlaşıldığı üzere onların muradı buydu. Derken attılar, {فإذا حبالهم وعصيهم} “Bir de ne görsün, onların ipleri ve değnekleri” yani attıkları şeyler, {يخيل إليه} “ona öyle görünüyordu” -o bizim seçkin kulumuz olduğu halde ilk anda öyle bir vehme kapılarak-, {من سحرهم} “büyülerinden ötürü” -ki büyüde yeryüzü halkını geçmişlerdi-, {أنها} “onların” son derece hareketli olmalarından dolayı, {تسعى*} “gerçekten koştuğu [vehmine kapıldı].” Hızlıca koşuyor gibiydi. O, insanların en keskin bakışlısı ve en derin basiretli olanı iken hali böyle olursa, başkası hakkında ne düşünürsün! {فأوجس} “Bunun üzerine hissetti” yani bundan dolayı gizli bir duyguya kapıldı; hakikati: içine bir hatıra ve kaygı düşürdü demektir.

ولما كان المقام لإظهار الخوارق على يديه، فكان ربما فهم أنه أوقعه في نفس أحد غيره، كان المقام للاهتمام بتقديم المتعلق، فقال لذلك لا لمراعاة الفواصل: {في نفسه} أي خاصة، وقدم ما المقام له والاهتمام به فقال: {خيفة موسى*} مثل ما خاف من عصاه أول ما رآها كذلك على ما هو طبع البشر، وللنظر إلى الطبع عبر بالنفس لا القلب مثلاً.

Makam onun eliyle harikaların sergilenmesi makamı olduğundan ve bu korkuyu kendisinden başka birinin içine düşürdüğü zannedilebileceğinden, makam متعلق (müteallak) olan kelimeyi öne alarak ihtimam göstermeyi gerektirdi. Bu sebeple sadece fasılaları gözetmek için değil şöyle buyurdu: {في نفسه} “İçinde” yani bizzat kendisinde [hissetti]; makamın gerektirdiği ve ihtimam gösterilen şeyi öne alarak şöyle buyurdu: {خيفة موسى*} “bir korku, Musa.” Asasını ilk defa öyle gördüğünde beşer tabiatı gereği korktuğu gibi korktu. Tabiat göz önünde bulundurulduğu için mesela 'kalp' değil de 'nefis' lafzıyla ifade edildi.

ولما كان ذلك، وكان المعلوم أن الله معه، وأنه جدير بإبطال سحرهم، استأنف الخبر عنه بقوله: {قلنا} بما لنا من العظمة: {لا تخف} من شيء من أمرهم ولا غيره، ثم علل ذلك بقوله، وأكده أنواعاً من التأكيد لاقتضاء الحال إنكار أن يغلب أحد ما أظهروا من سحرهم لعظمه: {إنك أنت} أي خاصة {الأعلى*} أي الغالب غلبة ظاهرة لا شبهة فيها {وألق} وأشار إلى يمن العصا وبركتها بقوله: {ما في يمينك} أي من هذه العصا التي قلنا لك أول ما شرفناك بالمناجاة {وما تلك بيمينك يا موسى} ثم أريناك منها ما أريناك {تلقف} بقوة واجتهاد مع سرعة لا تكاد تدرك - بما أشار إليه حذف التاء {ما صنعوا} أي فعلوه بعد تدرب كبير عليه

Durum böyle olunca ve Allah'ın onunla beraber olduğu, onların büyüsünü boşa çıkarmaya layık olduğu bilindiğinden, O'nun haberi şu sözüyle yeniden başladı: {قلنا} “Biz dedik ki:” Yüce azametimizle: {لا تخف} “Korkma!” Onların işinden veya başka bir şeyden hiçbir şekilde korkma! Sonra bunu gerekçelendirdi ve durum büyücülüklerinin büyüklüğü sebebiyle sergiledikleri şeyin yenilebileceğini inkâr etmeyi gerektirdiği için çeşitli tekitlerle pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنك أنت} “Şüphesiz bizzat sen” yani yalnızca sen, {الأعلى*} “üstün geleceksin!” Yani şüphe götürmez apaçık bir galebe ile galip geleceksin. {وألق} “Ve at!” Asanın uğruna ve bereketine şu sözüyle işaret etti: {ما في يمينك} “Sağ elindekini...” Yani seninle münacatta bulunarak seni ilk şereflendirdiğimizde sana {وما تلك بيمينك يا موسى} “O sağ elindeki nedir ey Musa?” dediğimiz ve ardından ondan sana gösterdiğimiz mucizeleri gösterdiğimiz bu asayı [at]! {تلقf} “Yutsun” neredeyse fark edilemeyecek bir süratle, büyük bir güç ve gayretle yutsun -ki bu durum 'tâ' harfinin hazfedilmesiyle ima edilmiştir-, {ما صنعوا} “onların yaptıklarını!” Yani büyük bir eğitimden

وممارسة طويلة؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنما} أي أن الذي {صنعوا} أي أن صنعهم مما رأيته وهالنا أمُره.

ve uzun bir tecrübeden sonra ortaya koydukları şeyleri [yutsun]. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنما} “Şüphesiz” yani o şey ki, {صنعوا} “onların yaptıkları” yani senin gördüğün ve işi bize korkunç gelen o yapıp ettikleri şeydir.

ولما كان المقصود تحقير هذا الجيش أفرد ونكر لتنكير المضاف وتحقيره فقال: {كيد ساحر} أي كيد سحري لا حقيقة له ولا ثبات، سواء كان واحداً أو جمعاً، ولو جمع لخيل أن المقصود العدد، ولما كان التقدير: فهم لا يفلحون، عطف عليه قوله: {ولا يفلح الساحر} أي هذا الجنس {حيث أتى*} أي كيف ما سار وأيّه {سلك} فإنه إنما يفعل ما لا حقيقة له، فامتثل ما أمره به ربه من إلقاء عصاه، فكان ما وعده به سبحانه من تلقفها لما صنعوا من غير أن يظهر عليها زيادة في ثخن ولا غيره مع أن حبالهم وعصيهم كانت شيئاً كثيراً، فعلم كل من رأى ذلك حقيته وبطلان ما فعل السحرة، فبادر السحرة منهم إلى الخضوع لأمر الله ساجدين مبادرة من كأنه ألقاه ملق على وجهه، ولذلك قال تعالى بعد أن ذكر مكرهم واجتهادهم في معارضة موسى ﵊ وحذف ذكر الإلقاء وما سببه من

Maksat bu orduyu küçümsemek olduğu için, muzafı nekra ve hakir kılmak adına tekil ve nekra olarak getirilip şöyle buyruldu: {كيد ساحر} “ancak bir büyücünün tuzağıdır.” Yani hiçbir hakikati ve sebatı olmayan büyüsel bir hiledir; ister tek ister çok olsun. Şayet çoğul getirilseydi maksadın sayı olduğu vehmedilirdi. Takdirî anlam 'Onlar iflah olmazlar' şeklinde olduğundan, O'nun şu sözü buna atfedildi: {ولا يفلح الساحر} “Ve büyücü asla iflah olmaz” yani bu cins, {حيث أتى*} “nereden gelirse gelsin/her nereye varsa!” Hangi yoldan giderse gitsin asla kurtulamaz; çünkü o ancak hakikati olmayan şeyi yapar. Musa, Rabbinin asasını atması yönündeki emrine uydu; böylece ipleri ve sopaları pek çok olmasına rağmen asada ne bir kalınlaşma ne de başka bir fazlalık görünmeksizin Allah'ın onların yaptıklarını yutacağına dair vaadi gerçekleşti. Bunu gören herkes işin hakikatini ve büyücülerin yaptıklarının bâtıl olduğunu anladı. Bunun üzerine büyücüler, sanki birisi onları yüzüstü yere fırlatmış gibi bir süratle derhal secdeye kapanarak Allah'ın emrine boyun eğdiler. Bu sebeple Allah Teâlâ, onların hilelerini ve Musa aleyhisselâm'a karşı koyma çabalarını zikrettikten sonra, atma fiilini ve onun neticesi olan

التلقف لأن مقصود السورة القدرة على تليين القلوب القاسية: {فألقي السحرة} أي فألقاهم ما رأوا من أمر الله بغاية السرعة وبأيسر أمر {سجداً} على وجوههم؛ قال الأصبهاني: سبحان الله! ما أعظم شأنهم! ألقوا حبالهم وعصيهم للكفر والجحود، ثم ألقوا رؤوسهم بعد ساعة الشكر والسجود، فما أعظم الفرق بين الإلقاءين. فكأن قائلاً قال: هذا فعلهم فما قالوا؟ فقيل: {قالوا آمنا} أي صدقنا.

yutmayı zikretmeyi hazfetti; zira surenin maksadı katı kalpleri yumuşatma kudretidir: {فألقي السحرة} “Bunun üzerine büyücüler bırakıldılar / atıldılar” yani Allah'ın emrinden gördükleri şey onları son derece hızlı ve en kolay şekilde yere serdi, {سجداً} “secdeye kapanarak...” Yüzüstü secdeye kapandılar. İsfahânî şöyle demiştir: 'Sübhânallah! Onların hali ne büyüktür! İplerini ve asalarını küfür ve inkâr için attılar; bir saat sonra ise başlarını şükür ve secde için yere koydular. Bu iki atış arasında ne büyük fark vardır!' Sanki birisi 'Onların fiili buydu, peki ne dediler?' demiş gibi denildi ki: {قالوا آمنا} “Dediler ki: İman ettik” yani tasdik ettik.

ولما كان سياق هذه السورة مقتضياً لتقديم هارون ﵇ قال: {برب هارون وموسى*} بشارة للنبي ﷺ بأنه سبحانه لا يشقيه بهذا القرآن بل يهدي الناس به ويذلهم له، فيجعل العرب على شماختها أذل شيء لوزرائه وأنصاره وخلفائه وإن كانوا أضعف الناس، وقبائلهم أقل القبائل، مع ما في ذلك من الدليل على صدق إيمانهم وخلوص ادعائهم بتقديم الوزير المترجم ترقياً في درج المعرفة ممن أوصل ذلك إليهم إلى من أمره بذلك ثم إلى من أرسله شكراً للمنعمين بالتدريج

Bu surenin bağlamı Harun aleyhisselâm'ın öne alınmasını gerektirdiği için şöyle buyurdu: {برب هارون وموسى*} “Harun ve Musa'nın Rabbine!” Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın onu bu Kur'an ile bedbaht kılmayacağına, bilakis insanları onunla hidayete erdirip ona boyun eğdireceğine dair bir müjdedir; nitekim bütün gururuna rağmen Arapları, insanların en zayıfı ve kabileleri en azı olsa bile onun vezirlerine, yardımcılarına ve halifelerine karşı en zelil hale getirecektir. Bununla birlikte, tercüman olan veziri öne almak suretiyle marifet basamaklarında derece derece yükselerek bu hakikati kendilerine ulaştırandan, bunu ona emredene, sonra da onu gönderene doğru nimeti verenlere kademe kademe şükretmekte onların imanlarının doğruluğuna ve iddialarının ihlasına delil vardır.

«لا يشكر الله من لم يشكر الناس» وهذا لما أوجب تقديمه هنا لا لهذا فقط، وذكروا اسم الرب إشارة إلى أنه سبحانه أحسن إليهما بإعلاء شأنهما على السحرة، وعلى من كانوا يقرون بالربوبية، وهو فرعون الذي لم يغن عنهم شيئاً، فكانوا أول النهار سحرة، وآخر شهداء بررة، وهذه الآية في أمثالها من أي هذه السور

«İnsanlara şükretmeyen Allah'a da şükretmez.» İşte burada öne alınmasını gerektiren sebep budur, sırf bunun için değil. 'Rab' ismini zikretmeleri, Yüce Allah'ın kendilerine hiçbir fayda sağlamayan ve rabliğini kabul ettikleri Firavun'a ve büyücülere karşı onların şanını yücelterek her ikisine de ihsanda bulunduğuna işaret içindir. Onlar günün başında büyücü, sonunda ise iyi kimselerden olan şehitler oldular. Bu ayet ve bu surelerin ayetlerinden

وغيرها مما قدم فيه ما يتبادر أن حقه التأخير وبالعكس لأنحاء من المعاني دقيقة، هي التي حملت بعض من لم يرسخ إلى أن يقول: إن القرآن يراعي الفواصل كما يتكلف بلغاء العرب السجع، وتبعه جمع من المتأخرين تقليداً، وقد عاب النبي ﷺ ذلك حين قال: «سجع كسجع الجاهلية أو قال: الكهان» وقد علم مما ذكرته أن المعنى الذي بنيت عليه السورة ما كان ينتظم إلا بتقديم هارون، ويؤيد ذلك أنه قال هنا {إنا رسولا} وفي الشعراء {رسول} ، وقد قال الإمام فخر الدين الرازي كما حكاه عنه الشيخ أبو حيان في سورة فاطر من النهر: لا يقال في شيء من القرآن: أنه قدم أو أخر لأجل السجع، لأن معجزة القرآن ليست في مجرد اللفظ، بل فيه وفي المعنى، وقال القاضي أبو بكر الباقلاني في كتاب إعجاز القرآن: ذهب أصحابنا كلهم إلى نفي السجع من القرآن وذكره أبو الحسن الأشعري في غير موضع من كتبه، ثم رد على المخالف بأن قال: والذي يقدرونه أنه سجع فهو وهم، لأنه قد يكون الكلام على مثال السجع وإن لم يكن سجعاً لأن

ve diğer surelerden, ilk bakışta geriye bırakılması gerekir gibi görünenin öne alındığı veya tersinin yapıldığı yerlerdeki bu durumlar, ilimde derinleşmemiş bazı kimseleri 'Kur'an, fasılaları tıpkı Arap beliğlerinin seci yapmaya zorlanması gibi gözetmektedir' demeye sevk eden dakik mana inceliklerindendir; sonrakilerden bir grup da taklit ederek ona uymuştur. Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «Cahiliye secii veya kâhinlerin secii gibi bir seci mi?» dediğinde bunu yermiştir. Zikrettiğim hususlardan anlaşılmıştır ki, surenin üzerine bina edildiği mana ancak Harun'un öne alınmasıyla intizam bulabilirdi. Bunu teyit eden bir husus da burada {إنا رسولا} “Şüphesiz biz elçileriyiz” derken Şuarâ Suresi'nde {رسول} “elçisi” buyurmasıdır. İmam Fahreddin er-Râzî, Şeyh Ebû Hayyân'ın en-Nehr'de Fâtır Suresi'nde ondan naklettiği üzere şöyle demiştir: 'Kur'an'dan hiçbir şey hakkında seci hatırına öne alınmış veya geriye bırakılmıştır denilemez; çünkü Kur'an'ın mucizeliği sadece lafızda değil, hem lafızda hem manadadır.' Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî İ'câzü'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle demiştir: 'Bütün ashabımız Kur'an'da secinin bulunmadığı görüşündedir.' Bunu Ebu'l-Hasan el-Eş'arî de kitaplarının birçok yerinde zikretmiştir. Sonra karşı görüştekilere şöyle reddiye vermiştir: 'Onların seci zannettikleri şey bir vehimdir; zira söz seci kalıbında olsa bile seci olmayabilir; çünkü

السجع يتبع المعنى فيه اللفظ الذي يؤدي السجع. وليس كذلك ما اتفق مما هو في تقدير السجع من القرآن، لأن اللفظ يقع فيه تابعاً للمعنى، وفصل بين أن ينتظم الكلام في نفسه بألفاظه التي تؤدي المعنى المقصود فيه وبين أن يكون المعنى منتظماً دون اللفظ. ومتى ارتبط المعنى بالسجع كان إفادة السجع كإفادة غيره. ومتى انتظم المعنى بنفسه دون السجع كان مستجلباً لتحسين الكلام دون تصحيح المعنى، ثم استدل على ذلك بأشياء نفيسة أطال فيها وأجاد ﵀، وقد تقدم في آخر سورة التوبة ما ينفع جداً في هذا المرام.

secide mana, secii oluşturan lafza tâbidir. Kur'an'da seciye benzeyen şekilde denk gelen şeylerde ise durum böyle değildir; çünkü lafız orada manaya tâbi olarak yer alır. Sözün kendi içinde kastedilen manayı ifade eden lafızlarıyla intizam bulması ile mananın lafız olmaksızın intizam bulması arasında fark vardır. Mana seciye bağlandığı vakit secinin faydası diğerlerinin faydası gibi olur. Mana seci olmaksızın bizzat intizam bulduğunda ise [seci arayışı] manayı düzeltmek için değil, sözü süslemek için getirilmiş olur.' Sonra buna dair son derece kıymetli deliller getirmiş, sözü uzatmış ve pek güzel açıklamıştır -Allah ona rahmet etsin-. Tevbe Suresi'nin sonunda bu maksat için son derece faydalı açıklamalar geçmişti.

ولما كان موسى ﵇ هو المقصود بالإرسال إلى فرعون، استأنف تعالى الإخبار عن فرعون عندما فجئه ذلك فقال: {قال} أي فرعون للسحرة منكراً عليهم، وأضمر اسمه هنا ولم يظهره كما في الأعراف لأن مقصود السورة الرفق بالمدعوين والحلم عنهم، وهو غير متأهل لذكر اسمه في هذا المقام: {آمنتم} أي بالله {له} أي مصدقين أو متبعين لموسى {قبل أن ءاذن لكم} في ذلك، إبهاماً بأنه سيأذن فيه ليقف الناس عن المبادرة إلى الاتباع بين خوف العقوبة ورجاء الإذن؛ ثم استأنف قوله معللاً مخيلاً لأتباعه صداً لهم عن الاقتداء بهم: {إنه لكبيركم} أي في العلم {الذي علمكم السحر} فلم تتبعوه لظهور الحق، بل لإرادتكم شيئاً من المكر وافقتموه عليه قبل حضوركم

Firavun'a elçi olarak gönderilmede asıl muhatap Musa aleyhisselâm olduğundan, bu olay Firavun'u ansızın bastırınca Allah Teâlâ Firavun'dan haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “[Firavun] dedi ki:” Büyücüleri kınayarak [böyle dedi]. A'râf Suresi'nde olduğu gibi burada ismini açıkça zikretmeyip zamirle getirdi; çünkü surenin maksadı davet edilenlere lütuf ve yumuşaklıkla muamele etmektir; Firavun ise bu makamda isminin zikredilmesine ehil değildir: {آمنتم} “İman mı ettiniz” yani Allah'a, {له} “ona?” Yani Musa'yı tasdik ederek veya ona uyarak, {قبل أن ءاذن لكم} “ben size izin vermeden önce?” İnsanlar ceza korkusu ile izin umudu arasında kalarak hemen tabi olmaktan geri dursunlar diye ileride izin vereceği vehmini uyandırarak [böyle dedi]. Sonra tabilerini büyücülere uymaktan alıkoymak için onların aklını çelecek bir gerekçe ileri sürerek sözünü sürdürdü: {إنه لكبيركم} “Şüphesiz o sizin büyüğünüzdür/ustanızdır” yani ilimde [büyüğünüzdür], {الذي علمكم السحر} “size büyüyü öğreten!” Siz ona hakkın ortaya çıkması sebebiyle değil, buraya gelmeden önce

في هذا الموطن، وهذا على عادته في تخييل أتباعه فيما يوقفهم عن اتباع الحق.

üzerinde anlaştığınız bir hileyi gerçekleştirmek istediğiniz için uydunuz. Bu, Firavun'un tabilerini hakka uymaktan alıkoyacak vehimler verme âdetinin bir gereğidir.

ولما خيلهم، شرع يزيدهم حيرة بتهديد السحرة فقال: {فلأقطعن} أي سبب ما فعلتم {أيديكم} على سبيل التوزيع {وأرجلكم} أي من كلٍّ يداً ورجلاً {من خلاف} فإذا قطعت اليد اليمنى قطعت الرجل اليسرى {ولأصلبنكم} وعبر عن الاستعلاء بالظرف إشارة إلى تمكينهم من المصلوب فيه تمكين المظروف في ظرفه فقال: {في جذوع النخل} تبشيعاً لقتلكم ردعاً لأمثالكم {ولتعلمن أينا} أنا أورب موسى الذي قال: إنه أوحى إليه أن العذاب على من كذب وتولى {أشد عذاباً وأبقى*} أي من جهة العذاب، أي أينا عذابه أشد وأطول زماناً.

Onları vehme düşürdükten sonra, büyücüleri tehdit ederek şaşkınlıklarını artırmaya girişip şöyle dedi: {فلأقطعن} “Mutlaka kestireceğim” yani bu yaptığınız şey yüzünden, {أيديكم} “ellerinizi” taksim yoluyla, {وأرجلكم} “ve ayaklarınızı” yani her birinizden bir el ve bir ayak olmak üzere, {من خلاف} “çaprazlama olarak!” Sağ el kesilirse sol ayak kesilecektir. {ولأصلبنكم} “Ve sizi mutlaka asacağım!” Asılacakları yerdeki sabitliklerini zarfın mazrufı tutması gibi ifade etmek için 'üzerinde' yerine zarf edatıyla ifade ederek şöyle dedi: {في جذوع النخل} “hurma kütüklerine!” Sizin gibileri caydırmak amacıyla öldürülmenizi korkunçlaştırmak için [böyle yapacağım], {ولتعلمن أينا} “ve hangimizin” benim mi yoksa azabın yalanlayan ve yüz çevirene geleceğini vahyettiğini söyleyen Musa'nın Rabbinin mi, {أشد عذاباً وأبقى*} “azapça daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu mutlaka bileceksiniz!” Yani azap yönünden hangimizin azabının daha şiddetli ve süresinin daha uzun olduğunu [öğreneceksiniz].

ولما علموا ما خيل به على عقول الضعفاء، نبهوهم فأخبر تعالى عن ذلك بقوله مستأنفاً: {قالوا لن نؤثرك} أي نقدم أثرك بالاتباع لك لنسلم من عذابك الزائل {على ما جاءنا} به موسى ﵇ {من البينات} التي عايناها وعلمنا أنه لا يقدر أحد على مضاهاتها. ولما بدؤوا بما يدل على الخالق من الفعل الخارق، ترقوا إلى ذكره بعد معرفته بفعله، إشارة إلى عليّ قدره فقالوا:

Büyücüler, Firavun'un zayıf akıllara nasıl bir vehim verdiğini anlayınca onları uyardılar. Allah Teâlâ bunu yeniden haber vererek şöyle buyurdu: {قالوا لن نؤثرك} “[Büyücüler] dediler ki: Seni asla üstün tutmayacağız” yani senin yok olup gidecek azabından kurtulmak için sana uyarak senin izini öne almayacağız, {على ما جاءنا} “bize gelen şeylere” Musa aleyhisselâm'ın getirdiği şeylere, {من البينات} “apaçık delillerden...” Gözlerimizle gördüğümüz ve hiç kimsenin benzerini yapamayacağını bildiğimiz delillere [üstün tutmayacağız]. Harikulade fiilden Yaratıcı'ya delalet eden şeyle başlayınca, O'nun kadrinin yüceliğine işaret etmek üzere fiiliyle O'nu tanıdıktan sonra bizzat O'nu zikretmeye yükselip şöyle dediler:

{والذي} أي ولا نؤثرك بالاتباع على الذي {فطرنا} أي ابتدأ خلقنا، إشارة إلى شمول ربوبيته ﷾ لهم وله ولجميع الناس، وتنبيهاً على عجز فرعون عند من استحقه، وفي جميع أقوالهم هذه من تعظيم الله تعالى عبارة وإشارة وتحقير فرعون أمر عظيم.

{والذي} “Ve [O'na da üstün tutmayız] o zata ki” yani sana uyarak O'na tercih etmeyiz o zata ki, {فطرنا} “bizi yaratmıştır!” Yani bizi ilk baştan yaratana [üstün tutmayız]. Bu, O'nun aziz ve celil olan rubûbiyetinin kendilerini, Firavun'u ve bütün insanları kuşattığına işaret etmek ve hak edenin yanında Firavun'un acizliğine dikkat çekmek içindir. Onların bu sözlerinin tamamında hem lafız hem işaret olarak Allah Teâlâ'yı yüceltme ve Firavun'u alabildiğine küçümseme vardır.

ولما تسبب عن ذلك أنهم لا يبالون به، علماً بأن ما فعله فهو بإذن الله، قالوا: {فاقض ما} أي فاصنع في حكمك الذي {أنت قاض} ثم عللوا ذلك بقولهم: {إنما تقضي} أي تصنع بنا ما تريد أن قدرك الله عليه {هذه الحياة الدنيا*} أي إنما حكمك في مدتها على الجسد خاصة، فهي ساعة تعقب راحة، ونحن لانخاف إلا ممن يحكم على الروح وإن فني الجسد، فذاك هو الشديد العذاب، الدائم الجزاء بالثواب أو العقاب، ولعلهم أسقطوا الجار تنزلاً إلى أن حكمه لو فرض أنه يمتد إلى آخر الدنيا لكان أهلاً لأن لا يخشى لأنه زائل وعذاب الله باق. ثم عللوا تعظيمهم لله واستهانتهم بفرعون بقولهم: {إنا ءامنا بربنا} أي المحسن إلينا طول أعمارنا مع إساءتنا بالكفر وغيره {ليغفر لنا} من غير نفع يلحقه بالفعل أو ضرر يدركه بالترك

Yaptığı her şeyin Allah'ın izniyle olduğunu bilerek ona aldırış etmemeleri bunun bir sonucu olunca şöyle dediler: {فاقض ما} “Öyleyse hükmet neye” yani hükmünde yap neyi, {أنت قاض} “hükmedeceksen!” Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنما تقضي} “Sen ancak hükmedebilirsin” yani Allah sana güç yetirirse bize dilediğini yapabilirsin, {هذه الحياة الدنيا*} “bu dünya hayatında.” Yani senin hükmün ancak bu hayatın süresince sırf cesede geçer; bu ise peşinden rahatlık gelecek bir andır. Biz ise ceset yok olsa bile ruh üzerinde hükümran olandan korkarız; asıl azabı şiddetli, sevap veya ceza ile karşılığı ebedî olan O'dur. Faraza hükmünün dünyanın sonuna kadar uzandığı varsayılsa bile onun korkulmaya layık olmadığını, çünkü yok olacağını, Allah'ın azabının ise bâki olduğunu hissettirmek için harf-i cerri düşürmüş olabilirler. Sonra Allah'ı tazim edip Firavun'u hiçe saymalarını şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنا ءامنا بربنا} “Şüphesiz biz Rabbimize iman ettik” yani küfür ve diğer kötülüklerle ettiğimiz nankörlüklere rağmen ömrümüz boyunca bize ihsanda bulunan [Rabbimize iman ettik], {ليغفر لنا} “bizi bağışlasın diye” bu fiille kendisine bir menfaat ulaşmaksızın veya terk etmekle bir zarar dokunmaksızın,

{خطايانا} التي قابلنا بها إحسانه: ثم خصوا بعد العموم فقالوا: {وما أكرهتنا عليه} وبينوا ذلك بقولهم: {من السحر} لتعارض به المعجزة، فإن كان الأكمل لنا عصيانك فيه لأن الله أحق بأن يتقى. روي أن الذي كان من القبط من السحرة اثنان فقط، والباقون من بني إسرائيل أكرههم فرعون على تعلم السحر، وروي أنهم رأوا موسى ﵇ نائماً وعصاه تحرسه فقالوا لفرعون إن الساحر إذا نام بطل سحره، فهذا لا يقدر على معارضته، فأبى عليهم وأكرههم على المعارضة.

{خطايانا} “günahlarımızı” O'nun ihsanına karşı işlediğimiz [hataları bağışlasın]. Sonra genelden özele geçerek şöyle dediler: {وما أكرهتنا عليه} “ve bizi üzerine zorladığın şeyi” ve bunu şu sözleriyle açıkladılar: {من السحر} “büyüden!” Mucizeye karşı koyman için [zorladığın şeyi bağışlasın]. Bizim için en mükemmel olan şey onda sana isyan etmekti; çünkü Allah korkulmaya daha layıktır. Rivayet edildiğine göre büyücülerden Kıptî olanlar sadece iki kişiydi; geri kalanlar Firavun'un büyü öğrenmeye zorladığı İsrailoğullarıydı. Yine rivayet edildiğine göre onlar Musa aleyhisselâm'ı uyurken asasının onu koruduğunu görünce Firavun'a: 'Büyücü uyuduğunda büyüsü bozulur; bu zata ise karşı konulamaz' demişler; o ise bunu kabul etmeyip onları karşı koymaya zorlamıştır.

ولما كان التقدير: فربنا أهل التقوى وأهل المغفرة، عطفوا عليه مستحضرين لكماله: {والله} أي الجامع لصفات الكمال {خير} جزاء منك فيما وعدتنا به {وأبقى*} ثواباً وعقاباً، والظاهر أن الله تعالى سلمهم من فرعون، ويؤيده قوله تعالى {أنتما ومن اتبعكما الغالبون} [القصص: ٣٥]- قاله أبو حيان. وسيأتي في آخر الحديد ما هو صريح في نجاتهم؛ ثم عللوا هذا الختم بقولهم: {إنه من يأت ربه} أي الذي رباه وأحسن إليه بأن أوجده وجعل له جميع ما يصلحه {مجرماً} أي قاطعاً ما أمره به أن يوصل {فإن له جهنم} دار الإهانة {لا يموت فيها} أبداً مع شدة عذابها.

Takdirî anlam 'Rabbimiz sakınılmaya ve bağışlamaya layık olandır' şeklinde olunca, O'nun kemalini müşahede ederek buna atıfla şöyle dediler: {والله} “Allah ise” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah], {خير} “daha hayırlıdır” bize vaat ettiğin şey hususunda mükâfatça senden daha hayırlıdır, {وأبقى*} “ve daha kalıcıdır” sevapça da azapça da. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ onları Firavun'dan kurtarmıştır; Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere Yüce Allah'ın {أنتما ومن اتبعكما الغالبون} “Siz ikiniz ve size uyanlar galip geleceksiniz” [Kasas: 35] ayeti de bunu desteklemektedir. Hadîd Suresi'nin sonunda onların kurtulduğuna dair açık ifade gelecektir. Sonra bu kapanışı şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنه من يأت ربه} “Şüphesiz kim Rabbine gelirse” yani kendisini terbiye eden, var ederek ve kendisini düzelten her şeyi bahşederek ihsanda bulunan Rabbine, {مجرماً} “günahkâr olarak” yani birleştirilmesini emrettiği bağları koparmış olarak [gelirse], {فإن له جهنم} “artık şüphesiz onun için cehennem vardır” o zillet yurdu vardır; {لا يموت فيها} “orada asla ölmez” azabının şiddetine rağmen ebediyen ölmez.

بخلاف عذابك الذي إن

Senin azabının aksine; zira senin azabın

اشتد أمات فزال سريعاً، وإن خف لم يُخِفْ وكان آخره الموت وإن طال {ولا يحيى *} فيها حياة ينتفع بها {ومن يأته} أي ربه الذي أوجده ورباه {مؤمناً} أي مصدقاً به.

şiddetli olursa öldürür ve çabucak biter, hafif olursa da korkutmaz ve ne kadar uzarsa uzasın sonu ölüm olur. {ولا يحيى *} “Ne de yaşar” orada kendisine fayda verecek bir hayat sürer. {ومن يأته} “Kim de O'na gelirse” yani kendisini var eden ve terbiye eden Rabbine, {مؤمناً} “mümin olarak...” Yani O'nu tasdik etmiş olarak [gelirse].

ولما قدم أن مجرد الكفر يوجب العذاب. كان هذا محلاًّ يتوقع فيه الإخبار عن الإيمان بمثل ذلك فقال: {قد} أي ضم إلى ذلك تصديقاً لإيمانه أنه {عمل} أي في الدنيا {الصالحات} التي أمر بها فكأن صادق الإيمان مستلزم لصالح الأعمال {فأولئك} أي العالو الرتبة {لهم} أي لتداعي ذواتهم بمقتضى الجبلة {الدرجات العلى*} التي لا نسبة لدرجاتك التي وعدتنا بها منها؛ ثم بينوها بقولهم: {جنات عدن} أي أعدت للإقامة وهيئت فيها أسبابها {تجري من تحتها الأنهار} أي من تحت غرفها وأسرتها وأرضها؛ فلا يراد موضع منها لأن يجري فيه نهر إلا جرى؛ ثم بين بقوله: {خالدين فيها} أن أهلها هيئوا أيضاً للإقامة.

Sırf küfrün azabı gerektirdiği daha önce geçtiğinde, burası iman hakkında da benzerinin haber verilmesinin beklendiği bir yer oldu ve şöyle buyurdu: {قد} “kesinlikle” yani imanını tasdik etmek üzere buna şunu da eklemiştir ki: {عمل} “işlemiştir” yani dünyada, {الصالحات} “salih amelleri” emrolunduğu salih amelleri; sanki samimi iman salih amelleri zorunlu kılmaktadır. {فأولئك} “İşte onlar” yani derecesi yüksek olanlar, {لهم} “onlar içindir” fıtratlarının gereği olarak zatlarının yönelmesi sebebiyle, {الدرجات العلى*} “en yüksek dereceler...” Senin bize vaat ettiğin derecelerin yanına bile yaklaşamayacağı dereceler [onlarındır]. Sonra bunu şu sözleriyle açıkladılar: {جنات عدن} “Adn cennetleri!” Yani ikamet için hazırlanmış ve sebepleri içinde var edilmiş [cennetler], {تجري من تحتها الأنهار} “altından ırmaklar akar” yani köşklerinin, tahtlarının ve zeminlerinin altından; oradan hangi yerde bir nehrin akması istenirse hemen akar. Sonra {خالدين فيها} “orada ebedî kalıcılar olarak” sözüyle oranın ehlinin de sürekli kalmak üzere hazırlandıklarını beyan etti.

ولما أرشد السياق والعطف على غير معطوفٍ عليه ظاهر إلى أن التقدير: ذلك الجزاء العظيم والنعيم المقيم جزاء الموصوفين، لتزكيتهم أنفسهم، عطف عليه قوله: {وذلك جزاء} كل {من تزكى*} أي طهر نفسه بما ذكر من الإيمان والأعمال الصالحة، وفي هذا تسلية للصحابة رضوان الله عليهم فيما كان يفعل بهم عند نزول

Bağlam ve açık bir ma'tûfun aleyh olmaksızın yapılan atıf takdirî anlamın 'Bu büyük mükâfat ve ebedî nimet, nefislerini arındırdıkları için bu vasıftaki kimselerin mükâfatıdır' şeklinde olduğuna delalet edince, O'nun şu sözü buna atfedildi: {وذلك جزاء} “Ve işte bu mükâfatıdır” her, {من تزكى*} “arınan kimsenin!” Yani zikredilen iman ve salih amellerle nefsini temizleyen kimsenin [mükâfatıdır]. Bunda,

هذه السورة إذ كانوا مستضعفين.

bu sure indiğinde zayıf ve ezilmiş durumda oldukları sırada kendilerine yapılanlar karşısında Ashâb-ı Kirâm'a radıyallâhu anhüm bir teselli vardır.

ولما بين سبحانه استكبار فرعون المدعى في قوله {فكذب وأبى} وختمه سبحانه بأنه يهلك العاصي كائناً من كان، وينجي الطائع، أتبع ذلك شاهداً محسوساً عليه كفيلاً ببيان أنه لم يغن عن فرعون شيء من قوته ولا استكباره، فقال عاطفاً على «ولقد أريناه آياتنا» : {ولقد أوحينا} أي بعظمتنا لتسهيل ما يأتي من الأمور الكبار {إلى موسى} غير مكترثين لشيء من أقوال فرعون ولا أفعاله، وهذا الإيحاء بعد ما تقدم من أمر السحرة بمدة مديدة جرت فيها خطوب طوال كانت بسببها الآيات الكبار، وكأنها حذفت لما تدل عليه من قساوة القلوب، والمراد هنا الانتهاء لما تقدم من مقصود السورة {أن أسر} أي ليلاً، لأن السري سير الليل؛ وشرفهم بالإضافة إليه فقال: {بعبادي} أي بني إسرائيل الذين لفت قلب فرعون حتى أذن في مسيرهم بعد أن كان قد أبى أن يطلقهم أو يكف عنهم العذاب، فاقصد بهم ناحية بحر القلزم {فاضرب لهم} أي اعمل

Allah Teâlâ {فكذب وأبى} “Fakat o yalanladı ve diretti” ayetinde iddia edilen Firavun'un kibrini açıklayıp kim olursa olsun asiyi helak edeceğini, itaat edeni ise kurtaracağını belirterek sözü tamamlayınca; gücünün ve kibrinin Firavun'a hiçbir fayda vermediğini açıkça ortaya koyan somut bir şahidi bunun peşinden getirip «ولقد أريناه آياتنا» (Andolsun biz ona ayetlerimizi gösterdik) sözüne atıfla şöyle buyurdu: {ولقد أوحينا} “Andolsun biz vahyettik” yani gelecek büyük işleri kolaylaştırmak için yüce azametimizle, {إلى موسى} “Musa'ya” Firavun'un ne sözlerine ne de eylemlerine hiçbir şekilde aldırmaksızın [vahyettik]. Bu vahiy, büyücüler meselesinden sonra uzun bir süre geçip aralarında büyük hadiselerin cereyan ettiği ve bu sebeple büyük mucizelerin gerçekleştiği bir dönemin ardından olmuştur; bu hadiseler kalplerin katılığına delalet ettiği için adeta hazfedilmiştir. Burada kastedilen, surenin daha önce geçen maksadının nihayete ermesidir: {أن أسر} “Geceleyin yürüt diye” yani geceleyin; zira 'isrâ' gece yürüyüşüdür. Onları kendisine izafe ederek şereflendirip şöyle buyurdu: {بعبادي} “Kullarımı!” Yani Firavun onları salıvermekten veya onlardan azabı çekmekten kaçındıktan sonra kalbini yumuşatıp yola çıkmalarına izin verdiği İsrailoğullarını [yürüt]. Onlarla Kızıldeniz yönüne doğru yönel: {فاضرب لهم} “Onlar için aç/vur” yani asanla denize vurarak amel et,

بضرب البحر بعصاك، ولذلك سماه ضرباً.

bu yüzden ona vurmak (darp) adını verdi.

ولما كان ضرب البحر بالعصا سبباً لوجود الطريق الموصوفة، أوقع الفعل عليها فقال: {طريقاً في البحر} ووصفها بالمصدر مبالغة فقال: {يبساً} حال كونها أو كونك {لا تخاف} والمراد بها الجنس، فإنه كان لكل سبط طريقاً {دركاً} أي أن يدركك شيء من طغيان البحر أو بأس العدو أو غير ذلك.

Asayı denize vurmak o vasıftaki yolun var olmasına sebep olduğu için, fiili onun üzerine düşürerek şöyle buyurdu: {طريقاً في البحر} “denizde bir yol...” Mübalağa için onu masdar ile niteleyip şöyle buyurdu: {يبساً} “kuru [bir yol aç].” Bu yol veya sen şu halde iken: {لا تخاف} “Korkmayarak...” -Bununla cins kastedilmiştir; zira her kabile için ayrı bir yol vardı- {دركاً} “yetişilmekten...” Yani denizin kabarmasından veya düşmanın şiddetinden veya başka bir şeyden sana bir zararın erişmesinden [korkmayarak].

ولما كان الدرك مشتركاً بين اللحاق والتبعة، أتبعه بقوله: {ولا تخشى*} أي شيئاً غير ذلك أصلاً إنفاذاً لأمري وإنقاذاً لمن أرسلتك لاستنقاذهم، وسوقه على هذا الوجه من إظهار القدرة والاستهانة بالمعاند مع كبريائه ومكنته استدلالاً شهودياً على ما قرر أول السورة من شمول القدرة وإحاطة العلم للبشارة بإظهار هذا الدين بكثرة الأتباع وإبارة الخصوم والإسعاد برد الأضداد وجعل بغضهم وداً، وإن كانوا قوماً لداً؛ ثم أتبع ذلك قوله عطفاً على ما تقديره: فبادر

Yetişme (derek) hem yakalama hem de takip edilme anlamında ortak olduğundan, hemen ardından şöyle buyurdu: {ولا تخشى*} “ve endişe etmeyerek...” Yani emrimi yerine getirmek ve kendilerini kurtarmak için seni gönderdiğim kimseleri kurtarmak uğrunda bundan başka hiçbir şeyden asla çekinmeyerek. Konunun kudreti ortaya koyacak, büyüklüğüne ve imkânlarına rağmen inatçı zorbanın hiçe sayılacağını gösterecek şekilde bu tarzda sevk edilmesi; tabilerin çokluğuyla bu dinin galip geleceğini, hasımların helak edileceğini, zıtların defedilip son derece inatçı bir topluluk olsalar bile buğuzlarının sevgiye dönüştürülmesiyle saadete erdirileceğini müjdelemek üzere surenin başında kararlaştırılan kudretin şümulüne ve ilmin ihatasına dair müşahedeye dayalı bir delillendirmedir. Sonra takdiri 'Emre derhal uyup gece yürüyüşüne çıktı ve diğerlerini yaptı' şeklinde olan ifadeye atıfla şu sözü getirdi: {فأتبعهم} “Bunun üzerine onları takip etti” yani bütün zilletlerine ve zayıflıklarına rağmen İsrailoğullarının arkasından takibe geçip yola koyuldu,

امتثال الأمر في الإسراء وغيره: {فأتبعهم} أي أوجد التبع والمسير وراء بني إسرائيل على ذلهم وضعفهم {فرعون بجنوده} على كثرتهم وقوتهم وعلوهم وعزتهم، فكانوا كالتابع الذي لا معنى له بدون متبوعه {فغشيهم} أي فرعون وقومه {من اليم} أي البحر الذي من شأنه أن يؤم؛ وأوجز فهول فقال: {ما غشيهم *} أي أمر لا تحتمل العقول وصفه حق وصفه، فأهلك أولهم وآخرهم؛ وقطع دابرهم، لم يبق منهم أحداً، وما شاكت أحداً من عبادنا المستضعفين شوكة {وأضل فرعون} على تحذلقه {قومه} مع ما لهم من قوة الأجساد ومعانيها.

{فرعون بجنوده} “Firavun ordularıyla birlikte.” Bütün çokluklarına, kuvvetlerine, üstünlüklerine ve izzetlerine rağmen [peşlerine düştü]; böylece tâbi olunan kimse olmaksızın hiçbir anlamı bulunmayan birer tâbi gibi oldular. {فغشيهم} “Onları kapladı” yani Firavun'u ve kavmini kapladı, {من اليم} “denizden” yani dalgalanıp kabaran denizden; sözü kısa tutup dehşeti hissettirerek şöyle buyurdu: {ما غشيهم *} “kaplayan şey (o korkunç su dalgası)!” Yani akılların hakkıyla nitelemeye takat yetiremeyeceği bir şey onları kapladı da ilklerini de sonlarını da helak etti; köklerini kazıdı, onlardan geriye hiç kimse kalmadı. Zayıf düşürülmüş kullarımızdan hiçbirine ise bir diken bile batmadı. {وأضل فرعون} “Ve Firavun saptırdı” onca ukalalığına rağmen, {قومه} “kavmini...” Bedenlerinin ve manalarının onca kuvvetine rağmen onları saptırdı.

ولما كان إثبات الفعل لا يفيد العموم، نفى ضده ليفيده مع كونه أوكد وأوقع في النفس وأروع لها فقال: {وما هدى*} أي ما وقع منه شيء من الهداية، لا لنفسه ولا لأحد من قومه، فتم الدليل الشهودي على تمام القدرة على إنجاء الطائع وإهلاك العاصي.

Fiilin ispatı umumilik (kapsayıcılık) ifade etmediğinde, umumilik ifade etmesi, aynı zamanda daha tekitli, nefiste daha etkili ve daha sarsıcı olması için zıddını nefyederek şöyle buyurdu: {وما هدى*} “ve doğru yola da iletmedi.” Yani ne kendisi için ne de kavminden herhangi biri için onda hiçbir hidayet meydana gelmedi. Böylece itaat edeni kurtarmaya ve isyan edeni helak etmeye dair tam kudrete ilişkin müşahedeye dayalı delil tamamlandı.

ولما كان هذا موجباً للتشوف إلى ما وقع لبني إسرائيل بعده، قال تعالى شافياً لهذا الغليل، أقبلنا على بني إسرائيل ممتنين بما مضى وما يأتي قائلين: {يا بني إسرائيل} معترفين لهم أنا نظرنا إلى السوابق فأكرمناهم

Bu durum, ondan sonra İsrailoğullarının başına gelenleri öğrenme arzusunu gerektirince, Yüce Allah bu susuzluğu gidererek [şöyle buyurdu]: Geçmiş ve gelecek nimetleri hatırlatarak İsrailoğullarına yöneldik ve şöyle dedik: {يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!” —Geçmişlerine nazar ettiğimizi ve babalarından

لأجل أبيهم.

ötürü kendilerine ikramda bulunduğumuzu onlara ikrar ettirerek—

ولما كان درء المفاسد وإزالة الموانع قبل جلب المصالح واستدرار المنافع قال: {قد أنجيناكم} بقدرتنا الباهرة {من عدوكم} الذي كنتم أحقر شيء عنده.

Mefsedetleri defetmek ve engelleri ortadan kaldırmak, maslahatları celbetmekten ve menfaatleri akıtmaktan önce geldiği için şöyle buyurdu: {قد أنجيناكم} “Sizi kurtarmıştık” ezici kudretimizle {من عدوكم} “düşmanınızdan...” Ki siz onun katında en değersiz şey idiniz.

ولما تفرغوا لإنفاذ ما يراد منهم من الطاعة قال: {وواعدناكم} أي كلكم - كما مضى في البقرة عن نص التوراة - للمثول بحضرتنا والاعتزاز بمواطن رحمتنا {جانب الطور الأيمن} أي الذي على أيمانكم في توجهكم هذا الذي وجوهكم فيه إلى بيت أبيكم إبراهيم ﵇، وهو جانبه الذي يلي البحر وناحية مكة واليمن.

Kendilerinden istenen itaati yerine getirmek üzere serbest kaldıklarında şöyle buyurdu: {وواعدناكم} “Ve size söz vermiştik” yani —Bakara suresinde Tevrat'ın metninden geçtiği üzere— huzurumuza çıkmanız ve rahmet mekânlarımızla izzet bulmanız için hepinize {جانب الطور الأيمن} “Tûr'un sağ yanını...” Yani babanız İbrahim aleyhisselâm'ın evine doğru yöneldiğiniz bu yönelişinizde sağ tarafınıza düşen tarafı [sözleştik]. O da deniz tarafına, Mekke ve Yemen cihetine bakan yanıdır.

ولما بدأ بالمنفعة الدينية، ثنى بالمنفعة الدنيوية فقال: {ونزلنا عليكم} بعد إنزال هذا الكتاب في هذه المواعدة لإنعاش أرواحكم {المن والسلوى*} لإبقاء أشباحكم، فبدأ بالإنجاء الممكن من العبادة، ثم أتبعه بنعمة الكتاب الدال عليها، ثم بالرزق المقوي، ودل على نعمة الإذن فيه بقوله: {كلوا} ودل على سعته بقوله: {من طيبات ما} ودل على عظمته بقوله: {رزقناكم} من ذلك ومن غيره.

Dini menfaatle başlayınca ardından dünyevi menfaati zikretti ve şöyle buyurdu: {ونزلنا عليكم} “Ve üzerinize indirmiştik” ruhlarınızı canlandırmak için bu sözleşmede bu Kitab'ı indirdikten sonra {المن والسلوى*} “kudret helvası ve bıldırcın...” Bedenlerinizi hayatta tutmak için. Böylece ibadeti mümkün kılan kurtuluşla başladı, sonra onu ibadete kılavuzluk eden Kitap nimetiyle takip etti, sonra kuvvet veren rızkı getirdi. Onda izin verilme nimetine {كلوا} “Yiyiniz” buyruğuyla, onun genişliğine {من طيبات ما} “temiz şeylerinden...” buyruğuyla, onun büyüklüğüne de {رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizin” —bundan ve başkasından— buyruğuyla delalet etti.

ولما كان الغنى والراحة سبب السماحة، قال: {ولا تطغوا فيه}

Zenginlik ve rahatlık haddi aşma sebebi olduğundan şöyle buyurdu: {ولا تطغوا فيه} “Onda taşkınlık etmeyin,”

بالادخار إلى غد في غير يوم الجمعة ولا بغير ذلك من البطر وإغفال الشكر بصرفه في غير الطاعة {فيحل} أي ينزل ويجب في حينه الذي هو أولى الأوقات به - على قراءة الجماعة بالكسر، ونزولاً عظيماً وبروكاً شديداً - على قراءة الكسائي بالضم {عليكم غضبي} فتهلكوا لذلك {و} كل {من يحلل عليه غضبي} منكم ومن غيركم {فقد هوى*} أي كان حاله حال من سقط من علو.

Cuma günü dışında ertesi güne saklamakla veya başka şekillerde şımarıklık edip itaatten başka yere harcayarak şükrü terk etmek suretiyle [taşkınlık etmeyin], {فيحل} “yoksa iner” —cemaat kıraatinde kesre ile— ona en layık olan tam vaktinde iner ve vacip olur; —Kisâî'nin damme kıraatine göre ise— büyük bir inişle ve şiddetli bir çöküşle iner {عليكم غضبي} “üzerinize gazabım,” bu yüzden helak olursunuz. {و} “Ve” sizden ve başkalarından {من يحلل عليه غضبي} “her kimin üzerine gazabım inerse,” {فقد هوى*} “artık o muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır.” Yani hali yüksekten düşen kimsenin hali gibi olur.

ولما كان الإنسان محل الزلل وإن اجتهد، رجاه واستعطفه بقوله: {وإني لغفار} أي ستار بإسبال ذيل العفو {لمن تاب} أي رجع عن ذنوبه من الشرك وما يقاربه {وءامن} بكل ما يجب الإيمان به {وعمل صالحاً} تصديقاً لإيمانه.

İnsan ne kadar çaba gösterse de yanılma yeri olduğundan, onu şu buyruğuyla ümitlendirip lütfuna çağırdı: {وإني لغفار} “Ve şüphesiz ben çok bağışlayıcıyım,” yani affın eteğini salarak çokça örtücüyüm {لمن تاب} “tövbe eden kimseyi;” yani şirk ve benzeri günahlarından döneni, {وءامن} “ve iman eden” inanılması gereken her şeye {وعمل صالحاً} “ve salih amel işleyen kimseyi...” İmanını doğrulamak üzere.

ولما كانت رتبة الاستمرار على الاستقامة في غاية العلو، عبر عنها بأداة التراخي فقال: {ثم اهتدى*} أي استمر على العمل الصالح متحرياً به إيقاعه على حسب أمرنا وعلى أقرب الوجوه المرضية لنا، له إلى ذلك غاية التوجه كما يدل عليه صيغة افتعل، وكأنه لما رتب الله سبحانه منازل قوم موسى ﵇ عامة والسبعين المختارين منهم خاصة في الجبل - كما مضى عن نص التوراة في سورة البقرة، وواعده الكلام

İstikamet üzere devam etme mertebesi son derece yüce olduğundan, onu mühlet bildiren bir edatla ifade edip şöyle buyurdu: {ثم اهتدى*} “sonra da doğru yolda giden kimseyi.” Yani salih amel üzere devam edip onu emrimize uygun ve bize en sevimli gelecek veçhileler üzere yapmaya gayret eden, ifte‘ale (اِفْتَعَلَ) vezninin de delalet ettiği üzere buna son derece yönelen kimseyi. Sanki Yüce Allah Musa aleyhisselâm'ın kavminin genelinin ve onlardan seçilen yetmiş kişinin dağdaki konaklarını —Bakara suresinde Tevrat metninden geçtiği üzere— belirleyip onunla konuşmayı

بعد ثلاثين ليلة ولم يعين له أولها، وكأنه لاشتياقه إلى ما رأى من التعرف إليه بمقام الجمال لم يتوقف على خصوص إذن من الله تعالى في أول وقت الإتيان اكتفاء بمطلق الأمر السابق في الميعاد، فتعجل بعشرة أيام عن الوقت الذي علم الله أن الكلام يقع فيه بعد الثلاثين التي ضربها لذلك، وأمر موسى ﵇ قومه عند نهوضه، وتقدم إليهم في اتباعه والكون في أثره للحلول في الأماكن التي حدها الله لهم وأمر السبعين المختارة بمثل ذلك، وكأنهم لما مضى تلبثوا لما رأوا من مقام الجلال، فلما مضت الثلاثون بعد ذهاب موسى لم يكن أتى الوقت الذي أراد الله أن تكون المناجاة فيه، فزاده عشراً فظن بنو اسرائيل الظنون في تلك العشرة، ووقع لهم ما وقع من اتخاذ العجل.

otuz gece sonrasına vaat etmiş ve ilkinin vaktini ona tayin etmemişti. Sanki o, cemâl makamıyla kendisine tanıtılan şeye duyduğu iştiyaktan dolayı, buluşma vadedilen önceki mutlak emri yeterli görerek gelmenin ilk vakti konusunda Allah Teâlâ'dan özel bir izin beklememiş, Allah'ın bunun için belirlediği otuz günden sonra kelâmın vuku bulacağını bildiği vakitten on gün önce acele etmişti. Musa aleyhisselâm yola çıkarken kavmine emretmiş, Allah'ın kendileri için belirlediği yerlere yerleşmek üzere arkasından gelmelerini ve izini takip etmelerini tenbih etmiş, seçilmiş yetmiş kişiye de benzerini emretmişti. Sanki onlar o gidince celâl makamından gördükleri şeyler sebebiyle duraksadılar. Musa'nın gidişinden sonra otuz gün geçince, Allah'ın münacatın gerçekleşmesini dilediği vakit henüz gelmemişti; bunun üzerine ona on gün daha ekledi. İsrailoğulları ise o on gün içinde türlü zanlara kapıldılar ve buzağıyı edinme konusunda başlarına gelenler geldi.

ولما كان ذلك - والله أعلم بما كان، وكان أعظم ما مضى في آية الامتنان عليهم والتعرف بالنعم إليهم المواعدة لهدايتهم بالآيات المرئية والمسموعة، وختم ذلك بالإشارة إلى الاجتهاد في الإقبال على الهدى، أتبع ذلك ذكر ضلالهم بعد رؤية ما يبعد معه كل البعد إلمام من رآه بشيء من الضلال، كل ذلك لإظهار القدرة التامة على التصرف في القلوب بضد ما يظن بها، وكان تنجز المواعيد ألذ شيء للقلوب وأشهاه إلى النفوس، وكان السياق مرشداً حتماً إلى أن

Durum böyle olunca —ki olanı en iyi Allah bilir— ve onlara yapılan minnet ve nimetlerin tanıtılması ayetinde geçen en büyük husus görülen ve işitilen ayetlerle hidayete erdirilmeleri için verilen söz olup bu da hidayete yönelmede gayret göstermeye işaretle noktalanınca; bunun ardından, onu gören birinin herhangi bir sapıklığa yaklaşması son derece uzak görülen şeyleri gördükten sonra saptıklarının zikredilmesi geldi. Bütün bunlar, kalplerde zannedilenin aksine tasarruf etmeye dair tam kudreti ortaya koymak içindir. Vaatlerin gerçekleşmesi ise kalpler için en tatlı ve nefisler için en çekici şeydi. Bu bağlam kaçınılmaz olarak şu takdire kılavuzluk ediyordu:

التقدير: فأتوا إلى الطور لميعادنا، وتيمموا جانبه الأيمن بأمرنا ومرادنا، وتعجل موسى صفينا الصعود فيه مبادراً لما عنده من الشوق إلى ذلك المقام الشريف وتأخر مجيء قومه عن الإتيان معه، فقلنا: ما أخر قومك عن الأتيان معك؟ فعطف عليه قوله: {وما أعجلك} أي أيّ شيء أوجب لك العجلة في المجيء {عن قومك} وإن كنت بادرت مبادرة المبالغ في الاسترضاء، أما علمت أن حدود الملوك لا ينبغي تجاوزها بتقدم أو تأخر؟ {يا موسى*} فهلا أتيتم جمله وانتظرتم أمراً أمراً جديداً بخصوص الوقت الذي استحضركم فيه {قال} موسى ظناً منه أنهم أسرعوا وراءه: {هم} وأتى باسم الإشارة وأسقط منه هاء التنبيه لأنه لا يليق بخطاب الله، قال ابن هبيرة: ولم أر أحداً من الأصفياء خاطب ربه بذلك، وإنما خاطب به الكفار لغباوتهم

Takdir şöyledir: Vaadimiz için Tûr'a geldiler, emrimiz ve muradımızla onun sağ yanına yöneldiler; seçkin kulumuz Musa o şerefli makama duyduğu şevkten dolayı acele edip oraya çıkmaya davrandı, kavminin gelişi ise onunla birlikte gelmekten gecikti. Biz de: Kavmini seninle gelmekten alıkoyan nedir? dedik. İşte şu sözü buna atfedildi: {وما أعجلك} “Seni acele ettiren nedir?” Yani gelmekte acele etmeni gerektiren şey nedir {عن قومك} “kavminden ayrılarak?” Sen rızayı kazanmada son derece çabalayan birinin gayretiyle davranmış olsan da kralların sınırlarının öne geçmekle veya geride kalmakla aşılmaması gerektiğini bilmez miydin? {يا موسى*} “Ey Musa!” Hep birlikte gelseydiniz ya ve sizi huzura çağırdığı vakte dair yeni bir emri bekleseydiniz ya! {قال} Musa onların kendi arkasından acele ettiklerini zannederek [şöyle] dedi: {هم} “Onlar...” İşaret ismini getirdi ve Allah'a hitaba yakışmadığı için tenbih 'hâ'sını (هَا) düşürdü. İbn Hübeyre şöyle demiştir: Seçkin kullardan hiçbirinin Rabbiyle böyle hitaplaştığını görmedim; kafirler ise anlayışsızlıkları sebebiyle bununla hitap etmişlerdir:

{قالوا ربنا هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك} [النحل: ٨٦] في أمثالها وأما آخر الزخرف فقد ذكر التعبير بها في موضعه {أولاء} أي هم في القرب بحيث يسار إليهم، كائنين {على أثري} أي ماشين على آثار مشيي قبل أن ينطمس لم أسبقهم إلا بشيء جرت العادة في السبق بمثله بين الرفاق، هذا بناء منه على ما كان عهد إليهم، وأكد فيه عليهم: ثم اعتذر عن فعله فقال: {وعجلت}

{قالوا ربنا هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك} [Nahl: 86] “Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır, dediler” ve benzerlerinde olduğu gibi. Zühruf suresinin sonuna gelince, onunla ifade edilme biçimi kendi yerinde zikredilmiştir. {أولاء} “işte şunlar,” yani kendilerine doğru yürünebilecek kadar yakınlıktadırlar, {على أثري} “benim ardımdadırlar,” yani izim silinmeden önce yürüyüşümün izleri üzerindedirler; yol arkadaşları arasında âdet olduğu üzere öne geçilen miktardan başka bir şeyle onların önüne geçmiş değilim. Bu, onlara verdiği söze ve bu konudaki kesin tenbihine dayanarak verilmiş bir cevaptır. Sonra yaptığı şeyden ötürü özür beyan ederek şöyle dedi: {وعجلت} “ve acele ettim”

أنا بالمبادرة {إليك} وجرى على عادة أهل القرب كما يحق له فقال: {رب} أي أيها المسارع في إصلاح شأني والإصلاح إليّ {لترضى*} عني رضاً أعظم مما كان {قال} الرب سبحانه: {فإنا} أي قد تسبب عن عجلتك عنهم أنا {قد فتنا} أي خالطنا بعظمتنا مخالطة مميلة محيلة {قومك} بتعجلك.

ben davranıp gelerek {إليك} “sana doğru,” ve layık olduğu üzere yakınlık ehlinin âdeti üzere hareket ederek şöyle dedi: {رب} “Rabbim!” Yani ey işimi ıslah etmeye ve bana iyilikte bulunmaya koşan Rabbim! {لترضى*} “hoşnut olasın diye...” Benden öncekinden daha büyük bir rıza ile hoşnut olasın. Rab Teâlâ {قال} buyurdu ki: {فإنا} “Şüphesiz biz” yani senin onlardan ayrılarak acele etmen sebebiyle biz {قد فتنا} “muhakkak imtihan ettik” yani büyüklüğümüzle saptırıcı ve dönüştürücü bir şekilde karıştırdık {قومك} “kavmini...” Senin acele etmen sebebiyle.

ولما كانت الفتنة لم تستغرق جميع الزمن الذي كان بعده، وإنما كانت في بعضه، أدخل الجارّ فقال: {من بعدك} أي خالطناهم بأمر من أمرنا مخالطة أحالتهم عما عهدتهم عليه، وكان ذلك بعد تمام المدة التي ضربتها لهم، وهي الثلاثون بالفعل وبالقوة فقط، من أول ما فارقتهم بضربك لتلك المدة باعتبار أن أول إتيانك هو الذي كان سبب الفتنة لزيادة أيام الغيبة بسببه لأنا زدنا في آخر المدة بمقدار ما عجلت به في أولها، فلما تأخر رجوعك إليهم حصل لهم الفتون بالفعل، فظنوا مرجمات الظنون.

Fitne, ondan sonraki zamanın tamamını kaplamayıp sadece bir kısmında meydana geldiği için cer harfini getirerek şöyle buyurdu: {من بعدك} “senden sonra;” yani emrimizden bir emirle onları, kendilerini bıraktığın halden döndüren bir karışıklığa maruz bıraktık. Bu da onlara belirlediğin müddetin —ki bu fiilen ve kuvve olarak otuz gündür— tamamlanmasından sonra oldu. Bu müddeti belirleyerek onlardan ilk ayrıldığın andan itibaren, ilk gelişin fitnenin sebebi sayıldı; çünkü onun sebebiyle gaybubet günleri arttı. Zira biz senin başında acele ettiğin miktar kadar sürenin sonuna ekledik. Onlara dönüşün gecikince fiilen fitneye düştüler ve türlü türlü zanlara kapıldılar.

ولما عمتهم الفتنة إلا اثني عشر ألفاً من أكثر من ستمائة ألف،

Fitne, altı yüz binden fazla kişiden on iki bin kişi müstesna hepsini kaplayınca,

أطلق الضلال على الكل فقال: {وأضلهم السامري*} أي عن طريق الرشد بما سبب لهم؟ روى النسائي في التفسير من سننه، وأبو يعلى في مسنده وابن جرير وابن أبي حاتم في تفسيريهما عن ابن عباس ﵄ في حديث الفتون أن موسى ﵇ لما وعده ربه أن يكلمه استخلف على قومه أخاه هارون ﵇، وأجلهم ثلاثين يوماً، وذهب فصامها ليلها ونهارها، ثم كره أن يكلم ربه وريح فمه متغير، فمضغ شيئاً من نبات الأرض فقال له ربه: أوما علمت أن ريح الصائم أطيب من ريح المسك؟ ارجع فصم عشراً، فلما رأى قوم موسى أنه لم يرجع إليهم ساءهم ذلك، وكان هارون قد خطبهم وقال: إنكم خرجتم من مصر، ولقوم فرعون عندكم عواريّ وودائع، ولكم فيها مثل ذلك، وأنا أرى أن تحسبوا ما لكم عندهم، ولا أحل لكم وديعة استودعتموها ولا عاريّة، ولسنا برادين إليهم شيئاً من ذلك ولا ممسكيه لأنفسنا، فحفر حفيراً وأمر كل قوم عندهم من ذلك من متاع أو حلية أن يقذفوه في ذلك الحفير، ثم أوقد النار فأحرقه

Sapıklığı hepsine nispet ederek şöyle buyurdu: {وأضلهم السامري*} “ve Sâmirî onları saptırdı.” Yani kendilerine sebep olduğu şeyle doğru yoldan saptırdı. Nesâî Sünen'inin tefsir kısmında, Ebû Ya‘lâ Müsned'inde, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim tefsirlerinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan 'Fitneler Hadisi'nde şöyle rivayet etmişlerdir: Rabbi Musa aleyhisselâm'a kendisiyle konuşacağını vaat ettiğinde, o kavminin başına kardeşi Harun aleyhisselâm'ı halife bıraktı ve onlara otuz gün mühlet verdi. Gidip gecesiyle gündüzüyle o otuz günü oruçla geçirdi. Sonra ağzının kokusu değişmiş halde Rabbi ile konuşmayı hoş görmeyip yerdeki bir bitkiden çiğnedi. Rabbi ona şöyle buyurdu: Oruçlunun ağız kokusunun misk kokusundan daha güzel olduğunu bilmez misin? Dön ve on gün daha oruç tut. Musa'nın kavmi onun kendilerine dönmediğini görünce bu durum onları üzdü. Harun onlara bir hutbe irad edip şöyle demişti: Siz Mısır'dan çıktınız; Firavun kavminin sizde emanetleri ve ödünçleri var, sizin de onlarda benzeri haklarınız var. Ben, onlarda bulunan haklarınızı hesap etmenizi doğru buluyorum; onların size bıraktığı emaneti de ödünç eşyayı da size helal kılmıyorum. Biz onlara bundan bir şey geri verecek değiliz, kendimiz için de tutacak değiliz. Derken bir çukur kazdı ve kavimden yanında bu türden eşya veya ziynet bulunan herkesin onu o çukura atmasını emretti. Sonra ateş yakıp onu tutuşturdu

فقال: لا يكون لنا ولا لهم، وكان السامري من قوم يعبدون البقر، جيران لبني إسرائيل ولم يكن من بني إسرائيل، فاحتمل مع موسى وبني إسرائيل حين احتملوا، فقضى له أن رأى أثراً فقبض منه قبضة فمر بهارون فقال له هارون ﵇: يا سامري! ألا تلقي ما في يدك - وهو قابض عليه لا يراه أحد طوال ذلك اليوم، فقال هذه قبضة من أثر الرسول الذي جاوز بكم البحر، ولا ألقيها لشيء إلا أن تدعو الله إذا ألقيتها أن يكون ما أريد، فألقاها ودعا له هارون، فقال: أريد أن يكون عجلاً، فاجتمع ما كان في الحفرة من متاع أو حلية أو نحاس أو حديد، فصار عجلاً أجوف ليس فيه الروح، له خوار، قال ابن عباس ﵄: لا والله! ما كان له صوت قط، إنما كانت الريح تدخل في دبره فتخرج من فيه، فكان ذلك الصوت من ذلك، فتفرق بنو إسرائيل فرقاً، فقالت فرقة: يا سامري! ما هذا وأنت أعلم به؟ قال: هذا ربكم، ولكن موسى أضل الطريق، فقالت فرقة: لا نكذب بهذا حتى يرجع إلينا موسى.

ve: Bu ne bize ne de onlara ait olsun, dedi. Sâmirî ise sığıra tapan bir kavimdendi; İsrailoğullarının komşusuydu ama İsrailoğullarından değildi. Musa ve İsrailoğulları göç ettikleri vakit o da onlarla birlikte göç etmişti. Ona bir iz görmek nasip oldu ve ondan bir avuç aldı. Harun'un yanından geçti, Harun aleyhisselâm ona: Ey Sâmirî! Elindekini atmayacak mısın? dedi —ki o bütün gün boyunca hiç kimse görmeden onu avucunda tutuyordu. O da: Bu, sizi denizden geçiren elçinin izinden bir avuçtur; ben onu ancak attığım zaman dilediğim şeyin olması için Allah'a dua edersen atarım, dedi. Onu attı ve Harun da onun için dua etti. Sâmirî: Bir buzağı olmasını istiyorum, dedi. Çukurdaki eşya, ziynet, bakır veya demir ne varsa toplandı ve içi boş, canı olmayan, böğürmesi bulunan bir buzağı haline geldi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Hayır, vallahi! Onun kesinlikle hiçbir sesi yoktu; sadece rüzgâr arkasından girip ağzından çıkıyordu ve o ses bundan ileri geliyordu. Bunun üzerine İsrailoğulları fırkalara ayrıldı. Bir fırka dedi ki: Ey Sâmirî! Sen bunu daha iyi bilirsin, bu nedir? O da: Bu sizin ilahınızdır, fakat Musa yolu kaybetti, dedi. Diğer bir fırka ise: Musa bize dönünceye kadar bunu yalanlamayız,

فإن كان ربنا لم نكن ضيعناه وعجزنا فيه حين رأيناه، وإن لم يكن ربنا فإنّا نتبع موسى، وقالت فرقة: هذا عمل الشيطان، وليس بربنا، ولن نؤمن

şayet Rabbimiz ise onu gördüğümüz vakit zayi etmemiş ve ona karşı kusur işlememiş oluruz; şayet Rabbimiz değilse biz Musa'ya uyarız, dedi. Bir diğer fırka da: Bu şeytanın işidir, bizim Rabbimiz değildir, biz buna kesinlikle iman etmeyiz

به ولن نصدق، وأشرب فرقة في قلوبهم الصدق بما قال السامري في العجل وأعلنوا التكذيب به - الحديث.

ve bunu asla tasdik etmeyiz, dedi. Bir fırkanın kalbine ise Sâmirî'nin buzağı hakkında söylediklerinin doğruluğu sindirildi ve onu [Musa'yı] yalanladıklarını ilan ettiler —hadis devam eder.

ثم سبب عن إخباره سبحانه له بذلك قوله: {فرجع موسى} أي لما أخبره ربه بذلك {إلى قومه} أي الذين لهم قوة عظيمة على ما يحاولونه {غضبان أسفاً*} أي شديد الحزن أو الغضب؛ واستأنف قوله: {قال} لقومه لما رجع إليهم مستعطفاً لهم: {يا قوم} وأنكر عليهم بقوله: {ألم يعدكم ربكم} الذي طال إحسانه إليكم {وعداً حسناً} أي بأنه ينزل عليكم كتاباً حافظاً، ويكفر عنكم خطاياكم، وينصركم على أعدائكم - إلى غير ذلك من إكرامه.

Sonra Allah Teâlâ'nın bunu ona haber vermesinin peşinden şu buyruğu getirdi: {فرجع موسى} “Bunun üzerine Musa döndü” yani Rabbi kendisine bunu haber verince {إلى قومه} “kavmine...” Giriştikleri işe karşı büyük bir gücü bulunan kavmine {غضبان أسفاً*} “öfkeli ve üzüntülü olarak.” Yani son derece kederli veya öfkeli olarak döndü. Kavmine dönünce onlara şefkatle yaklaşarak sözü yeniden başlatıp şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki:” {يا قوم} “Ey kavmim!” Ve şu sözüyle onları kınadı: {ألم يعدكم ربكم} “Rabbiniz size vaat etmedi mi” size iyiliği uzun süredir devam eden Rabbiniz {وعداً حسناً} “güzel bir vaatle?” Yani üzerinize koruyucu bir kitap indireceğini, günahlarınızı bağışlayacağını, düşmanlarınıza karşı size yardım edeceğini —ve O'nun diğer ikramlarını vaat etmedi mi?

ولما جرت العادة بأن طول الزمان ناقض للعزائم، مغير للعهود، كما قال أبو العلاء أحمد بن سليمان المعري في هذا البيت:

Âdet olduğu üzere zamanın uzaması azimleri kıran ve ahitleri değiştiren bir şey olduğundan —nitekim Ebu'l-Alâ Ahmed b. Süleyman el-Maarrî şu beytinde şöyle demiştir:

لا أنسينك إن طال الزمان بنا ... وكم حبيب تمادى عهده فنسي

Aramızdaki zaman uzasa da seni unutmam... Nice sevgili vardır ki üzerinden zaman uzar da unutulur.

وكان ﵊ قريب العهد بهم، أنكر طول العهد بقوله، مستأنفاً عما تقديره: هل ترك ربكم مواعيده لكم وقطع معروفه عنكم: {أفطال عليكم العهد} أي زمن لطفه بكم، فتغيرتم عما

Oysa o aleyhisselâm ile aralarındaki ahit pek tazeydi. Rabbiniz size olan vaatlerini terk edip iyiliğini sizden kesti mi? takdirindeki söze istinaf yaparak zamanın uzamasını şu buyruğuyla reddetti: {أفطال عليكم العهد} “Yoksa size zaman mı çok uzun geldi,” yani O'nun size olan lütuf zamanı [uzun mu geldi] de ayrıldığım halden başka bir hale büründünüz?

فارقتكم عليه كما يعتري أهل الرذائل الانحلال في العزائم لضعف العقول وقلة التدبر {أم أردتم} بالنقض مع قرب العهد وذكر الميثاق {أن يحل عليكم} بسبب عبادة العجل {غضب من ربكم} أي المحسن إليكم، وكلا الأمرين لم يكن، أما الأول فواضح، وأما الثاني فلا يظن بأحد إرادته، والحاصل أنه يقول: إنكم فعلتم ما لا يفعله عاقل {فأخلفتم} أي فتسبب عن فعلكم ذلك أن أخلفتم {موعدي*} في إجلال الله والإتيان إلى الموضع الذي ضربه لكم لكلامه لي وإنزال كتابه عليّ إحساناً إليكم وإقبالاً عليكم، وكأنه أضاف الموعد إليه أدباً مع الله تعالى وإعظاماً له، أو أنه لما كان إخلاف الموعد المؤكد المعين الذي لا شبهة فيه، لما نصب عليه من الدلائل الباهرة، وأوضحه من البراهين الظاهرة، لا يكون إلا بنسيان لطول العهد، أو عناد بسوء قصد، وكان من أبلغ المقاصد وأوضح التقرير إلجاء الخصم بالسؤال إلى الاعتراف بالمراد، سألهم عن تعيين أحد الأمرين مع أن طول العهد لا يمكن ادعاؤه، فقال ما معناه: أطال عليكم العهد بزيادة عشرة أيام فنسيتم فلم يكن عليكم في الإخلاف جناح؟ أم أردتم أن يحل عليكم الغضب فعاندتم؟ فكانت الآية من الاحتباك: ذكر طول العهد الموجب للنسيان أولاً دليل

Nitekim akılların zayıflığı ve tefekkürün azlığı sebebiyle rezil kimselerin başına azimlerin çözülmesi gelir. {أم أردتم} “Yoksa istediniz mi” ahdin tazeliğine ve sözleşmenin hatırda olmasına rağmen onu bozmakla {أن يحل عليكم} “inmesini” buzağıya tapma sebebiyle {غضب من ربكم} “Rabbinizden bir gazabın?” Yani size iyilikte bulunan Rabbinizden. Oysa her iki durum da söz konusu değildi; birincisi zaten açıktır, ikincisi ise hiç kimsenin bunu isteyeceği zannedilemez. Özetle o şöyle demektedir: Siz aklı başında birinin yapmayacağı şeyi yaptınız. {فأخلفتم} “Böylece bozdunuz” yani bu fiiliniz sebebiyle bozdunuz {موعدي*} “bana verdiğiniz sözü!” Allah'ı yüceltme, O'nun benimle konuşması ve size bir lütuf ve teveccüh olarak üzerime Kitab'ını indirmesi için belirlediği yere gelme konusundaki sözünüzü. Sanki o, Allah Teâlâ'ya karşı edep ve O'nu tazim için randevuyu kendisine izafe etmiştir. Yahut üzerine konulan apaçık deliller ve net burhanlar sebebiyle hiçbir şüphe bulunmayan kesinleşmiş randevudan dönmek, ancak sürenin uzamasıyla meydana gelen bir unutkanlıktan ya da kötü niyetli bir inattan kaynaklanabileceği için; en beliğ maksatlardan ve en açık ikrarlardan biri de hasmı soruyla maksadı itirafa mecbur bırakmak olduğundan, zamanın uzadığını iddia etmek mümkün olmadığı halde onlara bu iki durumdan birini tayin etmelerini sordu ve mealen şöyle dedi: On günlük artışla zaman size uzun geldi de unuttunuz ve bu yüzden sözden dönmenizde size bir günah olmadı mı? Yoksa üzerinize gazabın inmesini mi istediniz de inatlaştınız? Dolayısıyla ayet ihtibâk sanatındandır: İlkin unutmayı gerektiren zamanın uzamasının zikredilmesi,

على حذف العناد ثانياً، وذكر حلول الغضب ثانياً دليل على انتفاء الجناح أولاً، وسر ذلك أن ذكر السبب الذي هو طول العهد أدل على النسيان الذي هو المسبب، وإثبات الغضب - وهو المسبب - أنكأ من إثبات سببه الذي هو العناد.

ikincisinde inadın hazfedildiğine delildir; ikincisinde gazabın inişinin zikredilmesi ise ilkin günahın yokluğuna delildir. Bunun sırrı şudur: Sebep olan zamanın uzamasının zikredilmesi, müsebbeb olan unutmaya daha çok delalet eder; müsebbeb olan gazabın ispatı ise onun sebebi olan inadın ispatından daha ağırdır.

ولما تشوف السامع إلى جوابهم، استأنف ذكره فقال: {قالوا} : لم يكن شيء من ذلك.

Dinleyen kimse onların cevabını merak edince, sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki:” Bunlardan hiçbiri olmadı.

ولما كان المقصود من هذا السياق كله إظهار عظيم القدرة، عبر عن ذلك بقوله، حكاية عنهم للاعتراف بما قررهم موسى ﵇ به من العناد معتذرين عنه بالقدرة، والاعتذار به لا يدفع العقوبة المرتبة على الذنب: {ما أخلفنا موعدك بملكنا} أي لقد صدقت فيما قلت، ولكنا لم نفعل ذلك ونحن بملك أمرنا - هذا على قراءة الجماعة بالكسر، وعلى قراءة نافع وعاصم بالفتح المعنى: ولنا ملكة نتصرف بها في أنفسنا، وعلى قراءة حمزة والكسائي بالضم كأنهم قالوا: ولنا سلطان قاهر لأمورنا - على أنهم قد ذكروا أن القراءات الثلاث لغات لمعنى واحد، قال في القاموس: ملكه يملكه ملكاً مثلثة: احتواه قادراً

Bu bağlamın tamamından maksat büyük kudreti ortaya koymak olduğundan, Musa aleyhisselâm'ın kendilerine ikrar ettirdiği inadı itiraf ettiklerini ve gücü bahane göstererek özür dilediklerini onlardan hikaye ederek şöyle ifade etti —oysa kudreti bahane etmek günaha terettüp eden cezayı savuşturmaz—: {ما أخلفنا موعدك بملكنا} “Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle dönmedik.” Yani söylediğin şeyde elbette doğru söyledin, fakat biz işimizin dizginine sahip olarak bunu yapmadık. —Bu, cemaatin kesre kıraatine göredir; Nâfi‘ ve Âsım'ın fetha kıraatine göre mana: 'Kendimiz üzerinde tasarruf edecek bir hâkimiyetimiz olarak yapmadık' şeklindedir; Hamza ve Kisâî'nin damme kıraatine göre ise sanki şöyle demişlerdir: 'İşlerimize hükmeden ezici bir gücümüz olarak yapmadık'— Bununla birlikte bu üç kıraatin aynı mana için farklı lehçeler olduğunu zikretmişlerdir. el-Kâmûs'ta şöyle der: 'Melikehü yemlikühü melken/milken/mülken (üç harekeyle): Ona tek başına tasarruf edecek güçte malik oldu.'

على الاستبداد به، والمعنى أن السامري زين لهم ذلك، ووسوس به الشيطان فما دورا إلا وقد تبعوه حتى كانوا كأنهم يقادون إليه بالسلاسل، وقيل هذا كلام من لم يعبده، اعتذروا بأنهم كانوا قليلاً، لا قدرة لهم على مقاومة من عبده، وهذا كله إشارة إلى أنه تعالى هو المتصرف في القلوب، فهو قادر على أن يرد كفار قريش والعرب من بعد عنادهم، ولددهم وفسادهم {ولكنا} كنا {حملنا أوزاراً} أي أثقالاً من النقدين هي أسباب الآثام، كما تقدم في الأعراف أن الله أمرهم في التوراة أن يستعيروها من القبط فخربوهم بها، وكأن هذا ما كان خيانة في ذلك الشرع، أو أن الله تعالى أباح لهم ذلك في القبط خاصة {من زينة القوم} الذين لم نكن نعرف قوماً غيرهم، وغيرهم ليس حقيقاً بإطلاق هذا اللفظ عليه وهم القبط، فقضى لنا أن نقذفها في النار، وتوفرت الدواعي على ذلك واشتدت بحيث لم نتمالك {فقذفناها فكذلك} أي فتعقب هذا أنه مثل ذلك الإلقاء

Manası şudur: Sâmirî bunu onlara süsledi, şeytan da vesvese verdi; öyle ki farkına varmadan ona uydular, adeta zincirlerle ona çekilir gibi oldular. Bir rivayette ise bunun buzağıya tapmayanların sözü olduğu, ona tapanlara karşı koyacak güçleri bulunmayan az bir topluluk olduklarını mazeret gösterdikleri söylenmiştir. Bütün bunlar, kalplerde tasarruf edenin Yüce Allah olduğuna, dolayısıyla Kureyş ve Arap kafirlerini inatlarından, husumetlerinden ve fesatlarından sonra geri döndürmeye kadir olduğuna işarettir. {ولكنا} “Fakat biz” {حملنا أوزاراً} “ağırlıklar yüklenmiştik,” yani iki madenden (altın ve gümüşten) günah sebebi olan ağırlıklar [yüklenmiştik]. A‘râf suresinde geçtiği üzere Allah Tevrat'ta onlara Kıptilerden bunları ödünç almalarını emretmiş ve bu yolla onları helak etmişti. Sanki bu durum o şeriatta bir hıyanet değildi yahut Allah Teâlâ bunu onlara sadece Kıptiler hakkında mübah kılmıştı. {من زينة القوم} “O kavmin ziynetlerinden...” Ki biz onlardan başka bir kavim bilmiyorduk ve başkaları bu lafızla anılmaya layık değildi; onlar da Kıptilerdi. Bizim için onları ateşe atmak takdir olundu; buna yönelik arzular öyle toplandı ve şiddetlendi ki kendimize hakim olamadık. {فقذفناها فكذلك} “Böylece onları attık; aynı şekilde” yani bunun ardından tıpkı bu atış gibi

{ألقى السامري*} وهو لصيق انضم إليهم من قبط مصر، ألقى ما كان معه، أما من المال وإما من أثر الرسول، كما مضى ويأتي، وكأن إلقاءه كان آخراً.

{ألقى السامري*} “Sâmirî de attı.” O, Mısır Kıptilerinden onlara katılmış bir sığıntı idi; yanında bulunanı, yani geçtiği ve geleceği üzere ya maldan yahut elçinin izinden olanı attı. Sanki onun atışı en son gerçekleşmişti.

ولما كان خروج التمثال عقب إلقاءه، حعل كأنه المتسبب في ذلك، فقيل مع العدول عن أسلوب التكلم استهجاناً لنسبة أمر العجل إلى المتكلم: {فأخرج لهم} أي لمن شربه وعبده، وجعل الضمير للغيبة يؤيد قول من جعل هذا كلام من لم يعبد العجل، والمعنى عند من جعله من كلام العابدين أنهم دلوا بذلك على البراءة منه والاستقذار له.

Heykelin çıkışı onun atmasının hemen akabinde olunca, sanki buna sebep olan o imiş gibi kabul edildi. Buzağı işinin mütekellime (konuşana) nispet edilmesini çirkin görmek amacıyla mütekellim üslubundan dönülerek şöyle buyruldu: {فأخرج لهم} “Böylece onlara çıkardı” yani onun sevgisini içen ve ona tapan kimseler için [çıkardı]. Zamirin gaip olarak getirilmesi, bunun buzağıya tapmayanların sözü olduğunu söyleyenlerin görüşünü destekler. Bunu tapanların sözü sayanlara göre ise mana, onların bununla ondan berî olduklarını ve onu iğrenç bulduklarını göstermiş olmalarıdır.

ولما كان شديد الشبه للعجول، قيل: {عجلاً} وقدم قوله: {جسداً} لنعرف أن عجليته صورة لا معنى - على قوله: {له خوار} لئلا يسبق إلى وهم أنه حي، فتمر عليه لمحة على اعتقاد الباطل {فقالوا} أي فتسبب عن ذلك أن السامري قال فتابعه عليه من أسرع في الفتنة أول ما رآه: {هذا} مشرين إلى العجل الذي هو على صورة ما هو

Buzağılara aşırı derecede benzediği için: {عجلاً} “bir buzağı” buyruldu. Buzağılığının bir manadan ibaret olmayıp sadece bir suret olduğunu bilelim diye {جسداً} “bir ceset” buyruğu, onun canlı olduğu vehmine kapılınmasın ve bâtıl bir inanç üzere bir an bile geçirilmesin diye {له خوار} “böğürmesi olan” buyruğundan önce zikredildi. {فقالوا} “Bunun üzerine dediler ki:” Yani bundan dolayı Sâmirî söyledi, ilk gördüğü anda fitneye koşanlar da ona uyarak [şöyle] dediler: {هذا} “İşte bu” anlayışsızlıkta

مثل في الغباوة {إلهكم وإله موسى * فنسى *} أي فتسبب عن أنه إلهكم أن موسى نسي - بعدوله عن هذا المكان - موضعه فذهب يطلبه في مكان غيره، أو نسي أن يذكره لكم.

mesel olan bir suretteki buzağıya işaret ederek: {إلهكم وإله موسى * فنسى *} “sizin ilahınızdır ve Musa'nın da ilahıdır; fakat o unuttu!” Yani bunun sizin ilahınız olmasından ötürü Musa —bu mekândan ayrılmakla— onun yerini unuttu da onu başka bir yerde aramaya gitti yahut onu size hatırlatmayı unuttu.

ولما كان هذا سبباً للإنكار على من قال هذا، قال: {أفلا يرون} أي أقالوا ذلك؟ فتسبب قولهم عن عماهم عن رؤية {أن} أي أنه {لا يرجع إليهم قولاً*} والإله لا يكون أبكم {ولا يملك لهم ضراً} فيخافوه كما كانوا يخافون فرعون فيقولوا ذلك خوفاً من ضره {ولا نفعاً*} فيقولوا ذلك رجاء له.

Bu durum bunu söyleyen kimseyi kınamayı gerektirince şöyle buyurdu: {أفلا يرون} “Görmüyorlar mı ki” yani bunu söylediler de onların bu sözü {أن} “şunu” görmekten körleşmelerinden mi kaynaklandı: {لا يرجع إليهم قولاً*} “onlara bir sözle karşılık vermiyor,” oysa ilah dilsiz olmaz; {ولا يملك لهم ضراً} “ve onlar için ne bir zarara güç yetirebiliyor” ki Firavun'dan korktukları gibi ondan korksunlar da bu sözü onun zararından korktukları için söylesinler, {ولا نفعاً*} “ne de bir faydaya!” ki bunu ondan bir şey umarak söylesinler.

ولما كان الذنب مع العلم أبشع، والضلال بعد البيان أشنع، قال عاطفاً على قوله {قال يا قوم ألم يعدكم} أو على قوله «قالوا ما أخلفنا» : {ولقد قال لهم هارون} أي مع أن من لم يعبده لم يملكوا رد من عبده.

Bilgiyle beraber işlenen günah daha çirkin, beyandan sonraki sapıklık daha fena olduğundan, {قال يا قوم ألم يعدكم} “Dedi ki: Ey kavmim! Size vaat etmedi mi...” sözüne yahut «قالوا ما أخلفنا» “Dediler ki: Kendi irademizle sözden dönmedik” sözüne atıfla şöyle buyurdu: {ولقد قال لهم هارون} “Andolsun ki Harun onlara demişti,” yani ona tapmayanların, tapanları engellemeye güçleri yetmemesine rağmen [demişti].

ولما كان قولهم في بعض ذلك الزمان، قال: {من قبل} أي من قبل رجوع موسى، مستعطفاً لهم: {يا قوم} ثم حصر أمرهم ليجتمع فكرهم

Onların bu sözü o zamanın bir kısmında vaki olduğundan şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce,” yani Musa dönmeden önce onlara şefkatle yaklaşarak: {يا قوم} “Ey kavmim!” [demişti]. Sonra fikirleri ve bakışları

ونظرهم فقال: {إنما فتنتم} أي وقع اختباركم فاختبرتم في صحة إيمانكم وصدقكم فيه وثباتكم عليه {به} أي بهذا التمثال في إخراجه لكم على هذه الهيئة الخارقة للعادة. وأكد لأجل إنكارهم فقال: {وإن ربكم} أي الذي أخرجكم من العدم ورباكم بالإحسان {الرحمن} وحده الذي فضله عام ونعمه شاملة، فليس على البر ولا فاجر نعمة إلا وهي منه قبل أن يوجد العجل، وهو كذلك بعده. ومن رحمته قبول التوبة، فخافوا نزع نعمه بمعصيته، وارجوا إسباغها بطاعته {فاتبعوني} بغاية جهدكم في الرجوع إليه {وأطيعوا أمري*} في دوام الشرف بالخضوع لديه، ودوام الإقبال عليه، بدفع عنكم ضيره، ويفض عليكم خيره.

toplansın diye durumlarını sınırlandırarak şöyle buyurdu: {إنما فتنتم} “Siz ancak imtihan edildiniz” yani imanınızın sıhhati, onda samimi oluşunuz ve üzerinde sebatınız konusunda sınandınız {به} “bununla;” yani alışılmışın dışındaki bu heyet üzere size çıkarılan bu heykelle [sınandınız]. İnkârları sebebiyle tekit ederek şöyle dedi: {وإن ربكم} “Ve şüphesiz sizin Rabbiniz” sizi yoktan var eden ve ihsanıyla yetiştiren Rabbiniz {الرحمن} “Rahmân'dır;” yalnızca O'dur; lütfu genel, nimetleri ise kuşatıcıdır. İyinin de kötünün de üzerinde bu buzağı var olmadan önce O'ndan başka hiçbir kimseden nimet yoktur, ondan sonra da böyledir. Tövbeyi kabul etmek de O'nun rahmetindendir. O halde O'na isyan etmek suretiyle nimetlerini çekip almasından korkun, O'na itaat etmek suretiyle de onları bollaştırmasını umun. {فاتبعوني} “Öyleyse bana uyun” O'na dönme konusunda var gücünüzle {وأطيعوا أمري*} “ve emrime itaat edin!” O'nun huzurunda boyun bükme şerefinde ve O'na yönelmede devamlılık göstermek hususunda [emrime itaat edin ki] O da zararını sizden savsın ve hayrını üzerinize akıtsın.

ولما كان هذا موضع أن يسأل من جوابهم لهذا الأمر الواضح الذي لا غبار عليه، قيل: {قالوا} بفظاظة وجمود: {لن نبرح عليه} أي على هذا العجل {عاكفين} أي مقيمين مستديرين مجتمعين وإن حاربنا في ذلك {حتى يرجع إلينا موسى*} فدافعهم،

Bu apaçık ve üzerinde hiçbir şüphe bulunmayan emre verdikleri cevabın sorulacağı yer olunca şöyle buyruldu: {قالوا} “Dediler ki:” bir kabalık ve katılıkla: {لن نبرح عليه} “Biz onun başında asla ayrılmayacağız” yani bu buzağının başında {عاكفين} “durmaya devam edeceğiz,” yani bu uğurda bizimle savaşılsalar bile etrafında toplanıp durmaya devam edeceğiz {حتى يرجع إلينا موسى*} “Musa bize dönünceye kadar!” Harun onlara engel olmaya çalıştı,

فهمّوا به، وكان معظمهم قد ضل، فلم يكن معه من يقوى بهم، فخاف أن يجاهد بهم الكافرين فلا يفيد ذلك شيئاً، ويقتل بعضهم فيحمى له آخرون من ذوي رحمة الأقربين، فيصير بين بني إسرائيل فرقة يبعد ضم شتاتها وتلافي دهمائها، وكانوا قد غيوا الرجوع برجوع موسى ﵇ مع أنه لم يأمره بجهاد من ضل، إنما قال له {وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين} [الأعراف: ١٤٢] فرأى من الإصلاح اعتزلهم إلى أن يأتي، فلما ذكر ما قال هارون ﵇، التفتت النفس إلى علم ما قال له موسى ﵇ لأنه خليفته عليهم، مع كونه راساً في نفسه، فدفع هذا العناء بقوله، مسقطاً أخذه برأس أخيه لما تقدم من ذكره ويأتي هنا من الدلالة عليه، ولم تدع إليه ضرورة في هذه السورة التي من أعظم مقاصدها الدلالة على تليين القلوب: {قال} أي موسى: {يا هارون} أنت نبي الله وأخي ووزيري وخليفتي فأنت أولى الناس بأن ألومه، وأحقهم بأن أعاتبه {ما منعك إذ} أي حين {رأيتهم ضلوا*} عن طريق الهدى، واتبعوا سبيل الردى، من اتباعي في سيرتي فيهم من الأخذ على يد الظالم طوعاً أو كرهاً،

onlar ise ona kastettiler. Çoğunluğu sapmıştı ve yanında kendileriyle güç bulacağı kimseler yoktu. Onlarla kâfirlere karşı cihat etse bunun hiçbir fayda vermemesinden, bazılarının öldürülmesiyle yakın akrabalık bağı olan diğerlerinin öfkelenmesinden ve böylece İsrailoğulları arasında ayrılığı toparlanması ve felaketi telafi edilmesi zor bir tefrika çıkmasından korktu. Onlar dönmeyi Musa aleyhisselâm'ın dönüşüyle sınırlandırmışlardı; üstelik o, Harun'a sapanlarla cihat etmesini emretmemiş, sadece ona {وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين} [A'râf: 142] “Islah et ve bozguncuların yoluna uyma” demişti. Harun da ıslahın, o gelinceye kadar onlardan uzak durmakta olduğunu gördü. Harun aleyhisselâm'ın ne dediği zikredilince, nefis Musa aleyhisselâm'ın —kendisi bizzat bir önder olmakla birlikte onların üzerindeki halifesi olduğu için— ona ne söylediğini bilmeye yöneldi. Allah, kardeşinin başından tutmasını —daha önce zikredildiği ve burada da delaleti geleceği için ve en büyük maksatlarından biri kalpleri yumuşatmaya delalet etmek olan bu surede buna bir zaruret bulunmadığı için— düşürerek şöyle buyurmak suretiyle bu zahmeti giderdi: {قال} Musa [şöyle] “Dedi:” {يا هارون} “Ey Harun!” Sen Allah'ın peygamberi, kardeşim, vezirim ve halifemsin; bu yüzden kınamaya en layık ve azarlamaya en hak sahibi kimsesin: {ما منعك إذ} “Seni ne engelledi, o vakit” yani {رأيتهم ضلوا*} “onların saptıklarını gördüğün zaman” hidayet yolundan sapıp helak yoluna girdiklerini gördüğün zaman, zalimin elinden güzellikle yahut zorla tutma hususunda benim onların arasındaki yoluma uymaktan,

اتباعاً لا تزيغ فيه عما نهجته لك بوجه من الوجوه شيئاً من زيغ، وعبر عن هذا التأكيد بزيادة «لا» في قوله: {ألاَّ تتبعن} كما تقدم غير مرة أن النافي إذا زيد في الكلام كان نافياً لضد مضمونه فيفيد إثباتاً للمضون ونفياً لضده، فيكون ذلك في غاية التأكيد {أفعصيت} أي أتكبرت عن اتباعي فتسبب عن ذلك أنك عصيت {أمري*} وأخذ بلحيته وبرأسه يجره إليه غضباً لله تعالى، فكأنه قيل: ما قال له؟ فقيل: {قال} مجيباً له مستعطفاً بذكر أول وطن ضمهما بعد نفخ الروح مع ما له من الرقة والشفقة: {يبنؤم} فذكره بها خاصة وإن كان شقيقه لأنه يسوءها ما يسوءه، وهي أرق من الأب {لا تأخذ بلحيتي ولا برأسي} أي بشعره؛ ثم علل ذلك بقوله: {إني خشيت أن تقول} إن اشتددت عليهم حتى يصل الأمر إلى القتال {فرقت بين بني إسرائيل} بفعلك هذا الذي لم يُجْدِ شيئاً لقلة من كان معك وضعفكم عن ردهم {ولم ترقب قولي*} {اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين} ولم تقل وارددهم ولو أدى الأمر إلى السيف، وهذا كما كان النبي ﷺ مأموراً بالصفح والحلم والمدافعة باللين عند ضعف الناصر وقلة المعين.

senin için çizdiğim yoldan hiçbir şekilde zerre kadar sapmayacağın bir uyuşla uymaktan [seni ne alıkoydu]? Bu tekit, {ألاَّ تتبعن} “bana uymaktan?” buyruğundaki ziyade 'lâ' (لَا) ile ifade edilmiştir; nitekim defalarca geçtiği üzere olumsuzluk bildiren edat kelamda ziyade kılındığında içeriğinin zıddını nefyeder; böylece içeriğin ispatını ve zıddının nefyini ifade eder ki bu da son derece tekitli olur. {أفعصيت} “yoksa karşı mı geldin” yani bana uymaktan büyüklenip de bunun sonucunda isyan mı ettin {أمري*} “emrime?” Allah Teâlâ için duyduğu öfkeden ötürü sakalından ve başından tutup kendine doğru çekiyordu. Sanki: Harun ona ne dedi? denildi de şöyle buyruldu: {قال} Harun ona cevap vererek ve ruhun üflenmesinden sonra kendilerini bir araya getiren ilk vatanı —ondaki incelik ve şefkatle birlikte— anarak yumuşatmak üzere şöyle “Dedi:” {يبنؤم} “Ey anamın oğlu!” Öz kardeşi olduğu halde özellikle anasıyla hatırlattı; çünkü kardeşini üzen şey anasını da üzer ve ana babadan daha şefkatlidir. {لا تأخذ بلحيتي ولا برأسي} “Sakalımı ve başımı tutma!” Yani saçımı [tutma]. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إني خشيت أن تقول} “Doğrusu ben senin şöyle demenden korktum:” Eğer iş savaşa varıncaya kadar üzerlerine şiddetle gitseydim [şöyle demenden korktum]: {فرقت بين بني إسرائيل} “İsrailoğulları arasına ayrılık soktun” seninle olanların azlığı ve onları vazgeçirmekten aciz oluşunuz sebebiyle hiçbir fayda vermeyen bu fiilinle [ayrılık soktun], {ولم ترقب قولي*} “ve sözüme bakmadın!” Yani {اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين} “Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma” sözüme [bakmadın]. Oysa sen: 'İş kılıca varsa bile onları döndür' dememiştin. Bu durum, tıpkı Peygamber ﷺ'in yardımcının zayıf ve destekçinin az olduğu zamanlarda affetmekle, hilm göstermekle ve yumuşaklıkla savuşturmakla emrolunması gibidir.

ولما فرغ من نصيحة أقرب الناس إليه وأحقهم بنصيحته وحفظه على الهدى إذ كان رأس الهداة، تشوف السامع إلى ما كان من غيره، فاستأنف تعالى ذكره بقوله: {قال} أي موسى ﵇ لرأس أهل الضلال معرضاً عن أخيه بعد قبول عذره. جاعلاً ما نسب إليه سبباً لسؤاله عن الحامل له عليه: {فما خطبك} أي أمرك هذا العجيب العظيم الذي حملك على ما صنعت وأخبرني العزيز العليم أنك أنت أضللتهم به {يا سامري * قال} السامري مجيباً له: {بصرت} من البصر والبصيرة {بما لم يبصروا به} من أمر الرسول الذي أجاز بنا البحر {فقبضت} أي فكان ذلك سبباً لأن قبضت {قبضة} أي مرة من القبض، أطلقها على المقبوض تسمية للمفعول بالمصدر {من أثر} فرس ذلك {الرسول} أي المعهود {فنبذتها} في الحلي الملقى في النار، أو في العجل {وكذلك} أي وكما سولت لي نفسي أخذ اثره {سولت} أي حسنت وزينت {لي نفسي} نبذها في الحلي فنبذتها، فكان منها ما كان، ولم يدعني إلى ذلك داع ولا حملني عليه حامل غير التسويل.

Kendisine en yakın olan, nasihatine ve hidayet önderi olduğu için hidayet üzere tutulmasına en layık bulunan kimseye nasihatini tamamlayınca, dinleyen kimse diğerinin durumunun ne olduğunu merak etti. Yüce Allah sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {قال} Musa aleyhisselâm mazeretini kabul ettikten sonra kardeşinden yüz çevirip sapıklık ehlinin elebaşına [şöyle] “Dedi:” Ona nispet edilen şeyi, onu buna sevk eden sebebi sormaya gerekçe kılarak: {فما خطبك} “Senin meselen nedir,” yani seni bu yaptığın şeye sevk eden ve Azîz ve Alîm olan Allah'ın onlar vasıtasıyla saptırdığını bana bildirdiği bu acayip ve büyük işin nedir {يا سامري *} “ey Sâmirî?” {قال} Sâmirî ona cevap vererek “Dedi ki:” {بصرت} —Basar (görme) ve basiretten (kavrayıştan) gelir— “Ben gördüm” {بما لم يبصروا به} “onların görmediklerini;” bizi denizden geçiren elçinin durumuna dair [onların görmediklerini gördüm]. {فقبضت} “Bunun üzerine aldım” yani bu durum almamın sebebi oldu {قبضة} “bir avuç,” yani bir tutam; masdarı mef'ul yerine kullanarak tutulan şeye avuç adını verdi {من أثر} “izinden” o bilinen {الرسول} “elçinin” atının izinden [aldım], {فنبذتها} “sonra onu attım” ateşe atılan ziynetlerin yahut buzağının içine; {وكذلك} “ve işte böylece” yani nefsim bana onun izini almayı hoş gösterdiği gibi {سولت} “hoş gösterdi” yani güzelleştirdi ve süsledi {لي نفسي} “bana nefsim...” Onu ziynetlerin içine atmayı bana nefsim hoş gösterdi, ben de onu attım ve ondan olanlar oldu. Beni buna sevk eden hiçbir sebep ve nefsimin süslemesinden başka beni buna yönelten hiçbir saik yoktu.

ولما كان فعله هذا مفرقاً لبني إسرائيل عن طريق الحق

Onun bu fiili, İsrailoğullarını üzerinde bulundukları hak yoldan

التي كانوا عليها، وجامعاً لهم على تمثال حيوان هو من أخس الحيوانات، وعلى نفسه بكونه صار متبوعاً في ذلك الضلال، لكونه كان سببه، عوقب بالنفرة من الإنسان الذي هو أشرف الحيوان، ليكون ذلك سبباً لضد ما تسبب عن فعله، فيعاقب بالدنيا بعقوبة لا شيء أشد منها وذلك أنه منع من مخالطة الناس منعاً كلياً فلا يتصل بأحد ولا يتصل به أحد، بل يكون وحيداً طريداً ما دام حياً، فلذلك استؤنف الإخبار عن هذا بقوله تعالى: {قال} أي له موسى ﵇: {فاذهب} أي تسبب عن فعلك أني أقول لك: اذهب من بيننا، أو حيث ذهبت {فإن لك في الحياة} أي ما دمت حياً {أن تقول} لكل من رأيته: {لا مساس} أي لا تمسني ولا أمسك، فلا تقدر أن تنفك عن ذلك لإرادة الإله الحق ذلك بك وترغيبك فيه - بما أفادته اللام، لتعلم أنت ومن تبعك أنكم كنتم على أعظم ضلال في ترك القادر على كل شيء، واتباع ما لا قدرة له على شيء {وإن لك} بعد الممات {موعداً} للثواب إن تبت، وللعقاب إن أبيت

ayıran, onları hayvanların en alçağı olan bir hayvan heykeli etrafında toplayan ve buna sebep olduğu için o sapıklıkta kendisine uyulan biri haline gelmesiyle kendi şahsı etrafında birleştiren bir fiil olunca; fiilinin sebep olduğu şeyin zıddıyla bir karşılık bulması ve dünyada bundan daha ağırı bulunmayan bir ceza ile cezalandırılması için, hayvanların en şereflisi olan insandan kaçma cezasına çarptırıldı. Bu da onun insanlarla karışmaktan tamamen menedilmesi; hiç kimseyle temas kuramaması, hiç kimsenin de onunla temas kuramaması, aksine yaşadığı müddetçe tek başına ve sürgün kalması suretiyle oldu. Bundan dolayı bu durumun haberi Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla yeniden başlatıldı: {قال} Musa aleyhisselâm ona [şöyle] “Dedi:” {فاذهب} “Defol git!” Yani fiilin sebebiyle sana: Aramızdan veya nereye gidersen git, diyorum. {فإن لك في الحياة} “Çünkü senin için hayatta” yani yaşadığın müddetçe {أن تقول} “demen vardır” gördüğün herkese: {لا مساس} “'Temas yok!'” Yani bana dokunmayın, ben de size dokunmayayım [demen vardır]. Sen ve sana uyanlar, her şeye gücü yeten Allah'ı terk edip hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyin peşine düşmekle ne büyük bir sapıklık içinde olduğunuzu bilesiniz diye, hak ilahın bunu senin hakkında dilemesi ve —lâm harfinin ifade ettiği üzere— seni buna sevk etmesi sebebiyle bundan asla ayrılamazsın. {وإن لك} “Ve şüphesiz senin için vardır” ölümden sonra {موعداً} “bir buluşma vakti...” Tövbe edersen mükafat, yüz çevirirsen ceza için.

{لن تخلفه} مبنياً للفاعل وللمفعول، أي لا يكون خلفك ولا تكون أنت خلفه، بل يكون كل منكما مواجهاً لصاحبه، لا انفكاك له عنه، كما أنك في الحياة لا تقدر أن تنفك عن النفرة من الناس، فاختر لنفسك ما يحلو.

{لن تخلفه} “Asla kaçamayacağın...” Etken (mâlum) ve edilgen (mechul) olarak okunmuştur; yani ne o senin arkanda kalır ne de sen onun arkasında kalırsın; aksine tıpkı hayatta insanlardan kaçmaktan kurtulamadığın gibi, her biriniz diğerinin karşısında olur ve ondan asla ayrılamaz. Artık kendin için dilediğini seç.

ولما ذكر ما للإله الحق من القدرة التامة في الدارين، أتبعه عجز العجل فقال: {وانظر إلى إلهك} أي بزعمك {الذي ظلت} أي دمت في مدة يسيرة جداً بما أشار إليه تخفيف التضعيف {عليه عاكفاً} أي مقبلاً مقارباً مواظباً جهاراً {لنحرقنه} أي بالنار وبالمبرد - كما سلف عن نص التوراة، وكان معنى ذلك أنه أحماه حتى لان فهان على المبارد {ثم لننسفنه} أي لنذرينه إذا صار سحالة {في اليم} أي البحر الذي أغرق الله فيه آل فرعون وهو أهل لأن يقصد فيجمع الله سحالته التي هي من حيلهم وأموالهم فيحميها في نار جهنم ويكويهم ويجعلها من أشد العذاب عليهم، وأكد الفعل إظهاراً لعظمة الله الذي أمره بذلك، وتحقيقاً للصدق في الوعد فقال: {نسفاً} .

Hak olan ilahın her iki yurttaki tam kudretini zikredince, hemen ardından buzağının acizliğini getirip şöyle buyurdu: {وانظر إلى إلهك} “Ve ilahına bak!” Yani senin zannındaki ilahına [bak], {الذي ظلت} “üzerinde durup durduğun” yani —şeddenin hafifletilmesinin işaret ettiği üzere— pek kısa bir süre devam ettiğin, {عليه عاكفين} “başında ibadete durduğun...” Yani açıktan açığa yönelip sarıldığın ve devam ettiğin [ilahına bak]. {لنحرقنه} “Onu muhakkak yakacağız;” yani —Tevrat metninden daha önce geçtiği üzere— ateşle ve törpüyle [yakacağız]. Bunun anlamı, onu eğelere kolay gelsin diye yumuşayana kadar kızdırmasıydı. {ثم لننسفنه} “Sonra onu muhakkak savuracağız” yani talaş haline geldiğinde onu saçıp savuracağız {في اليم} “denize...” Yani Allah'ın Firavun hanedanını boğduğu, yönelinmeye layık olan o denize [savuracağız] ki Allah onların ziynetlerinden ve mallarından olan talaşını toplasın, cehennem ateşinde kızdırsın ve onlarla onları dağlayıp bunu onlar için azabın en şiddetlisi kılsın. Bunu kendisine emreden Allah'ın azametini ortaya koymak ve vaatteki doğruluğu pekiştirmek için fiili tekit ederek şöyle buyurdu: {نسفاً} “savuruşla!”

ولما أراهم بطلان ما هم عليه بالعيان، أخبرهم بالحق على وجه الحصر

Üzerinde bulundukları şeyin batıllığını onlara gözleriyle gösterince, hasr (yalnızca, ancak) yoluyla gerçeği onlara haber vererek

فقال: {إنما إلهكم} جميعاً {الله} أي الجامع لصفات الكمال؛ ثم كشف المراد من ذلك وحققه بقوله: {الذي لا إله إلا هو} أي لا يصلح لهذا المنصب أحد غيره لأنه {وسع كل شيء علماً*} تمييز محول عن الفاعل، أي أحاط علمه بكل شيء، فكان على كل شيء ممكن قديراً، فكان كل شيء إليه فقيراً، وهو غني عن كل شيء، وجوده يباين وجود غيره، وذاته تباين ذات غيره، وصفاته تباين صفات غيره، وأما العجل الذي عبدوه فلو كان حياً كان مثلاً في الغباوة، فلا يصلح للإلهية بوجه ولا في عبادته شيء من حق، وكان القياس على ما يتبادر إلى الذهن حيث نفى عنه العلم بقوله {ألا يرجع إليهم قولاً} والقدرة بقوله {ولا يملك لهم ضراً ولا نفعاً} أن يثبتا هنا للاله الحق، ولكنه اعتنى بإثبات العلم الواسع لاستلزامه للقدرة على كل ما يمكن أن يتعلق به، بإفادة الأسباب لشيء المراد، ومنع الموانع عنه فيكون لا محالة، ولو لم يكن كذلك لكان التخلف للجهل إما بما يفيد مقتضياً أو يمنع مانعاً، وأدل دليل على ذلك قوله تعالى {ولو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير وما مسني السوء} [الأعراف: ١٨٨] ولا يستلزم إثبات القدرة المحيطة العلم الشامل لخروج قسم

şöyle buyurdu: {إنما إلهكم} “Sizin ilahınız ancak ve ancak” hepinizin ilahı {الله} “Allah'tır;” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayandır. Sonra bundan muradı açıklayıp kesinleştirerek şöyle buyurdu: {الذي لا إله إلا هو} “O ki, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur;” yani bu makama O'ndan başka hiç kimse elverişli değildir. Çünkü O, {وسع كل شيء علماً*} “ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır.” Fâilden dönüştürülmüş temyizdir; yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; bu yüzden mümkün olan her şeye kadirdir, her şey O'na muhtaçtır ve O her şeyden müstağnidir. O'nun varlığı başkalarının varlığına benzemez, zatı başkalarının zatına benzemez, sıfatları da başkalarının sıfatlarına benzemez. Taptıkları buzağıya gelince, şayet canlı olsaydı bile anlayışsızlıkta bir mesel olurdu; dolayısıyla hiçbir veçhile ilahlığa elverişli değildir ve ona ibadet edilmesinde haktan hiçbir pay yoktur. {ألا يرجع إليهم قولاً} “onlara bir sözle karşılık vermediğini” buyruğuyla ondan ilmi, {ولا يملك لهم ضراً ولا نفعاً} “ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetiremediğini” buyruğuyla da kudreti nefyettiğinde zihne ilk gelen kıyasa göre burada Hak ilah için her ikisinin de ispat edilmesi gerekirdi. Fakat O, murat edilen şey için sebepleri var etmeyi ve engelleri ondan uzaklaştırmayı gerektirmesi hasebiyle taalluk edebileceği her şeye olan kudreti zorunlu kıldığı için geniş ilmin ispatına özen gösterdi; böylece o şey kaçınılmaz olarak var olur. Şayet böyle olmasaydı, geri kalış ya gerektiriciyi bilmemekten ya da engelleyiciyi defedememekten kaynaklanan bir cehaletten ötürü olurdu. Buna en açık delil Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {ولو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير وما مسني السوء} [A'râf: 188] “Eğer gaybı bilseydim, elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı.” Kuşatıcı kudretin ispatı ise, kudretin taalluk etmesi söz konusu olmayan

المحال الذي ليس من شأن القدرة أن تتعلق به.

imkânsız (muhâl) kısmının dışarıda kalması sebebiyle kapsamlı ilmi zorunlu kılmaz.

ولما تمت هذه القصة على هذا الأسلوب الأعظم، والسبيل الأقوم، متكفلة بالدلالة على القدرة على ما وقعت إليه الإشارة من البشارة أول السورة بتكثير هذه الأمة ورد العرب عن غيهم بعد طول التمادي في العناد، والتنكب عن سبيل الرشاد، إلى ما تخللها من التسلية بأحوال السلف الصالح والتأسية، مفصلة من أدلة التوحيد والبعث، وغير ذلك من الحكم، بما يبعث الهمم، على معالي الشيم، كان كأنه قيل: هل يعاد شيء من القصص على هذا الأسلوب البديع والمثال الرفيع؟ فقيل: نعم {كذلك} أي مثل هذا القص العالي، في هذا النظم العزيز الغالي، لقصة موسى ومن ذكر معه {نقص عليك} أي بما لنا من العظمة التي لا يعجزها شيء؛ وأشار إلى جلالة علمه بقوله: {من أنباء} أي أخبار {ما قد سبق} من الأزمان والكوائن الجليلة، زيادة في علمك، وإجلالاً لمقدارك، وتسلية لقلبك، وإذهاباً لحزنك، بما اتفق للرسل من قبلك وتكثيراً لأتباعك وزيادة في معجزاتك، وليعتبر السامع ويزداد المستبصر في دينه بصيرة وتأكد الحجة على من عابه: {وقد ءاتيناك} من عظمتنا

Bu kıssa; surenin başında bu ümmetin çoğaltılacağına, inatta uzun süre direndikten ve doğru yoldan saptıktan sonra Arapların taşkınlıklarından döndürüleceğine dair işaret edilen müjdeye güç yetirildiğine delaleti üstlenerek, aralarında geçmiş salihlerin halleriyle teselli bulmayı ve ibret almayı barındırarak, azimleri yüce ahlaka sevk edecek şekilde tevhid ve diriliş delilleri ile diğer hikmetleri açıklayarak en muazzam üslup ve en dosdoğru yol üzere tamamlanınca, sanki şöyle denildi: Kıssalardan herhangi biri bu eşsiz üslup ve yüce misal üzere tekrar anlatılır mı? Şöyle cevap verildi: Evet, {كذلك} “İşte böylece” yani Musa'nın ve onunla birlikte zikredilenlerin kıssasına dair bu eşsiz, değerli ve üstün nazım içindeki bu yüce anlatım gibi {نقص عليك} “sana anlatıyoruz” yani hiçbir şeyin aciz bırakamayacağı azametimizle; şu buyruğuyla da ilminin yüceliğine işaret etti: {من أنباء} “haberlerinden...” Yani bilgilerinden {ما قد سبق} “geçmiş olanların;” geçmiş zamanların ve yüce hadiselerin [haberlerini anlatıyoruz]. İlmine ilim katmak, kadrini yüceltmek, senden önceki peygamberlerin başına gelenlerle kalbine teselli vermek ve üzüntünü gidermek, tâbilerini çoğaltmak, mucizelerini artırmak, dinleyen ibret alsın, dininde basiret sahibi olanın basireti artsın ve onu ayıplayana karşı hüccet kuvvetlensin diye [anlatıyoruz]. {وقد ءاتيناك} “Ve andolsun ki sana verdik” azametimizden