تشريفاً لك وتعظيماً لقدرك {من لدنا} أي من عندنا من الأمر الشريف بمزيد خصوصيته بنا ولطيف اتصاله بحضرتنا من غيب غيباً {ذكرا*} عظيماً جليلاً جامعاً لما أظهرناه من أمرنا في التوراة، وما ابطنّاه من سرنا في الإنجيل، وما أودعناه من سكينتنا في الزبور، مع ما خصصناه به من لطائف المزايا، وعظائم الأسرار، يعرف بمجرد تلاوته أنه من عندنا لما يُشهد له من الروح، ويُذاق له من الإخبات والسكون، ويرى له من الجلالة في الصدور مع القطع بأن أحداً لا يقدر أن يعارضه، وضمناه تلك القصص مع ما زدنا فيه على ذلك من المواعظ والأحكام ودقائق اشارات الحقائق، متكفلاً بسعادة الدارين وحسنى الحسنيين، فمن أقبل عليه كان مذكراً له بكل ما يريد من العلوم النافعة.
Seni şereflendirmek ve kadrini yüceltmek için {من لدنا} yani katımızdan, bize olan özel yakınlığı ve gaybın gaybından yüce huzurumuza latif irtibatı bulunan şerefli emirden [sana verdik]; {ذكرا*} Tevrat'ta emrimizden açığa çıkardığımız, İncil'de sırrımızdan gizlediğimiz ve Zebur'da sekînetimizden emanet ettiğimiz şeyleri kendisinde toplayan, ayrıca kendisine has kıldığımız latif meziyetler ve ulu sırlarla birlikte büyük ve yüce bir zikir [verdik]. Sırf tilavetiyle dahi onun katımızdan olduğu bilinir; çünkü onun için şahit olunan bir ruh, tadılan bir huşu ve sükûnet, göğüslerde görülen bir celalet vardır; üstelik hiç kimsenin ona karşı koyamayacağı da kesindir. Biz o kıssaları, ayrıca buna ilave ettiğimiz vaazları, hükümleri ve hakikatlerin ince işaretlerini ona dahil ettik; o her iki yurdun saadetini ve iki güzelin en güzelini temin edicidir. Kim ona yönelirse, o [zikir] kendisine faydalı ilimlerden dilediği her şeyi hatırlatıcı olur.
ولما اشتمل هذا الذكر على جميع أبواب الخير، فكان كل مل ليس له فيه أصل شقاور محضة وضلالاً بعيداً، قال يقص عليه من أنباء ما يأتي كما قص من أنباء ما قد سبق: {من أعرض عنه} أي عن ذلك الذكر، وهو عام في جميع من يمكن دخوله في معنى «من» من العالمين {فإنه يحمل} ولما كان المراد استغراق الوقت قال:
Bu zikir bütün hayır kapılarını kapsayıp onda aslı bulunmayan her şey sırf bir bedbahtlık ve haktan uzak bir sapıklık olunca, geçmişin haberlerini anlattığı gibi geleceğin haberlerini de ona anlatarak şöyle buyurdu: {من أعرض عنه} “Kim ondan yüz çevirirse,” yani o zikirden yüz çevirirse -ki bu, âlemlerden «من / kim» kelimesinin kapsamına girmesi mümkün olan herkes hakkında geneldir-; {فإنه يحمل} “şüphesiz o yüklenecektir”; vaktin tamamını kuşatması kastedildiği için şöyle buyurdu:
{يوم القيامة وزراً*} أي حملاً ثقيلاً من العذاب الذي سببه الوزر وهو الذنب، جزاء لإعراضه عنه واشتغاله بغيره {خالدين فيه} وجمع هنا حملاً على المعنى بعد الإفراد للفظ، تنبيهاً على العموم لئلا يغفل عنه بطول الفصل، أو يظن أن الجماعة يمكنهم المدافعة، ويمكن أن يراد بالوزر الحمل الثقيل من الإثم، ويكون الضمير في «فيه» للعذاب المسبب عنه فيكون استخداماً كقوله:
{يوم القيامة وزراً*} “kıyamet günü ağır bir günah yükü.” Yani ondan yüz çevirmesinin ve başkasıyla meşgul olmasının cezası olarak, sebebi vizr (günah) olan ağır bir azap yükü [yüklenecektir]. {خالدين فيه} “Onda ebedî kalıcılar olarak.” Aradaki fasılanın uzaması sebebiyle genel anlamdan gaflet edilmesin veya topluluğun [azabı] savuşturabileceği zannedilmesin diye, lafzan tekil geldikten sonra burada manaya hamledilerek çoğul getirilmiştir. Vizr ile günahtan kaynaklanan ağır yükün kastedilmiş olması ve «فيه» zamirinin de ondan kaynaklanan azaba raci olması mümkündür; bu durumda şu beyitteki gibi istihdam (bir lafzın iki farklı manasını kastetme) sanatı olur:
إذا نزل السماء بأرض قوم ... رعيناه وإن كانوا غضابا
Gök bir kavmin arazisine indiğinde (yağmur yağdırdığında)... Onlar öfkeli olsalar bile biz onu (otları) otlatırız.
ولما كانوا منكرين ليوم القيامة، صرح بذكره ثانياً مع قرب العهد، قارعاً لأسماعهم به، مجرياً له إجراء ما هو به جدير من أنه متحقق لا مرية فيه فقال: {وساء} أي وبئس؛ وبين أصحاب السوء فقال: {لهم} أي ذلك الحمل {يوم القيامة حملاً} ثم شرح لهم بعض أحوال ذلك اليوم من ابتدائه، فقال مبدلاً من «يوم القيامة» : {يوم ينفخ} أي بعظمتنا - على قراءة أبي عمرو بالنون مبنياً لفاعل، ودل على تناهي العظمة بطريقة كلام القادرين في قراءة الباقين بالياء
Onlar kıyamet gününü inkâr ettikleri için, yakın zamanda geçmiş olmasına rağmen onun adını kulaklarını çınlatarak ve şüphe götürmez bir hakikat oluşuna lâyık bir tarzda cereyan ettirerek tekrar açıkça zikredip şöyle buyurdu: {وساء} “Ve ne kötüdür”; kötülüğün muhataplarını açıklayarak buyurdu: {لهم} “onlar için” yani o yük, {يوم القيامة حملاً} “kıyamet günü bir yük olarak!” Sonra «يوم القيامة» ifadesinden bedel yaparak o günün başlangıçtaki bazı hallerini onlara açıklayıp şöyle buyurdu: {يوم ينفخ} “O gün üflenir” yani azametimizle -Ebû Amr'ın nûn harfiyle etken fiil olarak okuyuşuna göre böyledir; diğer kıraat imamlarının yâ harfiyle
مبنياً للمفعول {في الصور} فيقوم الموتى من القبور {ونحشر} أي بعظمتنا {المجرمين} منهم الذين قطعوا ما أمر الله به أن يوصل، وعدل عن أن يقول: ونحشرهم - لبيان الوصف الذي جره لهم: الإعراض عن الذكر {يومئذ} أي يوم القيامة، ويكون لهم ما تقدم {زرقاً} أي زرق العيون والجسوم على هيئة من ضرب فتغير جسمه، حال كونهم {يتخافتون} .
edilgen fiil okuyuşunda ise kudret sahiplerinin kelamı üslubuyla nihai azamete delalet etmiştir-; {في الصور} “Sûr'a”, böylece ölüler kabirlerinden kalkar. {ونحشر} “ve toplayacağız” yani azametimizle, {المجرمين} “o suçluları”, onlardan Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği bağları koparanları. Zikirden yüz çevirmenin kendilerine kazandırdığı vasfı açıklamak için «ve نحشرهم / onları toplayacağız» demekten vazgeçip [böyle buyurdu]; {يومئذ} “o gün” yani kıyamet günü, daha önce zikredilenler onlar için geçerli olur; {زرقاً} “gözleri göğermiş olarak” yani dövülüp de bedeni değişmiş kimse gibi gözleri ve bedenleri morarmış/göğermiş vaziyette, şu halde bulunurlar:
ولما كان التخافت - وهو المسارّة بالكلام - قد يكون بين اثنين من قبيلتين، فيكون كل منهما خائفاً من قومه أقل عاراً مما لو كانا من قبيلة واحدة، لأنه يدل على أن ذلك الخوف طبع لازم، قال دالاً على لزومه وعمومه: {بينهم} أي يتكلمون خافضي أصواتهم من الهيبة والجزع.
{يتخافتون} “Fısıldaşırlar”. Tehafut (gizlice fısıldaşmak), iki ayrı kabileden olan iki kişi arasında olup her biri kendi kavminden korktuğunda, tek bir kabileden olmalarına nazaran daha az utanç verici olabilir; çünkü [aynı kabileden olmaları] o korkunun ayrılmaz bir tabiat olduğunu gösterir. Bu sebeple onun ayrılmazlığına ve genelliğine delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {بينهم} “aralarında”; yani korku ve dehşetten ötürü seslerini kısarak konuşurlar.
ولما كانت الزرقة أبغض ألوان العيون إلى العرب لعدم إلفهم لها، والمخافتة أبغض الأصوات إليهم لأنها تدل عندهم على سفول الهمة والجبن وكانوا من الزرقة أشد نفرة لأن المخافتة قد يتعلق بها غرض. رتبهما سبحانه كذلك، ثم بين ما يتخافتون به فقال:
Göğermiş/morarmış [göz], alışık olmadıkları için Araplara göre göz renklerinin en sevimsizi; fısıldaşma da onlara göre alçak himmet ve korkaklığa delalet ettiği için seslerin en sevimsizi olduğundan ve göğermişlikten daha çok nefret ettikleri için -çünkü fısıldaşmanın bir gayesi olabilir- Yüce Allah onları bu sıraya göre zikretti; sonra ne fısıldaştıklarını açıklayarak şöyle buyurdu:
{إن} أي يقول بعضهم لبعض: ما {لبثتم} أي في الدنيا استقصاراً لمدة إقامتهم في غيب ما بدا لهم من المخاوف، أو غلطاً ودهشة {إلا عشراً*} أي عقداً واحداً، لم يزد على الآحاد إلا بواحد، وهو لو أنه سنون سن من لم يبلغ الحلم، فكيف إذا كان شهوراً أو أياماً فلم يعرفوا لذة العيش بأيّ تقدير كان.
{إن} yani birbirlerine şöyle derler: Ancak {لبثتم} “kaldınız” yani dünyada -karşılarına çıkan korkuların gaybında kalış sürelerini kısa bulduklarından ya da bir yanılma ve dehşet sebebiyle-; {إلا عشراً*} “ancak on [gün].” Yani birler basamağından sadece bir basamak fazla olan tek bir onluk. Bu [on rakamı] şayet yıllar olsa, henüz ergenliğe ulaşmamış birinin yaşıdır; hele aylar veya günler olsa nasıldır! Hangi takdirle olursa olsun, yaşamanın lezzetini tadamamışlardır.
ولما كان علم ما يأتي أخفى من علم ما سبق، أتى فيه بمظهر العظمة فقال: {نحن أعلم} من كل أحد {بما يقولون} أي في ذلك اليوم {إذ يقول أمثلهم طريقة} في الدنيا فيما يحسبون، أي أقربهم إلى أن تكون طريقته مثل ما يطلب منه: {إن} أي ما {لبثتم} ودل على أن المعدود المحذوف من الأول الأيام بقوله: {إلا يوماً} أي مبدأ الآحاد، لا مبدأ العقود كما قال في الاية الأخرى {قالوا لبثنا يوماً أو بعض يوم} [المؤمنون: ١١٣] {يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة كذلك كانوا يؤفكون} [الروم: ٥٥] فلا يزالون في إفك وصرف عن الحق في الدارين، لأن الإنسان يموت على ما عاش عليه، ويبعث على ما مات عليه، ويجوز أن يكون المراد أن من قال: إن لبثهم يوم واحد، أمثلهم في نفس الأمر، لأن الزمان وإن طال إنما هو يوم متكرر، ليس مراداً لنفسه، وإنما هو مراد
Gelecek olanın ilmi geçmiş olanın ilminden daha gizli olduğu için, burada azamet sıfatıyla buyurdu: {نحن أعلم} “Biz daha iyi biliriz” herkesten, {بما يقولون} “onların ne söylediklerini” yani o günde; {إذ يقول أمثلهم طريقة} zannettiklerine göre dünyada “yolu en doğru olanları dediği zaman”, yani yolu kendisinden istenene en yakın olan kimse: {إن} ancak, {لبثتم} “kaldınız”; birinci cümleden hazfedilen sayılanın günler olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {إلا يوماً} “sadece bir gün!” Yani diğer ayette buyrulduğu gibi onlukların başlangıcı değil, birlerin başlangıcı: {قالوا لبثنا يوماً أو بعض يوم} [Mü'minûn: 113] “Dediler ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık”, {يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة كذلك كانوا يؤفكون} [Rûm: 55] “Suçlular sadece bir saat kaldıklarına yemin ederler; onlar işte böyle döndürülüyorlardı.” Onlar her iki yurtta da ifk (yalan) ve haktan yüz çevirme içindedirler; zira insan nasıl yaşarsa öyle ölür, nasıl ölürse öyle diriltilir. Dünyada kalışlarının bir gün olduğunu söyleyen kimsenin hakikatte onların en doğru yolda olanı manasına gelmesi de mümkündür; zira zaman ne kadar uzarsa uzasın, kendisi için arzulanan değil, ancak
لما يكون فيه فإن كان خيراً كان صاحبه محموداً ولم يضره قصره، وإن كان شراً كان مذموماً ولم ينفعه طوله، ويجوز أن يكون أنث أولاً إرادة لليالي، لأنها محل الراحة المقصودة بالذات، فكان كأنهم قالوا: لم يكن لنا راحة إلا بزمن يسير جداً أكثر أول العقود، ونص الأمثل على اليوم الذي يكون الكد فيه للراحة في الليل إشارة إلى أنهم ما كان لهم في اللبث في الدنيا راحة أصلاً، ولم يكن سعيهم إلا نكداً كله كما يكون السعي في يوم لا ليلة يستراح فيها. وإن كانت فيه راحة فهي ضمنية لا أصلية.
içinde olan şeyler için arzulanan, tekrarlanan bir günden ibarettir. Şayet hayır ise sahibi övülür ve kısalığı ona zarar vermez; şayet şer ise yerilir ve uzunluğu ona fayda vermez. İlkinde bizzat kastedilen istirahat mahalli oldukları için gecelerin kastedilerek müennes getirilmiş olması da mümkündür; sanki şöyle demişlerdir: Bizim için onlukların ilkinin en fazlası olan pek az bir zaman dışında hiçbir rahatlık olmadı. Yolu en doğru olanın, gündüz yapılan çalışmanın gece rahat etmek için olduğu güne vurgu yapması ise, onların dünyada kalışlarında aslında hiçbir rahatlarının olmadığına ve çabalarının, içinde dinlenilecek bir gecesi olmayan gündüzdeki çaba gibi baştan sona bir sıkıntıdan ibaret olduğuna işarettir. Şayet onda bir rahatlık varsa da bu aslî değil zımnîdir.
ولما أخبر عن بعض ما سبق ثم عن بعض ما يأتي من أحوال المعرضين عن هذا الذكر فيما ينتجه لهم إعراضهم عنه، وختم ذلك باستقصارهم مدة لبثم في هذه الدار، أخبر عن بعض أحوالهم في الإعراض فقال: {ويسألونك عن الجبال} ما يكون حالها يوم يتفخ في الصور؟ شكا منهم في البعث وقوفاً مع الوهم في أنها تكون موجودة على قياس جمودهم لا محالة، لأنها أشد الأشياء قوة، وأطولها لبثاً، وأبعدها مكثاً، فتمنع بعض الناس من سماع النفخ في الصور، وتخيل للبعض بحكم رجع الهواء الحامل للصوت أنه آتٍ من غير جهته فلا يستقيم القصد إلى الداعي {فقل} أي فتسبب عن علمنا بأنهم يسألونك هذا
Bu zikirden yüz çevirenlerin hallerinden geçmişe ve geleceğe dair olanları ve bu yüz çevirmelerinin kendilerine ne getirdiğini haber verip sözü bu yurtta kalış sürelerini kısa görmeleriyle noktalayınca, onların yüz çevirme hallerinden birini daha haber vererek şöyle buyurdu: {ويسألونك عن الجبال} “Sana dağları soruyorlar;” Sûr'a üflendiği gün onların halinin ne olacağını [soruyorlar]. Dağlar son derece güçlü, varlığı en uzun ve kalıcılığı en fazla olan şeyler olduğu için, donukluklarına kıyasla onların kesinlikle var kalacağı vehmine kapılarak ve dirilişten şüphe ederek [soruyorlar]; böylece bazı insanların Sûr'a üflenişini duymasına engel olacağını ve sesi taşıyan havanın yankılanması hükmüyle sesin kendi yönünden başka bir taraftan geldiği zannını uyandıracağını, dolayısıyla çağırana doğru yönelmenin dosdoğru olamayacağını zannederler. {فقل} “De ki:” Yani onların sana bunu soracağını bilmemiz sebebiyle,
السؤال أنا نقول لك: قل، أو يكون على تقدير شرط، أي فإذا سألوك فقل لهم، وهذا بخلاف ما نزل بعد وقوع السؤال عنه مثل الروح وقصة ذي القرنين فإن الأمر بجوابه على طريق الاستئناف لما هناك من استشراف النفس للجواب {ينسفها} أي يقلعها من أماكنها ويذريها بالهواء {ربي} المحسن إليّ بنصري في يوم القيامة نصراً لا يبلغ كنهه {نسفاً} عند النفخة الأولى {فيذرها} أي أماكنها {قاعاً} أي أرضاً ملساء {صفصفاً*} أي مستوياً كأنه صف واحد لا اثر للجبال فيه {لا ترى} أي بالبصر ولا بالبصيرة {فيها} أي مواضع الجبال {عوجاً} بوجه من الوجوه، وعبر هنا بالكسر هو للمعاني، ولم يعبر بالفتح الذي يوصف به الأعيان، ومواضع الجبال أعيان لا معاني، نفياً للاعوجاج على أبلغ وجه، بمعنى أنك لو جمعت أهل الخبرة بتسوية الأراضي لا تفقوا على الحكم باستوائها، ثم لو جمعت أهل الهندسة فحكموا مقاييسهم العلمية فيها لحكموا بمثل ذلك {ولا أمتاً*} أي شيئاً مرتفعاً كالكدية أو نتوّاً يسيراً أو شقاً أو اختلافاً؛ وقال البيضاوي والزمخشري: الأمت النتوّ اليسير، قال الغزالي في الدرة الفاخرة:
Bizim sana «De ki» dememiz neticelendi; yahut bu bir şart takdirindedir, yani sana sorarlarsa onlara de ki. Bu durum, ruh ve Zülkarneyn kıssası gibi soru vuku bulduktan sonra inenlerden farklıdır; zira orada nefsin cevaba olan intizarından ötürü cevabın emredilmesi istinaf (bağımsız başlangıç) yoluyladır. {ينسفها} “onları savurup atacak” yani yerlerinden söküp havaya savuracak; {ربي} “Rabbim”, kıyamet gününde künhüne ulaşılamayacak bir yardım ile bana yardım ederek bana ihsanda bulunan [Rabbim]; {نسفاً} “kökünden söküp savuracak” birinci nefhadan sonra. {فيذرها} “ve onları bırakacak” yani yerlerini; {قاعاً} “dümdüz bir arazi,” yani kaygan/düz bir toprak, {صفصفاً*} “bomboş/pürüzsüz”, sanki tek bir saf gibi üzerinde dağlardan hiçbir iz bulunmayan [bir yer olarak bırakacaktır]. {لا ترى} “Görmezsin” ne gözle ne de basiretle, {فيها} “orada” yani dağların yerlerinde, {عوجاً} “hiçbir eğrilik”, hiçbir şekilde [eğrilik görmezsin]. Burada somut varlıkları niteleyen fetha ile (avece) değil, manaları niteleyen kesra ile (ıvece) ifade edilmiştir; oysa dağların yerleri mana değil somut varlıktır; bu, eğriliği en beliğ şekilde nefyetmek içindir. Yani yerleri tesviye etme ehlini toplasan hepsi onun düz olduğuna hükmeder; sonra geometri ehlini toplasan ve ilmî ölçülerini uygulasalar onlar da aynı şekilde hükmederler. {ولا أمتاً*} “ve hiçbir tümsek [de görmezsin].” Yani tepe gibi yüksek bir şey veya ufak bir çıkıntı, çatlak veya engebe [görmezsin]. Beyzâvî ve Zemahşerî şöyle demiştir: Emet, ufak çıkıntıdır. Gazzâlî, ed-Dürretü'l-Fâhire'de şöyle der:
ينفخ في الصور فتطاير الجبال، وتفجر الأنهار بعضها في بعض، فيمتلىء عالم الهواء ماء، وتنتثر الكواكب وتتغير السماء والأرض، ويموت العالمون فتخلو الأرض والسماء؛ قال: ثم يكشف سبحانه عن بيت في سقر فيخرج لهيب النار فيشتعل في البحور فتنشف، ويدع الأرض جمرة سوداء، والسماوات كأنها عكر الزيت والنحاس المذاب، ثم يفتح تعالى خزانة من خزائن العرش فيها بحر الحياة، فيمطر به الأرض، وهو كمنيّ الرجال فتنبت الأجسام على هيئتها، الصبى صبي، والشيخ شيخ، وما بينهما، ثم تهب من تحت العرش نار لطيفة فتبرز الأرض ليس فيها جبل ولا عوج ولا أمت، ثم يحيى الله إسرافيل فينفخ في الصور من صخرة القدس، فتخرج الأرواح من ثقب في الصور بعددها كل روح إلى جسدها حتى الوحش والطير فإذا هم بالساهرة.
Sûr'a üflenir, dağlar uçar, nehirler birbirine katılır, hava âlemi su ile dolar, yıldızlar saçılır, gök ve yer değişir, âlemler ölür ve yer ile gök boş kalır. Der ki: Sonra Allah Teâlâ Sekar'daki bir evin üzerini açar, oradan bir ateş alevi çıkar ve denizlerde tutuşur, suları kurutur; yeri siyah bir kor, gökleri ise zeytinyağı tortusu ve erimiş bakır gibi bırakır. Sonra Yüce Allah Arş'ın hazinelerinden içinde hayat denizi bulunan bir hazineyi açar, onunla yeryüzüne yağmur yağdırır; bu erkeklerin menisi gibidir ve bedenler kendi suretleri üzere biter: Çocuk çocuk olarak, yaşlı yaşlı olarak ve bu ikisinin arasındaki de öyle. Sonra Arş'ın altından latif bir rüzgâr eser ve yeryüzü üzerinde ne bir dağ ne bir eğrilik ne de bir tümsek olmaksızın apaçık ortaya çıkar. Sonra Allah İsrâfîl'e hayat verir; o da Kudüs kayasından Sûr'a üfler, Sûr'daki delikten sayılarınca ruhlar çıkar, her ruh kendi bedenine girer, hatta vahşi hayvanlar ve kuşlar bile; bir de bakarsın ki hepsi Sâhire'dedir.
ولما أخبر سبحانه بنزول ما يكون منه العوج في الصوت قال: {يومئذ} أي إذ ينفخ في الصور فتنسف الجبال {يتبعون} أي أهل المحشر بغاية جهدهم {الداعي} أي بالنفخ منتصبين إليه على الاستقامة {لا عوج له} أي الداعي في شيء من قصدهم إليه،
Yüce Allah, seste eğriliğe sebep olacak şeylerin ortadan kalkacağını haber verince şöyle buyurdu: {يومئذ} “O gün” yani Sûr'a üflenip dağlar savrulduğu zaman; {يتبعون} “uyarlar” mahşer ehli var güçleriyle, {الداعي} “o davetçiye” yani üfleyen kişiye dosdoğru yönelerek [uyarlar]; {لا عوج له} “onda hiçbir sapma yoktur” yani davetçiye doğru yönelişlerinde hiçbir sapma olmaz,
لأنه ليس في الأرض ما يحوجهم إلى التعريج ولا يمنع الصوت من النفوذ على السواء؛ وقال أبو حيان: أي لا عوج لدعائه، بل يسمع جميعهم فلا يميل إلى ناس دون ناس.
zira yeryüzünde onları dolanmaya mecbur edecek veya sesin eşit şekilde ulaşmasını engelleyecek hiçbir şey yoktur. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Yani onun davetinde bir eğrilik yoktur; aksine hepsine işittirir, bir topluluğa meyledip diğerini bırakmaz.
ولما أخبر بخشوعهم في الحديث والانقياد للدعوة، أخبر بخشوع غير ذلك من الأصوات التي جرت العادة بكونها عن الاجتماع فقال: {وخشعت الأصوات} أي ارتخت وخفيت وخفضت وتطامنت لخشوع أهلها {للرحمن} أي الذي عمت نعمه، فيرجى كرمه، ويخشى نقمه {فلا} أي فيتسبب عن رخاوتها أنك {تسمع إلا همساً*} أخفى ما يكون من الأصوات، وقيل: أخفى شيء من أصوات الأقدام.
Onların sözdeki huşûunu ve davete boyun eğişlerini haber verince, toplanma anında çıkması âdet olan diğer seslerin de huşûunu haber verip şöyle buyurdu: {وخشعت الأصوات} “Sesler kısılmıştır” yani sahiplerinin huşûundan ötürü gevşemiş, gizlenmiş, alçalmış ve dinmiştir; {للرحمن} “Rahmân için”, yani nimetleri umumi olan, dolayısıyla cömertliği umulan ve azabından korkulan [Rahmân için]. {فلا} “artık...” yani bu gevşemeden dolayı sen; {تسمع إلا همساً*} “ancak bir fısıltı işitirsin.” [Hams], seslerin en gizlisidir; ayak seslerinin en gizlisi olduğu da söylenmiştir.
ولما تقرر ما للأصوات من الانخفات، وكان قد أشير فيما مضى إلى وقوع الشفاعة من بعض أخصائه بإذنه، وكان الحشر للحساب بمعرض التقريب لبعض والتبعيد لبعض، وكانت العادة جارية بأن المقرب يشفع للمبعد، لما بين أهل الجمع من الوصل والأسباب المقتضية لذلك، وكان الكفار يزعمون أن آلهتهم تشفع لهم
Seslerin bu şekilde kısılacağı sabit olunca, daha önce O'nun izniyle seçkin kullarından bazısının şefaatinin vuku bulacağına işaret edilmişti; hesap için toplanma ise kimisini yaklaştırma kimisini de uzaklaştırma durumunda idi; âdet de toplananlar arasındaki bağlar ve bunu gerektiren sebepler dolayısıyla yaklaştırılanın uzaklaştırılana şefaat etmesi şeklinde cereyan ederdi ve kâfirler de ilahlarının kendilerine şefaat edeceğini iddia ediyorlardı.
قال نافياً لأن تقع شفاعة بغير إذنه، معظماً ذلك اليوم بالإنذار منه مرة بعد مرة: {يومئذ} أي إذ كان ما تقدم {لا تنفع الشفاعة} أي لا تكون شفاعة ليكون لها نفع، لأنه قد ثبت بما مضى أنه لا صوت، وتقرر في تحقيق المحصورات من علم الميزان أن السالبة الحقيقية لا تستدعي وجود الموضوع في الخارج، وإنما حول العبارة لأن المقصود بالذات النفع، فنفيه بادىء بدا أفظع، وقرع السمع به أولاً أهول وأفزع {إلا} أي إلا شفاعة {من أذن له الرحمن} العام النعمة {ورضي له قولاً*} ولو الإيمان المجرد.
O'nun izni olmaksızın şefaatin vuku bulacağını nefyederek ve tekrar tekrar uyarmak suretiyle o günü büyüterek şöyle buyurdu: {يومئذ} “O gün” yani önceden geçenler vuku bulduğunda, {لا تنفع الشفاعة} “şefaat fayda vermez” yani faydası olsun diye bir şefaat gerçekleşmez; çünkü daha önce sesin bulunmadığı sabit olmuştur ve mantık ilminde mahsûrât bahsinde tahkik edildiği üzere gerçek olumsuz önerme (sâlibe-i hakikiye), konunun dış dünyada varlığını gerektirmez. İfadenin bu şekilde çevrilmesi, bizzat hedeflenenin fayda olmasındandır; dolayısıyla onun ilk başta nefyedilmesi daha dehşet vericidir ve kulakları bununla ilk olarak çınlatmak daha korkunç ve daha ürperticidir; {إلا} “ancak... müstesna” yani şu kimsenin şefaati müstesna: {من أذن له الرحمن} nimeti kuşatıcı olan “Rahmân'ın kendisine izin verdiği”, {ورضي له قولاً*} “ve sözünden razı olduğu kimse”; sırf iman dahi olsa.
ولما نفي أن تقع الشفاعة بغير إذنه، علل ذلك - كما سلف في آية الكرسي - بقوله: {يعلم ما بين أيديهم} أي الخلائق وهو كل ما يعلمونه {وما خلفهم} وهو كل ما غاب عنهم علمه، أي علمه سبحانه محيط بهم، فهو يمنع قلوبهم في ذلك اليوم بما يوجد من الأسباب أن تهم بما لا يرضاه {ولا يحيطون به علماً*} ليحترزوا عما يقدره عليهم، و {علماً} تمييز منقول من الفاعل،
O'nun izni olmaksızın şefaatin gerçekleşmesini nefyedince, -Âyetü'l-Kürsî'de geçtiği gibi- bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {يعلم ما بين أيديهم} “O, onların önlerindekini bilir” yani yaratılmışların bildiği her şeyi bilir, {وما خلفهم} “arkalarındakini de” yani ilmi onlara gizli kalan her şeyi bilir; yani O'nun ilmi onları kuşatmıştır. O gün var edeceği sebeplerle onların kalplerinin razı olmadığı bir şeye niyet etmesine engel olur; {ولا يحيطون به علماً*} “onlar ise O'nu ilimle kuşatamazlar” ki O'nun kendileri hakkında takdir ettiği şeyden sakınabilsinler. {علماً} kelimesi failden nakledilmiş temyizdir;
أي ولا يحيط علمهم به - قال أبو حيان. والأقرب عندي كونه منقولاً عن المفعول الذي تعدى إليه الفعل بحرف الجر، أي ولا يحيطون بعلمه، فيكون ذلك أقرب إلى ما في آية الكرسي. ولما ذكر خشوع الأصوات، أتبعه خضوع دونها فقال: {وعنت الوجوه} أي ذلت وخضعت واستسلمت وجوه الخلائق كلهم، وخصها لشرفها ولأنها أول ما يظهر فيه الذل {للحي} الذي هو مطلع على الدقائق والجلائل، وكل ما سواه جماد حيث ما نسبت حياته إلى حياته {القيوم} الذي لا يغفل عن التدبير ومجازاة كل نفس بما كسبت {وقد خاب} أي خسر خسارة ظاهرة {من حمل} منهم أو من غيرهم {ظلماً*} .
yani «onların ilmi O'nu kuşatamaz» demektir -bunu Ebû Hayyân söylemiştir-. Bana göre en yakın olanı, fiilin harf-i cer ile geçişli kılındığı mef'ûlden nakledilmiş olmasıdır; yani «O'nun ilmini kuşatamazlar» demektir, böylece Âyetü'l-Kürsî'deki ifadeye daha yakın olur. Seslerin huşûunu zikredince, peşinden onların boyun eğişini zikredip şöyle buyurdu: {وعنت الوجوه} “Ve yüzler boyun eğmiştir” yani bütün yaratılmışların yüzleri zilletle eğilmiş, boyun bükmüş ve teslim olmuştur; şerefinden ve zilletin ilk onda görünmesinden ötürü yüzü tahsis etmiştir; {للحي} “diri olana”, en ince ve en büyük şeylere muttali olana; O'nun hayatına nispet edildiğinde O'nun dışındaki her şey cansız gibidir; {القيوم} “Kayyûm olana”, tedbirden ve her nefsi kazandığıyla cezalandırmaktan/mükâfatlandırmaktan gafil olmayana. {وقد خاب} “Ve muhakkak hüsrana uğramıştır” yani apaçık bir kayba uğramıştır; {من حمل} onlardan veya başkalarından yüklenen kimse, {ظلماً*} “bir zulüm”.
ولما ذكر الظالم، أتبعه الحكيم فقال: {ومن يعمل} ولما كان الإنسان محل العجز وإن اجتهد، قال {من الصالحات} أي التي أمره الله بها بحسب استطاعته، لأنه «لن يقدر الله أحد حق قدره» «ولن يشاد الدين أحد إلا غلبه» {وهو مؤمن} ليكون بناؤها على الأساس، وعبر بالفاء إشارة إلى قبول الأعمال وجعلها سبباً لذلك الحال فقال: {فلا يخاف ظلماً} بأن ينسب إليه سوء لم يقترفه
Zâlimi zikredince, peşinden hikmet sahibini (salih amel işleyeni) zikredip şöyle buyurdu: {ومن يعمل} “Kim de işlerse”; insan ne kadar çabalasa da acziyet mahalli olduğu için şöyle buyurdu: {من الصالحات} “salih amellerden”, yani gücü yettiğince Allah'ın kendisine emrettiği şeylerden; çünkü «Hiç kimse Allah'ı hakkıyla takdir edemez» ve «Bu dinle kim yarışırsa din onu mağlup eder». {وهو مؤمن} “mümin olarak”, binanın temel üzerine kurulması için [böyle buyurdu]. Amellerin kabulüne ve o hale sebep kılındığına işaret etmek üzere fâ harfi ile ifade edip şöyle buyurdu: {فلا يخاف ظلماً} “artık o bir haksızlıktan korkmaz”, işlemediği bir kötülüğün kendisine isnat edilmesi suretiyle,
لأن الجزاء من جنس العمل، وقراءة ابن كثير بلفظ النهي محققة للمبالغة في النفي {ولا هضماً} أي نقصاً من جزائه وإن كان هو لم يوف المقام حقه لأنه لا يستطيع ذلك، وأصل الهضم الكسر، وأما غير المؤمن فلو عمل أمثال الجبال من الأعمال لم يكن لها وزر.
çünkü ceza amelin cinsindendir; İbn Kesîr'in nehiy lafzıyla okuyuşu nefyetmedeki mübalağayı pekiştirir; {ولا هضماً} “ne de hakkının eksiltilmesinden [korkar]”; yani gücü yetmediği için o makamın hakkını tam olarak verememiş olsa bile mükâfatının eksiltilmesinden [korkmaz]. Hazm (هضم) kelimesinin aslı kırmaktır. Mümin olmayana gelince, dağlar misali ameller işlese bile onun hiçbir ağırlığı (değeri) olmaz.
ولما اشتملت هذه الآية على الذروة من حسن المعاني، فبشرت ويسرت، وأنذرت وحذرت، وبينت الخفايا، وأظهرت الخبايا، مع ما لها من جلالة السبك وبراعة النظم، كان كأنه قيل تنبيهاً على جلالتها: أنزلناها على هذا المنوال العزيز المثال {وكذلك} أي ومثل هذا الإنزال {أنزلناه} أي هذا الذكر كله بعظمتنا {قرآناً} جامعاً لجميع المعاني المقصودة {عربياً} مبيناً لما أودع فيه لكل من له ذوق في أساليب العرب.
Bu ayet en güzel manaların zirvesini kapsayıp müjdeleyip kolaylaştırınca, uyarıp sakındırınca, gizlilikleri açıklayıp saklı olanları ortaya çıkarınca ve bununla birlikte üslubunun celaleti ve nazmının mükemmelliği bulununca; sanki onun yüceliğine dikkat çekilerek şöyle denildi: Biz onu bu eşsiz misalli minval üzere indirdik. {وكذلك} “İşte böylece” yani böyle bir indiriş gibi; {أنزلناه} “onu indirdik” yani bu zikrin tamamını azametimizle indirdik; {قرآناً} “bir Kur'an olarak”, kastedilen bütün manaları toplayıcı olarak; {عربياً} “Arapça [olarak]”, Arap üsluplarında zevk sahibi olan herkes için içine konulanları açıklayıcı olarak.
ولما كان أكثر هذه الآيات محذراً، قال: {وصرفنا} أي بما لنا من العظمة {فيه من الوعيد} أي ذكرناه مكررين له محولاً في أساليب مختلفة، وأفانين متنوعة مؤتلفة.
Bu ayetlerin çoğu sakındırıcı olduğu için şöyle buyurdu: {وصرفنا} “ve türlü türlü açıkladık” yani azametimizle; {فيه من الوعيد} “onda tehditleri”, yani farklı üsluplarda ve birbiriyle uyumlu çeşitli tarzlarda evirip çevirerek, tekrar tekrar zikrettik.
ولما ذكر الوعيد، أتبعه ثمرته فقال: {لعلهم يتقون} أي ليكون الناظر لهم بعد ذلك على رجاء من أن يتقوا ويكونوا به في عداد من يجدد التقوى كل حين، بأن تكون له وصفاً مستمراً، وهي الحذر الحامل
Tehdidi zikredince, peşinden onun semeresini zikredip şöyle buyurdu: {لعلهم يتقون} “Umulur ki sakınırlar”; yani bundan sonra onlara bakan kimse, onların sakınacakları ve bu sayede takvayı her an yenileyenlerin -ki bu, takvanın onda sürekli bir vasıf olmasıdır- arasına girecekleri ümidinde olsun diye. Bu [takva], sakınılan şeyden
على اتخاذ الوقاية مما يحذر {أو} في عداد من {يحدث} أي يجدد هذا التصريف {لهم ذكراً*} أي ما يستحق أن يذكر من طرق الخير، فيكون سبباً للخوف الحامل على التقوى، فيردهم عن بعض ما تدعو إليه النفوس من النقائض والبؤس.
korunma tedbirini almayı sağlayan çekinmedir. {أو} “yahut” şu kimselerin arasında [olsunlar diye]: {يحدث} “yeniler” yani bu türlü türlü açıklamalar [yeniler]; {لهم ذكراً*} “onlar için bir öğüt”, yani hayır yollarından hatırlanmaya layık olanı [yeniler] ki bu da takvayı sağlayan korkunun sebebi olsun ve nefislerin çağırdığı bazı noksanlıklardan ve bedbahtlıklardan onları vazgeçirsin.
ولما بلغت هذه الجمل نهاية الإعجاز، فاشتملت على غاية الحكمة، دالة على أن لقائلها تمام العلم والقدرة والعدل في أحوال الدراين، تسبب عن سوقها كذلك أن بان له من العظمة ما أفهمه قوله، معظماً لنفسه الأقدس بما هو له أهل بعد تعظيم كتابه تعليماً لعباده ما يجب له من الحق دالاً بصيغة التفاعل على مزيد العلو: {فتعالى الله} أي بلغ الذي لا يبلغ الواصفون وصفه حق وصفه من العلو أمراً لاتحتمله العقول، فلا يلحقه شيء من إلحاد الملحدين ووصف المشركين {الملك} الذي لا يعجزه شيء، فلا ملك في الحقيقة غيره {الحق} أي الثابت الملك، فلا زوال لكونه ملكاً في زمن ما؛ ولعظمة ملكه وحقية ذاته وصفاته صرف خلقه على ما هم عليه من الأمور المتباينة.
Bu cümleler mucizeliğin zirvesine ulaşıp nihai hikmeti kapsayarak, söyleyeninin iki yurdun hallerine dair tam bir ilme, kudrete ve adalete sahip olduğuna delalet edince; bu şekilde sevk edilmesinden, O'nun şu buyruğunun anlattığı azametin O'na ait olduğu açıkça ortaya çıktı. Kullarına O'nun hakkında vacip olan hakkı öğretmek üzere Kitabını yücelttikten sonra, layık olduğu üzere en kutsal zatını yücelterek ve tefâul kalıbıyla yüceliğin fazlalığına delalet ederek şöyle buyurdu: {فتعالى الله} “Yüceler yücesidir Allah;” yani vasfedenlerin hakkıyla vasfına erişemeyeceği Zat, akılların alamayacağı derecede bir yüceliğe erişmiştir; mülhidlerin hiçbir ilhadı ve müşriklerin nitelemesi O'na asla erişemez. {الملك} “Gerçek hükümdardır”, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı [hükümdardır]; hakikatte O'ndan başka hükümdar yoktur. {الحق} “Haktır”, yani mülkü sâbit olandır; hiçbir zamanda hükümdar oluşunun zevali yoktur. Mülkünün büyüklüğü, zatının ve sıfatlarının hakikati sebebiyle, mahlukatını içinde bulundukları farklı işler üzere sevk ve idare etmiştir.
ولما كانت هذه الآيات في ذم من أعرض عن هذا الذكر، كان تقدير: فلا تعرض عنه، بل أقبل عليه لتكون من المتقين الذاكرين، ولما كان هذا الحث العظيم ربما اقتضى للمسابق في التقوى المبالغة في المبادرة إليه فيستعجل بتلقفه قبل الفراغ من إيحائه، قال عاطفاً على هذا المقدر: {ولا تعجل بالقرآن} أي بتلاوته.
Bu ayetler bu zikirden yüz çevireni yerme hususunda olunca, takdiri şöyle idi: «Ondan yüz çevirme; bilakis takva sahibi zikredenlerden olmak için ona yönel.» Bu büyük teşvik, takvada yarışan kimsenin ona koşmada aşırıya kaçmasını ve vahiy tamamlanmadan önce onu çarçabuk kapmaya yeltenmesini gerektirebileceğinden, bu mukadder söze atfederek şöyle buyurdu: {ولا تعجل بالقرآن} “Kur'an'ı acele ile okuma” yani onun tilavetinde [acele etme].
ولما كان النهي عاماً لجميع الأوقات القبلية، دل عليه بالجار لئلا يظن أنه خاص بما يستغرق زمان القبل جملة واحدة فقال: {من قبل أن} ولما كان النظر هنا إلى فراغ الإيحاء لا إلى موح معين، بنى للمجهول قوله: {يقضى} أي ينهى {إليك وحيه} من الملك النازل إليك من حضرتنا به كما أنا لم نعجل بإنزاله عليك جملة، بل رتلناه لك ترتيلاً، ونزلناه إليك تنزيلاً مفصلاً تفصيلاً، وموصلاً توصيلاً - كما أشرنا إليه أول السورة، فاستمع له ملقياً جميع تأملك إليه ولا تساوقه بالقراءة، فإذا فرغ فاقرأه فإنا نجمعه في قلبك ولا نسقيك بإنسائه وأنت مصغ إليه، ولا بتكليفك للمساوقة بتلاوته
Nehiy, önceki zamanların hepsini kapsadığı için, «önceki» zamanı toptan kuşatan tek bir ana mahsus zannedilmesin diye harf-i cer ile buna delalet ederek şöyle buyurdu: {من قبل أن} “...den önce”; burada belirli bir vahiy getiriciye değil, vahyin tamamlanmasına bakıldığı için {يقضى} buyruğu meçhul (edilgen) yapıldı; yani sana sonlandırılmasından [önce]; {إليك وحيه} “sana vahyi”, huzurumuzdan onunla sana inen melek tarafından [tamamlanmadan önce]. Nitekim surenin başında işaret ettiğimiz üzere, Biz onu sana bir kerede toptan indirmede acele etmedik; bilakis senin için tane tane okuduk ve onu sana kısım kısım ayırarak ve birbiri ardınca ulaştırarak indirdik. Öyleyse bütün dikkatini ona vererek onu dinle ve okumada onun önüne geçme; vahiy bittiğinde onu oku; zira Biz onu senin kalbinde toplarız, sen ona kulak verirken onu unutturarak seni sıkıntıya sokmayız, tilavetiyle onunla yarışmanı da sana teklif etmeyiz.
{وقل رب} أي المحسن إليّ بإفاضة العلوم عليّ {زدني علماً*} أي بتفهيم ما أنزلت إليّ منه وإنزال غيره كما زدتني بإنزاله وتحفيظه، لتتمكن من معرفة الأسباب المفيدة لتبع الخلق لك، فإنه كما تقدم على قدر إحاطة العلم يكون شمول القدرة، وفي هذا دليل على أن التأني في العلم بالتدبر وبإلقاء السمع أنفع من الاستعجال المتعب للبال المكدر للحال، وأعون على الحفظ، فمن وعى شيئاً حق الوعي حفظه غاية الحفظ؛ وروى الترمذي وابن ماجة والبزار عن أبي هريرة ﵁ قال: كان رسول الله ﷺ يقول:
{وقل رب} “Ve de ki: Rabbim!” Yani ilimleri bana akıtarak bana ihsanda bulunan Rabbim! {زدني علماً*} “İlmimi artır!” Yani onu indirip ezberleterek ilmimi artırdığın gibi, ondan bana indirdiğin şeyleri fehmettirerek ve başkalarını indirerek de [ilmimi artır]; ta ki insanların sana uymasını sağlayacak sebepleri bilmeye muktedir olasın. Zira daha önce geçtiği üzere, ilmin kuşatıcılığı ölçüsünde kudretin şümulü olur. Bunda, tefekkür ederek ve can kulağıyla dinleyerek ilimde acele etmemenin, zihni yoran ve hali bulandıran acelecilikten daha faydalı olduğuna ve ezberlemeye daha çok yardım ettiğine delil vardır. Çünkü bir şeyi hakkıyla kavrayan kimse, onu en üst düzeyde ezberlemiş olur. Tirmizî, İbn Mâce ve Bezzâr, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu:
«اللهم انفعني بما علمتني وعلمني ما ينفعني وزدني علماً والحمد لله على كل حال، وأعوذ بالله من حال أهل النار» أفاده ابن كثير في تفسيره.
«Allahım! Bana öğrettiğin şeyle beni faydalandır, bana fayda verecek şeyi öğret ve ilmimi artır. Her hal üzere Allah'a hamdolsun; cehennem ehlinin halinden de Allah'a sığınırım.» Bunu İbn Kesîr tefsirinde nakletmiştir.
ولما قرر سبحانه بقصة موسى ﵇ ما أشار إليه أول السورة بما هو عليه من الحلم والتأني على عباده، والإمهال لهم فيما هم عليه من النقص بالنسيان للعهود والنقض للمواثيق، وأتبعها ذكر مدح
Yüce Allah, surenin başında işaret ettiği kullarına karşı yumuşaklığını ve acele etmeyişini, ahitleri unutmaları ve sözleşmeleri bozmaları şeklindeki noksanlıklarına rağmen onlara mühlet verişini Musa aleyhisselâm'ın kıssasıyla perçinleyip ardından
هذا الذكر الذي تأدت إلينا به، وذم من أعرض عنه، وختمه بما عهد إليه ﷺ في أمره نهياً وأمراً، أتبع ذلك سبحانه قصة آدم ﵇ تحذيراً من الركون إلى ما يسبب النسيان، وحثاً على رجوع من نسي إلى طاعة الرحمن، وبياناً لأن ذلك الذي قرره من حلمه وإمهاله عادته سبحانه من القدم، وصفته التي كانت ونحن في حيز العدم، وأنه جبل الإنسان على النقص، فلو أخذهم بذنوبهم ما ترك عليها من دابة، فقال عاطفاً على قوله {وكذلك أنزلناه حكماً عربياً} [الرعد: ٣٧] أو {كذلك نقص عليك من أنباء ما قد سبق} مؤكداً لما تقدم فيه وعهد به من أمر القرآن، ومحذراً من الإخلال بذلك ولو على وجه النسيان، ومنجزاً لما وعد به من قص أنباء المتقدمين مما يوافق هذا السياق: {ولقد عهدنا} بما لنا من العظمة {إلى آدم} أبي البشر الذي أطلعناه على كثير منها في النهي عن الأكل من الشجرة {من قبل} أي في زمن من الأزمان الماضية قبل هؤلاء الذين تقدم في هذه السورة ذكر نسيانهم وإعراضهم {فنسي} عهدنا وأكل منها مع علمه من تلك العظمة بما لا ينبغي أن ينسى معه ذلك العهد المؤكد بذلك الجلال، فعددنا عليه وقوعه في ذلك المنهيّ ناسياً ذنباً لعلو رتبته عندنا، فهو
bize ulaştırıldığı bu zikrin övgüsünü ve ondan yüz çevirenin yerilmesini getirip sözü de emir ve nehiy olarak onun işi hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyettiği şeyle noktalayınca; Yüce Allah bunun peşinden, unutmaya sebep olan şeylere meyletmekten sakındırmak, unutan kimseyi Rahmân'ın taatine dönmeye teşvik etmek ve O'nun hilminden ve mühlet vermesinden perçinlediği şeyin Yüce Allah'ın ezelî âdeti olduğunu, biz henüz yokluk alanındayken O'nun böyle bir sıfata sahip olduğunu, insanı noksanlık üzere yarattığını ve şayet onları günahlarıyla cezalandıracak olsaydı yeryüzünde hiçbir canlı bırakmayacağını beyan etmek üzere Âdem aleyhisselâm'ın kıssasını getirdi. Böylece {وكذلك أنزلناه حكماً عربياً} [Ra'd: 37] yahut {كذلك نقص عليك من أنباء ما قد سبق} buyruğuna atfederek, onda geçen ve Kur'an emrinden ahdedilen hususları teyit ederek, unutma yoluyla dahi olsa buna aykırı davranmaktan sakındırarak ve bu bağlama uygun olarak öncekilerin haberlerini anlatmaya dair verdiği sözü yerine getirerek şöyle buyurdu: {ولقد عهدنا} “Andolsun ki biz ahitleşmiştik” azametimizle; {إلى آدم} “Âdem ile”, ağaçtan yememe yasağında o azametin birçoğuna muttali kıldığımız insanların atası ile; {من قبل} “daha önce”, yani bu surede unutuşları ve yüz çevirişleri daha önce zikredilen kimselerden önceki geçmiş zamanlardan birinde [ahitleşmiştik]; {فنسي} “fakat o unuttu”, ahdimizi unuttu ve o celaletle pekiştirilmiş ahdin kendisiyle asla unutulmaması gereken o azamete dair bilgisine rağmen o ağaçtan yedi. Böylece katımızdaki rütbesinin yüceliğinden ötürü, onun unutarak bu yasaklanan şeye düşmesini günah saydık; zira bu durum,
من باب «حسنات الأبرار سيئات المقربين» فكيف بما فوق ذلك! {ولم نجد} بالنظر إلى ما لنا من العظمة {له عزماً*} أي قصداً صلباً ماضياً وإرادة نافذة لا تردد فيها كإرادات الملائكة ﵈، والمعنى أنه لم يتعلق علمنا بذلك موجوداً، ومع ذلك عفونا عنه ولم نزحزحه عن رتبة الاصطفاء.
«İyilerin hasenatı, mukarreb (yakın) olanların seyyiatıdır» kabilindendir; artık bunun üstündekini sen düşün! {ولم نجد} “ve bulmadık” azametimize kıyasla, {له عزماً*} “onda bir azim.” Yani meleklerin aleyhimüsselâm iradeleri gibi sağlam, kesin bir yöneliş ve içinde tereddüt bulunmayan نافذ (keskin) bir irade bulmadık. Bunun manası: İlmimiz bunu var olarak taalluk ettirmedi demektir. Bununla beraber onu affettik ve seçkinlik mertebesinden uzaklaştırmadık.
ولما كان المقصود من السورة - كما سلف - الإعلام بالحلم والأناة والتلطف بالنائي والقدرة على المعرض، ذكر فعله آدم ﵇ هذه في هذه السورة بلفظ المعصية مع التصريح بأنها على وجه النسيان، وذكر ذلك أولاً مجملاً ثم أتبعه تفصيله ليكون ذلك مذكوراً مرتين، تأكيداً للمعنى المشار إليه، تقريراً وتحذيراً من الوقوع في منهيّ، وإرشاداً لمن «غلب عليه» طبع النقص إلى المباردة إلى الندم وتعاطي أسباب التوبة ليتوب الله عليه ما فعل بآدم ﵇ فقال: {وإذ} أي اذكر هذا واذكر حين {قلنا} بما لنا من العظمة، أي اذكر قولنا في ذلك الوقت {للملائكة} أي المجبولين على مضي العزم
Surenin maksadı -daha önce geçtiği üzere- hilmi, sabrı, uzaklaşana lütfu ve yüz çevirene gücünün yettiğini bildirmek olduğu için, Âdem aleyhisselâm'ın bu fiilini bu surede, unutma yoluyla olduğunu açıkça belirtmekle beraber masiyet lafzıyla zikretti; işaret edilen manayı pekiştirmek, yasaklanan bir şeye düşmekten sakındırmak ve noksanlık tabiatı «kendisine galip gelen» kimseye, Âdem aleyhisselâm'a yaptığı gibi Allah'ın da tevbesini kabul etmesi için hemen pişman olmaya ve tevbe sebeplerine sarılmaya yol göstermek üzere bunu önce mücmel olarak zikredip ardından tafsilatını getirdi ki iki defa zikredilmiş olsun. Şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani...” yani bunu hatırla ve şu vakti hatırla; {قلنا} “demiştik” azametimizle; yani o vakitteki şu sözümüzü hatırla: {للملائكة} “meleklere”, yani azmin devamlılığı
والتصميم على القصد من غير مانع تردد ولا عائق فتور {اسجدوا لآدم} الذي خلقته بيدي، فلم نأمرهم بذلك إلا بعد أن اصطفيناه ونحن عالمون بما سيقع منه، وأنه لا يقدح في رتبة اصطفائه، فإن الحلم والكرم من صفاتنا، والرحمة من شأننا، فلا تيأس من عودنا بالفضل والرحمة على من بالغ في مقاطعتنا من قومك الذين وصفناهم باللدد {فسجدوا} أي الملائكة {إلا إبليس} الذي نسب الله إلى الجور والإخلال بالحكمة فكفر فأيس من الرحمة وسلب الخير فأصر على إضلال الخلق بالتلبيس، فكأنه قيل: ما كان من حاله في عدم سجوده؟ فقيل: {أبى*} أي تكبر على آدم فعصى أمر الله {فقلنا} بسبب ذلك بعد أن حلمنا عنه ولم نعاجله بالعقوبة: {يا آدم إن هذا} الشيطان الذي تكبر عليك {عدو لك} دائماً لأن الكبر الناشىء عن الحسد لا يزول {ولزوجك} لأنها منك {فلا يخرجنكما} أي لا تصغيا إليه بوجه فيخرجكما، ووجه النهي إليه والمراد: هما، تنبيهاً على أن لها من الجلالة ما ينبغي أن تصان عن أن يتوجه إليها نهي، وأسند الإخراج إليه لزيادة التحذير والإبلاغ في التنفير، وزاد في
ve tereddüt engeli yahut gevşeklik mâniası olmaksızın kastın kararlılığı üzere yaratılmış olanlara: {اسجدوا لآدم} “Âdem'e secde edin!” İki elimle yarattığım [Âdem'e]. Biz ondan ne sadır olacağını ve bunun onun seçkinlik mertebesine halel getirmeyeceğini bildiğimiz halde ancak onu seçtikten sonra meleklere bunu emrettik; zira hilm ve kerem bizim sıfatlarımızdan, merhamet de bizim şanımızdandır. Öyleyse kavminden inatçılıkla vasfettiğimiz ve bizimle ilişkisini büsbütün kesen kimselere lütuf ve merhametle döneceğimizden ümidini kesme! {فسجدوا} “Hemen secde ettiler” yani melekler; {إلا إبليس} “İblis hariç.” O, Allah'a haksızlık ve hikmete aykırılık isnat etti, böylece küfre girdi, merhametten ümidini kesti, hayırdan soyuldu ve aldatmaca ile mahlukatı saptırmada ısrar etti. Sanki şöyle denildi: Secde etmeyişindeki hali neydi? Şöyle buyruldu: {أبى*} “O diretti;” yani Âdem'e karşı büyüklük tasladı ve Allah'ın emrine karşı geldi. {فقلنا} “Bunun üzerine dedik ki”, ona mühlet verip cezada acele etmeyişimizin ardından: {يا آدم إن هذا} “Ey Âdem! Şüphesiz bu” sana karşı büyüklük taslayan şeytan, {عدو لك} “senin için bir düşmandır” daima; zira hasetten doğan kibir zail olmaz; {ولزوجك} “ve eşin için de [düşmandır];” çünkü o sendendir. {فلا يخرجنكما} “sakın sizi çıkarmasın” yani hiçbir şekilde ona kulak asmayın ki sizi çıkarmasın. Nehiy Âdem'e yöneltilmiştir, maksat ise ikisidir; bu, eşinin kendisine nehiy yöneltilmekten korunması gereken bir saygınlığı olduğuna dikkat çekmek içindir. Çıkarma fiili, uyarının artırılması ve nefret ettirmede ileri gidilmesi için İblis'e isnat edilmiştir. Şu buyruğuyla
التنبيه بقوله: {من الجنة} أي فإنه لا يقصر في ضركما وإرادة إنزالكما عنها.
uyarıyı daha da artırdı: {من الجنة} “cennetten;” yani şüphesiz o, size zarar vermede ve sizi oradan indirmeyi istemede kusur etmeyecektir.
ولما نص سبحانه على شركتها له في الإخراج فكان من المعلوم شركتها له في آثاره، وكانت المرأة تابعة للرجل، فكان هو المخصوص في هذه الدار بالكل في الكد والسعي، والذب والرعي، وكان أغلب تعبه في أمر المرأة، أفرد بالتحذير من التعب لذلك وعدّاً لتعبها بالنسبة إلى تعبه عدماً، وتعريفاً بأن أمرها بيده، وهو إن تصلب قادها إلى الخير، وإلا قادته إلى الضير، وعبر عن التعب بالشقاء زيادة في التحذير منه فقال: {فتشقى} أي فتتعب، ولم يرد شقاوة الآخر، لأنه لو أرادها ما دخل الجنة بعد ذلك، لأن الكلام المقدر بعد الفاء خبر، والخبر لا يخلف. ثم علل شقاوته على تقدير الإخراج بوصفها بما لا يوجد في غيرها من الأقطاب التي يدور علها كفاف الإنسان، وهي الشبع والريّ والكسوة والكن.
Yüce Allah çıkarılma konusunda kadının ona ortak olduğunu açıkça belirtince, bunun neticelerinde de kadının ona ortak olduğu malum oldu; kadın erkeğe tâbidir ve bu yurtta yorulup çabalamak, koruyup gözetmek gibi her türlü külfet erkeğe aittir; onun en çok yorulduğu husus da kadının işidir. Bu sebeple bu hususta yorulmaktan sakındırma ona tahsis edildi; zira kadının yorgunluğu onun yorgunluğuna nispetle yok hükmündedir ve kadının işinin erkeğin elinde olduğunu bildirmek içindir: Erkek kararlı durursa onu hayra sevk eder, aksi takdirde kadın onu zarara sürükler. Sakındırmayı artırmak için yorgunluğu şekavet (bedbahtlık) lafzıyla ifade edip şöyle buyurdu: {فتشقى} “yoksa zahmet çekersin.” Yani yorulursun; ahiret şekavetini kastetmemiştir, zira onu kastetmiş olsaydı bundan sonra cennete giremezdi; çünkü fâ harfinden sonra takdir edilen söz haberdir ve haberde hılaf olmaz. Sonra çıkarılması takdirinde zahmet çekeceğini, insanın geçiminin etrafında döndüğü temel unsurların -ki bunlar doyma, suya kanma, giyinme ve barınmadır- cennetten başkasında bulunmadığı vasfıyla gerekçelendirdi.
ذاكراً لها بلفظ النفي لنقائضها ليطرق سمعه بأسماء أصناف الشقوة التي حذره منها ليصير بحيث يتحامى السبب الموقع فيها كراهة لها، فإذا مضت عليه القدرة الباهرة علم أنه لا يغني حذر من قدر، فقال: {إن لك} أي علينا {ألا تجوع فيها} أي يوماً ما {ولا تعرى*} فلا يتجرد باطنك ولا ظاهرك {وأنك لا تظمؤا}
Zıtlarını nefyeden bir lafızla bunları zikretti ki kendisinden sakındırdığı şekavet türlerinin isimleri kulağına çarpsın da onlardan nefret ederek kendisini o duruma düşürecek sebepten sakınacak bir hale gelsin. Üstün kader onun aleyhine tecelli edince bildi ki sakınmanın kadere hiçbir faydası yoktur. Şöyle buyurdu: {إن لك} “Şüphesiz senin için vardır” yani bizim üzerimize [bir lütuf olarak]; {ألا تجوع فيها} “orada aç kalmaman” yani hiçbir gün [aç kalmaman], {ولا تعرى*} “ve çıplak kalmaman”; böylece ne için ne de dışın açıkta kalmaz; {وأنك لا تظمؤا} “ve sen susuzluk da çekmeyeceksin”
بالتهاب القلب {فيها ولا تضحى*} أي لا يكون بحيث يصيبك حر الشمس، والمعنى أنه لا يصيبك حر في الباطن ولا في الظاهر {فوسوس} أي فتعقب تحذيرنا هذا من غير بعد في الزمان أن وسوس {إليه الشيطان} المحترق المطرود، وهو إبليس، أي ألقى إليه وجه الخفاء بما مكناه من الجري في هذا النوع مجرى الدم، وقذف المعاني في قلبه، وكأنه عبر ب «إلى» ، لأن المقام لبيان سرعة قبول هذا النوع للنقائص وإن أتته من بعد، أو لأنه ما أنهى إليه ذلك إلا بواسطة زوجه، لذلك عدى الفعل عند ذكرهما بالام، وكأنه قيل: ما دس إليه؟ فقيل: {قال يا آدم} ثم ساق له الغش مساق العرض، إبعاداً لنفسه من التهمة والغرض؛ وشوقه إليه أولاً بقوله: {هل أدلك} فإن النفس شديدة الطلب لعلم ما تجهله؛ وثانياً بقوله: {على شجرة الخلد} أي التي من أكل منها خلد، فإن الإنسان أحب شيء في طول البقاء؛ وثالثاً بقوله: {وملك لا يبلى*} أي لا يخلق أصلاً، فكأنه قال له بلسان الحال أو القال: نعم، فقال: شجرة الخلد هذه - مشيراً إلى التي نهي عنها - ما بينك وبين الملك الدائم إلا أن تأكل منها.
kalbin hararetiyle, {فيها ولا تضحى*} “orada ve sıcaktan da yanmayacaksın.” Yani güneşin sıcağının sana isabet edeceği bir durumda olmazsın; manası: Sana ne içte ne de dışta bir sıcaklık isabet etmez demektir. {فوسوس} “Derken vesvese verdi” yani bu uyarımızın hemen ardından fazla bir zaman geçmeksizin vesvese verdi; {إليه الشيطان} o yanmış ve kovulmuş olan “şeytan ona” -ki o İblis'tir-. Yani bu türün [insanın] içinde kan gibi dolaşmasına imkân vermemiz ve kalbine manalar fırlatması sebebiyle gizlilik yönünü ona fısıldadı. Sanki «إلى» ile ifade edilmiştir; çünkü makam, uzaktan da gelse bu türün eksiklikleri çabucak kabul ettiğini beyan makamıdır yahut bunu ona ancak eşi vasıtasıyla ulaştırdığı içindir; bu sebeple ikisini zikrederken fiili lâm harfi ile geçişli kılmıştır. Sanki: Ona ne fısıldadı? denildi. Şöyle buyruldu: {قال يا آدم} “Dedi ki: Ey Âdem!” Sonra kendini töhmetten ve art niyetten uzaklaştırmak için hilesini bir teklif kılığında ona sundu; ilk olarak şu sözüyle onu buna şevklendirdi: {هل أدلك} “Sana göstereyim mi?” Zira nefis bilmediği şeyi öğrenmeyi şiddetle arzular; ikinci olarak şu sözüyle: {على شجرة الخلد} “ebedîlik ağacını”, yani kim ondan yerse ebedî kalır; zira insanın en çok sevdiği şey uzun ömürdür; üçüncü olarak şu sözüyle: {وملك لا يبلى*} “ve yok olmayacak bir hükümranlığı?” Yani asla eskimeyen [bir hükümranlığı]. Sanki Âdem hâl veya kāl diliyle ona: «Evet» dedi; o da yasaklanan ağaca işaret ederek şöyle dedi: İşte bu ebedîlik ağacıdır; seninle daimi mülk arasında ondan yemenden başka bir engel yoktur.
{فأكلا} أي فتسبب عن قوله وتعقب أن أكل {منها} هو وزوجه، متبعين لقوله ناسيين ما عهد إليهما {فبدت لهما} لما خرقا من ستر النهي وحرمته
{فأكلا} “Nihayet yediler” yani onun sözü sebebiyle ve onun peşinden kendisi ve eşi yediler; {منها} “ondan”, onun sözüne uyarak ve kendilerine verilen ahdi unutarak [yediler]. {فبدت لهما} “Bunun üzerine kendilerine göründü”, yasağın perdesini ve hürmetini yırttıkları için,
{سوءاتهما} وقوعاً لما حذرا منه من إخراجهما مما كانا فيه {وطفقا} أي شرعا {يخصفان} أي يخيطان أو يلصقان {عليهما من ورق الجنة} ليسترا عوراتهما {وعصى آدم} وإن كان إنما فعل المنهي نسياناً، لأن عظم مقامه وعلو رتبته يقتضيان له مزيد الاعتناء ودوام المراقبة مع ربط الجأش ويقظة الفكر {ربه} أي المحسن إليه بما لم ينله أحداً من بنيه من تصويره له بيده وإسجاد ملائكته له ومعاداة من عاداه {فغوى*} من الغواية وهي الضلال، ولذلك قالوا: المعنى: فضلّ عن طريق السداد، فأخطأ طريق التوصل إلى الخلد بمخالفة أمره، وهو صفيه، لم ينزله عن رتبة الاصطفاء، لأن رحمته واسعة، وحلمه عظيم، وعفوه شامل، فلا يهمنك أمر القوم اللد، فإنا قادرون على أن نقبل بقلوب من شئنا منهم فنجعلهم من أصفى الأصفياء، ونخرج من أصلاب من شئنا منهم من نجعل قلبه معدن الحكمة والعلم.
{سوءاتهما} “ayıp yerleri”; içinde bulundukları durumdan çıkarılmaları hususunda sakındırıldıkları şeyin başlarına gelmesiyle [ayıp yerleri açılıverdi]. {وطفقا} “Ve başladılar” yani giriştiler; {يخصفان} “örtmeye” yani dikmeye veya yapıştırmaya; {عليهما من ورق الجنة} “üzerlerine cennet yapraklarından”, avret yerlerini örtmek için. {وعصى آدم} “Âdem isyan etti” -yasaklanan fiili ancak unutarak işlemiş olsa bile; zira makamının büyüklüğü ve rütbesinin yüceliği, metanet ve zihin uyanıklığı ile birlikte daha fazla özen ve sürekli murakabeyi gerektirirdi-; {ربه} “Rabbine”, yani çocuklarından hiçbirine nasip etmediği şekilde onu kendi eliyle şekillendirmek, meleklerini ona secde ettirmek ve ona düşman olana düşman olmak suretiyle kendisine ihsanda bulunan Rabbine [isyan etti]; {فغوى*} “böylece yolunu şaşırdı.” Gayet (غواية) kelimesinden gelir ki sapmak demektir. Bu sebeple şöyle demişlerdir: Manası: Doğru yoldan saptı, O'nun emrine muhalefet ederek ebedîliğe ulaşma yolunda hata etti demektir. Oysa o, O'nun seçkin kuludur; onu seçkinlik mertebesinden düşürmemiştir; zira O'nun merhameti geniştir, hilmi büyüktür ve affı her şeyi kuşatıcıdır. Öyleyse o inatçı kavmin hali seni kederlendirmesin; zira Biz onlardan dilediğimizin kalbini çevirip onları seçkinlerin en seçkini kılmaya ve onlardan dilediğimizin sulbünden kalbini hikmet ve ilim madeni kılacağımız kimseler çıkarmaya kādiriz.
ولما كان الرضى عنه - مع هذا الفعل الذي أسرع فيه اتباع العدو وعصيان الولي بشيء لا حاجة به إليه - مستبعداً جداً، أثبت
Düşmana uymada ve veli olan [Allah'a] hiçbir ihtiyacı olmadığı halde isyan etmede acele ettiği bu fiille birlikte ondan razı olunması son derece uzak görüldüğü için,
ذلك تعالى مشيراً إليه بأداة التراخي فقال: {ثم اجتباه ربه} أي المحسن إليه {فتاب عليه} أي بسبب الاجتباء بالرجوع إلى ما كان عليه من طريق السداد {وهدى*} بالحفظ في ذلك كما هو الشأن في أهل الولاية والقرب.
Yüce Allah terâhî (sonralık) edatıyla işaret ederek bunu ispatlayıp şöyle buyurdu: {ثم اجتباه ربه} “Sonra Rabbi onu seçti” yani kendisine ihsanda bulunan Rabbi; {فتاب عليه} “tevbesini kabul etti” yani seçmesi sebebiyle önceden bulunduğu doğru yola dönmesini [sağladı]; {وهدى*} “ve doğru yola iletti.” Velayet ve yakınlık ehlinde olduğu gibi bu hususta korumak suretiyle [hidayete erdirdi].
ولما كانت دور الملوك لا تحتمل مثل ذلك، وكان قد قدم سبحانه عنايته بآدم ﵇ اهتماماً به، وكان الخبر عن زوجه وعن إبليس لم يذكر، فكانت نفس السامع لم تسكن عن تشوفها إلى سماع بقية الخبر، أجاب عن ذلك بأنه أهبط من داره المقدسة الحامل على المخالفة والمحمول وإن كان قد هيأه بالاجتباء لها، فقال على طريق الاستئناف: {قال} أي الرب الذي انتهكت حرمة داره: {اهبطا منها} أيها الفريقان: آدم وتبعه، وإبليس {جميعاً} .
Hükümdarların yurtları böylesi bir durumu kaldıramayacağı için ve Yüce Allah ona verdiği önemden ötürü Âdem aleyhisselâm'a olan inayetini önceden zikretmiş olup eşi ve İblis hakkındaki haber henüz zikredilmediğinden, dinleyenin nefsi haberin gerisini duymaya olan iştiyakından henüz teskin olmamıştı; buna, muhalefete sevk eden ile sevk olunanı -onu seçmekle bu yurda hazırlamış olsa bile- kutsal yurdundan indirdiğini belirterek istinaf yoluyla cevap verip şöyle buyurdu: {قال} “Buyurdu ki:” Yani yurdunun hürmeti çiğnenen Rab [şöyle buyurdu]: {اهبطا منها} “İkiniz oradan inin!” Ey iki fırka: Âdem ve ona tâbi olanlar ile İblis! {جميعاً} “hepiniz birden.”
ولما كان السياق لوقوع النسيان وانحلال العزم بعد أكيد العهد، حرك العزم وبعث الهم بإيقاع العداوة التي تنشأ عنها المغالبة، فتبعث الهمم وتثير العزائم، فقال في جواب من كأنه قال: على أيّ حال يكون الهبوط: {بعضكم لبعض عدو} وهو صادق بعداوة كل من الفريقين للفريق الآخر: فريق إبليس - الذين هم الجن - بالإضلال، وفريق
Sözün gelişi, kuvvetli ahitten sonra unutmanın gerçekleşmesi ve azmin çözülmesi hakkında olunca; üstün gelme arzusunu doğuran, böylece himmetleri harekete geçirip azimleri kamçılayan düşmanlığı yerleştirmek suretiyle azmi harekete geçirdi ve gayreti uyandırdı. Sanki: «İniş ne şekilde olacaktır?» diyen birinin cevabında şöyle buyurdu: {بعضكم لبعض عدو} “Birbirinize düşman olarak.” Bu, her iki fırkanın diğerine düşmanlığı konusunda doğrudur: İblis'in fırkası -ki onlar cinlerdir- saptırmak suretiyle, Âdem'in fırkası
الإنس بالاحتراز منهم بالتعاويذ والرقى وغير ذلك، وبعداوة بعض كل فريق لبعضه {فإما} أي فتسبب عن ذلك العلم بأنه لا قدرة لأحد منكم على التحرز من عدوه إلا بي ولا حرز لكم من قبلي إلا اتباع أمري، فإما {يأتينكم} أي أيها الجماعة الذين هم أضلّ ذوي الشهوات من المكلفين {مني هدى} تحترزون به عن استهواء العدو واستزلاله {فمن اتبع} عبر بصيغة «افتعل» التي فيها تكلف وتتميم للتبع الناشىء عن شدة الاهتمام {هداي} الذي أسعفته به من أوامر الكتاب والرسول المؤيد بدلالة العقل، وللتعبير بصيغة «افتعل» قال: {فلا يضل} أي بسبب ذلك، عن طريق السداد في الدنيا ولا في الآخرة أصلاً {ولا يشقى*} أي في شيء من سعيه في واحدة منهما، فإن الشقاء عقاب الضلال، ويلزم من نفيه نفي الخوف والحزن بخلاف العكس، فهو أبلغ مما في البقرة، فإن المدعو إليه في تلك مطلق العبادة، والمقام في هذه للخشية والبعث على الجد بالعداوة {إلا تذكرة لمن يخشى} وللإقبال على الذكر {من أعرض عنه فإنه يحمل يوم القيامة وزراً} والتحفظ من المخالفة ولو بالنسيان {فنسي ولم نجد له عزماً} . قال الرازي في اللوامع: والشقاء: فراق العبد من الله، والسعادة وصوله
-insanlar- ise sığınma duaları, rukyeler ve diğer şeylerle onlardan korunmak suretiyle [düşmandır]; ayrıca her bir fırkanın bazısının bazısına düşmanlığı konusunda da doğrudur. {فإما} “Eğer...” yani sizden hiç kimsenin Benim yardımım olmadan düşmanından korunmaya gücünün yetmeyeceği ve sizin için Benim katımdan emrime uymaktan başka bir sığınak olmadığı bilgisi bundan neticelendiği için; {يأتينكم} “size gelirse” yani ey mükelleflerden şehvet sahiplerinin en çok sapan topluluğu! {مني هدى} “Benden bir hidayet”, düşmanın yoldan çıkarmasından ve ayağınızı kaydırmasından kendisiyle korunacağınız [bir hidayet]; {فمن اتبع} “kim uyarsa”, aşırı önemsemekten doğan tâbi oluşu tam kılmayı ve tekellüfü ifade eden «افتعل» kalıbıyla ifade etti; {هداي} “Benim hidayetime”, aklın delaletiyle desteklenen Kitap ve Resulün emirlerinden kendisine ulaştırdığım [hidayetime kim uyarsa]; «افتعل» kalıbıyla ifade edildiği için şöyle buyurdu: {فلا يضل} “artık o sapmaz” yani bu sebeple, ne dünyada ne de ahirette asla doğruluk yolundan [sapmaz], {ولا يشقى*} “ve bedbaht olmaz.” Yani her iki yurttan birinde çabasının hiçbir kısmında [bedbaht olmaz]; zira şekavet sapıklığın cezasıdır ve onun nefyedilmesi korku ve hüznün de nefyedilmesini gerektirir, aksi ise böyle değildir. Dolayısıyla bu ifade Bakara suresindekinden daha beliğdir; zira orada davet edilen şey mutlak ibadettir, buradaki makam ise korku ve düşmanlık sebebiyle ciddiyete sevk etme {إلا تذكرة لمن يخشى} “ancak [Allah'tan] korkan kimseye bir öğüt olsun diye”, zikre yönelme {من أعرض عنه فإنه يحمل يوم القيامة وزراً} “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir” ve unutarak dahi olsa muhalefetten sakınma {فنسي ولم نجد له عزماً} “fakat o unuttu ve onda bir azim bulmadık” makamıdır. Râzî, el-Levâmi'de şöyle demiştir: Şekavet, kulun Allah'tan ayrılması; saadet ise O'na
إليه؛ وقال الأصبهاني عن ابن عباس ﵄: ضمن الله ﷿ لمن اتبع القرآن أن لا يضل في الدنيا ولا يشقى في الآخرة {ومن أعرض} أي فعل دون فعل الرضيع بتعمد الترك لما ينفعه بالمجاورة {عن ذكري} الذي هو الهدى {فإن له} ضد ذلك {معيشة} حقرها سبحانه بالتأنيث ثم وصفها بأفظع وصف وهو مصدر يستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع وغيره فقال: {ضنكاً} أي ذات ضنك أي ضيق، لكونه على ضلال وإن رأى أن حاله على غير ذلك في السعة والراحة، فإن ضلاله لا بد أن يرديه، فهو ضنك لكونه سبباً للضيق وآئلاً إليه، من تسمية السبب باسم المسبب، مع أن المعرض عن الله لا يشبع ولا يضل إلى أن يقنع، مستولٍ عليه الحرص الذي لا يزال أن يطيح ببال من يريد الازدياد من الدنيا، مسلط عليه الشح الذي يقبض يده عن الانفاق، عن مناوأة الخصوم، وتعاقب الهموم، مع أنه لا يرجو ثواباً، ولا يأمن عقاباً، فهو لذلك في أضيق الضيق، لا يزال همه أكبر من وجده
ulaşmasıdır. İsfahânî, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Allah azze ve celle, Kur'an'a uyan kimsenin dünyada sapmayacağını, ahirette de bedbaht olmayacağını taahhüt etmiştir. {ومن أعرض} “Kim de yüz çevirirse”, yani beraberinde kendisine fayda veren şeyi kasten terk ederek emzikli çocuğun yaptığından daha aşağısını yaparsa; {عن ذكري} “Benim zikrimden”, yani hidayet olan [zikrimden yüz çevirirse]; {فإن له} “şüphesiz onun için vardır” bunun zıddı olarak; {معيشة} “bir geçim”; Yüce Allah onu müennes kılarak küçümsemiş, sonra onu en korkunç vasıfla nitelemiştir ki bu, müzekker, müennes, cemi ve diğerlerinde eşit olan bir mastardır; şöyle buyurdu: {ضنكاً} “dar [bir geçim]”, yani darlık ve sıkıntı sahibi [bir geçim]; zira her ne kadar durumunun genişlik ve rahatlık içinde başka türlü olduğunu görse de o sapıklık üzeredir ve sapıklığı onu mutlaka helak edecektir. Dolayısıyla sebebe müsebbibin adının verilmesi kabilinden, darlığın sebebi olduğu ve ona varacağı için [böyle bir geçim] dardır. Bununla birlikte Allah'tan yüz çeviren kimse doymaz ve kanaat edinceye kadar durulmaz; dünyadan artırmayı isteyen kimsenin aklını başından almaya devam eden hırs onu istila etmiştir; hasımların düşmanlığından ve peş peşe gelen gamlardan ötürü infak etmekten elini tutan cimrilik ona musallat edilmiştir; üstelik o ne bir sevap umar ne de bir cezadan emin olur; bu yüzden o en dar bir sıkıntı içindedir, gamı varlığından daima daha büyüktür.
«لو كان لابن آدم واد من ذهب لابتغى إليه ثانياً، ولو أن له واديين لا بتغى لهما ثالثاً، ولا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب، ويتوب الله على من تاب» متفق عليه عن أنس ﵁، وهكذا حال من أتبع نفسه هواها، وأما المقبل على الذكر بكليته فهو قانع راض بما هو فيه، مستكثر من ذكر الله الشارح للصدور الجالي للقلوب فهو أوسع سعة، فلا تغتر بالصور وانظر إلى المعاني.
«Âdemoğlunun bir vadi dolusu altını olsa ikincisini ister; şayet iki vadisi olsa onlar için üçüncüsünü ister. Âdemoğlunun karnını ancak toprak doldurur. Allah tevbe edenin tevbesini kabul eder.» Enes radıyallâhu anh'tan müttefekun aleyh olarak rivayet edilmiştir. Nefsini hevasına uyduran kimsenin hali işte böyledir. Bütünüyle zikre yönelen kimseye gelince; o, içinde bulunduğu şeye kanaat etmiş ve razıdır; göğüsleri ferahlatan, kalpleri cilalayan Allah'ın zikrini çokça yapar; dolayısıyla o en geniş bir ferahlık içindedir. Suretlere aldanma, manalara bak!
ولما ذكر حاله في الدنيا، أتبعه قوله: {ونحشره يوم القيامة أعمى*} وكان ذلك في بعض أوقات ذلك اليوم، قال ابن عباس ﵄: إذا خرج من القبر خرج بصيراً، فإذا سيق إلى المحشر عمي، أو يكون ذلك - وهو أقرب مفهوم العبارة - في بعض أهل الضلال ليجتمع مع قوله {أسمع بهم وأبصر يوم يأتوننا} [مريم: ٣٨] وحديث عبد الله بن عمر ﵄ في الصحيح من هذا أن النبي ﷺ قال: «الظلم ظلمات يوم القيامة» ثم استأنف قوله: {قال} مذكراً بالنعمة السابقة استعطافاً لأن من شأن مسلف نعمة أن يربيها وإن قصر المنعم عليه، وغاية ذلك إنما يكون مهما بقي للصلح موضع: {رب} أي أيها المحسن إليّ المسبغ نعمه عليّ {لم حشرتني} في هذا اليوم {أعمى وقد كنت} أي في الدنيا، أو في أول هذا اليوم {بصيراً*} فكأنه قيل: بم أجيب؟ فقيل: {قال} له ربه: {كذلك} أي مثل هذا الفعل الشنيع فعلت في الدنيا، والمعنى: مثل ما قلت كان؛ ثم فسر على الأول، وعلل على الثاني، فقال: {أتتك آياتنا} على عظمتها التي هي من عظمتنا {فنسيتها} أي فعاملتها بإعراضك عنها معامله المنسي الذي لا يبصره صاحبه، فقد جعلت نفسك أعمى البصر
Onun dünyadaki halini zikredince, peşinden şu buyruğunu getirdi: {ونحشره يوم القيامة أعمى*} “Ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz.” Bu durum o günün bazı vakitlerinde olacaktır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kabirden çıktığında görür olarak çıkar; mahşere sevk edildiğinde ise kör olur. Yahut bu durum —ki ifadenin anlamına en yakın olanı budur— {أسمع بهم وأبصر يوم يأتوننا} [Meryem: 38] “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler!” ayetiyle ve Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'nın Sahih'teki, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır» hadisiyle bağdaşması için sapıklık ehlinden bazıları hakkında geçerlidir. Sonra merhamet dilemek amacıyla geçmiş nimeti hatırlatarak sözü yeniden başlattı; zira önceden nimet veren kimsenin şanı, nimet verilen kusur etse bile onu artırmaktır ve bunun nihai gayesi, sulh için bir yer kaldığı müddetçedir: {قال} “[O kimse] der ki”, {رب} “Rabbim!”, yani ey bana ihsanda bulunan, üzerimdeki nimetlerini bollaştıran! {لم حشرتني} “Beni niçin haşrettin” bu günde {أعمى وقد كنت} “kör olarak? Oysa ben idim”, yani dünyada yahut bu günün başlangıcında, {بصيراً*} “görür [bir kimse]”. Sanki: «Ona ne cevap verildi?» denilmiş gibi buyruldu ki: Rabbi ona {قال} “buyurdu ki:” {كذلك} “İşte böyle”, yani dünyada işte bu çirkin fiil gibi bir fiil işledin; anlamı şudur: Dediğin gibi oldu. Sonra birinciye göre tefsir etti ve ikinciye göre gerekçelendirip şöyle buyurdu: {أتتك آياتنا} “Sana ayetlerimiz geldi”, bizim azametimizden olan o büyüklükleriyle beraber, {فنسيتها} “fakat sen onları unuttun”, yani onlardan yüz çevirerek onlara, sahibinin görmediği unutulmuş bir şey muamelesi yaptın; böylece kendini onlara karşı hem göz hem de
والبصيرة عنها، كما قال تعالى: {الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري} [الكهف: ١٠١] {وكذلك} أي ومثل ذلك النسيان الفظيع، وقدم الظرف ليسد سوقه للمظروف ويعظم اختباره لفهمه فقال: {اليوم تنسى*} أي تترك على ما أنت عليه بالعمى والشقاء بالنار، فتكون كالشيء الذي لا يبصره أحد ولا يلتفت إليه {وكذلك} أي ومثل ذلك الجزاء الشديد {نجزي من أسرف} في متابعة هواه فتكبر عن متابعة أوامرنا {ولم يؤمن بآيات ربه} فكفر إحسانه إما بالتكذيب وإما بفعله فعل المكذب.
basiret yönünden kör eyledin. Nitekim Yüce Allah: {الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري} [el-Kehf: 101] “Onlar ki gözleri benim zikrime karşı örtü içindeydi” buyurmuştur. {وكذلك} “Ve işte böylece”, yani o korkunç unutuş gibi; zarfı, mazrufuna yol açsın ve onun anlayışını sınamayı büyütsün diye öne alarak şöyle buyurdu: {اليوم تنسى*} “bugün sen de unutulursun”, yani körlük ve ateşle şekavet içinde bulunduğun hal üzere terk edilirsin de kimsenin görmediği ve dönüp bakmadığı bir şey gibi olursun. {وكذلك} “Ve işte böylece”, yani bu şiddetli ceza gibi, {نجزي من أسرف} “haddi aşanı cezalandırırız”, hevasına uymakta haddi aşıp da emirlerimize uymaktan büyüklenen, {ولم يؤمن بآيات ربه} “ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyeni”; böylece gerek yalanlayarak gerekse yalanlayanın fiilini işleyerek O'nun ihsanına nankörlük etmiştir.
ولما ذكر أن هذا الضال كان في الدنيا معذباً بالضنك، وذكر بعض ما له في الآخرة، قال مقسماً لما له من التكذيب: {ولعذاب الآخرة} بأيّ نوع كان {أشد} من عذاب الدنيا {وأبقى*} منه، فإن الدنيا دار زوال، وموضع قلعة وارتحال.
Bu sapığın dünyada darlıkla azap gördüğünü ve ahirette kendisi için olan [azabın] bir kısmını zikredince, yalanlamasına karşılık yemin ederek şöyle buyurdu: {ولعذاب الآخرة} “Ve ahiret azabı elbette”, hangi türden olursa olsun, {أشد} “daha şiddetlidir” dünya azabından {وأبقى*} “ve daha kalıcıdır” ondan; zira dünya zeval yurdudur, göç ve ayrılış yeridir.
ولما كان ما مضى من هذه السورة وما قبلها من ذكر مصارع الأقدمين، وأحاديث المكذبين، بسبب العصيان على الرسل، سبباً عظيماً للاستبصار والبيان، كانوا أهلاً لأن ينكر عليهم لزومهم لعماهم فقال تعالى: {أفلم يهد} أي يبين {لهم كم أهلكنا قبلهم} اي كثرة إهلاكنا
Bu surede ve bundan öncekinde geçen, elçilere isyan sebebiyle önceki kavimlerin helak edildikleri yerlerin zikri ve yalanlayanların haberleri basiret kazanmak ve açıklama için büyük bir sebep olduğundan, körlüklerinde ısrar etmelerinin kınanmasını hak etmişlerdi. Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurdu: {أفلم يهد} “Hidayet etmedi mi / açıklamadı mı”, yani beyan etmedi mi {لهم كم أهلكنا قبلهم} “onlara, kendilerinden önce ne kadarını helak ettiğimiz”, yani helakimizin çokluğunu,
لمن تقدمهم {من القرون} بتكذيبهم لرسلنا، حال كونهم {يمشون في مساكنهم} ويعرفون خبرهم بالتوارث خلفاً عن سلف أنا ننصر أولياءنا ونهلك أعدائنا ونفعل ما شئنا! والأحسن أن لا يقدر مفعول، ويكون المعنى: أو لم يقع لهم البيان الهادي، ويكون ما بعده استئنافاً عيناً كما وقع البيان بقوله استئنافاً: {إن في ذلك} أي الإهلاك العظيم الشأن المتوالي في كل أمة {لآيات} عظيمات البيان {لأولي النهى*} أي العقول التي من شأنها النهي عما لا ينفع فضلاً عما يضر، فإنها تدل بتواليها على قدرة الفاعل، وبتخصيص الكافر بالهلاك والمؤمن بالنجاة على تمام العلم مع عموم القدرة، وعلى أنه تعالى لا يقر على الفساد وإن أمهل - إلى غير ذلك ممن له وازع من عقله.
kendilerinden önce geçen {من القرون} “nesillerden”, elçilerimizi yalanlamaları sebebiyle; üstelik onlar {يمشون في مساكنهم} “onların yurtlarında gezip dolaşırken” ve nesilden nesile aktarılan haberleriyle, bizim dostlarımıza yardım edip düşmanlarımızı helak ettiğimizi ve dilediğimizi yaptığımızı bilip dururlarken! En güzeli meful takdir etmemektir; bu takdirde anlam: «Onlara doğru yolu gösteren beyan ulaşmadı mı?» şeklinde olur ve devamı, tıpkı {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda vardır”, yani her ümmette ardı ardına gelen bu büyük şanlı helakte, {لآيات} “kesin ibretler”, son derece açık deliller vardır, {لأولي النهى*} “akıl sahipleri için” buyruğunun bir başlangıç cümlesi olarak vaki olması gibi bizzat bir başlangıç cümlesi olur. Yani zararlı olan bir yana, faydasız olandan bile alıkoyması gereken akıl sahipleri için... Zira bu helakler peş peşe gelişleriyle failin kudretine; kafirin helake, müminin ise kurtuluşa tahsis edilmesiyle kudretin umumiliği yanında ilmin kemaline; ve Yüce Allah'ın mühlet verse bile fesada rıza göstermediğine delalet eder — aklından bir engelleyicisi olan kimse için daha nice ibretlere...
ولما هددهم بإهلاك الماضين، ذكر سبب التأخير عنهم، عاطفاً على ما أرشد إلى تقديره السياق، وهو مثل أن يقال: فلو أراد سبحانه لعجل عذابهم: {ولولا كلمة} أي عظيمة ماضية نافذة {سبقت} أي في الأزل {من ربك} الذي عودك بالإحسان بأنه يعامل بالحلم والأناة، وأنه لا يستأصل مكذبيك، بل يمد لهم، ليرد من شاء
Onları geçmiş kavimlerin helakiyle tehdit edince, bağlamın takdirine delalet ettiği söze atfederek haklarındaki ertelemenin sebebini zikretti; bu da sanki: «Şayet Yüce Allah dileseydi azaplarını çabuklaştırırdı» denilmesi gibidir: {ولولا كلمة} “Eğer bir söz olmasaydı”, yani geçmiş ve geçerli yüce bir söz, {سبقت} “geçmiş [olmasaydı]”, yani ezelde, {من ربك} “Rabbinden”, sana ihsanda bulunmayı adet edinen, hilm ve mühletle muamele eden, seni yalanlayanların kökünü kazımayıp aksine dilediğini [imana] döndürmek
منهم ويخرج من أصلاب بعضهم من يعبده، وإنما ذلك إكراماً لك رحمة لأمتك لأنا كما قلنا أول السورة {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} بإهلاكهم وإن كانوا قوماً لداً، ولا بغير ذلك، وما أنزلناه إلا لتكثر أتباعك، فيعملوا الخيرات، فيكون ذلك زيادة في شرفك، وإلى ذلك الإشارة بقوله ﷺ «وإنما كان الذي أوتيته وحياً أوحاه الله إليّ فأرجو أن أكون أكثرهم تابعاً» {لكان} أي العذاب {لزاماً} أي لازماً أعظم لزوم لكل من أذنب عند أول ذنب يقع منه لشرفك عنده وقربك لديه {و} لولا {أجل مسمى*} ضربه لكل شيء لكان الأمر كذلك أيضاً، لكنه سبقت رحمته غضبه فهو لا يعجل، وضرب الأجل فهو لا يأخذ قبله، وكل من سبق الكلمة وتسمية الأجل مستقل بالإمهال فكيف إذا اجتمعا، فتسبب عن العلم بأنه لا بد من استيفاء الأجل وإن زاد العاصي في العصيان تسليم الأمور إلى الله وعدم القلق في انتظار الفرج فقال: {فاصبر على ما يقولون} لك من الاستهزاء وغيره.
ve bazılarının sülbünden Kendisine ibadet edecek kimseler çıkarmak için onlara mühlet tanıyan [Rabbinden bir söz]; bu da ancak sana ikram ve ümmetine rahmet olsun diyedir. Çünkü surenin başında söylediğimiz gibi {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} “Biz sana Kur'an'ı güçlük çekesin diye indirmedik”, inatçı bir kavim olsalar bile onları helak ederek yahut başka bir yolla güçlük çekesin diye değil; ancak sana uyanlar çoğalsın, hayırlar işlesinler ve bu da senin şerefine bir artış olsun diye indirdik. sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda buna işaret vardır: «Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir; bu sayede [kıyamet günü] tabisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum.» [Eğer bu söz olmasaydı] {لكان} “elbette olurdu”, yani azap, {لزاماً} “kaçınılmaz”, yani senin O'nun katındaki şerefin ve yakınlığın sebebiyle, günah işleyen herkes için ilk günahı vaki olduğunda en büyük bir gereklilikle kaçınılmaz olurdu; {و} “ve” yine olmasaydı {أجل مسمى*} “belirlenmiş bir süre”, her şey için takdir ettiği [bir ecel olmasaydı], durum yine böyle olurdu. Fakat O'nun rahmeti gazabını geçmiştir, bu yüzden acele etmez; bir ecel tayin etmiştir, dolayısıyla ondan önce yakalamaz. Sözün geçmiş olması ve ecelin belirlenmesi durumlarının her biri mühlet vermek için müstakil birer sebeptir; nitekim ikisi bir araya gelirse nasıl olur! Asinin isyanı artsa bile ecelin mutlaka tamamlanacağının bilinmesinden, işleri Allah'a havale etmek ve kurtuluşu beklerken endişelenmemek neticesi doğdu da şöyle buyurdu: {فاصبر على ما يقولون} “O halde onların söylediklerine sabret”, sana yaptıkları alay ve diğer şeylere karşı.
ولما كان الصبر شديداً على النفس منافراً للطبع، لأن النفس مجبولة على النقائص، مشحونة بالوسواس، أمر منه لأجل من يحتاج إلى الكمال بما ينهض بها من حضيض الجسم إلى أوج الروح بمقامي
Sabır nefse ağır gelip tabiata aykırı düştüğü için —çünkü nefis noksanlıklara meyilli yaratılmış ve vesveselerle doldurulmuştur— olgunlaşmaya muhtaç olan kimse adına, nefsi cismin aşağılığından ruhun zirvesine yükseltecek şu iki makamı emretti:
التحلي بالكمالات والتخلي عن الرعونات، وبدأ بالأول لأنه العون على الثاني، وذكر أشرف الحلي فقال: {وسبح بحمد ربك} أي اشتغل بما ينجيك من عذابه، ويقربك من جنابه، بأن تنزه من أحسن إليك عن كل نفص، حال كونك حامداً له بإثبات كل كمال، وذلك بأن تصلي له خاصة وتذكره بالذاكرين، غير ملتفت إلى شيء سواه {قبل طلوع الشمس} صلاة الصبح {وقبل غروبها} صلاة العصر والظهر؛ وغير السياق في قوله: {ومن آناء الّيل} أي ساعاته، جمع إنو - بكسر ثم سكون، أي ساعة، لأن العبادة حينئذ أفضل لاجتماع القلب وهدوء الرجل والخلو بالرب، لأن العبادة إذ ذاك أشق وأدخل في التكليف فكانت أفضل عند الله {فسبح} أي بصلاة المغرب والعشاء، إيذاناً بعظمة صلاة الليل، وكرر الأمر بصلاتي الصبح والعصر إعلاماً بمزيد فضلهما، لأن ساعتيهما أثناء الطي والبعث فقال: {وأطراف النهار} ويؤيد ما فهمته من أن ذلك تكرير لهما ما في الصحيحين عن جرير ابن عبد الله البجلي ﵁ قال: كنا جلوساً عند
kemalat ile süslenme ve kabalıklardan arınma makamları... İkinciye yardımcı olduğu için birinciyle başladı ve süslerin en şereflisini zikrederek şöyle buyurdu: {وسبح بحمد ربك} “Ve Rabbini hamd ile tesbih et”, yani seni O'nun azabından kurtaracak ve huzuruna yaklaştıracak şeyle meşgul ol; sana ihsanda bulunanı her türlü noksanlıktan tenzih ederek, her türlü kemali ispat etmek suretiyle O'na hamdedici olarak... Bu da O'ndan başkasına iltifat etmeksizin özellikle O'nun için namaz kılman ve O'nu zikredenlerle birlikte zikretmenle olur. {قبل طلوع الشمس} “Güneşin doğmasından önce”, sabah namazını, {وقبل غروبها} “ve batmasından önce”, ikindi ve öğle namazını [kıl]. {ومن آناء الّيل} “Gecenin bazı saatlerinde de” buyruğunda üslubu değiştirdi; ânâ', kesre ve sükun ile invy kelimesinin çoğulu olup saatler demektir. Çünkü o vakitteki ibadet; kalbin toparlanması, ayak seslerinin kesilmesi ve Rab ile baş başa kalınması sebebiyle daha faziletlidir; zira ibadet o vakitte daha meşakkatli ve mükellefiyete daha derinden dahildir, dolayısıyla Allah katında daha faziletli olmuştur. {فسبح} “tesbih et”, yani akşam ve yatsı namazıyla [tesbih et]; bu, gece namazının büyüklüğünü bildirmek içindir. Sabah ve ikindi namazlarının faziletinin fazlalığını bildirmek için de bu iki namazın emrini tekrarladı; zira bu iki namazın vakti [gece ile gündüzün] dürülüp yayılması esnasıdır; şöyle buyurdu: {وأطراف النهار} “ve gündüzün uçlarında”. Bunun o ikisinin tekrarı olduğuna dair anladığım hususu, Sahîhayn'da Cerîr b. Abdullah el-Becelî radıyallâhu anh'tan gelen şu rivayet desteklemektedir: Biz
رسول الله ﷺ فنظر إلى القمر ليلة البدر فقال:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk; dolunay gecesi aya baktı ve şöyle buyurdu:
«إنكم سترون ربكم كما ترون هذا القمر لا تضامون في رؤيته، فإن استطعتم أن لا تغلبوا على صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها فافعلوا» ، ثم قرأ هذه الاية. وإلا لم يكن في الآية مزيد حث عليهما خاصة، على أن الفظ «آناء وأطراف» صالح لصلاة التطوع من الرواتب وغيرها ليلاً ونهاراً، وأفاد بذكر الجارّ في الآناء التبعيض، لأن الليل محل الراحة، ونزعه من الأطراف لتيسر استغراقها بالذكر، لأن النهار موضع النشاط واليقظة، ويجوز - وهو أحسن - أن يكون المراد بما قبل الطلوع الصبح، وما قبل الغروب العصر فقط، وببعض الآناء المغرب والعشاء، وأدخل الجار لكونهما وقتين، وبجميع الأطراف الصبح والظهر والعصر، لأن النهار له أربعة أطراف: أوله، وآخره وآخر نصفه الأول، وأول نصفه الثاني، والكل مستغرق بالتسبيح، ولذلك نزع الجار، أما الأول والآخر فبالصبح والعصر، وأما الآخران فبالتهيؤ للصلاة ثم الصلاة نفسها، وحينئذ تكون الدلالة على فضيلة الصبح والعصر من وجهين: التقديم والتكرير، وإلى ذلك الإشارة بالحديث، وإذا أريد إدخال النوافل حملت الأطراف على الساعات - والله الهادي.
«Şüphesiz siz şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz, O'nu görmekte bir haksızlığa/izdihama uğramayacaksınız. O halde güneşin doğmasından önceki ve batmasından önceki namaza güç yetirebilirseniz bunu yapın.» Sonra bu ayeti okudu. Aksi takdirde ayette özellikle o iki namaza ayrıca bir teşvik bulunmazdı. Bununla birlikte «ânâ' ve etrâf» lafzı, gece ve gündüz kılınan revâtib ve diğer nafile namazlara da elverişlidir. Ânâ' kelimesinde cer harfinin zikredilmesi kısmilik (teb'îz) ifade etmiştir; çünkü gece dinlenme yeridir. Etrâf kelimesinden cer harfinin kaldırılması ise, zikirle tamamının kaplanmasının kolay olmasındandır; çünkü gündüz canlılık ve uyanıklık vaktidir. Doğuş öncesinden maksadın sabah, batış öncesinden maksadın yalnızca ikindi; gecenin bazısından maksadın akşam ve yatsı olması da caizdir —ki en güzeli budur— ve iki vakit oldukları için cer harfi dahil edilmiştir. Bütün uçlardan (etrâf) maksat ise sabah, öğle ve ikindidir; zira gündüzün dört ucu vardır: başı, sonu, ilk yarısının sonu ve ikinci yarısının başı; hepsi de tesbihle kaplanmıştır, bu sebeple cer harfi hazfedilmiştir. Birincisi ve sonuncusu sabah ve ikindi ile; diğer ikisi ise namaza hazırlanmak ve ardından namazın bizzat kendisi iledir. Bu durumda sabah ve ikindinin faziletine delalet iki yönden olur: öne alma ve tekrarlama. Hadisteki işaret de bunadır. Nafilelerin dahil edilmesi kastedilirse «etrâf» saatlere hamledilir — hidayet eden Allah'tır.
ولما كان الغالب على الإنسان النسيان فكان الرجاء عنده أغلب، ذكر الجزاء بكلمة الإطماع لئلا يأمن فقال: {لعلك ترضى *} أي افعل هذا لتكون على رجاء من أن يرضاك ربك فيرضيك في الدنيا والآخرة، بإظهار دينك وأعلاء أمرك، ولا يجعلك في عيش ضنك في الدنيا ولا في الآخرة - هذا على قراءة الكسائي وأبي بكر عن عاصم بالبناء للمفعول، والمعنى على قراءة الجماعة بالبناء للفاعل: لتكون على رجاء من أن تكون راضياً دائماً في الدنيا والآخرة، ولا تكون كذلك إلا وقد أعطاك ربك جميع ما تؤمل.
İnsana galip gelen şey unutkanlık olduğu ve onun katında recâ (ümit) daha baskın bulunduğu için, emin olmasın diye mükafatı ümitlendirme kelimesiyle zikredip şöyle buyurdu: {لعلك ترضى *} “Tâ ki hoşnut olasın”, yani bunu yap ki Rabbinin senden razı olmasını, böylece dinini izhar edip işini yücelterek dünyada ve ahirette seni razı etmesini ve seni ne dünyada ne de ahirette dar bir geçim içinde kılmamasını ümit edesin. Bu, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr'in meçhul sîgasıyla (turdâ) okuyuşuna göredir. Çoğunluğun malum sîgasıyla (terdâ) okuyuşuna göre anlam şöyledir: Dünyada ve ahirette daima razı olmayı ümit edesin; bu da ancak Rabbinin sana umduğun her şeyi vermesiyle gerçekleşir.
ولما كانت النفس ميالة إلى الدنايا، مرهونة بالحاضر من فاني العطايا، وكان تخيلها عن ذلك هؤ الموصل إلى حريتها المؤذن بعلو همتها، قال مؤكداً إيذاناً بصعوبة ذلك: {ولا تمدن} مؤكداً له بالنون الثقيلة {عينيك} أي لا تطوّل نظرهما بعد النظرة الأولى المعفو عنها قاصداً للاستحسان {إلى ما متعنا به} بما لنا من العظمة التي لا ينقصها تعظم أعدائنا به في هذه الحياة الفانية {أزواجاً} أي أصنافاً متشاكلين {منهم} أي من الكفرة {زهرة} أي تمتيع
Nefis aşağılıklara meyilli, fani bağışlardan hazır olanına rehin kılınmış olduğu ve bundan sıyrılması onun hürriyetine ulaştıran, himmetinin yüceliğini bildiren şey olduğu için, bunun zorluğunu bildirmek üzere tekitle şöyle buyurdu: Şeddeli nun ile tekit ederek {ولا تمدن} “Sakın gözlerini dikme”, {عينيك} “gözlerini”, yani beğenme kastıyla, affedilmiş olan ilk bakıştan sonra bakışlarını uzatma; {إلى ما متعنا به} “faydalandırdığımız şeylere”, düşmanlarımızın bu fani hayatta onunla büyüklük taslamasının eksiltmediği azametimizle [kendilerini faydalandırdığımız şeylere], {أزواجاً} “çiftlere / sınıflara”, yani birbirine benzeyen fırkalara, {منهم} “onlardan”, yani kafirlerden [olan fırkalara], {زهرة} “bir süs olarak”, yani faydalandırma olarak,
{الحياة الدنيا} لا ينتفعون به في الآخرة لعدم صرفهم له في أوامر الله، فهو مصدر من المعنى مثل جلست قعوداً، ثم علل تمتيعهم بقوله تعالى: {لنفتنهم فيه} أي لنفعل بهم فعل المختبر، فيكون سبب عذابهم في الدنيا بالعيش الضنك لما مضى، وفي الآخرة بالعذاب الأليم، فصورته تغر من لم يتأمل معناها حق التأمل، فما أنت فيه خير مما هم فيه {ورزق ربك} الذي عود به أولياءه - وهو في دار السفر- الكفاف الطيب المقرون بالتوفيق {خير} من زهرتهم، لأنه يكفي ولا يطغي وزادك ما يدني إلى جنابه فيعلي {وأبقى*} فإنه وفقك لصرفه في الطاعة فكتب لك من أجره ما توفاه يوم الحاجة على وجه لا يمكن أحداً من الخلق حصره، وتكون الدنيا كلها فضلاً عما في أيديهم أقل من قطرة بالنسبة إلى بحره، وإضافة رزقه دون رزقهم إليه سبحانه - وإن كان الكل منه - للتشريف، وفي التعبير بالرب إيذان بالحل، وفيه إشارة إلى ظهوره عليهم وحياته بعدهم كما هو الشأن في الصالحين والطالحين.
{الحياة الدنيا} “dünya hayatının [süsü olarak]”; onu Allah'ın emirlerine sarf etmedikleri için ahirette ondan faydalanamazlar. Bu, «oturdum oturmakla» cümlesinde olduğu gibi manevi bir mastardır. Sonra onları faydalandırmasını Yüce Allah'ın şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {لنفتنهم فيه} “onları onda sınayalım diye”, yani kendilerine sınayan kimsenin muamelesini yapalım diye; böylece bu, geçen açıklamalardan ötürü dünyada dar geçimle, ahirette ise elem verici azapla cezalandırılmalarının sebebi olur. Dolayısıyla onun görüntüsü, manasını hakkıyla düşünmeyen kimseyi aldatır. Oysa senin içinde bulunduğun hal onların içinde bulunduğu halden daha hayırlıdır. {ورزق ربك} “Ve Rabbinin rızkı”, dostlarına alıştırdığı rızık —ki o yolculuk yurdunda tevfik ile birlikte olan helal ve yeterli olandır— {خير} “daha hayırlıdır” onların süsünden; çünkü o yeterli gelir ve azdırmaz; sana huzuruna yaklaştırıp yücelten şeyleri katmıştır; {وأبقى*} “ve daha kalıcıdır”; zira O, seni rızkı itaate harcamaya muvaffak kılmış, böylece ihtiyaç gününde yaratılmışlardan hiç kimsenin sınırlandıramayacağı bir şekilde sana tastamam verilecek sevabını yazmıştır. Bütün dünya, onların ellerindekiler bir yana, O'nun denizine nispetle bir damladan daha azdır. Rızkın —hepsi O'ndan olmasına rağmen— onların rızkına değil de bizzat Yüce Allah'a izafe edilmesi şereflendirme içindir. Rabb ismiyle ifade edilmesinde hilme bir bildirim, ayrıca salihler ile facirlerin durumunda olduğu gibi, onun onlara galip geleceğine ve onlardan sonra yaşayacağına bir işaret vardır.
ولما أمر بتزكية النفس أتبعه الإعلام بأن منها تزكية الغير، لأن ذلك أدل على الإخلاص، وأجدر بالخلاص، كما دل عليه مثل السفينة الذي ضربه رسول الله ﷺ لمن يأمر بالمعروف ومن يتركه فقال {وأمر أهلك بالصلاة} كما كان أبوك إسماعيل ﵇، ليقودهم إلى كل خير {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر} [العنكبوت: ٤٥] ولم يذكر الزكاة لدخولها في التزهيد بالآية التي قبلها.
Nefsi tezkiye etmeyi emredince, peşinden başkasını tezkiyenin de bundan olduğunu bildirdi; zira bu, ihlasa daha çok delalet eder ve kurtuluşa daha layıktır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iyiliği emreden ve onu terk eden kimse için verdiği gemi misalinin delalet ettiği gibi... Şöyle buyurdu: {وأمر أهلك بالصلاة} “Ailene namazı emret”, baban İsmail aleyhisselâm'ın yaptığı gibi, onları her hayra sevk etsin diye; {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر} [el-Ankebût: 45] “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar”. Bir önceki ayette dünyadan sakındırmaya dahil olduğu için zekatı zikretmedi.
ولما كانت شديدة على النفس عظيمة النفع، قال {واصطبر} بصيغة الافتعال {عليها} أي على فعلها، مفرغاً نفسك لها وإن شغلتك عن بعض أمر المعاش، لأنا {لا نسألك رزقاً} أي نكلفك طلبه لنفسك ولا لغيرك، فإن ما لنا من العظمة يأبى أن نكلفك أمراً، ولا نكفيك ما يشغلك عنه.
[Namaz] nefse ağır geldiği ve faydası da pek büyük olduğu için, iftiâl babı sîgasıyla şöyle buyurdu: {واصطبر} “Ve sabırla devam et”, {عليها} “ona”, yani onu kılmaya; geçim işlerinden bir kısmı seni meşgul etse bile kendini ona vererek... Çünkü {لا نسألك رزقاً} “Biz senden bir rızık istemiyoruz”, yani ne kendin ne de başkası için onu talep etmeni sana yüklemiyoruz; zira bizim sahip olduğumuz azamet, sana bir işi yükleyip de seni o işten alıkoyan şey hususunda sana yetmemeyi reddeder.
ولما كانت النفس بكليتها مصروفة إلى أمر المعاش، كانت كأنها تقول: فمن أين يحصل الرزق؟ فقال: {نحن} بنون العظمة {نرزقك} لك ولهم ما قدرناه لكم من أيّ جهة شئنا من ملكنا الواسع وإن كان يظن أنها بعيدة، ولا ينفع في الرزق حول محتال، فاتقوا الله وأجملوا في الطلب، ولا تدأبوا في تحصيله والسعي فيه، فإن كلاًّ من الجاد فيه والمتهاون به لا يناله أكثر مما قسمناه له في الأزل ولا أقل،
Nefis bütünüyle geçim işine yönelmiş olduğu için sanki: «Peki rızık nereden elde edilecek?» der gibiydi. Bunun üzerine azamet nunu ile şöyle buyurdu: {نحن} “Biz”, {نرزقك} “seni rızıklandırırız”, senin için ve onlar için geniş mülkümüzden —uzak olduğu zannedilse bile— dilediğimiz cihetten takdir ettiğimiz şeyle [seni rızıklandırırız]. Rızık konusunda hiçbir hilekarın çabası fayda vermez; öyleyse Allah'tan korkun ve talepte ölçülü olun, onu elde etmek ve peşinde koşmak için aşırı çaba sarf etmeyin. Zira rızık hususunda gayretli olan da gevşek davranan da ezelde ona taksim ettiğimizden ne fazlasına ne de eksiğine ulaşabilir.
فالمتقي لله المقبل على ذكره واثق بوعده قانع راض فهو في أوسع سعة، والمعرض متوكل على سعيه فهو في كد وشقاء وجهد وعناء أبداً {والعاقبة} أي الكاملة، وهي التي لا عاقبة في الحقيقة غيرها، وهي الحالة الجميلة المحمودة التي تعقب الأمور، أي تكون بعدها {للتقوى*} أي لأهلها، ولا معولة على الرزق وغيره توازي الصلاة، فقد كان رسول الله ﷺ إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة - أخرجه أحمد عن حذيفة وعلقه البغوي في آخر سورة الحجر، وقال الطبراني في معجمه الأوسط: ثنا أحمد - هو ابن يحيى الحلواني - ثنا سعيد - هو ابن سليمان - عن عبد الله بن المبارك عن معمر عن محمد بن حمزة عن عبد الله بن سلام ﵁ قال: كان النبي ﷺ إذا نزل بأهله الضيق أمرهم بالصلاة، ثم قرأ {وأمر أهلك بالصلاة} الآية.
Allah'tan korkan ve O'nun zikrine yönelen kimse, O'nun vaadine güvenendir, kanaatkardır, razıdır; dolayısıyla o en geniş ferahlık içindedir. Yüz çeviren ise kendi çabasına güvenendir; bu yüzden o daima yorgunluk, şekavet, zahmet ve meşakkat içindedir. {والعاقبة} “Ve akıbet”, yani kamil olan [akıbet], ki gerçekte ondan başka akıbet yoktur ve o, işlerin ardından gelen, yani sonrasında olan güzel ve övülen durumdur; {للتقوى*} “takva sahiplerinindir”, yani takva ehlinindir. Rızık ve başka hususlarda namaza denk tutulacak hiçbir sığınak yoktur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş sıkıntıya soktuğunda hemen namaza koşardı — bunu Ahmed, Huzeyfe'den rivayet etmiş ve Begavî, Hicr suresinin sonunda muallak olarak zikretmiştir. Taberânî, el-Mu'cemü'l-Evsat'ında şöyle demiştir: Bize Ahmed —o, İbn Yahyâ el-Hulvânî'dir— rivayet etti, bize Saîd —o, İbn Süleyman'dır— rivayet etti; Abdullah b. el-Mübârek'ten, o Ma'mer'den, o Muhammed b. Hamza'dan, o Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh'tan: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ailesine bir darlık isabet ettiğinde onlara namazı emreder, sonra da {وأمر أهلك بالصلاة} “Ailene namazı emret...” ayetini okurdu.
لا يروى هذا الحديث عن عبد الله بن سلام إلا بهذا الإسناد، تفرد به معمر، وقال الحافظ عماد الدين إسماعيل بن كثير في تفسيره: وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي عبد الله بن أبي زياد القطران ناسيارنا جعفر عن ثابت قال: «كان الرسول صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Bu hadis Abdullah b. Selâm'dan ancak bu isnadla rivayet edilmiştir, Ma'mer bu rivayette tek kalmıştır. Hâfız İmâdüddîn İsmâil b. Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, Abdullah b. Ebî Ziyâd el-Katavânî'den, Seyyâr'dan, Ca'fer'den, Sâbit'ten anlattı; dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e
إذا أصابته خصاصة نادى أهله: يأهلاه! صلوا صلوا» ، قال ثابت: وكان الأنبياء إذا نزل بهم أمر فزعوا إلى الصلاة، وقد روى الترمذي وابن ماجه كلاهما في الزهد - وقال الترمذي: حسن غريب - من حديث عمران بن زائدة عن أبيه عن أبي خالد الوالبي عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «يقول الله تعالى: تفرغ لعبادتي أملأ صدرك غنى وأسد فقرك، وإن لم تفعل ملأت صدرك شغلاً ولم أسد فقرك» وروى ابن ماجه من حديث الضحاك عن الأسود عن ابن مسعود ﵁: سمعت نبيكم ﷺ يقول: «من جعل الهموم هماً واحداً هم المعاد، كفاه الله هم دنياه، ومن تشعبت به الهموم أحوال الدنيا لم يبال الله في أيّ أوديتها هلك» وروى أيضاً من حديث عمر بن سليمان عن عبد الرحمن بن أبان عن أبيه عن زيد بن ثابت ﵁: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من كانت الدنيا همه فرق الله عليه أمره، وجعل فقره بين عينيه ولم يأته من الدنيا إلا ما كتب له، ومن كانت الآخرة نيته جمع الله له أمر، وجعل غناه في قلبه، وأتته الدنيا وهي راغمة» .
bir yoksulluk isabet ettiğinde ailesine: Ey ailem! Namaz kılın, namaz kılın! diye seslenirdi.» Sâbit dedi ki: Peygamberler de kendilerine bir iş indiğinde hemen namaza koşarlardı. Tirmizî ve İbn Mâce —Tirmizî: hasen garib demiştir— zühd bahsinde İmrân b. Zâide'den, o babasından, o Ebû Hâlid el-Vâlibî'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yüce Allah buyurur ki: İbadetime vakit ayır, göğsünü zenginlikle doldurayım ve fakirliğini kapatayım. Şayet böyle yapmazsan göğsünü meşguliyetle doldururum ve fakirliğini de kapatmam.» İbn Mâce de Dahhâk'ın Esved'den, onun da İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: Nebiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kim bütün kaygılarını tek bir kaygı, yani ahiret kaygısı yaparsa, Allah onun dünya kaygısını giderir. Kimin de kaygıları dünya hallerine dağılırsa, Allah onun hangi vadide helak olduğuna aldırmaz.» Yine Ömer b. Süleyman'dan, o Abdurrahman b. Ebân'dan, o babasından, o Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kimin kaygısı dünya olursa, Allah onun işini darmadağın eder, fakirliğini iki gözünün arasına koyar ve dünyadan da kendisine ancak takdir edilmiş olan gelir. Kimin de niyeti ahiret olursa, Allah onun işini toparlar, zenginliğini kalbine koyar ve dünya da boyun eğerek ona gelir.»
ولما قدم في هذه السورة ما ذكر من قصص الأولين وأخبار
Bu surede evvelkilerin kıssalarından ve geçmişlerin haberlerinden
الماضين، مبكتاً بذلك من أمر قريش بالتعنت من اليهود، فلم يقدروا على إنكار شيء منه ولا توجيه طعن إليه، وخلله ببدائع الحكم، وغرائب المواعظ في أرشق الكلم، وختم ذلك بأعظم داع إلى التقوى، عجب منهم في كونهم لا يذعنون للحق أنفة من المجاهرة بالباطل، أو خوفاً من سوء العواقب، فقال: {وقالوا} ولعله عطف على ما يقدر في حيز قوله {أفلم يهد لهم إلى قوله: إن في ذلك لآيات} من أن يقال: وقد أبوا ذلك ولم يعدوا شيئاً منه آية: {لولا} أي هلا ولم لا {يأتينا} أي محمد رسول الله ﷺ {بآية} أي مثل آيات الأولين {من ربه} المحسن إليه، دالة على صدقه.
zikredilenleri öne sürüp; bununla Kureyş'e inatlaşmayı emreden Yahudileri susturunca, onlardan hiçbir şeyi inkar etmeye ve ona bir kusur yöneltmeye güç yetiremeyince; söz aralarına en zarif kelimelerle eşsiz hikmetler ve nadide öğütler yerleştirip bunu da takvaya en büyük davetçi ile noktalayınca; batılı açığa vurmaktan çekinerek yahut kötü akıbetlerden korkarak hakka boyun eğmeyişlerine şaşırıp şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” —ve bu, sanki: «Onlar bundan yüz çevirdiler ve ondan hiçbir şeyi ayet saymadılar» denilmesi gibi, {أفلم يهد لهم} ayetinden {إن في ذلك لآيات} kavline kadar olan kısımda takdir edilen söze matuftur—: {لولا} “Gerekmeli değil miydi? / Niçin getirmedi?”, {يأتينا} “bize getirseydi ya”, yani Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, {بآية} “bir mucize”, yani evvelkilerin mucizeleri gibi bir mucize, {من ربه} “Rabbinden”, kendisine ihsanda bulunan [Rabbinden], doğruluğuna delalet eden...
ولما تضمن هذا أنهم لم يعدوا شيئاً من هذه البينات - التي أدلى بها على من تقدمه - آية مكابرة، استحقوا الإنكار، فقال: {أولم} أي ألم يأتهم من الآيات في هذا القرآن مما خصصتك به من الأحكام والحكم في أبلغ المعاني بأرشق النظوم ما أعجز بلغاءهم، وأبكم فصحاءهم، فدل قطعاً على أنه كلامي، أو لم {تأتهم بينة ما} أي الأخبار التي {في الصحف الأولى*} من صحف إبراهيم وموسى وعيسى وداود ﵈ في التوارة والإنجيل والزبور وغير ذلك من الكتب الإلهية
Bu söz, kendisinden öncekilere sunduğu bu açık delillerden hiçbir şeyi inatçılıklarından ötürü mucize saymadıklarını tazammun edince, kınanmayı hak ettiler ve şöyle buyurdu: {أولم} “Onlara gelmedi mi?”, yani bu Kur'an'da sana has kıldığım hükümlerden ve hikmetlerden en beliğ manalarla en zarif diziliş içinde olan ayetlerden, ediplerini aciz bırakan, fasihlerini dilsiz kılan ve onun kesin olarak Benim kelamım olduğuna delalet eden şeyler onlara gelmedi mi? Yahut onlara gelmedi mi {تأتهم بينة ما} “açık beyanı”, yani haberleri, {في الصحف الأولى*} “önceki sahifelerdeki”, İbrahim, Musa, İsa ve Davud aleyhimüsselâm'ın Tevrat, İncil, Zebur ve diğer ilahi kitaplardaki sahifelerinde bulunan...
كقصتي آدم وموسى المذكورتين في هذه السورة وغيرهما مما تقدم قصة لها كما هي عند أهلها على وجوه لا يعلمها إلا قليل من حذاقهم من غير أن يخالط عالماً منهم أو من غيرهم، ومن غير أن يقدر أحد منهم على معارضة ما أتى به في قصتها من النظم المنتج قطعاً أنه لا معلم له إلا الله المرسل له، وأن أتى به منها شاهد لما في الصحف الأولى من ذلك بالصدق، لأنه كلام الله، فهو بينة على غيره لإعجازه، فجميع الكتب الإلهية مفتقرة إلى شهادته افتقار المحتج عليه إلى شهادة الحجة، ولا افتقار له بعد العجز عنه إلى شيء أصلاً، فهو أعظم من آيات جميع الأنبياء اللاتي يطلبون مثلها بما لا يقايس.
Bu surede zikredilen Adem ve Musa kıssaları ile bundan önce geçen diğer kıssalar gibi... Onlardan yahut başkalarından hiçbir alimle bir araya gelmeksizin ve onların mahirlerinden pek azının bildiği veçheler üzere, ehlinin katında olduğu şekliyle onun kıssasını getirmesi ve onlardan hiçbirinin, onun kıssasında getirdiği dizilişe karşı koymaya güç yetirememesi kesin olarak gösterir ki: Onu gönderen Allah'tan başka onun bir öğreticisi yoktur ve bu sahifelerden getirdiği şeyler, ilk sahifelerde bulunanların doğruluğuna şahittir; çünkü o Allah'ın kelamıdır. Dolayısıyla o, i'câzından ötürü diğerlerine karşı açık bir delildir. Bütün ilahi kitaplar, delil getirilen kimsenin delilin şahitliğine muhtaç olması gibi onun şahitliğine muhtaçtır; onun ise aciz bırakışından sonra hiçbir şeye asla ihtiyacı yoktur. Dolayısıyla o, peygamberlerin getirdiği ve benzerini istedikleri bütün mucizelerden kıyaslanamayacak derecede daha büyüktür.
ولما تبين بذلك أنهم يطعنون بما لا شبهة لهم فيه أصلاً، أتبعه ما كان لهم فيه نوع شبهة لو وقع، فقال عاطفاً على {ولولا كلمة} : {ولو أنا أهلكناهم} معاملة لهم في عصيانهم بما يقتضيه مقام العظمة {بعذاب من قبله} أي من قبل هذا القرآن المذكور في الآية الماضية
Bununla onların, hakkında hiçbir şüpheleri bulunmayan bir şeye taan ettikleri açıkça ortaya çıkınca, şayet vaki olsaydı kendileri için bir nevi şüphe sayılabilecek olan şeyi peşinden getirdi ve {ولولا كلمة} kavline atfederek şöyle buyurdu: {ولو أنا أهلكناهم} “Eğer biz onları helak etseydik”, isyanları sebebiyle kendilerine azamet makamının gerektirdiği şekilde muamele ederek, {بعذاب من قبله} “ondan önceki bir azapla”, yani geçen ayette zikredilen bu Kur'an'dan önceki,
وما قاربها، وفي قوله {ولا تعجل بالقرآن} صريحاً، وكذا في مبنى السورة {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} {لقالوا} يوم القيامة: {ربنا} يا من هو متصف بالإحسان إلينا {لولا} أي هلا ولم لا {أرسلت} ودلوا على عظمته وعلو رتبته بحرف الغاية فقالوا: {إلينا رسولاً} أي يأمرنا بطاعتك {فنتبع} أي فيتسبب عنه أن نتبع {آياتك} التي يجيئنا بها.
ve ona yakın olan ayetlerde, ayrıca {ولا تعجل بالقرآن} “Kur'an'da acele etme” buyruğunda açıkça, keza surenin esası olan {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} “Biz sana Kur'an'ı güçlük çekesin diye indirmedik” kavlinde geçen [Kur'an'dan önceki bir azapla helak etseydik], kıyamet günü {لقالوا} “mutlaka derlerdi ki:” {ربنا} “Rabbimiz!”, ey bize ihsanda bulunmakla vasıflanan! {لولا} “Gerekmeli değil miydi? / Niçin göndermedin?”, gaye bildiren harfle O'nun azametine ve yüce mertebesine delalet ederek şöyle derlerdi: {أرسلت إلينا رسولاً} “bize bir elçi gönderseydin ya”, yani bize Sana itaati emreden [bir elçi], {فنتبع} “böylece uysaydık”, yani bunun neticesinde uysaydık {آياتك} “Senin ayetlerine”, onun bize getireceği [ayetlerine].
ولما كان اتباعهم لا يستغرق زمان القبل قالوا: {من قبل أن نذل} بالعذاب هذا الذل {ونخزى*} بالمعاصي التي عملناها على جهل هذا الخري فلأجل ذلك أرسلناك إليهم وأقمنا بك حجة عليهم، ونحن نترفق بهم، ونكشف عن قلوب من شئنا منهم ما عليها من الرين بما ننزل من الذكر ونجدد من الآيات حتى نصدق أمرك ونعلي شأنك ونكثر أتباعك وننصر أشياعك.
Onların uymaları «önce» zamanının tamamını kaplamayacağı için şöyle dediler: {من قبل أن نذل} “alçalmamızdan önce”, azap ile bu alçalmayla [alçalmamızdan], {ونخزى*} “ve rezil olmamızdan önce”, cehalet üzere işlediğimiz günahlarla bu rüsvalığa [uğramamızdan önce]. İşte bundan dolayı seni onlara elçi olarak gönderdik ve seninle onların aleyhine hüccet ikame ettik. Biz onlara yumuşaklıkla muamele ederiz; indirdiğimiz zikir ve yenilediğimiz ayetlerle onlardan dilediğimiz kimselerin kalplerindeki pası kaldırırız; tâ ki senin emrini tasdik edelim, şanını yüceltelim, sana uyanları çoğaltalım ve taraftarlarına yardım edelim.
ولما علم بهذا أن إيمانهم كالمتنع، وجدالهم لا ينقطع، بل إن جاءهم الهدى طعنوا فيه، وإن عذبوا قبله تظلموا، كان كأنه قيل: فما الذي أفعل معهم؟ فقال: {قل كل} أي مني ومنكم {متربص} أي منتظر حسن عاقبة أمره ودوائر الزمان على عدوه {فتربصوا} فإنكم كالبهائم ليس لكم تأمل، ولا تجوزون
Bununla onların iman etmelerinin adeta imkansız olduğu ve tartışmalarının kesilmeyeceği, bilakis kendilerine hidayet gelse ona kusur bulacakları, ondan önce azap edilseler haksızlığa uğradıklarını öne sürecekleri anlaşılınca, sanki: «Peki onlara karşı ne yapayım?» denilmiş gibi oldu ve şöyle buyurdu: {قل كل} “De ki: Herkes”, yani benden ve sizden [herkes], {متربص} “gözetlemektedir”, yani işinin güzel akıbetini ve düşmanının başına gelecek zamanın felaketlerini beklemektedir. {فتربصوا} “Öyleyse siz de gözetleyin!” Zira sizler tefekkürü olmayan hayvanlar gibisiniz; gerçekleşebilecek olan şeyi
الجائز إلا عند وقوعه {فستعلمون} أي عما قريب بوعد لا خلف فيه عند كشف الغطاء {من أصحاب الصراط} أي الطريق الواضح الواسع {السويّ} أي الذي لا عوج فيه ولا نتوّ، فهو من شأنه أن يوصل إلى المقاصد.
ancak vuku bulduğunda kabul edersiniz. {فستعلمون} “Yakında bileceksiniz”, yani perde açıldığında cayma payı olmayan bir vaat ile pek yakında [bileceksiniz], {من أصحاب الصراط} “yolun sahipleri kimmiş”, yani açık ve geniş yolun, {السويّ} “düzgün [yolun]”, yani içinde hiçbir eğrilik ve çıkıntı bulunmayan, dolayısıyla maksatlara ulaştırma özelliğine sahip olan [yolun]...
ولما كان صاحب الشيء قد لا يكون عالماً بالشيء ولا عاملاً بما يعلم منه، قال {ومن اهتدى*} أي من الضلالة فحصل على جميع ما ينفعه واجتنب جميع ما يضره، نحن أم أنتم؟ ولقد علموا يقيناً ذلك يوم فتح مكة المشرفة، واشتد اغتباطهم بالإسلام، ودخلوا رغبة في الحلم والكرم، ورهبة من السيف والنقم، وكتنوا بعد ذلك يعجبون من توقفهم عنه ونفرتهم منه، وهذا معناه أنه ﷺ ومن اتبعه هم السعداء الأغنياء الراضون في الدنيا والآخرة، وهو عين قوله تعالى: {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} فقد انطبق الآخر على الأول، ودل على أن العظيم يعامل بالحلم فلا يعجل - والله أعلم.
Bir şeye sahip olan kimse bazen o şeyi bilmeyebileceği ve ondan bildiğiyle amel etmeyebileceği için şöyle buyurdu: {ومن اهتدى*} “ve doğru yolu bulan kimmiş?”, yani sapıklıktan kurtulup kendisine fayda veren her şeyi elde eden ve zarar veren her şeyden sakınan kimmiş, biz miyiz yoksa siz misiniz? Nitekim bunu Mekke-i Mükerreme'nin fethi günü kesin olarak bildiler; İslam'a olan sevinçleri son derece arttı; hilm ve kereme rağbet ederek, kılıç ve cezalardan korkarak girdiler ve bundan sonra da ondan geri durmalarına ve nefret etmelerine şaşar oldular. Bunun anlamı şudur: sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyanlar, dünyada ve ahirette bahtiyar, zengin ve hoşnut olanlardır; bu da Yüce Allah'ın {ما أنزلنا عليك القرآن لتشقى} “Biz sana Kur'an'ı güçlük çekesin diye indirmedik” buyruğunun ta kendisidir. Böylece son kısım ilk kısma mutabık olmuş ve Yüce [Allah]'ın hilm ile muamele edip acele etmediğine delalet etmiştir — en doğrusunu Allah bilir.