Binûn

Enbiyâ — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{هل هذا إلا بشر مثلكم} وهذا من أقوى الأدلة على أن الخضر ﵇ مات، ويجاب بأن الحياة الطويلة ليست خلداً كما في حق عيسى ﵇، لكن قوله ﷺ: «اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض بعد اليوم»

{هل هذا إلا بشر مثلكم} “Bu da sizin gibi bir beşerden başkası mıdır?” sözüne bakmaktadır. Bu ayet, Hızır aleyhisselâm'ın vefat ettiğine dair en kuvvetli delillerdendir. İsa aleyhisselâm hakkında olduğu gibi uzun bir ömrün ebedîlik (huld) sayılmayacağı şeklinde buna cevap verilse de, [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allahım! Eğer bu topluluk helak olursa, artık yeryüzünde Sana ibadet edilmez» sözü

وقوله: «» لا يبقى على رأس مائة سنة ممن هو على ظهر الأرض اليوم أحد «وقوله:» «وددنا أن موسى ﵇ صبر فقص علينا من أمرهما» في أمثال ذلك، يدل على موته دلالة لا تقبل ادعاء حياته بعدها إلا بأظهر منه.

ve: «Yüz senenin başında bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmaz» sözü ile: «Keşke Musa aleyhisselâm sabretseydi de ikisinin durumundan bize haber verilseydi» sözü ve benzerleri, onun vefat ettiğine, bundan sonra hayatta olduğu iddiasını kendisinden daha açık bir delil olmadıkça kabul etmeyecek derecede delalet etmektedir.

ولما كان قولهم {بل هو شاعر} [الأنبياء: ٥] مشيراً إلى أنهم قالوا نتربص به ريب المنون كما اتفق لغيره من الشعراء، وكان ينبغي أن لا ينتظر أحد لآخر من الأذى إلا ما يتحقق سلامته هو منه، توجه الإنكار عليهم والتسلية له بمنع شماتتهم في قوله: {أفائن} أي أيتمنون موتك فإن {مت فهم} أي خاصة {الخالدون*} فالمنكر تقدير خلودهم على تقدير موته الموجب لإنكار تمنيهم لموته، فحق الهمزة دخولها على الجزاء، وهو فهم، وإنما قارنت الشرط لأن الاستفهام له الصدر.

Onların {بل هو شاعر} “bilakis o bir şairdir” [Enbiyâ: 5] sözleri, diğer şairlerin başına geldiği gibi onun hakkında da ölüm felaketini gözetlediklerini söylediklerine işaret edince ve bir kimsenin diğeri için ancak kendisinin güvende olduğu kesinleşen bir eziyeti beklemesi gerektiğinden; şu buyrukta onların şamatasını (düşman sevinmelerini) engelleyerek onlara yönelik bir kınama ve Resulüne bir teselli yöneldi: {أفائن} “Şimdi eğer sen” yani onlar senin ölümünü mü temenni ediyorlar; eğer {مت فهم} “ölürsen, onlar mı” yani sadece onlar mı {الخالدون*} “ebedî kalacaklar?” Kınanan şey, onun ölümü takdir edildiğinde onların ebedî kalacaklarının varsayılmasıdır ki bu da onların onun ölümünü temenni etmelerini kınamayı gerektirir. İstifham hemzesinin asıl hakkı ceza cümlesine, yani 'fehum'a dahil olmasıdır; ancak soru edatı cümle başında bulunma hakkına sahip olduğu için şart edatıyla yan yana gelmiştir.

ولما تم ذلك، أنتج قطعاً: {كل نفس} أي منكم ومن غيركم {ذائقة الموت} أي فلا يفرح أحد ولا يحزن بموت أحد، بل يشتغل بما يهمه، وإليه الإشارة بقوله: {ونبلوكم} أي نعاملكم معاملة المبتلي المختبر المظهر في عالم الشهادة الشاكر والصابر والمؤمن والكافر كما هو عندنا في علام الغيب بأن نخالطكم {بالشر} الذي هو طبع النفوس، فهي أسرع شيء إليه، فلا ينجو منه إلا من أخلصناه لنا {والخير} مخالطة كبيرة، وأكد البلاء بمصدر من معناه مقرون بالهاء تعظيماً له فقال: {فتنة} أي كما يفتن الذهب إذا أريدت تصفيته بمخالطة النار له، على حالة عظيمة محيلة مميلة لكم لا يثبت لها إلا الموفق {وإلينا} أي بعد الموت لا إلى غيرنا {ترجعون*} للجزاء حيث لا حكم لأحد أصلاً لا ظاهراً ولا باطناً كما هذه الدار بنفوذ الحكم فلا يكون إلا ما نريد فاشتغلوا بما ينجيكم منا، ولا تلتفتوا إلى غيره، فإن الأمر صعب، وجدوا فإن الحال جد.

Bu tamamlanınca kesin bir netice olarak şöyle buyruldu: {كل نفس} “Her nefis” yani sizden ve başkalarından olan herkes {ذائقة الموت} “ölümü tadacaktır.” Dolayısıyla hiç kimse bir başkasının ölümüyle sevinmesin, üzülmesin; bilakis kendisini ilgilendiren şeyle meşgul olsun. Şu buyrukla da buna işaret edilmektedir: {ونبلوكم} “Biz sizi deneriz” yani katımızdaki gayb ilminde olduğu gibi şehadet aleminde de şükredeni, sabredeni, mümini ve kafiri ortaya çıkaran bir sınayıcı ve imtihan edici muamelesiyle size muamele ederiz; nefislerin tabiatı olan ve ona en hızlı yöneldiği için sadece Kendimiz için ihlaslı kıldığımız kimselerin kurtulabildiği {بالشر} “şer ile” ve {والخير} “hayır ile” sizi iç içe katarak [deneriz]. Bela kelimesini, onu büyütmek ve tazim etmek maksadıyla 'he' harfi bitişmiş kendi manasındaki bir mastarla pekiştirerek şöyle buyurdu: {فتنة} “bir imtihan olarak” yani altının saflaştırılmak istendiğinde ateşle karıştırılarak potadan geçirilmesi gibi, ancak muvaffak kılınan kimsenin sebat edebileceği sarsıcı ve meyledici büyük bir hal ile [deneriz]. {وإلينا} “Ve Bize” yani ölümden sonra başkasına değil yalnız Bize {ترجعون*} “döndürüleceksiniz.” Hükmün geçerliliği bakımından bu dünyada olduğu gibi ne zahiren ne de batınen hiç kimsenin asla hiçbir hükmünün bulunmadığı ve ancak Bizim dilediğimizin olacağı ceza için [Bize döndürüleceksiniz]. O halde sizi Bizden kurtaracak amellerle meşgul olun ve başkasına iltifat etmeyin; zira iş çetindir ve ciddiyet gösterin çünkü durum ciddidir.

ولما أخبر سبحانه عن إعراضهم عن الساعة تكذيباً، واستدل على كونها منزهة عن الغيب في خلق هذا العالم وتعاليه عن جميع صفات النقص واتصافه بأوصاف الكمال إلى أن ختم ذلك بمثل ما ابتدأ به على وجه أصرح، وكان فيه تنبيههم على الابتلاء

Allah Teâlâ onların yalanlayarak kıyametten yüz çevirdiklerini haber verip, bu alemin yaratılışında gaybden münezzeh olduğuna, bütün noksan sıfatlardan yüceliğine ve kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğuna delil getirerek bunu başladığı şeyin bir benzeriyle daha açık bir şekilde sona erdirince ve bu da onları imtihana karşı bir uyarma olunca;

وكان الابتلاء على قدر النعم، فكان ﷺ أعظم شيء ابتلوا به لأنه لا نعمة أعظم من النعمة به، ولا شيء أظهر من آياته عطف على قوله «وأسروا النجوى» قوله: {وإذا رءاك} أي وأنت أشرف الخلق وكلك جد وجلال وعظمة وكمال {الذين كفروا} فأظهر منبهاً على أن ظلمهم الذي أوجب لهم ذلك هو الكفر وإن كان في أدنى رتبة، تبشيعاً له وتنبيهاً على أنه يطمس الفكر مطلقاً.

ve imtihan da nimetler ölçüsünde olduğundan, onunla [olan] nimetten daha büyük bir nimet ve onun ayetlerinden daha açık bir şey bulunmadığı için kendisiyle imtihan edildikleri en büyük şey de [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem olunca; «fısıltıyı gizlediler» sözüne şu buyruğunu atfetti: {وإذا رءاك} “Gördükleri zaman” yani sen mahlukatın en şereflisi, bütünüyle ciddiyet, celal, azamet ve kemal olduğun halde, {الذين كفروا} “o inkâr edenler seni [gördükleri zaman]”. Kendilerini buna sevk eden zulümlerinin en alt mertebede olsa bile küfür olduğunu bildirmek, onu çirkin göstermek ve küfrün düşünceyi tamamen körelttiğine dikkat çekmek için zahir isimle getirdi.

ولما كان من المعلوم أنه ﷺ في غاية البعد عن الهزء، قال منبهاً على أنهم أعرقوا في الكفر حتى بلغوا الذروة: {إن} أي ما {يتخذونك} أي حال الرؤية، وسيعلم من يبقى منهم عما قليل أنك جد كلك {إلا هزواً} أي جعلوك بحمل أنفسهم على ضد ما يعتقد عين ما ليس فيك شيء منه؛ ثم بين استزاءهم به بأنهم يقولون إنكاراً واستصغاراً: {أهذ الذي يذكر} أي بالسوء {ءالهتكم} قال أبو حيان: والذكر يكون بالخير والشر، فإذا لم يذكر متعلقه فالقرينة تدل عليه - انتهى. فإذا

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem alaydan son derece uzak olduğu bilindiğinden, onların küfürde zirveye ulaşacak kadar ileri gittiklerine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إن} “[onlar] yapmazlar” yani ancak yaparlar {يتخذونك} “seni edinirler” yani [seni] gördükleri anda; geride kalanları çok geçmeden senin baştan ayağa ciddiyet olduğunu bilecektir {إلا هزواً} “ancak bir alay konusu [edinirler].” Yani kendilerini inandıklarının zıddına zorlayarak, sende zerresi dahi bulunmayan bir şeyi sana isnat ederler. Sonra inkâr ve küçümseme ile şöyle dediklerini bildirerek onunla nasıl alay ettiklerini açıkladı: {أهذ الذي يذكر} “Bu mudur anan” yani kötülükle [anan] {ءالهتكم} “ilahlarınızı?” Ebu Hayyan dedi ki: Zikir hem hayırla hem şerle olur; şayet müteallakı (bağlantılı olduğu şey) zikredilmemişse karine ona delalet eder -iktibas sonu-. Dolayısıyla

دلت القرينة على أحدهما أطلق عليه {وهم} أي والحال أنهم على حال كانوا بها أصلاً في الهزء، وهي أنهم {بذكر الرحمن} الذي لا نعمة عليهم ولا على غيرهم إلا منه، وكرر الضمير تعظيماً بما أتوا به من القباحة فقال: {هم} أي بظواهرهم وبواطنهم {كافرون} أي ساترون لمعرفتهم به، فلا أعجب ممن هو محل للهزء لكونه أنكر ذكر من لا نعمة منه ولا نقمة أصلاً بالسوء، وهو يذكر من كل نعمة منه بالسوء ويهزأ به.

karine ikisinden birine delalet edince mutlak olarak kullanılır. {وهم} “Oysa onlar” yani kendileri alay konusu olmada asıl teşkil eden bir hal üzere oldukları halde, o hal de şudur: {بذكر الرحمن} “Rahmân'ın zikrini” ki kendilerine ve başkalarına O'ndan başka hiçbir nimet veren yoktur. İşledikleri bu çirkinliğin büyüklüğünden ötürü zamiri tekrar ederek şöyle buyurdu: {هم} “onlar” yani hem zahirleri hem batınları ile {كافرون} “inkâr edenlerdir.” yani O'na dair bilgilerini örtenlerdir. Kendisine hiçbir nimet ve hiçbir azap gelmeyen kimsenin kötülükle anılmasını inkâr ettiği için alay mahalli olan kimseden daha hayret verici kim olabilir ki, o kimse her nimetin kendisinden geldiği Zât'ı kötülükle anmakta ve O'nunla alay etmektedir!

ولما كان من آيات الأولين التي طلبوها العذاب بأنواع الهول، وكانوا هم أيضاً قد طلبوا ذلك واستعجلوا به {عجل لنا قطنا} [ص: ٢٦] ونحو ذلك، وكان الذي جرأهم على هذا حلم الله عنهم بإمهاله لهم، قال معللاً لذلك: {خلق} وبناه للمفعول لأن المقصود بيان ما جبل عليه والخالق معروف {الإنسان} أي هذا النوع.

Öncekilerin istedikleri ayetlerden biri de çeşitli dehşetlerle dolu azap olduğu gibi, onlar da bunu isteyip {عجل لنا قطنا} “Bizim payımızı acele ver” [Sâd: 16] ve benzeri sözlerle acele ettirdiklerinden ve onları buna cüretkâr kılan şey de Allah'ın kendilerine mühlet vererek hilm göstermesi olduğundan, bunun illetini beyan ederek şöyle buyurdu: {خلق} “Yaratılmıştır” meçhul fiil kalıbında getirdi çünkü maksat yaratılışındaki cibilliyeti beyandır, Yaratıcı ise zaten bilinmektedir {الإنسان} “insan” yani bu nev.

ولما كان مطبوعاً على العجلة قال: {من عجل} فلذا يكفر، لأنه إذا خولف بادر إلى الانتقام عند القدرة فظن بجهله أن خالقه كذلك، وأن التأخير ما هو إلا عن عجز أو عن رضى؛ ثم قال تعالى مهدداً

Aceleci olarak yaratıldığı için şöyle buyurdu: {من عجل} “aceleden.” İşte bu yüzden inkâr eder; çünkü kendisine muhalefet edildiğinde gücü yettiği an intikam almaya koşar, cehaletinden ötürü Yaratıcısının da böyle olduğunu, tehir etmenin ancak acziyetten veya rızadan kaynaklandığını zanneder. Sonra Allah Teâlâ tehdit ederek

للمكذبين: {سأوريكم} حقاً {ءاياتي} القاصمة والعاصمة، بهجرة النبي ﷺ ومن عندكم من أتباعه المستضعفين وخلافتهم بين أيديكم وجعلهم شجاً في حلوقكم حتى يتلاشى ما أنتم عليه وغيره ذلك من العظائم {فلا تستعجلون*} أي تطلبوا أن أوجد العجلة بالعذاب أو غيره، فإني منزه عن العجلة التي هي من جملة نقائصكم.

yalanlayanlara şöyle buyurdu: {سأوريكم} “Size göstereceğim” hakikaten {ءاياتي} “ayetlerimi” [düşmanları] kırıp geçiren ve [müminleri] koruyan; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve yanınızdaki zayıf bırakılmış takipçilerinin hicretiyle, gözlerinizin önünde onların hilafete geçmesiyle ve sizlerin üzerinde bulunduğunuz şey yok oluncaya kadar onları boğazınıza takılan bir kemik kılmakla ve bunun dışındaki büyük hadiselerle [göstereceğim]. {فلا تستعجلون*} “Artık acele etmeyin!” Yani azapla veya başka bir şeyle çabucak davranmamı istemeyin; zira Ben sizin noksanlıklarınızdan biri olan acelecilikten münezzehim.

ولما ذم العجلة وهي إرادة الشيء قبل أوانه، ونهى عنها، قال دالاً عليها عاطفاً على عامل {هذا} : {ويقولون} أي في استهزائهم بأولياء الله: {متى هذا} وتهكموا بقولهم: {الوعد} أي بإتيان الآيات من الساعة ومقدماتها وغيرها، وزادوا في الإلهاب والتهييج تكذيباً فقالوا: {إن كنتم صادقين*} أي عريقين في هذا الوصف جداً - بما دل عليه الوصف وفعل الكون.

Bir şeyi vaktinden önce istemek olan aceleyi yerip ondan menedince, buna delalet etmek üzere {هذا} kelimesinin amiline atfederek şöyle buyurdu: {ويقولون} “Ve derler ki” yani Allah'ın velileriyle alay ederek: {متى هذا} “ne zaman bu” ve alay yollu şöyle derler: {الوعد} “vaat?” Yani kıyamet, onun alametleri ve diğer ayetlerin gelmesi [ne zaman?] Yalanlamalarını daha da alevlendirip kışkırtarak şöyle dediler: {إن كنتم صادقين*} “Eğer doğru söyleyenler iseniz?” Yani sıfatın ve kevn (olmak) fiilinin delalet ettiği üzere bu vasıfta son derece köklü iseniz.

ولما غلوا في الاستهزاء فكانوا أجهل الجهلة باستحالة الممكن، استأنف الجواب عن كلامهم بنفي العلم عنهم في الحال والمآل دون المعاينة على طريق التهكم والاستهزاء بهم: {لو يعلم الذين كفروا} وذكر المفعول به فقال: {حين} أي لو تجدد لهم علم ما بالوقت الذي يستعجلون به؛ وذكر ما أضيف إليه ذلك الوقت فقال: {لا يكفون}

Alayda aşırı gidip mümkün olanın imkânsızlığı konusunda cahillerin en cahili olunca, onlarla alay ve tehekküm yoluyla, gözle görme hariç şimdiki ve gelecekteki ilmi onlardan nefyederek sözlerine cevaba yeniden başladı: {لو يعلم الذين كفروا} “O inkâr edenler bir bilselerdi” ve mef'ûlü zikredip buyurdu ki: {حين} “o vakti” yani acele istedikleri vakitte başlarına gelecek şeyin bilgisi kendilerine yenilenip gelseydi; o vaktin kendisine izafe edildiği şeyi zikrederek buyurdu ki: {لا يكفون} “savuşturamayacakları”

أي فيه بأنفسهم {عن وجوههم} التي هي أشرف أعضائهم {النار} استسلاماً وضعفاً وعجزاً {ولا عن ظهورهم} التي هي أشد أجسادهم، فعرف من هذا أنها قد أحاطت بهم وأنهم لا يكفون عن غير هذين من باب الأولى {ولا هم ينصرون*} أي ولا يتجدد لهم نصر ظاهراً ولا باطناً بأنفسهم ولا بغيرهم، لم يقولوا شيئاً من ذلك الكفر والاستهزاء والاستعجال، ولكنهم لا يعلمون ذلك بنوع من أنواع العلم إلا عند الوقوع لأنه لا أمارة لها قاطعة بتعيين وقتها ولا تأتي بالتدريج كغيرها، وهذا معنى {بل تأتيهم} أي الساعة التي هي ظرف لجميع تلك الأحوال وهي معلومة لكل أحد فهي مستحضرة في كل ذهن {بغتة فتبهتهم} أي تدعهم باهتين حائرين؛ ثم سبب عن بهتهم قوله: {فلا يستطيعون ردها} أي لا يطلبون طوع ذلك لهم في ذلك الوقت ليأسهم عنه {ولا هم ينظرون*} أي يمهلون من ممهل ما ليتداركوا ما أعد لهم فيها، فيا شدة أسفهم على التفريط في الأوقات التي أمهلوا فيها في هذه الدار، وصرفهم إياها في لذات أكثرها أكدار.

yani o vakitte bizzat kendilerinden {عن وجوههم} “yüzlerinden” ki en şerefli uzuvlarıdır {النار} “o ateşi” boyun eğme, zayıflık ve acziyetten ötürü [savuşturamayacakları], {ولا عن ظهورهم} “ne de sırtlarından” ki bedenlerinin en sağlam yeridir. Buradan ateşin onları çepeçevre kuşattığı ve bu ikisinden başkasını evleviyetle savuşturamayacakları anlaşılmış oldu. {ولا هم ينصرون*} “Ve kendilerine yardım da edilmeyecektir.” Yani ne bizzat kendileri ne de başkaları tarafından kendilerine zahiren veya batınen yeni bir yardım gelmeyecektir; [bunu bilselerdi] o küfür, alay ve acelecilikten hiçbir şey söylemezlerdi. Fakat onlar, vaktini kesin olarak belirleyen kesin bir alamet bulunmadığı ve diğer şeyler gibi derece derece gelmediği için, ancak vuku bulduğu anda bilinecek olan hiçbir ilim çeşidiyle bunu bilmezler. İşte şu buyruğun manası budur: {بل تأتيهم} “Bilakis o onlara gelir” yani bütün bu hallerin zarfı olan, herkes tarafından bilinen ve her zihinde hazır bulunan o kıyamet saati {بغتة فتبهتهم} “ansızın [gelir] de onları şaşkına çevirir” yani onları apışıp kalmış ve hayrete düşmüş halde bırakır. Sonra onların şaşkınlığı üzerine şunu terettüp ettirdi: {فلا يستطيعون ردها} “Artık onu ne geri çevirmeye güçleri yeter” yani o vakitte ondan ümitsiz oldukları için bunun kendilerine boyun eğmesini isteyemezler {ولا هم ينظرون*} “ne de kendilerine mühlet verilir.” Yani kendilerine orada hazırlanan şeyleri telafi etmeleri için hiçbir mühlet veren tarafından ertelenmezler. Bu dünyada kendilerine mühlet verilen vakitleri boşa harcamalarına ve o vakitleri çoğu kederden ibaret olan lezzetlerle tüketmelerine ne kadar da yazık!

ولما كان التقدير حاق بهم هذا باستهزائهم بك، تبعه ما يدل

Takdirî mana; seninle alay etmeleri sebebiyle bunun onları kuşattığı şeklinde olunca, bunun peşinden

على أن الرسل في ذلك شرع واحد، تسلية له ﷺ وتأسية، فقال عاطفاً على {وإذا رءاك} : {ولقد} مؤكداً له لمزيد التسلية بمساواة إخوانه من الرسل وبتعذيب أعدائه. ولما كان المخوف نفس الاستهزاء لا كونه من معين، بني للمفعول قوله: {استهزئ برسل} أي كثيرين.

Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve acısını hafifletmek maksadıyla peygamberlerin bu konuda aynı durumda olduğuna delalet eden şu buyruk geldi. {وإذا رءاك} üzerine atfederek buyurdu ki: {ولقد} “Andolsun” peygamber kardeşleriyle aynı durumda bulunması ve düşmanlarının azap görmesiyle tesellisini artırmak için bunu tekit etti. Korkulan şey bir muayyenden gelmesi değil bizzat alayın kendisi olduğu için meçhul olarak bina edilip şöyle buyruldu: {استهزئ برسل} “nice resullerle de alay edildi” yani pek çok [resulle].

ولما كان معنى التنكير عدم الاستغراق، أكده بالخافض فقال: {من قبلك فحاق} أي فأحاط {بالذين سخروا منهم} لكفرهم {ما كانوا} بما هو لهم كالجبلة {به يستهزءون*} من الوعود الصادقة كبعض من سألوه الإتيان بمثل آياتهم كقوم نوح ومن بعدهم.

Nekrelik manası istiğrak (kapsayıcılık) ifade etmediği için onu harf-i cer ile pekiştirip şöyle buyurdu: {من قبلك فحاق} “senden önceki; fakat kuşattı” yani çepeçevre sardı {بالذين سخروا منهم} “onlarla eğlenenleri” küfürleri sebebiyle, {ما كانوا} “o şey ki onlar idiler” fıtratları gibi olan halleriyle {به يستهزءون*} “kendisiyle alay etmekte.” Nuh kavmi ve onlardan sonrakiler gibi mucizelerinin benzerinin getirilmesini istedikleri kimseler hakkındaki doğru vaatlerden ibaret olan [azap onları kuşattı].

ولما هددهم بما مضى مما قام الدليل على قدرته عليه، وختمه - لوقوفهم مع المحسوسات - بما وقع لمن قبلهم، وكان الأمان عن مثل ذلك لا يكون إلا بشيء يوثق به، أمره أن يسألهم عن ذلك بقوله: {قل من يكلؤكم} أي يحفظكم ويؤخركم ويكثر رزقكم، وهو استفهام توبيخ.

Geçmişte O'nun buna kadir olduğuna dair delil ikame edilen şeylerle onları tehdit edip, somut şeylere takılıp kaldıkları için kendilerinden öncekilerin başına gelenlerle bunu nihayete erdirince ve bu tür şeylerden emin olmak da ancak güvenilir bir şeyle mümkün olabileceğinden, onlara bunu sormasını şu sözüyle emretti: {قل من يكلؤكم} “De ki: Sizi kim korur” yani sizi muhafaza eder, ecelinizi geciktirir ve rızkınızı bollaştırır? Bu bir azarlama ve kınama sorusudur.

ولما استوى بالنسبة إلى قدرته حذرهم وغفلتهم، قال: {بالّيل}

O'nun kudretine nispetle onların sakınmaları ile gafletleri eşit olduğundan şöyle buyurdu: {بالّيل} “geceleyin”

أي وأنتم نائمون. ولما كانت مدافعة عذابه سبحانه غير ممكنة لنائم ولا يقظان قال: {والنهار} أي وأنتم مستيقظون. ولما كان لا منعم بكلاية ولا غيرها سواه سبحانه، ذكرهم بذلك بصفة الرحمة فقال: {من الرحمن} الذي لا نعمة بحراسة ولا غيرها إلا منه حتى أمنتم مكره ولو بقطع إحسانه، فكيف إذا ضربتم بسوط جبروته وسطوة قهرة وعظموته.

yani siz uyurken. O'nun azabını savuşturmak ne uyuyan ne de uyanık kimse için mümkün olmadığından şöyle buyurdu: {والنهار} “ve gündüzün” yani siz uyanıkken. Korumakla veya başka bir yolla O'ndan başka nimet veren kimse bulunmadığı için, rahmet sıfatıyla onlara bunu hatırlatarak şöyle buyurdu: {من الرحمن} “Rahmân'dan [sizi kim korur]?” Koruma veya başka bir yolla O'ndan başka nimet veren kimse yoktur; öyle ki sadece ihsanını kesmesiyle bile O'nun tuzağından emin oldunuz; peki O'nun ceberut kamçısı, kahredici gücü ve azametiyle vurulduğunuzda nasıl [olacak]?

ولما كان الجواب قطعاً: ليس لهم من يكلؤهم منه وهو معنى الاستفهام الإنكاري، قال مضرباً عنه: {بل هم} أي في أمنهم من سطواته {عن ذكر ربهم} الذي لا يحسن إليهم غيره {معرضون*} فهم لا يذكرون أصلاً فضلاً عن أن يخشوا بأسه وهم يدعون أنهم أشكر الناس للإحسان.

Cevap kesinlikle: 'Onları O'ndan koruyacak kimse yoktur' şeklinde olunca -ki bu inkârî istifhamın manasıdır- bundan sarfınazar ederek şöyle buyurdu: {بل هم} “Bilakis onlar” yani O'nun azaplarından emin olma hususunda {عن ذكر ربهم} “Rablerinin zikrinden” ki kendilerine O'ndan başka ihsanda bulunan yoktur {معرضون*} “yüz çevirmektedirler.” İhsana karşı insanların en şükredicisi olduklarını iddia ettikleri halde O'nun azabından korkmak bir yana, O'nu hiç anmazlar bile.

ولما أرشد السياق إلى أن التقدير: أصحيح هذا الذي أشرنا إليه من أنه لا مانع لهم منا، عادله بقوله إنكاراً عليهم: {أم لهم ءالهة} موصوفة بأنها {تمنعهم} نوبَ الدهر. ولما كانت جميع الرتب

Sözün akışı şu takdire yönlendirince: 'Onları Bizden koruyacak hiçbir engelleyicinin bulunmadığına dair işaret ettiğimiz bu husus doğru mudur?'; onları kınamak üzere buna denk olarak şöyle buyurdu: {أم لهم ءالهة} “Yoksa onların ilahları mı var” şu vasıfta olan: {تمنعهم} “onları koruyacak” zamanın felaketlerinden. Bütün mertebeler

تحت رتبته سبحانه، أثبت حرف الابتداء فقال محقراً لهم: {من دوننا} أي من مكروه هو تحت إرادتنا ومن جهة غير جهتنا.

O'nun yüce mertebesinin altında olduğundan, ibtida (başlangıç) harfini sabitleyerek onları küçümser bir edayla şöyle buyurdu: {من دوننا} “Bize karşı [koruyacak]?” Yani irademiz altında olan ve Bizim yönümüz dışındaki bir yönden gelen nahoş bir şeyden [koruyacak].

ولما كان الجواب قطعاً: ليس لهم ذلك، وهو بمعنى الاستفهام، استأنف الإخبار بما يؤيد هذا الجواب، ويجوز أن يكون تعليلاً، فقال: {لا يستطيعون} أي الآلهة التي يزعمون أنها تنفعهم، أو هم - لأنهم لا مانع لهم من دوننا - {نصر أنفسهم} من دون إرادتنا فكيف بغيرهم، أو يكون ذلك صفة الآلهة على طريق التهكم {ولا هم} أي الكفار أو الآلهة {منا} أي بما لنا من العظمة {يصحبون*} بوجه من وجوه الصحبة حتى يصير لهم استطاعة بنا، فانسدت عليهم أبواب الاستطاعة أصلاً ورأساً.

Cevap kesinlikle: 'Onların böyle bir şeyi yoktur' şeklinde olup istifham manasında olduğundan, bu cevabı destekleyen habere yeniden başlayarak -bunun bir gerekçe olması da caizdir- şöyle buyurdu: {لا يستطيعون} “Güç yetiremezler” yani kendilerine fayda verdiğini zannettikleri o ilahlar yahut kendileri -çünkü Bize karşı onları koruyacak kimse yoktur- {نصر أنفسهم} “kendilerine yardım etmeye” irademiz olmaksızın [güç yetiremezler], nerede kaldı başkasına yardım etsinler; yahut bu, alay yollu ilahların sıfatı olur: {ولا هم} “ve onlara” yani kafirlere yahut ilahlara {منا} “Bizden” yani sahip olduğumuz azametle {يصحبون*} “sahip çıkılmaz.” Bizim vesilemizle bir güce erişecekleri hiçbir şekilde sahip çıkılmaz; böylece güç yetirme kapıları onlar için tamamen ve kökten kapanmıştır.

ولما لم يصلح هذا لأن يكون سبباً لاجترائهم، أضرب عنه قائلاً في مظهر العظمة، إشارة إلى أن اغترارهم به سبحانه - مع ما له من دلائل الجلال - من أعجب العجب، بانياً على نحو «لا كالىء لهم منه ولا مانع» : {بل متعنا} أي بعظمتنا {هؤلاء} أي الكفار

Bu durum onların cüretkârlıklarına bir sebep olmaya elverişli olmayınca, azamet makamında şöyle buyurarak bundan sarfınazar etti; celal delillerine sahip olmasına rağmen O'na aldanmalarının hayretlerin en büyüğü olduğuna işaret ederek 'Onları O'ndan koruyan ve engelleyen yoktur' ifadesi üzerine binaen şöyle buyurdu: {بل متعنا} “Bilakis Biz yaşattık/faydalandırdık” yani azametimizle {هؤلاء} “şunları” yani kafirleri

على حقارتهم، أو الإضراب عن عدم استطاعتهم للنصر، والمعنى أن ما هم فيه من الحفظ إنما هو منا لأجل تمتيعهم بما لا يتغير به إلا مغرور، لا من مانع يمنعهم {وءاباءهم} من قبلهم بالنصر وغيره {حتى طال عليهم العمر} فكان طول سلامتهم غاراً لهم بنا، فظنوا أنه لا يغلبهم على ذلك التمتيع شيء، ولا ينزع عنهم ثوب النعمة.

değersizliklerine rağmen; yahut yardıma güç yetirememelerinden sarfınazar edilmiştir. Mana şudur: Onların içinde bulundukları korunma hali, onları koruyan bir engelleyiciden ötürü değil, ancak aldanmış kimseden başkasının aldanmayacağı şeylerle onları faydalandırmamız sebebiyledir. {وءاباءهم} “ve atalarını da” zafer ve diğer şeylerle kendilerinden öncekileri de [faydalandırdık], {حتى طال عليهم العمر} “nihayet kendilerine ömür uzun geldi.” Esenliklerinin uzun sürmesi onları Bize karşı aldattı; böylece o nimetlendirmeye hiçbir şeyin galip gelemeyeceğini ve nimet elbisesinin kendilerinden soyulmayacağını zannettiler.

ولما أقام الأدلة ونصب الحجج على أنه لا مانع لهم من الله، تسبب عن ذلك الإنكار عليهم في اعتقاد غيره فقال: {أفلا يرون} أي يعلمون علماً هو في وضوحه مثل الرؤية بالبصر {أنا} بما لنا من العظمة، وصور ما كان يجريه من عظمته على أيدي أوليائه فقال: {نأتي الأرض} أي التي أهلها كفار، إتيانَ غلبة لهم بتسليط أوليائنا عليهم.

Onları Allah'tan koruyacak hiçbir engelleyicinin bulunmadığına dair deliller ikame edip hüccetler dikince, bunun neticesinde O'ndan başkasına inanmalarını kınayarak şöyle buyurdu: {أفلا يرون} “Görmüyorlar mı” yani gözle görmek gibi açık ve kesin bir ilimle bilmiyorlar mı {أنا} “Bizim” azametimizle [yaptığımızı]. Velilerinin eliyle yürüttüğü azametini tasvir ederek şöyle buyurdu: {نأتي الأرض} “yeryüzüne geldiğimizi” yani ahalisi kafir olan yere, velilerimizi onlara musallat ederek bir galebe gelişiyle geldiğimizi.

ولما كان الإتيان على ضروب شتى، بيّنه بقوله: {ننقصها من أطرافها} بقتل بعضهم وردّ من بقي عن دينه إلى الإسلام، فهم في نقص، وأولياؤنا في زيادة.

Geliş çeşitli şekillerde olduğu için onu şu sözüyle beyan etti: {ننقصها من أطرافها} “onu uçlarından eksilttiğimizi” bazısını öldürerek, geriye kalanları da dinlerinden İslam'a döndürerek [eksilttiğimizi]. Böylece onlar noksanlaşmakta, velilerimiz ise çoğalmaktadır.

ولما كانت مشاهدتهم لهذا مرة بعد مرة قاضية بأنهم المغلبون، تسبب عنه إنكار غير ذلك فقال: {أفهم} أي خاصة {الغالبون*} أي مع مشاهدتهم لذلك أم أولياؤنا.

Bunu defalarca müşahede etmeleri onların mağlup olduğuna hükmettiğinden, bunun sonucunda bunun aksini kınayarak şöyle buyurdu: {أفهم} “yoksa onlar mı” yani sadece onlar mı {الغالبون*} “galip gelenlerdir?” Yani bunu müşahede ettikleri halde onlar mı galip, yoksa velilerimiz mi?

ولما تبين الخلف في قولهم على كثرته وادعائهم الحكمة والبلاغة، وفعلهم على كثرتهم وزعمهم القوة والشجاعة، ثبت أن أقواله الناقضة لذلك من عند الله بما ثبت من استقامة معانيها وإحكامها، بعدما اتضح من إعجاز نظومها وحسن التئامها، فأمره أن يبين لهم ذلك بقوله: {قل إنما أنذركم} أيها الكفار {بالوحي} أي الآتي به الملك عن الله فلا قدح في شيء من نظمه ولا معناه والحال أنكم لا تسمعون - على قراءة الجماعة والحال أنك لا تسمعهم - على قراءة ابن عامر بضم الفوقانية وكسر الميم ونصب الصم خاصة، ولكنهم لما كانوا لا ينتفعون بإنذاره لتصامّهم وجعلهم أصابعهم في آذانهم وقت الإنذار عدهم صماً، وأظهر الوصف لتعليق الحكم به فقال: {ولا يسمع الصم الدعاء} أي ممن يدعوهم، أو يكون معطوفاً على ما تقديره: فإن كانت أسماعكم صحيحة سمعتم فأجبتم، ونبه بقوله: {إذا ما ينذرون*} على أن المانع لهم مع الصمم كراهة الإنذار، وبالبناء للمفعول على منذر.

Sayıca çok olmalarına ve hikmet ile belagat iddia etmelerine rağmen sözlerindeki tutarsızlık, yine sayıca çok olmalarına ve kuvvet ile cesaret iddia etmelerine rağmen fiillerindeki tutarsızlık açığa çıkınca; nazmının mucizeliği ve ahenginin güzelliği ortaya çıktıktan sonra manalarının doğruluğu ve muhkemliği sabit olan ve bunu boşa çıkaran O'nun sözlerinin Allah katından olduğu sabit oldu. Bunun üzerine onlara bunu açıklamasını şu sözüyle emretti: {قل إنما أنذركم} “De ki: Ben sizi ancak uyarıyorum” ey kafirler! {بالوحي} “vahiy ile” yani meleğin Allah'tan getirdiği vahiy ile; dolayısıyla onun ne nazmında ne de manasında hiçbir kusur yoktur. Sizler ise işitmiyorsunuz -cumhurun kıraatine göre-; sen onlara işittiremezsin -İbn Âmir'in üstteki harfi zamme, mimi kesre ve sadece sağırları nasb ile okuyuşuna göre-. Fakat onlar, sağırmış gibi davranmaları ve uyarı anında parmaklarını kulaklarına tıkamaları sebebiyle onun uyarısından faydalanmadıklarında onları sağır saydı ve hükmü kendisine bağlamak için vasfı zahir kılarak şöyle buyurdu: {ولا يسمع الصم الدعاء} “Sağırlar çağrıyı işitmez” yani kendilerini çağıran kimseden [işitmez]; yahut bu, 'Eğer işitmeniz sağlam olsaydı işitir ve icabet ederdiniz' takdirine matuftur. {إذا ما ينذرون*} “uyarıldıkları zaman.” sözüyle sağırlıkla beraber onları engelleyen şeyin uyarıdan hoşlanmamak olduğuna; meçhul bina ile de uyarana dikkat çekmiştir.

ولما كان المنذر لا يترك الاستعداد لما ينذر به من العذاب

Uyarılan kimse, uyarıldığı azaba karşı hazırlığı ancak

إلا إذا كان قوياً على دفعه. بيّن أنهم على غير ذلك فقال: {ولئن} أي لا يسمعون والحال أنه لا قوة بهم، بل إن {مستهم} أي لاقتهم أدنى ملاقاة {نفحة} أي رائحة يسيرة مرة من المرات {من عذاب ربك} المحسن إليك بنصرك عليهم {ليقولن} وقد أذهلهم أمرها عن نخوتهم. وشغلهم قدرها عن كبرهم وحميتهم: {يا ويلنا} الذي لا نرى الآن بحضرتنا غيره {إنا كنا} أي بما لنا مما هو في ثباته كالجبلات {ظالمين*} أي عريقين في الظلم في إعراضنا وتصامّنا ترفقاً وتذللاً لعله يكف عنهم.

onu savuşturmaya gücü yettiğinde terk edeceği için, onların böyle olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {ولئن} “Andolsun ki” yani onlar güçleri olmadığı halde işitmezler; bilakis {مستهم} “onlara dokunsa” yani en ufak bir şekilde temas etse {نفحة} “bir esinti” yani bir defacık hafif bir koku {من عذاب ربك} “Rabbinin azabından” sana onlara karşı yardım etmekle ihsanda bulunan [Rabbinin], {ليقولن} “mutlaka diyeceklerdir” o azabın dehşeti onları böbürlenmelerinden alıkoymuş, ağırlığı da onları kibirlerinden ve taassuplarından meşgul etmiş vaziyette: {يا ويلنا} “Yazıklar olsun bize!” ki şu an huzurumuzda ondan başkasını görmüyoruz, {إنا كنا} “Şüphesiz biz idik” yani sabit cibilliyetler gibi olan hallerimizle {ظالمين*} “zalimlerdendik.” Yani belki kendilerinden azabı kaldırır diye bir yumuşama ve tezellül ile, yüz çevirmemizde ve sağırmış gibi davranmamızda zulümde kökleşmiş kimselerdik [diyeceklerdir].

ولما بيّن ما افتتحت السورة من اقتراب الساعة بالقدرة عليه واقتضاء الحكمة له، وأن كل أحد ميت لا يستطيع شيئاً من الدفع عن نفسه فضلاً عن غيره، وختمت الآيات بإقرار الظالم بظلمه، وكانت عادة كثير من الناس الجور عند القدرة، بين أنه سبحانه بخلاف ذلك فذكر بعض ما يفعل في حساب الساعة من العدل فقال عاطفاً على قوله {بل تأتيهم بغتة} : {ونضع} فأبرزه في مظهر العظمة إشارة إلى هوانه عنده وإن كان لكثرة الخلائق وأعمال كل منهم متعذراً عندنا {الموازين} المتعددة لتعدد الموزونات أو أنواعها. ولما كانت الموازين آلة العدل، وصفها به مبالغة فقال {القسط} أي العدل المميز للأقسام على السوية.

Surenin başında yer alan kıyametin yaklaşması hususunu, O'nun buna kadir oluşu ve hikmetin bunu gerektirmesiyle açıklayıp her nefsin öleceğini, başkası şöyle dursun kendinden bile hiçbir şeyi savuşturmaya güç yetiremeyeceğini beyan edince ve ayetler de zalimin zulmünü itiraf etmesiyle sona erip birçok insanın âdeti de güç yetirdiğinde haksızlık etmek olduğundan, Allah Teâlâ Kendisinin bundan münezzeh olduğunu beyan ederek kıyamet hesabında yapacağı adaletin bir kısmını zikretti ve {بل تأتيهم بغتة} sözüne atfederek şöyle buyurdu: {ونضع} “Ve Biz kurarız” mahlukatın çokluğu ve her birinin amelleri katımızda imkânsız gibi görünse de O'nun katındaki kolaylığına işaret etmek üzere azamet makamında getirdi: {الموازين} “terazileri” tartılan şeylerin yahut nevilerinin çokluğundan ötürü çoğul getirdi. Teraziler adaletin aleti olduğu için, mübalağa amacıyla onu adaletle vasıflayıp şöyle buyurdu: {القسط} “adalet [terazilerini].” Yani kısımları eşitlikle ayıran adaleti.

ولما كان الجزاء علة في وضع المقادير، عبر باللام ليشمل - مع ما يوضع فيه - ما وضع الآن لأجل الدنيوية فيه فقال: {ليوم القيامة} الذي أنتم عنه - لإعراضكم عن الذكر - غافلون. ولما جرت العادة بأن الملك قد يكون عادلاً فظلم بعض أتباعه، بين أن عظمته في إحاطة علمه وقدرته تأبى ذلك، فبنى الفعل للمجهول فقال: {فلا} أي فتسبب عن هذا الوضع أنه لا {تظلم} أي من ظالم ما {نفس شيئاً} من عملها {وإن كان} أي العمل {مثقال حبة} هذا على قراءة الجماعة بالنصب.

Miktarların tayininde ceza bir gerekçe olduğu için, 'lâm' harfiyle ifade etti ki -içine konulan şeylerle birlikte- dünyevi ameller sebebiyle şu an konulan şeyleri de kapsasın: {ليوم القيامة} “kıyamet günü için” ki siz zikirden yüz çevirdiğiniz için ondan gafilsiniz. Âdeten hükümdarın kendisi adil olsa bile bazen tebaasından bazıları zulmedebildiğinden; ilminin ve kudretinin her şeyi kuşatmasındaki azametinin buna mani olduğunu beyanla fiili meçhul bina ederek şöyle buyurdu: {فلا} “artık olmaz” yani bu tartının konulması sebebiyle olmaz: {تظلم} “zulmedilmez” yani hiçbir zalim tarafından {نفس شيئاً} “hiçbir kimseye hiçbir şeyle” amelinden ötürü [haksızlık edilmez]. {وإن كان} “Eğer olsa bile” yani o amel {مثقال حبة} “bir dane ağırlığında” bu, cumhurun kıraatine göre nasb iledir.

والتقدير على قراءة نافع بالرفع: وإن وقع أو وجد {من خردل} أو أحقر منه، وإنما مثل به لأنه غاية عندنا في القلة، وزاد في تحقيره بضمير التأنيث لإضافته إلى المؤنث فقال: {أتينا بها} بما لنا من العظمة في العلم والقدرة وجميع صفات الكمال فحاسبناه عليها، والميزان الحقيقي. ووزن الأعمال على صفة يصح وزنها معها بقدرة من لا يعجزه شيء.

Nâfi'nin ref ile kıraatine göre takdiri ise şöyledir: 'Şayet vuku bulsa veya bulunsa' {من خردل} “hardal tanesinden” yahut ondan daha değersiz bir şeyden. Bununla misal verilmesi, katımızda azlığın nihayeti olmasındandır. Müennese izafe edildiği için müennes zamiriyle onu daha da küçülterek şöyle buyurdu: {أتينا بها} “onu getiririz.” İlim, kudret ve bütün kemal sıfatlarındaki azametimizle [onu getiririz] ve onun hesabını sorarız. Mizan hakikidir. Amellerin tartılması da hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı Zât'ın kudretiyle tartılmaya elverişli bir surette gerçekleşir.

ولما كان حساب الخلائق كلهم على ما صدر منهم أمراً باهراً للعقل، حقره عند عظمته فقال: {وكفى بنا} أي بما لنا من العظمة

Bütün mahlukatın işlediklerinden hesaba çekilmesi akıllara durgunluk veren bir iş olduğundan, azameti karşısında onu küçümseyerek şöyle buyurdu: {وكفى بنا} “Ve Biz yeteriz” yani sahip olduğumuz azametle

{حاسبين*} أي لا يكون في الحساب أحد مثلنا، ففيه توعد من جهة أن معناه أنه لا يروج عليه شيء من خداع ولا يقبل غلطاً، ولا يضل ولا ينسى، إلى غير ذلك من كل ما يلزم منه نوع لبس أو شوب نقص، ووعد من جهة أنه لا يطلع على كل حسن فقيد وإن دق وخفي.

{حاسبين*} “hesap görücüler olarak.” Yani hesapta hiç kimse Bizim gibi olamaz. Bu ifadede; O'na hiçbir aldatmanın sökmediği, yanılma kabul etmediği, şaşırmadığı ve unutmadığı gibi her türlü kapalılık veya noksanlık şaibesini gerektiren şeylerden münezzeh olduğu manasından ötürü bir tehdit; ne kadar ince ve gizli olursa olsun kaybolan hiçbir güzelliğin O'ndan saklı kalmayacağı cihetinden de bir vaat vardır.

ولما قدم في قوله {ما يأتيهم من ذكر من ربهم} - الآية وغيره أنهم أعرضوا عن هذا الذكر تعللاً بأشياء منها طلب آيات الأولين، ونبه على إفراطهم في الجهل بما ردوا من الشرف بقوله {لقد أنزلنا إليكم كتاباً فيه ذكركم} ومر إلى أن ختم بالتهديد بعذابه، وأنه يحكم بالقسط، وكان كتاب موسى ﵇ بعد القرآن أعظم الكتب السماوية، وكان أهل الكتاب قد أعرضوا عنه غير مرة على زمن موسى ﵇ بعبادة العجل وغيره وبعد موته مع كون المرسل، به اثنان تعاضدا على إبلاغه وتقرير أحكامه بعد أن بهرا العقول بما أتيا به من الآيات التي منها - كما بين في سورة البقرة والأعراف - التصرف في العناصر الأربعة التي هي أصل الحيوان الذي بدأ الله منها خلقه. ومقصود السورة الدلالة على إعادته، ومنها ما عذب به من أعرض عن ذكر موسى وهارون ﵉ الذي هو ميزان العدل لما نشر من الضياء المورث للتبصرة الماحقة للظلام، فلا يقع متبعه في

Daha önce {ما يأتيهم من ذكر من ربهم} “Onlara Rablerinden hiçbir zikir gelmez ki...” ayetinde ve diğerlerinde, öncekilerin ayetlerini istemek gibi birtakım bahanelerle bu Zikir'den yüz çevirdiklerini öne sürüp, {لقد أنزلنا إليكم كتاباً فيه ذكركم} “Andolsun, size içinde zikriniz bulunan bir kitap indirdik” buyruğuyla reddettikleri bu şereften ötürü cehaletteki aşırılıklarına dikkat çekerek azabıyla tehdit etmeye ve adaletle hükmedeceğine kadar devam edince; ve Musa aleyhisselâm'ın kitabı Kur'an'dan sonra semavi kitapların en büyüğü olup, Ehl-i kitap da Musa aleyhisselâm zamanında buzağıya tapmak ve benzeri şeylerle, vefatından sonra da defalarca ondan yüz çevirmişken -üstelik onu tebliğ etmek ve hükümlerini ikame etmek için birbirine destek olan iki elçi gönderilmiş, Bakara ve A'râf surelerinde açıklandığı üzere, Allah'ın yaratılışını kendisinden başlattığı canlıların aslı olan dört unsurdaki tasarruf gibi akılları hayrete düşüren ayetler getirmiş olmalarına rağmen- ve surenin maksadı da canlıların yeniden diriltilmesine delil getirmek olup; Musa ve Harun aleyhimesselâm'ın zikrinden yüz çevirenlere verilen azap da karanlığı yok eden basireti miras bırakan aydınlığı yaydığı için adaletin terazisi olduğundan, ona uyan kimse

ظلم، وكان الحساب تفصيل الأمور ومقابلة كل منها بما يليق به، وذلك بعينه هو الفرقان، قال سبحانه بعد آية الحساب عاطفاً على «لقد أنزلنا» : {ولقد ءاتينا} أي بما لنا من العظمة {موسى وهارون} أي أخاه الذي سأل أن يشد أزره به {الفرقان} الذي تعاضدا على إبلاغه والإلزام بما دعا إليه حال لكونه مبيناً لسعادة الدارين، لا يدع لبساً في أمر من الأمور {وضياء} لا ظلام معه، فلا ظلم للمستبصر به، لأن من شأن من كان في الضياء أن لا يضع شيئاً إلا في موضعه {وذكراً} أي وعظاً وشرفاً.

zulme düşmez; hesap da işlerin tafsilatı ve her birinin layık olduğu şeyle karşılanması olup bu da Furkan'ın ta kendisi olduğundan, Allah Teâlâ hesap ayetinden sonra «Andolsun indirdik» ifadesine atfederek şöyle buyurdu: {ولقد ءاتينا} “Andolsun Biz verdik” yani azametimizle, {موسى وهارون} “Musa'ya ve Harun'a” yani kendisiyle sırtını kuvvetlendirmesini istediği kardeşine, {الفرقان} “Furkan'ı” tebliğinde ve davet ettiği şeyleri kabule zorlamada yardımlaştıkları, iki cihanın saadetini açıklayıcı olması hasebiyle hiçbir meselede şüphe bırakmayan [Furkan'ı], {وضياء} “ve bir ziya” kendisiyle beraber hiçbir karanlığın bulunmadığı, dolayısıyla onunla basiret kazanan kimseye zulmün olmayacağı bir ışık; zira ışıkta bulunan kimsenin şanı, her şeyi yerli yerine koymaktır, {وذكراً} “ve bir zikir” yani bir öğüt ve şeref verdik.

ولما كان من لا ينتفع بالشيء لا يكون له منه شيء، قال: {للمتقين*} أي الذين صار هذا الوصف لهم شعاراً حاملاً لهم على التذكير لما يدعو إليه الكتاب من التوحيد الذي هو أصل المراقبة؛ ثم بين التقوى بوصفهم بقوله: {الذين يخشون} أي يخافون خوفاً عظيماً {ربهم} أي المحسن إليهم بعد الإيجاد بالتربية وأنواع الإحسان {بالغيب} أي في أن يكشف لهم الحجاب {وهم من الساعة} التي نضع فيها الموازين وقد أعرض عنها الجاهلون مع كونها أعظم حامل على كل خير، مبعد من كل ضير {مشفقون*} لأنهم لقيامها متحققون، وبنصب الموازين فيها عالمون.

Bir şeyden faydalanmayan kimseye o şeyden hiçbir hisse olmayacağı için şöyle buyurdu: {للمتقين*} “müttakiler için.” Yani bu vasıf kendilerine bir şiar haline gelip Kitab'ın davet ettiği ve murakabenin aslı olan tevhide yönelmelerini sağlayan kimseler için. Sonra takvayı onları şu sözle vasıflayarak açıkladı: {الذين يخشون} “Onlar ki korkarlar” yani büyük bir korku ile korkarlar {ربهم} “Rablerinden” yani yoktan var ettikten sonra terbiye ve çeşitli ihsanlarla kendilerine iyilikte bulunan [Rablerinden], {بالغيب} “görmedikleri halde” yani perde kendilerine kalkmadığı halde [korkarlar], {وهم من الساعة} “onlar o kıyamet saatinden” ki onda terazileri kurarız; her hayra sevk eden ve her zarardan uzaklaştıran en büyük etken olmasına rağmen cahiller ondan yüz çevirmiştir, {مشفقون*} “ürperirler.” Çünkü onlar onun kopacağına kesin inanmışlardır ve onda terazilerin kurulacağını bilmektedirler.

ولما ذكر فرقان موسى ﵇، وكان العرب يشاهدون إظهار اليهود للتمسك به والمقاتلة على ذلك والاغتباط، حثهم على كتابهم الذي هو أشرف منه فقال: {وهذا} فأشار إليه بأداة القرب إيماء إلى سهولة تناوله عليهم {ذكر} أي عظيم، ودلهم على أنه أثبت الكتب وأكثرها فوائد بقوله: {مبارك} ودلهم على زيادة عظمته بما له من قرب الفهم والإعجاز وغيره بقوله: {أنزلناه} ثم أنكر عليهم رد ووبخهم في سياق دال على أنهم أقل من أن يجترئوا على ذلك، منبه على أنهم أولى بالمجاهدة في هذا الكتاب من أهل الكتاب في كتابهم فقال: {أفأنتم له} أي لتكونوا دون أهل الكتاب برد ما أنزل لتشريفكم عليهم وعلى غيرهم مع أنكم لا تنكرون كتابهم {منكرون*} أي أنه لو أنكره غيركم لكان ينبغي لكم مناصبته، فكيف يكون الإنكار منكم؟

Musa aleyhisselâm'ın Furkan'ını zikredince ve Araplar da Yahudilerin ona sarıldıklarını, bunun uğrunda savaştıklarını ve bununla sevindiklerini müşahede ettiklerinden, ondan daha şerefli olan kendi kitaplarına onları teşvik ederek şöyle buyurdu: {وهذا} “İşte bu da” yakınlık edatıyla işaret ederek ona ulaşmanın kendileri için kolaylığına imada bulundu: {ذكر} “bir zikirdir” yani pek büyük bir zikir. Onun en sağlam ve en çok faydası olan kitap olduğuna şu sözüyle dikkat çekti: {مبارك} “mübarek [bir zikirdir].” Anlaşılmasının kolaylığı, mucizeliği ve diğer hususlarıyla onun azametinin fazlalığına şu sözüyle dikkat çekti: {أنزلناه} “onu Biz indirdik.” Sonra onu reddetmelerini inkâr edip, buna cüret edemeyecek kadar küçük olduklarını gösteren bir üslup içinde onları azarlayarak, Ehl-i kitabın kendi kitapları hususundaki gayretinden onların bu Kitap uğrunda cihat etmeye daha layık olduklarına dikkat çekip şöyle buyurdu: {أفأنتم له} “Şimdi siz ona karşı mı” yani onların kitabını inkâr etmediğiniz halde, size ve başkalarına olan şerefiniz için indirilen şeyi reddederek Ehl-i kitaptan daha aşağı olasınız diye {منكرون*} “inkâr edicilersiniz?” Yani onu sizden başkası inkâr etseydi sizin ona karşı durmanız gerekirdi; o halde inkâr nasıl sizden sadır olabilir?

ولما كان مقصود السورة الدلالة على القدرة على ما استبعده العرب من إعادة الحيوان بعد كونه تراباً، وبدأ ذكر الأنبياء بمن صرفه في العناصر الأربعة كما تقدم قص ذلك من التوراة في سورتي البقرة والأعراف إشارة إلى من استبعد عليه ما جعله إلى بعض عبيده

Surenin maksadı; Arapların toprağa dönüştükten sonra canlının iade edilmesini uzak görmelerine karşı kudreti ispat etmek olup, peygamberlerin zikrine de Bakara ve A'râf surelerinde Tevrat'tan kıssası geçtiği üzere, bazı kullarına verdiği yetkiyi uzak gören kimseye işaret etmek maksadıyla dört unsurda tasarruf eden kimseden başlandığından, insanların en körü

أعمى الناس، تلاه من الأنبياء بمن سخر له واحداً من تلك العناصر، مرتباً لهم على الأخف في ذلك فالأخف على سبيل الترقي، فبدأهم بذكر من سخر له عنصر النار، مع التنبيه للعرب على عماهم عن الرشد بإنكاره للشرك بعبادة الأوثان على أبيه وغيره، ودعائهم إلى التوحيد، والمجاهدة في الله على ذلك حق الجهاد، وهو أعظم آباء الرادين لهذا الذكر، والمستمسكين بالشرك تقليداً للآباء، إثباتاً للقدرة الباهرة الدالة على التوحيد الداعي إليه جميع هؤلاء الأصفياء، هذا مع مشاركته بإنزال الصحف عليه لموسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام ومشاركته لهما في الهجرة، وإذا تأملت ما في سورتي الفرقان والشعراء ازداد ما قلته وضوحاً، فإنه لما أخبر تعالى أنهم قالوا {لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة} [الفرقان: ٣٢] بدأ بقصة موسى الذي كتب له ربه في الألواح من كل شيء، وقومه مقرّون بعظمة كتابه وأنه أوتي من الآيات ما بهر العقول، وكفر به مع ذلك كثير منهم. ولما قال في الشعراء {ما يأتيهم من ذكر من الرحمن محدث} [الآية: ٥] كما هنا، صنع كما صنع هنا من البداءة بقصة موسى ﵇ وإيلائها ذكر إبراهيم ﵇ فقال تعالى: {ولقد ءاتينا} بما لنا من العظمة {إبراهيم رشده} أي صلاحه

olana uyarak, peygamberlerden bu unsurlardan birine boyun eğdirilen kimseyi derece derece yükselme yoluyla daha hafif olandan başlayarak sıraladı. Böylece ateş unsurunun kendisine musahhar kılındığı zâtın zikriyle başladı; bununla birlikte babasına ve başkalarına putlara taparak şirk koşmalarını inkâr etmesiyle Arapları doğru yoldan körleştiklerine karşı uyardı, onları tevhide ve bu uğurda Allah yolunda hakkıyla cihat etmeye çağırdı. O, ataları taklit ederek şirke sarılan ve bu Zikr'i reddedenlerin en büyük atasıdır; bütün bu seçkin kulların davet ettiği tevhidi gösteren o göz kamaştırıcı kudreti ispat etmek içindir. Üstelik kendisine sahifeler indirilmesinde Musa ve Muhammed aleyhimassalâtü vesselâm'a ortak olması ve hicrette de ikisine ortak bulunmasıyla beraberdir. Furkan ve Şuarâ surelerindeki ifadeleri düşündüğün zaman söylediğim şey daha da açıklık kazanır. Zira Allah Teâlâ onların {لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة} “Kur'an ona toptan indirilseydi ya!” [Furkan: 32] dediklerini haber verince, Rabbinin levhalarda kendisi için her şeyi yazdığı, kavminin de kitabının azametini ve akılları hayrete düşüren ayetler verildiğini ikrar ettiği ve buna rağmen birçoğunun onu inkâr ettiği Musa'nın kıssasıyla başladı. Şuarâ'da da burada olduğu gibi {ما يأتيهم من ذكر من الرحمن محدث} “Rahmân'dan kendilerine yeni bir zikir gelmez ki...” [Şuarâ: 5] buyurunca, burada yaptığı gibi Musa aleyhisselâm'ın kıssasıyla başlamış ve hemen peşine İbrahim aleyhisselâm'ın zikrini getirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد ءاتينا} “Andolsun Biz verdik” azametimizle {إbrahim رشده} “İbrahim'e rüşdünü” yani salahını,

وإصابته وجه الأمر واهتداءه إلى عين الصواب وأدل الدلالة وأعرف العرف وأشرف القصد الذي جلبناه عليه؛ وقال الرازي في اللوامع: والرشد قوة بعد الهداية - انتهى. وأضافة إليه إشارة إلى أنه رشد يليق به على علو مقامه وعظم شأنه لا جرم ظهر عليه أثر ذلك من بين أهل ذلك الزمان كلهم فآثر الإسلام على غيره من الملل {من قبل} أي قبل موسى وهارون ﵉ {وكنا} بما لنا من العظمة {به} ظاهراً وباطناً {عالمين*} بأنه جبلة خير يدوم على الرشد ويترقى فيه إلى أعلى درجاته لما طبعناه عليه بعظمتنا من طبائع الخير؛ وتعليقُ {إذ قال} أي إبراهيم {لأبيه وقومه} ب {عالمين} إشارة إلى أن قوله لما كان بإذن منا ورضى لنا نصرناه - وهو وحده - على قومه كلهم، ولو لم يكن يرضينا لمنعناه منه بنصر قومه عليه وتمكين النار منه، فهو مثل ما مضى في قوله {قل ربي يعلم القول في السماء والأرض} ومفهوم هذا القيد لا يضر لأنه لا يحصي ما ينفيه من المنطوقات، وإن شئت فعلقه ب {آياتنا} ؛ ثم ذكر مقول القول في قوله منكراً عليهم محقراً لأصنامهم في أسلوب التجاهل لإثبات دعوى جهلهم بدليل:

işin doğrusuna isabet etmesini, tam doğruya ve en açık delile, en bilinen maruf ve onu üzerine yarattığımız en şerefli maksada hidayet bulmasını [verdik]. Râzî, el-Levâmi' adlı eserinde dedi ki: 'Rüşd, hidayetten sonraki kuvvettir' -iktibas sonu-. Rüşdü ona izafe etmesi; makamının yüceliğine ve şanının büyüklüğüne yakışan bir rüşd olduğuna işarettir. Şüphesiz bunun eseri o dönemin bütün insanları arasından onda ortaya çıkmış ve diğer dinlere karşı İslam'ı tercih etmiştir. {من قبل} “daha önce” yani Musa ve Harun aleyhimesselâm'dan önce. {وكنا} “Ve Biz idik” sahip olduğumuz azametle, {به} “onu” zahiren ve batınen {عالمين*} “bilenlerdik.” Azametimizle onu yarattığımız hayır tabiatlarından ötürü onun hayır fıtratında olduğunu, rüşd üzere devam edip onda en yüksek derecelere çıkacağını [bilenlerdik]. İbrahim'in {إذ قال لأبيه وقومه} “Babasına ve kavmine dediği zaman” sözünün {عالمين} “bilenlerdik” kelimesine taalluku; onun sözü Bizim iznimiz ve rızamızla olduğu için tek başına olduğu halde bütün kavmine karşı ona yardım ettiğimize işarettir. Şayet rızamız olmasaydı kavmine ona karşı yardım ederek ve ateşi ona musallat kılarak onu bundan menederdik. Bu da {قل ربي يعلم القول في السماء والأرض} “De ki: Rabbim gökte ve yerdeki sözü bilir” ayetinde geçen husus gibidir. Bu kaydın mefhumu zarar vermez çünkü mantuklardan nefyettiği şeyleri sayamazsın; dilersen bunu {آياتنا} kelimesine bağla. Sonra onların cehalet davasını delille ispatlamak için bilmezden gelme üslubuyla putlarını küçümseyip onları kınayarak sözün ne olduğunu şöyle zikretti:

{ما هذه التماثيل} أي الصور التي صنعتموها مماثلين بها ما فيه روح، جاعلين بها ما لا يكون إلا لمن لا مثل له، وهي الأصنام {التي أنتم لها} أي لأجلها وحدها، مع كثرة ما يشابهها وما هو أفضل منها {عاكفون*} أي موقعون الإقبال عليها مواظبون على ذلك، فبأي معنى استحقت منكم هذا الاختصاص، وإنما هي مثال للحي في الصورة وهو أعلى منها بالحياة التي أفاضها الله عليه.

{ما هذه التماثيل} “Nedir bu heykeller” yani ruhu olan varlıklara benzeterek yaptığınız ve eşi benzeri olmayan Zât'tan başkasına layık olmayan şeyleri kendilerine nispet ettiğiniz suretler, yani putlar {التي أنتم لها} “kendilerine sizin” yani benzerleri ve kendilerinden daha üstün olanlar bu kadar çokken sırf onlar için {عاكفون*} “bağlanıp durduğunuz?” Yani onlara yönelip bu hal üzere devam ettiğiniz [bu heykeller nedir]? Hangi manayla sizden bu ihtisası hak ettiler? Oysa o, suret bakımından canlının bir timsalidir; canlı ise Allah'ın ona bahşettiği hayat sebebiyle ondan daha üstündür.

ولما أتاهم بهذا القاصم، استأنف الخبر سبحانه عن جوابهم بقوله: {قالوا} مسوين أنفسهم بالبهائم التي تقاد ولا علم بما قيدت له: {وجدنا ءاباءنا لها} خاصة {عابدين*} فاقتدينا بهم لا حجة لنا غير ذلك. ولما غلوا في الجهل غير محتشمين من إقرارهم على أنفسهم به، بالاستناد إلى محض التقليد بعد إفلاسهم من أدنى شبهة فضلاً عن الدليل، استأنف الله تعالى الإخبار عن جوابه بقوله: {قال} أي منبهاً لهم بسوط التقريع على أن الكلام مع آبائهم كالكلام معهم: {لقد كنتم} وأكد بقوله: {أنتم} لأجل صحة العطف لأن الضمير المرفوع المتصل حكمه حكم جزء الفعل، هذا مع الإشارة إلى الحكم على

Onlara bu susturucu delili getirince, Allah Teâlâ onların cevabını şu sözüyle haber vermeye başladı: {قالوا} “Dediler ki” kendilerini ne için bağlandığını bilmeyen ve güdülen hayvanlarla bir tutarak: {وجدنا ءاباءنا لها} “Biz babalarımızı onlara” sadece onlara {عابدين*} “kulluk eder bulduk.” Biz de onlara uyduk, bundan başka bir delilimiz yoktur. Delilden sarfınazar en ufak bir şüpheden dahi iflas ettikten sonra sırf taklide dayanarak cehaletlerini kendileri aleyhine ikrar etmekten utanmayıp cehalette aşırı gidince, Allah Teâlâ onun cevabını şu sözüyle haber vermeye başladı: {قال} “Dedi ki” azarlama kamçısıyla onlara babalarıyla konuşmanın kendileriyle konuşmak gibi olduğuna dikkat çekerek: {لقد كنتم} “Andolsun ki sizler idiniz” ve {أنتم} “siz” diyerek pekiştirdi; zira muttasıl merfu zamir fiilin bir cüzü hükmündedir, bununla birlikte hem

ظواهرهم وبواطنهم {وءاباؤكم} أي من قبلكم {في ضلال} قد أحاط بكم إحاطة الظرف بالمظروف والمسلوك بالسلك {مبين*} ليس به نوع من الخفاء.

zahirlerine hem de batınlarına hükmetmeye işaret vardır; {وءاباؤكم} “ve babalarınız da” yani sizden öncekiler de {في ضلال} “bir sapıklık içinde” zarfın mazrufu ve ipin dizilen şeyi kuşatması gibi sizi çepeçevre kuşatmış [bir sapıklık içinde], {مبين*} “apaçık [bir sapıklık içindesiniz].” Kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan [bir sapıklık].

ولما لم تكن عادته مواجهة أحد بما يكره، استأنف الإخبار عنهم بما يدل عليه فقال: {قالوا} ظناً منهم أنه لم يقل ذلك على ظاهره: {أجئتنا} في هذا الكلام {بالحق} الذي يطابقه الواقع {أم أنت من اللاعبين*} فظاهر كلامك غير حق {قال} بانياً على ما تقديره: ليس كلامي لعباً، بل هو جد، وهذه التماثيل ليست أرباباً {بل ربكم} الذي يستحق منكم اختصاصه بالعبادة {رب السماوات والأرض} أي مدبرهن القائم بمصالحهن {الذي فطرهن*} أي أوجدهما وشق بهما ظلمة العدم، وأنتم وتماثيلكم مما فيهما من مصنوعاته أنتم تشهدون بذلك إذا رجعتم إلى عقولكم مجردة عن الهوى {وأنا على ذلكم} الأمر البين من أنه ربكم وحده فلا تجوز عبادة غيره {من الشاهدين*} أي الذين يقدرون على إقامة الدليل

Onun âdeti bir kimseyi hoşlanmadığı şeyle doğrudan yüzleştirmek olmadığından, buna delalet eden haberi onlardan naklederek şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki” onun bunu zahiri üzere söylemediğini zannederek: {أجئتنا} “Bize getirdin mi” bu sözde {بالحق} “gerçeği” gerçeğe uygun olanı mı, {أم أنت من اللاعبين*} “yoksa sen oyun oynayanlardan mısın?” Yani sözünün zahiri gerçek değil midir? {قال} “Dedi ki” şu takdire binaen: 'Benim sözüm oyun değildir, bilakis ciddidir ve bu heykeller de ilahlar değildir': {بل ربكم} “Bilakis sizin Rabbiniz” ibadeti sadece Kendisine tahsis etmenizi hak eden Zât, {رب السماوات والأرض} “göklerin ve yerin Rabbidir” yani onların idarecisi ve maslahatlarını ayakta tutandır, {الذي فطرهن*} “onları yaratandır.” Yani o ikisini var eden ve yokluk karanlığını onlarla yarandır; siz ve heykelleriniz de heva ve hevesten arınmış akıllarınıza dönerseniz bizzat şahitlik edeceğiniz üzere o ikisinin içindeki O'nun sanatındansınız. {وأنا على ذلكم} “Ben de bu duruma” O'nun sadece sizin Rabbiniz olduğu ve O'ndan başkasına ibadetin caiz olmadığına dair bu apaçık duruma {من الشاهدين*} “şahitlik edenlerdenim.” Yani delil ikame etmeye gücü yetenlerdenim;

على ما يشهدون به لأنهم لم يشهدوا إلا على ما هو عندهم مثل الشمس، لا كما فعلتم أنتم حين اضطركم السؤال إلى الضلال.

şahitlik ettikleri şeye [delil ikame etmeye güç yetirenlerdenim]; zira onlar ancak kendi yanlarında güneş gibi apaçık olan şeylere şahitlik etmişlerdir; soru sizi sapıklığa mecbur bıraktığında sizin yaptığınız gibi değil.

ولما أقام البرهان على إثبات الإله الحق، أتبعه البرهان على إبطال الباطل فقال: {وتالله} وهو القسم، والأصل في القسم الباء الموحدة، والواو بدل منها، والتاء بدل من الواو، وفيها - مع كونها بدلاً - زيادة على التأكيد بالتعجب: قال الأصبهاني: كأنه تعجب من تسهل الكيد على يده - انتهى. وفيها أيضاً أنها تدل على رجوع التسبب باطناً، فكأنها إشارة إلى أنه بعد أن تسبب في ردهم عن عبادتها ظاهراً بما خاطبهم به، تسبب من ذلك ثانياً باطناً بإفسادها {لأكيدن} أكد لأنه مما ينكر لشدة عسره؛ والكيد: الاحتيال في الضرر {أصنامكم} أي هذه التي عكفتم عليها ناسين الذي خلقكم وإياها، أي لأفعلن بها ما يسوءكم بضرب من الحيلة.

Hak ilahın ispatına dair delili ortaya koyunca, ardından batılın iptaline dair delili getirip şöyle dedi: {وتالله} “Allah'a yemin olsun ki”. Bu bir kasemdir (yemindir); yeminde asıl olan tek noktalı bâ harfidir (ب), vâv (و) ondan bedeldir, tâ (ت) ise vâv'dan bedeldir. Tâ harfinde -bedel olmakla birlikte- taaccüp (şaşkınlık/hayret) ile tekit fazlalığı vardır. el-İsbahânî şöyle demiştir: 'Sanki hilenin kendi eliyle kolaylaşmasına hayret etmiştir' -alıntı bitti-. Ayrıca onda, sebepliliğin bâtına (gizliye) rücu ettiğine delalet vardır; sanki bu, onlara hitap ettiği şeyle zâhiren onları o putlara tapmaktan vazgeçirmeye sebep olduktan sonra, ikinci olarak bâtınen (gizlice) onları ifsat ederek buna sebep olduğuna bir işarettir. {لأكيدن} “elbette bir tuzak kuracağım” son derece zorluğundan ötürü inkâr edilecek bir durum olduğu için tekitle ifade etti. Keyd: Zarar vermede hile yapmaktır. {أصنامكم} “putlarınıza” yani sizi de onları da yaratanı unutarak başlarına dikilip durduğunuz bu putlarınıza; yani bir tür hile ile onları üzecek şeyi mutlaka yapacağım.

ولما كان عزمه على إيقاع الكيد في جميع الزمان الذي يقع فيه توليهم في أيّ جزء تيسر له منه، أسقط الجارّ فقال: {بعد أن تولوا} أي توقعوا التولي عنها، وحقق مراده بقوله: {مدبرين*}

Onların dönüp gidecekleri bütün zaman diliminde, kendisi için kolay olan herhangi bir cüzde tuzağı kurmaya azmettiği için cer edatını düşürdü ve şöyle buyurdu: {بعد أن تولوا} “Siz dönüp gittikten sonra” yani onlardan yüz çevirip gitmeyi bekleyin; maksadını şu sözüyle kesinleştirdi: {مدبرين*} “arkalarınızı dönerek [gittiğinizde].”

لأنزلكم من الدليل العقلي على تحقيق الحق إذ لم تكونوا من أهله إلى الدليل الحسي على إبطال الباطل.

Hakkın tahkikine dair aklî delilden -siz onun ehli olmadığınız için- batılın iptaline dair hissî delile sizi indireceğim.

ولما كانوا في غاية التعظيم لأصنامهم لرسوخ أقدامهم في الجهل، لم يقع في أوهامهم قط أن إبراهيم ﵇ يقدم على ما قال، وعلى تقدير إقدامه الذي هو عندهم من قبيل المحال لا يقدر على ذلك، فتولوا إلى عيدهم، وقصد هو ما كان عزم عليه فشمر في إنجازه تشميراً يليق بتعليقه اليمين بالاسم الأعظم {فجعلهم} أي عقب توليهم {جذاذاً} قطعاً مهشمة مكسرة مفتتة، من الجذ وهو القطع {إلا كبيراً} واحداً {لهم} أي للأصنام أو لعبادها فإنه لم يكسر وجعل الفأس معه {لعلهم} أي أهل الضلال {إليه} وحده {يرجعون*} عند إلزامه لهم بالسؤال فتقوم عليهم الحجة، إذ لو ترك غيره معه لربما زعموا أن كلاًّ يكل الكلام إلى الآخر عند السؤال لغرض من الأغراض، فلما عادوا إلى أصنامهم فوجدوها على تلك الحال علم أنه لا بد لهم عند ذلك من أمر هائل، فاستؤنف الإخبار عنه بقوله: {قالوا} أي أهل الضلال: {من فعل هذا}

Cehaletteki kökleşmişlikleri sebebiyle putlarına son derece tazim gösterdiklerinden, İbrahim aleyhisselam'ın söylediği şeyi yapmaya cüret edeceği hiç akıllarının ucundan geçmedi; onların nezdinde imkânsız türünden olan bu cüretini farz etseler bile buna güç yetiremeyeceğini düşündüler. Böylece bayramlarına doğru dönüp gittiler; o ise azmettiği şeye yöneldi ve yeminini İsm-i A'zam'a bağlamasına yakışır bir gayretle işe koyuldu. {فجعلهم} “Bunun üzerine onları yaptı” yani onların dönüp gitmelerinin hemen ardından, {جذاذاً} “parça parça” ufalanmış, kırılmış, un ufak edilmiş parçalar [yaptı]. Bu kelime, kesmek/koparmak anlamına gelen 'el-cezz' kökündendir. {إلا كبيراً} bir büyük müstesna {لهم} “onların [bir büyüğü]” yani putların veya putperestlerin [bir büyüğü], zira onu kırmadı ve baltayı onun yanına koydu, {لعلهم} “umulur ki onlar” yani o sapıklık ehli {إليه} sadece ona {يرجعون*} “dönerler diye.” Onları soruyla ilzam edip bağladığında delil aleyhlerine tam olsun diye; zira şayet onunla birlikte bir başkasını da bıraksaydı, herhangi bir maksatla soru sorulduğunda her birinin sözü diğerine havale ettiğini iddia edebilirlerdi. Putlarına döndüklerinde onları bu halde bulunca, o sırada dehşetli bir işin içine düştüklerini anladı. Bu durum şu sözle haber verilmeye başlandı: {قالوا} yani sapıklık ehli dediler ki: {من فعل هذا} “Bunu kim yaptı”

الفعل الفاحش {بآلهتنا} ثم استأنفوا الخبر عن الفاعل فقالوا مؤكدين لعلمهم أن ما أقامه الخليل ﵇ على بطلانها يميل القلوب إلى اعتقاد أن هذا الفعل حق: {إنه من الظالمين*} حيث وضع الإهانة في غير موضعها، فإن الآلهة حقها الإكرام، لا الإهانة والانتقام {قالوا} أي بعضهم لبعض: {سمعنا} ولم يريدوا تعظيمه مع شهرته وشهرة أبيه وعظمتهما فيهم ليجترىء عليه من لا يعرفه فنكروه بقولهم: {فتى} أي شاباً من الشبان {يذكرهم} أي بالنقص والعيب {يقال له إبراهيم*} يعنون: فهو الذي يظن أنه فعله {قالوا} مسببين عن هذا كارهين لأن يأخذوه سراً فيقال: أخذ بغير بينة، وهم كفرة وهو قد خالفهم في دينهم فإلى الله المشتكى من قوم يأخذون أكابر أهل دينهم بغير بينة بل ولا ظنة {فأتوا به} إلى هنا أي إلى بيت الأصنام {على أعين الناس} أي جهرة، والناس ينظرون إليه نظراً لا خفاء معه حتى كأنه ماشٍ على أبصارهم، متمكناً منها تمكن الراكب على المركوب، وعبر بالعين عن البصر ليفهم الأكابر، ويجمع القلة لإفادة السياق الكثرة، فيفيد الأمران قلة ما، لئلا يتوهم من جمع الكثرة جميع الناس مطلقاً {لعلهم} إذا رأوه {يشهدون*} أي أنه فعل بالآلهة هذا

bu çirkin fiili {بآلهتنا} “ilahlarımıza?” Sonra fail hakkında yeniden habere başlayarak, Halil aleyhisselam'ın o putların batıllığına dair getirdiği delillerin kalpleri bu fiilin hak olduğuna inanmaya sevk edeceğini bildikleri için pekiştirerek şöyle dediler: {إنه من الظالمين*} “Şüphesiz o, zalimlerdendir.” Çünkü o, hakareti layık olmadığı yere koymuştur; zira ilahların hakkı hakaret ve intikam değil, ikramdır. {قالوا} “Dediler ki” yani birbirlerine: {سمعنا} “Duyduk” onun şöhreti, babasının şöhreti ve ikisinin onların arasındaki büyüklüğüne rağmen ona tazim etmek istemediler ki onu tanımayan biri ona karşı cüretkâr olsun; bu yüzden onu nekre yaparak şöyle dediler: {فتى} “bir delikanlı” yani gençlerden bir genç {يذكرهم} “onları diline dolayan” yani noksanlık ve ayıpla anan, {يقال له إبراهيم*} “kendisine İbrahim denilen [bir delikanlı].” Yani bunu yapanın o olduğu zannedilir, demek istiyorlar. {قالوا} “Dediler ki” bundan kaynaklanarak ve gizlice yakalayıp da 'delilsiz yakalandı' denilmesini istemeyerek -oysa onlar kâfirdir, o ise onların dinine muhalefet etmiştir; dinlerinin büyüklerini delilsiz, hatta zansız bile yakalayan bir kavimden Allah'a sığınılır-: {فأتوا به} “Onu getirin” buraya, yani put evine {على أعين الناس} “insanların gözü önünde” yani açıkça, insanların ona hiçbir kapalılık olmaksızın bakacağı şekilde, hatta sanki binek üzerindeki bir binicinin sağlamca durduğu gibi onların gözleri üzerinde yürüyormuşçasına sağlam bir şekilde getirilsin. İleri gelenlerin anlaşılması için basar (görme) yerine 'ayn' (göz) kullanılmıştır; bağlamın çokluk bildirmesi için kıllet (azlık) cemisi kullanılmıştır, böylece her iki husus da mutlak anlamda insanların tamamı zannedilmesin diye bir miktar azlık ifade eder. {لعلهم} “umulur ki onlar” onu gördüklerinde {يشهدون*} “şahitlik ederler.” Yani ilahlara bu

الفعل، أو أنه ذكرها بسوء، فيكون ذلك مسوغاً لأخذه بذلك، أو يشهد بفعله بعضهم، لأن الشيء إذا حضر كانت أحواله بالذكر أولى منها إذا كان غائباً، وكان هذا عين ما قصده الخليل ﵇ أن يبين - في هذا المحفل الذي لا يوجد مثله - ما هم عليه من واضح الجهل المتضمن قلة العقل.

fiili yaptığına veya onları kötülükle andığına [şahitlik ederler], böylece bu durum onun bu sebeple cezalandırılmasına bir gerekçe olur; yahut bir kısmı onun bu fiiline şahitlik eder. Zira bir şey hazır bulunduğunda onun durumlarının anılması, gaip olduğundaki durumundan daha evladır. Bu da Halil aleyhisselam'ın -bir benzeri bulunmayan bu toplulukta- onların akıl kıtlığını içeren apaçık cehaletlerini ortaya koymak için bizzat kastettiği şeyin ta kendisiydi.

ولما كان إحضاره معلوماً أنهم لا يتأخرون عنه، استأنف أخباره لما يقع التشوف له فقال: {قالوا} منكرين عليه مقررين، له بعد حضوره على تلك الهيئة: {ءأنت فعلت هذا} الفعل الفاحش {بآلهتنا يا إبراهيم * قال} متهكماً لهم وملزماً بالحجة: {بل فعله كبيرهم} غيره من أن يعبد معه من هو دونه، وهذا على طريق إلزام الحجة؛ وتقييده بقوله: {هذا} إشارة إلى الذي تركه بغير كسر يدل على أنه كان فيهم كبير غيره. وكذا التنكير فيما مضى من قوله {إلا كبيراً لهم} وهذا - مع كونه تهكماً بهم وكناية عن أنهم لا عقل لهم لعبادتهم من يعلمون أنه لا يقدر على فعل ما - تنبيه على قباحة الشرك، وأنه لا يرضى به إله بل يهلك من عبد غيره وكل ما عبد من دونه إن كان قادراً، غيره على مقامه العظيم، ومنصبه الجسيم.

Onu getirmekte gecikmeyecekleri bilindiği için, merak edilen hususları bildirmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki” o bu heyet üzere hazır bulunduktan sonra onu kınayarak ve ikrar ettirmeye çalışarak: {ءأنت فعلت هذا} “Sen mi yaptın bunu” bu çirkin fiili {بآلهتنا يا إبراهيم *} “ilahlarımıza, ey İbrahim?” {قال} “Dedi ki” onlarla alay ederek ve delille onları ilzam edip bağlayarak: {بل فعله كبيرهم} “Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır” kendisinden aşağı olanların kendisiyle birlikte ibadet edilmesini kıskanarak yapmıştır; bu da delille ilzam etme yoluyladır. {هذا} “şu” diyerek kayıtlaması, kırmadan bıraktığına işarettir ve içlerinde ondan başka bir büyük daha bulunduğunu gösterir. Nitekim daha önce geçen {إلا كبيراً لهم} “onların bir büyüğü müstesna” sözündeki nekre oluş da böyledir. Bu durum -onlarla alay etmek ve hiçbir fiile güç yetiremeyeceğini bildikleri varlıklara ibadet etmelerinden ötürü akıllarının olmadığına kinaye olmakla birlikte- şirkin çirkinliğine ve hiçbir ilahın buna razı olmayacağına, bilakis şayet muktedir olsaydı yüce makamını ve büyük mevkiini kıskanarak başkasına ibadet edeni ve O'ndan başka ibadet edilen her şeyi helak edeceğine bir uyarıdır.

ولما أخبر بذلك، ولم يكن أحد رآه حتى يشهد على فعله، وكانوا

Bunu haber verdiğinde ve fiiline şahitlik edecek kimse onu görmediğinde ve onlar da

قد أحلوهم بعبادتهم ووضع الطعم لهم محل من بعقل، سبب عنه أمرهم بسؤالهم فقال: {فاسألوهم} أي عن الفاعل ليخبروكم به {إن كانوا ينطقون*} على زعمكم أنهم آلهة يضرون وينفعون، فإن قدروا على النطق أمكنت منهم القدرة وإلا فلا، أما سؤال الصحيح فواضح، وأما غيره فكما يسأل الناس من جرح أو قطعت يده أو رجله أو ضرب وسطه وبقيت فيه بقية من رمق، وإسناده الفعل ما لا يصح إسناده إليه وأمره بسؤاله بعد الإضراب عن فعله متضمن لأنه هو الفاعل.

onlara ibadet ederek ve önlerine yemek koyarak onları akıl sahibi yerine koydukları için, bundan kaynaklanarak onlara putlara sormalarını emretti ve şöyle dedi: {فاسألوهم} “O halde onlara sorun” yani size haber versinler diye faili onlara sorun, {إن كانوا ينطقون*} “eğer konuşabiliyorlarsa!” Onların zarar ve fayda veren ilahlar oldukları yönündeki iddianıza göre [sorun]; şayet konuşmaya güçleri yeterse onlardan bu kudret mümkün olur, aksi halde hayır. Sağlam olana sormak açıktır; diğerlerine sormak ise tıpkı insanların yaralanmış, eli ayağı kesilmiş veya ortasından vurulup da kendisinde can kalıntısı kalmış birine sorması gibidir. Fiili kendisine nispet edilmesi sahih olmayan bir şeye nispet etmesi ve kendi fiilinden vazgeçtikten sonra ona sorulmasını emretmesi, failin kendisi olduğunu zımnen içermektedir.

ولما كان روح الكلام إقراره بالفعل وجعلهم موضع الهزء لأنهم عبدوا ما لا قدرة له على دفاع أصلاً تسبب عنه قوله تعالى الدال على خزيهم: {فرجعوا} أي الكفرة {إلى أنفسهم} بمعنى أنهم فكروا فيما قال فاضطرهم الدليل إلى أن تحققوا أنهم على محض الباطل وأن هذه الشرطية الممكنة عقلاً غير ممكنة عادة {فقالوا} يخاطب بعضهم بعضاً مؤكدين لأن حالهم يقتضي إنكارهم لظلمهم: {إنكم أنتم} خاصة {الظالمون*} لكونكم وضعتم العبادة في غير موضعها، لا إبراهيم فإنه أصاب في إهانتهم سواء المحزّ ووافق عين الغرض،

Sözün özü, onun fiili ikrar etmesi ve kendisini savunmaya asla gücü yetmeyen şeylere ibadet ettikleri için onları alay konusu yapması olunca, bundan kaynaklanan ve onların rezilliğine delalet eden Allah Teâlâ'nın şu buyruğu geldi: {فرجعوا} “Bunun üzerine döndüler” yani kâfirler {إلى أنفسهم} “kendi nefislerine” yani onun söylediği şeyi düşündüler; delil onları sırf batıl üzerinde olduklarını ve aklen mümkün olan bu şartın âdeten mümkün olmadığını kesin olarak anlamaya mecbur bıraktı. {فقالوا} “Dediler ki” birbirlerine hitap ederek ve durumları zulümlerini inkâr etmeyi gerektirdiği için pekiştirerek: {إنكم أنتم} “Şüphesiz siz, asıl sizsiniz” sadece sizsiniz {الظالمون*} “zalimler!” İbadeti layık olmadığı yere koyduğunuz için; İbrahim değil, zira o onları aşağılamakta tam hedefe isabet etmiş ve maksada tam uygun davranmıştır;

وفي أنكم بعد أن عبدتموها ولا قدرة لها تركتموها بلا حافظ.

ve onlara ibadet ettiğiniz halde hiçbir güçleri olmadığı halde onları koruyucusuz bıraktığınız için [zalim sizsiniz].

ولما كان رجوعهم إلى الضلال بعد هذا الإقرار الصحيح الصريح في غاية البعد، عبر بأداته مشيراً إلى ذلك فقال: {ثم نكسوا} أي انقلبوا في الحال غير مستحيين مما يلزمهم من الإقرار بالسفه حتى كأنهم قلبهم قالب لم يمكنهم دفعه {على رءوسهم} فصار أعلاهم أسفلهم برجوعهم عن الحق إلى الباطل، من قولهم: نكس المريض - إذا رجع إلى حاله الأول، قائلين في مجادلته عن شركائهم: {لقد علمت} يا إبراهيم! {ما هؤلاء} لا صحيحهم ولا جريحهم {ينطقون*} فكانوا بما فاهوا به ظانين أنه ينفعهم، ممكنين لإبراهيم ﵇ من جلائل المقاتل.

Bu sahih ve apaçık ikrardan sonra sapıklığa dönmeleri son derece uzak bir ihtimal olduğundan, buna işaret ederek o edatla ifade etti ve şöyle buyurdu: {ثم نكسوا} “Sonra baş aşağı döndürüldüler” yani beyinsizliklerini ikrar etmenin kendilerine yüklediği şeyden utanmaksızın derhal tersine döndüler; sanki onları engel olamayacakları bir çevirici tersine çevirmiş gibiydi {على رءوسهم} “başları üzerine” haktan batıla dönmeleriyle üstleri altlarına geldi. Bu, 'hasta eski kötü haline döndü' anlamındaki 'nukise'l-merîdu' ifadesindendir. Ortaklarını savunma adına onunla tartışarak şöyle dediler: {لقد علمت} “Andolsun sen bildin ki” ey İbrahim! {ما هؤلاء} “bunlar” ne sağlam olanları ne de kırılmış olanları {ينطقون*} “konuşmazlar!” Böylece kendilerine fayda vereceğini sanarak ağızlarından çıkan bu sözle, İbrahim aleyhisselam'a en can alıcı noktalarından vurma imkânı vermiş oldular.

ولما تسبب عن قولهم هذا إقرارهم بأنهم لا فائدة فيهم، فاتجهت لإبراهيم ﵇ الحجة عليهم، استأنف سبحانه الإخبار عنها بقوله: {قال} منكراً عليهم موبخاً لهم مسبباً عن إقرارهم هذا: {أفتعبدون} ونبههم على أن جميع الرتب تتضاءل دون رتبة الإلهية بقوله: {من دون الله} أي من أدنى رتبة من تحت رتبة الملك الذي لا ضر ولا نفع إلا بيده لاستجماعه صفات الكمال. ولما كانوا في محل ضرورة بسبب تكسير

Onların bu sözü, putlarda hiçbir fayda olmadığını ikrar etmelerini netice verince ve böylece İbrahim aleyhisselam'ın aleyhlerindeki hücceti tam yönelince, Allah Sübhânehu ve Teâlâ bunu şu sözüyle haber vermeye başladı: {قال} “Dedi ki” bu ikrarlarından kaynaklanarak onları kınayıp azarlayarak: {أفتعبدون} “Öyleyse tapıyor musunuz” ve şu sözüyle bütün mertebelerin ilahlık mertebesi karşısında küçüldüğüne dikkat çekti: {من دون الله} “Allah'ı bırakıp da” yani kemal sıfatlarını kendisinde topladığı için zarar ve fayda yalnız Kendi elinde olan Melik'in mertebesinin altındaki en aşağı mertebeden [olanlara mı tapıyorsunuz]? Putlarının kırılması sebebiyle

أصنامهم، راجين من ينفعهم في ذلك، قدم النفع فقال: {ما لا ينفعكم شيئاً} لترجوه {ولا يضركم*} شيئاً لتخافوه.

zaruret içinde olduklarından ve bu konuda kendilerine fayda verecek birini umduklarından ötürü menfaati öne alarak şöyle dedi: {ما لا ينفعكم شيئاً} “size hiçbir fayda vermeyen” ki onu umasınız {ولا يضركم*} “ve size hiçbir zarar da vermeyen şeylere?” ki ondan korkasınız.

ولما أثبت أن معبوداتهم هذه في حيز العدم، فكانوا لعبادتها دونها، استأنف تبكيتهم لذلك بأعلى كلمات التحقير التي لا تقال إلا لما هو غاية في القذارة فقال: {أف} أي تقذر وتحقير مني، وفي الأحقاف ما يتعين استحضاره هنا، ثم خص ذلك بهم بقوله: {لكم ولما تعبدون} ولما كانت على وجه الإشراك، وكانت جميع الرتب تحت رتبته تعالى، وكانت أصنامهم هذه في رتب منها سافلة جداً أثبت الجار فقال: {من دون الله} أي الملك الأعلى لدناءتكم وقذارتكم.

Bu ilah edindikleri şeylerin yokluk hükmünde olduğunu, onlara tapınmaları sebebiyle kendilerinin de onlardan daha aşağı düştüklerini ispat edince, ancak son derece iğrenç şeyler için söylenen en üst düzey tahkir kelimeleriyle onları paylamaya başlayarak şöyle dedi: {أف} “Yuf olsun” yani benden size bir iğrenme ve aşağılama olsun; el-Ahkâf suresinde burada mutlaka hatırlanması gereken hususlar vardır. Sonra bunu şu sözüyle onlara has kıldı: {لكم ولما تعبدون} “size de taptıklarınıza da”. Bu şirk koşma şeklinde olduğundan, bütün mertebeler Allah Teâlâ'nın mertebesinin altında bulunduğundan ve bu putları da o mertebelerin en aşağısında yer aldığından cer edatını getirip şöyle dedi: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani sizin alçaklığınız ve pisliğiniz yüzünden Yüce Melik'i bırakıp da [taptıklarınıza].

ولما تسبب عن فعلهم هذا وضوح أنه لا يقر به عاقل، أنكر عليهم ووبخهم على ترك الفكر تنبيهاً على أن فساد ما هم عليه يدرك ببديهة العقل فقال: {أفلا تعقلون*} أي وأنتم شيوخ قد مرت بكم الدهور وحنكتكم التجارب.

Onların bu fiilinden hiçbir akıllının bunu kabul etmeyeceği açıklığı doğunca, üzerinde bulundukları halin bozukluğunun aklın ilk bakışıyla (bedahetle) idrak edileceğine dikkat çekmek üzere düşünmeyi terk ettikleri için onları kınayıp azarladı ve şöyle dedi: {أفلا تعقلون*} “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” Yani sizler üzerinden devirler geçmiş, tecrübelerin olgunlaştırdığı yaşlı kimseler olduğunuz halde!

ولما وصل بهم إلى هذا الحد من البيان، فدحضت حجتهم، وبان عجزهم، وظهر الحق، واندفع الباطل، فانقطعوا انقطاعاً فاضحاً، أشار سبحانه إلى الإخبار عن ذلك بقوله استئنافاً: {قالوا} عادلين إلى

Onlarla bu derece açık bir beyana ulaşınca; delilleri çürütüldü, acziyetleri ortaya çıktı, hak zahir oldu ve batıl defedildi; böylece rezil bir şekilde sustular. Allah Sübhânehu bunu yeni bir söze başlayarak şu buyruğuyla haber vermeye işaret etti: {قالوا} “Dediler ki” saparak

العناد واستعمال القوة الحسية: {حرقوه} بالنار لتكونوا قد فعلتم فيه فعلاً هو أعظم مما فعل بآلهتكم {وانصروا آلهتكم} التي جعلها جذاذاً؛ وأشاء التعبير - بأداة الشك وفعل الكون واسم الفاعل إلى أن أذاه لا يسوغ، وليس الحامل عليه إلا حيلة غلبت على الفطرة الأولى السليمة - في قوله: {إن كنتم فاعلين*} أي النصرة لها، فإن النار أهول المعاقبات وأفظعها، فهي أزجر لمن يريد مثل هذا الفعل، واتركوا الجدال فإنه يورث ضد ما تريدون، ويؤثر عكس ما تطلبون، فعزموا على ذلك فجمعوا الحطب شهراً ووضعوه في جوبة من الأرض أحاطوا بها جداراً كما في الصافات حتى كان ذلك الحطب كالجبل، وأضرموا فيه النار حتى كان على صفة لم يوجد في الأرض قط مثلها، حتى إن كان الطائر ليمر بها في الجو فيحترق، ثم ألقوه فيها بالمنجنيق فقال: حسبي الله ونعم الوكيل - أخرجه البخاري عن ابن عباس ﵄، ولأبي يعلى عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال:

inada ve maddî güç kullanmaya [yönelerek]: {حرقوه} “Onu yakın” ateşle [yakın] ki onun ilahlarınıza yaptığından daha büyük bir fiili ona yapmış olasınız, {وانصروا آلهتكم} “ve ilahlarınıza yardım edin” onun parça parça ettiği [ilahlarınıza]; {إن كنتم فاعلين*} “Eğer yapacaksanız” sözündeki şart edatı, kevn fiili ve ism-i fâil ile yapılan ifade; ona eziyet etmenin caiz olmadığına, buna sevk eden şeyin ancak ilk selim fıtrata galip gelen bir hile olduğuna işaret etmektedir; yani şayet onlara yardım edecekseniz [bunu yapın]. Zira ateş cezalandırmaların en korkuncu ve en dehşetlisidir, bu tür bir fiili yapmak isteyeni en çok caydırandır. Tartışmayı bırakın; çünkü o istediğinizin zıddını doğurur ve talep ettiğinizin aksine tesir eder. Buna azmettiler ve bir ay boyunca odun topladılar; es-Sâffât suresinde geçtiği gibi etrafını duvarla çevirdikleri bir çukura koydular, öyle ki o odun dağ gibi oldu. İçinde yeryüzünde asla bir benzeri bulunmayan bir nitelikte ateş tutuşturdular; hatta kuş havadayken üzerinden geçecek olsa yanardı. Sonra onu mancınıkla içine attılar; o ise: 'Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir)' dedi. -Bunu el-Buhârî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir; Ebû Ya'lâ'da ise Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:-

«لما ألقي إبراهيم ﵇ في النار قال: اللهم! إنك في السماء واحد وأنا في الأرض واحد، عبدك» وقال البغوي: أتاه خازن المياه فقال: إن

«İbrahim aleyhisselam ateşe atıldığında şöyle dedi: 'Allahım! Sen gökte teksin, ben de yeryüzünde tekim, [Senin] kulunum.'» el-Begavî dedi ki: Suların görevlisi melek ona gelip: 'Eğer

أردت أخمدت النار، وأتاه خازن الرياح فقال: إن شئت طيرت النار في الهواء، فقال إبراهيم: لا حاجة لي إليكم حسبي الله ونعم الوكيل. فأراد الله الذي له القوة جميعاً سلامته منها، فعبر عن ذلك بقوله سبحانه استئنافاً لجواب من زاد تشوفه إلى ما كان من أمره بعد الإلقاء فيها: {قلنا} أي بعظمتنا {يا نار كوني} بإرادتنا التي لا يتخلف عنها مراد {برداً} . ولما كان البرد قد يكون ضاراً قال: {وسلاماً} فكانت كذلك، فلم تحرق منه إلا وثاقه.

istersen ateşi söndüreyim' dedi. Rüzgârların görevlisi melek gelip: 'Dilersen ateşi havaya uçurayım' dedi. İbrahim: 'Size ihtiyacım yok, Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' dedi. Bütün kuvvetin sahibi olan Allah, onun ateşten selamette kalmasını diledi. Oraya atıldıktan sonra onun halinin ne olduğunu son derece merak eden kimsenin sorusuna cevap olmak üzere Allah Sübhânehu bu durumu şu sözüyle ifade etti: {قلنا} “Dedik ki” yani azametimizle, {يا نار كوني} “Ey ateş! Ol” irade edilenin kendisinden asla geri kalmadığı irademizle, {برداً} “bir serinlik”. Soğuk bazen zarar verici olabileceğinden şöyle buyurdu: {وسلاماً} “ve esenlik [ol]”. Böylece ateş öyle oldu; ondan sadece bağlarını yaktı.

ولما كان المراد اختصاصه ﵇ بهذا قيده به، ولما كان المراد حياته ولا بد، عبر بحرف الاستعلاء فقال: {على إبراهيم*} أي فكان ما أردنا من سلامته، وروى البغوي من طريق البخاري عن أم شريك ﵂ «أن رسول الله ﷺ أمر بقتل الوزغ وقال: كان ينفخ النار على إبراهيم» وقال ابن كثير: وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عبيد الله بن أخي وهب ثنا عمي عن جرير بن حازم أن نافعاً حدثه قال: حدثتني مولاة الفاكه بن المغيرة المخزومي قالت: دخلت على عائشة ﵂ فرأيت في

Kastedilen şey bu durumun ona aleyhisselam tahsis edilmesi olduğundan onunla kayıtladı; ve kastedilen kesinlikle onun yaşaması olduğundan istilâ harfiyle (alâ) ifade ederek şöyle buyurdu: {على إبراهيم*} “İbrahim'e!” Yani onun selamette kalmasına dair dilediğimiz şey gerçekleşti. el-Begavî, el-Buhârî yoluyla Ümmü Şerîk radıyallâhu anhâ'dan «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelerin öldürülmesini emrettiğini ve: 'O, İbrahim'in üzerine ateşi üflüyordu' buyurduğunu» rivayet etti. İbn Kesîr şöyle dedi: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ubeydullah b. Ahî Vehb anlattı, bize amcam Cerîr b. Hâzım'dan anlattı, ona Nâfi' anlatmış ve demiştir ki: el-Fâkih b. el-Mugîre el-Mahzûmî'nin azatlı cariyesi bana anlatıp dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanına girdim ve

بيتها رمحاً فقلت: يا أم المؤمنين! ما تصنعين بهذا الرمح؟ فقالت: نقتل به هذه الأوزاغ، إن رسول الله ﷺ قال: «إن إبراهيم ﵇ حين ألقي في النار لم يكن في الأرض دابة إلا تطفىء عنه غير الوزغ، فإنه كان ينفخ على إبراهيم فأمرنا رسول الله ﷺ بقتله» .

evinde bir mızrak gördüm. Dedim ki: 'Ey Müminlerin Annesi! Bu mızrakla ne yapıyorsun?' Dedi ki: 'Bununla şu keleri öldürüyoruz; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İbrahim aleyhisselam ateşe atıldığında, yeryüzünde keler hariç ateşini söndürmeye çalışmayan hiçbir hayvan yoktu; çünkü o İbrahim'in üzerine [ateşi] üflüyordu. Bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize onu öldürmemizi emretti.»'

ولما قدم ما نبه على شدة الاهتمام به لإفهامه أنه حكم بسلامته من كيدهم عند همهم به فكيف بما بعده! قال عاطفاً على ما تقديره: فألقوه فيها: {وأرادوا به كيداً} أي مكراً بإضراره بالنار وبعد خروجه منها {فجعلناهم} أي بما لنا من الجلال.

Onlar daha ona kastettiklerinde tuzaklarından onun selamette kalacağına hükmettiğini, dolayısıyla sonrasının nasıl olacağını anlatmak üzere ona gösterilen aşırı ihtimama dikkat çeken hususları öne aldıktan sonra, takdiri 'onu ateşe attılar' olan cümleye atıfla şöyle buyurdu: {وأرادوا به كيداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler” yani ateşle ve ateşten çıktıktan sonra ona zarar vererek bir hile yapmak istediler, {فجعلناهم} “fakat biz onları kıldık” yani celalimizle.

ولما كانوا قد أرادوا بما صنعوا له من العذاب أن يكون أسفل منهم أهل ذلك الجمع، وكان السياق لتحقيق أمر الساعة الذي هو مقصود السورة، وكان الصائر إليها المفرط فيها بالتكذيب بها قد خسر خسارة لا جبر لها لفوات محل الاستدراك، قال: {الأخسرين*} لأن فضيحتهم في الدنيا الموجبة للعذاب في الأخرى كانت بنفس فعلهم الذي كادوه به، ولم يذكر سبحانه شعيباً ﵇ مع أنه سخر له النار في يوم الظلة فأحرقت عصاه، لأن فعل النار بقومه كان على ما هو المعهود من أمرها بخلاف فعلها مع إبراهيم ﵇، فإنه على خلاف

Ona hazırladıkları azap ile o topluluğun halkı onun kendilerinden daha aşağıda olmasını istediklerinden, bağlam da surenin maksadı olan kıyamet işini tahkik etmek üzere kurulduğundan ve kıyamete varıp da onu yalanlayarak kusur işleyen kimse telafi yeri elden kaçtığı için telafisi mümkün olmayan bir ziyana uğradığından ötürü şöyle buyurdu: {الأخسرين*} “en çok hüsrana uğrayanlar [kıldık].” Çünkü onların dünyada ahiret azabını gerektiren rezillikleri, bizzat ona tuzak kurdukları kendi fiilleriyle gerçekleşti. Allah Sübhânehu, Zulle gününde ateşi emrine verip asasını yaktığı halde Şuayb aleyhisselam'ı zikretmedi; zira ateşin onun kavmine yaptığı şey ateşin mutat olan işiydi; İbrahim aleyhisselam ile olan fiili ise bunun aksine,

المعتاد، وقد وقع مثل هذا لبعض أتباع نبيناً ﷺ، وهو أبو مسلم الخولاني، طلبه الأسود العنسي لما ادعى النبوة فقال له: أتشهد أني رسول الله؟ قال: ما أسمع، قال: أتشهد أن محمداً رسول الله؟ قال: نعم! فأمر بنار فألقي فيها فوجدوه قائماً يصلي فيها وقد صارت عليه برداً وسلاماً، وقدم المدينة بعد موت النبي ﷺ فأجلسه عمر بينه وبين أبي بكر ﵄ وقال: الحمد لله الذي لم يمتني حتى أراني من أمة محمد ﷺ من فعل به كما فعل بإبراهيم خليل الله.

alışılmışın dışındaydı. Bunun bir benzeri Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazısına da vaki olmuştur; o da Ebû Müslim el-Havlânî'dir. el-Esved el-Ansî peygamberlik iddia ettiğinde onu çağırtıp: 'Benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?' dedi. O: 'Duymuyorum' dedi. 'Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder misin?' dedi. 'Evet!' dedi. Bunun üzerine bir ateş emredildi ve o ateşe atıldı; onu ateşin içinde ayakta namaz kılarken buldular, ateş ona serinlik ve esenlik olmuştu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra Medine'ye geldiğinde Ömer onu kendisi ile Ebû Bekir radıyallâhu anhümâ'nın arasına oturttu ve şöyle dedi: 'Beni, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden Allah'ın Halili İbrahim'e yapıldığı gibi muamele edilen birini göstermeden öldürmeyen Allah'a hamdolsun.'

ولما كان إنجاؤه - وهو وحده - ممن أرادوا به هذا الأمر العظيم من العجائب فكيف إذا انضم إليه غيره، ولم يكن في ذلك الغير آية تمنعهم عنه كما كان في إبراهيم ﵇، قال: {ونجيناه} أي بعظمتنا {ولوطاً} أي ابن أخيه وصديقه لكونه آمن به وصدقه، من بلادهما كوثى بلاد العراق، منتهيين إلى الأرض المقدسة، ولعله عبر بإلى الدالة على تضمين «انتهى» للدلالة على أن هناك غاية طويلة، فإنهما خرجا من كوثى من أرض العراق إلى حران ثم من حران

Kendisine bu büyük işi reva görenlerden -o tek başına iken- kurtarılması hayret verici şeylerden olunca, hele bir de yanına başkası katıldığında ve o başkasında İbrahim aleyhisselam'da olduğu gibi onları engelleyecek bir mucize bulunmadığında durum nasıl olur! Şöyle buyurdu: {ونجيناه} “Onu kurtardık” yani azametimizle, {ولوطاً} “ve Lût'u da” yani ona iman edip onu tasdik ettiği için kardeşinin oğlunu ve sadık dostunu [kurtardık]; memleketleri olan Irak topraklarındaki Kûsâ'dan çıkarıp Mukaddes Topraklara ulaştırdık. Belki de 'sona erdi/ulaştı' anlamını tazammun ettiğine delalet eden 'ilâ' (إلى) ile ifade etmesi, orada uzun bir hedefin bulunduğunu göstermek içindir; nitekim ikisi Irak topraklarındaki Kûsâ'dan Harran'a, sonra Harran'dan

{إلى الأرض} المقدسة {التي باركنا فيها} بأن ملأناها من الخيرات الدنيوية والأخروية بما فيها من المياه التي بها حياة كل شيء من الأشجار والزروع وغيرها، وما ظهر منها من الأنبياء ﵈ الذي ملؤوا الأرض نوراً {للعالمين*} كما أنجيناك أنت يا أشرف أولاده وصديقك أبا بكر ﵁ إلى طيبة التي شرفناها بك، وبثثنا من أنوارها في أرجاء الأرض وأقطارها ما لم نبث مثله قط، وباركنا فيها للعالمين، بالخلفاء الراشدين وغيرهم من العلماء والصالحين، الذين انبثت خيراتهم العلمية والعملية والمالية في جميع الأقطار.

{إلى الأرض} Mukaddes {التي باركنا فيها} “içinde bereketler kıldığımız [yere]” ağaçlar, ekinler ve diğer şeyler gibi her şeyin hayat kaynağı olan suları ve yeryüzünü nurla dolduran peygamberleri aleyhimüsselâm oradan çıkarmak suretiyle dünyevî ve uhrevî hayırlarla doldurduğumuz [o yere], {للعالمين*} “âlemler için.” Nitekim ey onun evlatlarının en şereflisi [Muhammed]! Seni ve sadık dostun Ebû Bekir'i radıyallâhu anh, seninle şereflendirdiğimiz ve nurlarını yeryüzünün her tarafına ve bucaklarına daha önce benzerini yaymadığımız şekilde yaydığımız Taybe'ye (Medine'ye) kurtardığımız gibi; Hulefâ-yi Râşidîn ve diğer âlimler ve salihler ile orayı âlemler için bereketli kıldık, onların ilmî, amelî ve malî hayırları bütün beldelere yayıldı.

ولما أولد له في حال شيخوخته وعجز امرأته مع كونها عقيماً، وكان ذلك دالاً على الاقتدار على البعث الذي السياق كله له، قال: {ووهبنا} دالاً على ذلك بنون العظمة {له إسحاق} أي من شبه العدم، وترك شرح حاله لتقدمه، أي فكان ذلك دالاًّ على اقتدارنا على ما نريد لا سيما من إعادة الخلق في يوم الحساب؛ ولما كان قد يظن أنه - لتولده بين شيخ فانٍ وعجوز مع يأسها عقيم - كان على حالة من الضعف، لا يولد لمثله معها، نفى ذلك بقوله: {ويعقوب نافلة} أي ولد إسحاق زيادة على ما دعا به إبراهيم ﵉؛ ثم نمى سبحانه أولاد يعقوب - وهو إسرائيل - وذرياتهم إلى أن ساموا النجوم عدة، وباروا الجبال شدة {وكلاًّ} من هؤلاء الأربعة؛ وعظم رتبتهم بقوله: {جعلنا صالحين*}

İhtiyarlık halinde ve hanımının kısır olmakla birlikte acizliği durumunda ona çocuk bahşedilince ve bu durum bütün bağlamın kendisi için kurulduğu yeniden dirilmeye (ba's) olan kudrete delalet edince, azamet nûn'u ile buna delalet ederek şöyle buyurdu: {ووهبنا} “Ve bağışladık” {له إسحاق} “ona İshak'ı” yani adeta yokluktan [bağışladık]; daha önce geçtiği için onun halinin açıklamasını bıraktı; yani bu, dilediğimiz şeye, bilhassa hesap gününde mahlukatı yeniden yaratmaya olan kudretimize bir delil oldu. Ömrünün sonundaki bir ihtiyar ile ümitsizliğinin yanında kısır olan yaşlı bir kadından doğması sebebiyle, kendisinden çocuk doğmayacak bir zayıflık halinde olduğu zannedilebileceğinden, bunu şu sözüyle nefyetti: {ويعقوب نافلة} “ve fazladan bir bağış olarak da Yakub'u [bağışladık]” yani İbrahim'in aleyhisselam dua ettiğine ilave olarak İshak'ın çocuğunu [bağışladık]. Sonra Allah Sübhânehu Yakub'un -ki o İsrail'dir- çocuklarını ve zürriyetlerini sayıca yıldızlarla yarışacak, metanette dağlarla boy ölçüşecek derecede çoğalttı. {وكلاًّ} “Ve her birini” bu dördünün her birini; mertebelerini şu sözüyle yüceltti: {جعلنا صالحين*} “salih kimseler kıldık.”

أي مهيئين - لطاعتهم لله - لكل ما يريدونه أو يرادون له أو يراد منهم، وهذا إشارة إلى أن العاصي هالك، لا يصلح لشيء وإن طال عمره، واشتد أمره، لأن العبرة بالعاقبة.

Yani Allah'a itaatleri sebebiyle istedikleri veya kendileri için murad edilen yahut kendilerinden istenen her şeye hazır/elverişli kıldık. Bu, asinin helak olduğuna; ömrü uzasa, işi güçlense bile hiçbir şeye yaramadığına bir işarettir, çünkü muteber olan akıbettir.

ولما ذكر أنه أعطاهم رتبة الصلاح في أنفسهم، ذكر أنه أعطاهم رتبة الإصلاح لغيرهم، فقال معظماً لإمامتهم: {وجعلناهم أئمة} أي أعلاماً ومقاصد يقتدى بهم في الدين بما أعطاهم من النبوة. ولما كان الإمام قد يدعو إلى الردى، ويصد عن الهدى، إذا كانت إمامته ظاهرة لا يصحبها صلاح باطن، احترز عن ذلك بقوله: {يهدون} أي يدعون إلينا من وفقناه للهداية {بأمرنا} وهو الروح الذي هو العمل المؤسس على العلم بإخبار الملائكة به عنا، ولإفهام ذلك عطف عليه قوله معظماً لوحيه إليهم: {وأوحينا إليهم} أي أيضاً {فعل} أي أن يفعلوا {الخيرات} كلها وهي شرائع الدين، ولعله عبر بالفعل دلالة على أنهم امتثلوا كل ما أوحي إليهم.

Onlara kendi nefislerinde salah (iyilik) mertebesi verdiğini zikredince, başkaları için de ıslah mertebesi verdiğini zikretti ve önderliklerini yücelterek şöyle buyurdu: {وجعلناهم أئمة} “Ve onları önderler kıldık” yani kendilerine verdiği nübüvvet sebebiyle dinde kendilerine uyulan bayraklar ve hedefler [kıldık]. İmamlık, zâhirî olup buna bâtınî bir salah eşlik etmediğinde bazen helake çağırıp hidayetten alıkoyabileceğinden, bunu şu sözüyle engelledi: {يهدون} “rehberlik eden” yani hidayete muvaffak kıldığımız kimseleri bize davet eden [önderler], {بأمرنا} “emrimizle” ki o, meleklerin Bizden haber vermesiyle ilim üzerine bina edilen amel olan ruhtur. Bunu anlatmak için, onlara vahyini yücelterek şu sözünü ona atfetti: {وأوحينا إليهم} “ve onlara vahyettik” yani ayrıca {فعل} yapmalarını {الخيرات} “hayırlı işleri” hepsini; ki bunlar dinin şeriatleridir. Belki de fiil (yapmak) lafzıyla ifade etmesi, kendilerine vahyedilen her şeye boyun eğip yerine getirdiklerine delalet içindir.

ولما كانت الصلاة أم الخيرات، خصها بالذكر فقال: {وإقام الصلاة} قال الزجاج: الإضافة عوض عن تاء التأنيث. يعني فيكون من الغالب لا من القليل، وكان سر الحذف تعظيم

Namaz hayırların anası olduğundan, onu özellikle zikrederek şöyle dedi: {وإقام الصلاة} “namazı dosdoğru kılmayı”. ez-Zeccâc şöyle dedi: İzafet, müenneslik tâ'sının (ة) yerini tutmuştur. Yani az olan kullanımdan değil, galip olandan olur. Hazfin sırrı,

الصلاة لأنها مع نقصها عن صلاتنا - لما أشار إليه الحذف - بهذه المنزلة من العظمة فما الظن بصلاتنا.

namazı yüceltmektir; zira o, -hazfin işaret ettiği üzere- bizim namazımıza göre noksanlığıyla birlikte bu derece bir azamette ise, bizim namazımız hakkında zannın ne olur!

ولما كانت الصلاة بين العبد والحق، وكان روحها الإعراض عن كل فان، عطف عليها قوله: {وإيتاء الزكاة} أي التي هي مع كونها إحساناً إلى الخلق بما دعت الصلاة إلى الانسلاخ عنه من الدنيا، ففعلوا ما أوحيناه إليهم {وكانوا لنا} دائماً جبلة وطبعاً {عابدين*} أي فاعلين لكل ما يأمرون به غيرهم، فعل العبد مع مولاه من كل ما يجب له من الخدمة، ويحق له من التعظيم والحرمة.

Namaz kul ile Hak arasında olduğundan ve onun ruhu fani olan her şeyden yüz çevirmekten ibaret bulunduğundan, ona şu sözünü atfetti: {وإيتاء الزكاة} “ve zekât vermeyi”. Yani namazın dünyadan sıyrılmaya çağırdığı şeylerle mahlukata ihsanda bulunmak olan zekâtı [vahyettik]. Onlar da kendilerine vahyettiğimiz şeyleri yaptılar. {وكانوا لنا} “Ve onlar bize idiler” daima, yaratılış ve fıtrat olarak {عابدين*} “kulluk eden kimseler [idiler].” Yani başkalarına emrettikleri her şeyi bizzat yapan; bir kölenin efendisine karşı yerine getirmesi gereken her türlü hizmet, hak ettiği tazim ve hürmetle muamele eden kimselerdi.

ولما كان سبحانه قد سخر لصديقه لوط ﵇ إهلاك من عصاه في أول الأمر بحجارة الكبريت التي هي من النار، وفي آخره بالماء الذي هو أقوى من النار، تلاه به فقال: {ولوطاً} أي وآتيناه أو واذكر لوطاً؛ ثم استأنف قوله: {ءاتيناه} أي بعظمتنا {حكماً} أي نبوة وعملاً محكماً بالعلم {وعلماً} مزيناً بالعمل {ونجيناه} بانفرادنا بالعظمة.

Allah Sübhânehu, sadık dostu Lût aleyhisselam'a, kendisine isyan edenleri işin başında ateşten olan kükürt taşlarıyla, sonunda ise ateşten daha güçlü olan suyla helak etmeyi musahhar kılınca, hemen peşinden onu zikredip şöyle buyurdu: {ولوطاً} “Lût'a da” yani ona da verdik yahut Lût'u da an; sonra yeniden söze başlayarak şöyle dedi: {ءاتيناه} “ona verdik” yani azametimizle {حكماً} “bir hikmet” yani nübüvvet ve ilimle sağlamlaştırılmış bir amel {وعلماً} “ve bir ilim” amelle süslenmiş [bir ilim verdik] {ونجيناه} “ve onu kurtardık” azametteki benzersizliğimizle.

ولما كانت مادة «قرا» تدل على الجمع، قال: {من القرية} المسماة سدوم، أي من عذابهم وجميع شرورهم، وأفرد تنبيهاً على عمومها بالقلع والقلب وأنه كان في غاية السهولة والسرعة، وقال

'Karye' (قرا) kökü toplanmaya delalet ettiğinden şöyle buyurdu: {من القرية} “o şehirden” Sodom adı verilen şehirden; yani onların azabından ve bütün kötülüklerinden [kurtardık]. Kökünden söküp altını üstüne getirmenin umumiliğine ve bunun son derece kolay ve hızlı olduğuna dikkat çekmek için tekil getirdi. Şöyle dedi

أبو حيان: وكانت سبعاً، عبر عنها بالواحدة لاتفاق أهلها على الفاحشة. {التي كانت} قبل إنجائنا له منها {تعمل الخبائث} بالذكران، وغير ذلك من الطغيان، فاستحقوا النار التي أمر المؤلفات، بما ارتكبوا من الشهوة المحظورة لعدهم لها أحلى الملذذات، والغمر بالماء القذر المنتن الذي جعلناه - مع أنا جعلنا من الماء كل شيء حي - لا يعيش فيه حيوان، فضلاً عن أن يتولد منه، ولا ينتفع به، لما خامروا من القذر الذي لا ثمرة له.

Ebû Hayyân: 'Yedi taneydiler; halkının çirkinlikte birleşmesi sebebiyle tek bir tane olarak ifade edildi.' {التي كانت} “o [şehir] ki idi” biz onu oradan kurtarmadan önce {تعمل الخبائث} “iğrenç işler yapıyordu” erkeklerle ilişkiye girmek ve diğer azgınlıklar gibi. Bu yüzden, lezzetlerin en tatlısı saydıkları yasak şehveti irtikâp etmeleri sebebiyle bir araya gelen şeylerin en acısı olan ateşi ve -Biz sudan her canlı şeyi yarattığımız halde- içine daldıkları o faydasız pislik sebebiyle, kendisinden bir şey üremesi bir yana içinde hiçbir canlının yaşamadığı ve kendisinden faydalanılmayan pis, kokuşmuş su ile batırılmayı hak ettiler.

ولما كان في هذا إشارة إلى إهلاك القرية، وأن التقدير: ودمرنا عليهم بعد انفصاله عنهم، علله بقوله: {إنهم كانوا} أي بما جلبوا عليه {قوم سوء} أي ذوي قدرة على الشر بانهماكهم في الأعمال السيئة {فاسقين*} خارجين من كل خير، ثم زاد الإشارة وضوحاً بقوله: {وأدخلناه} أي دونهم بعظمتنا {في رحمتنا} أي في الأحوال السنية، والأقوال العلية، والأفعال الزكية، التي هي سبب الرحمة العظمى ومسببة عنها؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنه من الصالحين*} أي لما جلبناه عليه من الخير.

Bunda o şehrin helak edildiğine ve takdirin 'O onlardan ayrıldıktan sonra onları helak ettik' şeklinde olduğuna işaret bulunduğundan, bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنهم كانوا} “Şüphesiz onlar idiler” yani üzerlerine çektikleri şey sebebiyle {قوم سوء} “kötü bir kavim” yani kötü işlere dalmaları sebebiyle kötülüğe güç yetiren kimseler [idiler], {فاسقين*} “yoldan çıkmış kimselerdi.” Her türlü hayırdan çıkmış kimselerdi. Sonra şu sözüyle bu işarete açıklık kazandırdı: {وأدخلناه} “Ve onu dahil ettik” yani onlardan ayrı olarak azametimizle {في رحمتنا} “rahmetimize” yani yüce hallere, yüksek sözlere ve temiz fiillere ki bunlar büyük rahmetin sebebi ve ondan meydana gelen şeylerdir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه من الصالحين*} “Şüphesiz o, salihlerdendi.” Yani ona bahşettiğimiz hayırlar sebebiyle.

ولما أتم سبحانه قصة لوط المناسبة لقصة الخليل ﵉ بحجارة الكبريت، ولقصة نوح ﵇ بالماء الذي غمرت به قراه السبع، أتبع ذلك قصة نوح ﵇ الذي سخر له من الماء ما لم يسخره

Allah Sübhânehu, Halil'in kıssasına kükürt taşlarıyla, Nûh aleyhisselam'ın kıssasına ise yedi şehrinin batırıldığı su ile benzeyen Lût'un kıssasını tamamlayınca, hemen ardından, suyu

لغيره لغمره جميع الأرض دانيها وقاصيها، واطيها وعاليها، فقال: {ونوحاً إذ} أي اذكره حين {نادى} أي دعا ربه {إني مغلوب فانتصر} [القمر: ١٠] و {لا تذر على الأرض من الكافرين دياراً} [نوح: ٢٦] ونحوه من الدعاء.

yakını ve uzağı, alçağı ve yükseğiyle bütün yeryüzünü kaplaması için başka kimseye musahhar kılmadığı şekilde emrine verdiği Nûh aleyhisselam'ın kıssasını getirdi ve şöyle buyurdu: {ونوحاً إذ} “Nûh'u da [an], hani” yani onu hatırla o vakit ki {نادى} “seslenmişti” yani Rabbine şöyle dua etmişti: {إني مغلوب فانتصر} “Ben yenik düştüm, artık bana yardım et!” [Kamer: 10] ve {لا تذر على الأرض من الكافرين دياراً} “Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh: 26] ve benzeri dualarla.

ولما كان دعاؤه لم يستغرق الأزمنة الماضية، أثبت الجار فقال: {من قبل} أي من قبل لوط ومن تقدمه {فاستجبنا} أي أردنا الإجابة وأوجدناها بعظمتنا {له} في ذلك النداء؛ ثم سبب عن ذلك قوله: {فنجيناه} أي بعظمتنا تنجية عظيمة {وأهله} الذين أدام ثباتهم على الإسلام وصلتهم به {من الكرب العظيم*} من الأذى والغرق؛ قال أبو حيان: والكرب: أقصى الغم، والأخذ بالنفس، وهو هنا الغرق، عبر عنه بأول أحوال ما يأخذ الغريق. {ونصرناه} أي مخلصين له ومانعين ومنتقمين {من القوم} أي المتصفين بالقوة {الذين كذبوا} أي أوقعوا التكذيب له {بآياتنا} أي بسبب إتيانه بها، وهي من العظمة على أمر لا يخفى.

Onun duası geçmiş bütün zamanları kapsamadığından cer edatını getirip şöyle dedi: {من قبل} “Daha önce” yani Lût'tan ve daha önce geçenlerden önce; {فاستجبنا} “bunun üzerine icabet ettik” yani icabeti diledik ve azametimizle onu var ettik {له} “ona” o nidasında. Sonra bundan kaynaklanarak şöyle buyurdu: {فنجيناه} “Böylece onu kurtardık” yani azametimizle büyük bir kurtarışla kurtardık {وأهله} “ve ailesini de” İslâm üzerindeki sebatlarını ve onunla olan bağlarını devam ettirenleri {من الكرب العظيم*} “o büyük sıkıntıdan.” Eziyetten ve boğulmaktan [kurtardık]. Ebû Hayyân şöyle dedi: Kerb: Gamın en son noktası ve nefesin kesilmesidir; o da burada boğulmaktır, boğulanı yakalayan ilk haller ile ifade edilmiştir. {ونصرناه} “Ve ona yardım ettik” yani onu kurtararak, koruyarak ve intikam alarak {من القوم} “o kavme karşı” yani güçle vasıflanan [kavme karşı], {الذين كذبوا} “yalanlayan” yani onu yalanlamaya kalkışan {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani onları getirmesi sebebiyle; o ayetler gizlenemeyecek derecede bir azamete sahiptir.

ولما كان التقدير: ثم أهلكناهم، علله بقوله: {إنهم كانوا قوم سوء} لا عمل لهم إلا ما يسوء {فأغرقناهم} أي بعظمتنا التي أتت عليهم كلهم {أجمعين*} حتى من قطع الكفر بين نوح ﵇ وبينه

Takdir 'Sonra onları helak ettik' şeklinde olduğundan, bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنهم كانوا قوم سوء} “Şüphesiz onlar kötü bir kavim idiler” kötü olandan başka amelleri yoktu, {فأغرقناهم} “bu yüzden onları boğduk” yani hepsini yok eden azametimizle {أجمعين*} “hepsini toptan.” Hatta küfrün Nûh aleyhisselam ile arasını kestiği kimseyi de [boğduk],

من أهله فصار لا يعد من أهله، لاختلاف الانتساب بالدين.

ailesinden olduğu halde din intisabının farklılığı sebebiyle artık ailesinden sayılmaz olmuştu.

ولما كان ربما قيل: لم قدم إبراهيم ومن معه على نوح وهو أبوهم ومن أولي العزم، وموسى وهارون على إبراهيم وهو كذلك، أشار بقصة داود وسليمان - على جميعهم الصلاة والسلام - إلى أنه ربما يفضل الابن الأب في أمر، فربما قدم لأجله وإن كان لا يلزم منه تقديمه مطلقاً، مع ما فيها من أمر الحرث الذي هو أنسب شيء لما بعد غيض الماء في قصة نوح ﵇، هذا في أوله وأما في آخره فما ينبته مثال للدنيا في بهجتها وغرورها، وانقراضها ومرورها، ومن تصريف داود ﵇ في الجبال وهي أشد التراب الذي هو أقوى من الماء، وفي الحديد وهو أقوى من تراب الجبال، وسليمان ﵇ في الريح وهي أقوى من التراب فقال: {وداود} أي أول من ملك ابنه من أنبياء بني إسرائيل {وسليمان} ابنه، أي اذكرهما واذكر شأنهما {إذ} أي حين {يحكمان في الحرث} الذي أنبت الزرع، وهو من إطلاق اسم السبب على المسبب كالسماء على المطر والنبت، قيل: كان ذلك كرماً، وقيل: زرعاً {إذ نفشت}

'İbrahim ve beraberindekiler, onların ataları ve ülülazmden biri olan Nûh'tan niçin öne geçirildi? Mûsâ ve Hârûn da aynı şekilde Nûh'tan niçin öne geçirildi?' denilebileceğinden; Dâvûd ve Süleyman'ın -hepsine salât ve selâm olsun- kıssasıyla, oğlun bir hususta bazen babadan üstün olabileceğine, bu yüzden mutlak anlamda öne geçirilmesini gerektirmese bile bazen onun için öne geçirilebileceğine işaret etti. Bununla birlikte o kıssada, Nûh aleyhisselam'ın kıssasında suyun çekilmesinden sonrasına en uygun şey olan ekin (hars) meselesi de vardır. Bu başlangıcındadır; sonuna gelince, onun bitirdiği şey neşesi, aldatıcılığı, yok oluşu ve geçiciliği bakımından dünya için bir misaldir. Dâvûd aleyhisselam'ın sudan daha kuvvetli olan toprağın en serti olan dağlarda ve dağların toprağından daha güçlü olan demirde tasarruf etmesi; Süleyman aleyhisselam'ın ise topraktan daha güçlü olan rüzgârda tasarruf etmesi kabilindendir. Şöyle buyurdu: {وداود} “Dâvûd'u da” yani İsrâiloğulları peygamberlerinden oğlu hükümdar olan ilk kimseyi, {وسليمان} “ve Süleyman'ı da” onun oğlunu; yani o ikisini ve onların durumunu hatırla, {إذ} “hani” o vakit ki {يحكمان في الحرث} “ekili tarla hakkında hüküm veriyorlardı” ekin bitiren yer hakkında; bu da yağmur ve bitkiye sema denmesi gibi sebebin adının müsebbebe verilmesi türündendir. Denildi ki: O bir üzüm bağı idi; denildi ki: Ekindi. {إذ نفشت} “Hani yayılmıştı”

أي انتشرت ليلاً بغير راع {فيه غنم القوم} الذي لهم قوة على حفظها فرعته؛ قال قتادة: النفش بالليل، والهمل بالنهار.

yani çobansız olarak geceleyin dağılmıştı {فيه غنم القوم} “o kavmin koyunları orada” onu korumaya gücü yeten o kavmin koyunları [geceleyin yayılıp] onu otlamıştı. Katâde şöyle demiştir: Nefş geceleyin yayılmak, hemel ise gündüzleyin başıboş yayılmaktır.

{وكنا} أي بعظمتنا التي لا تقر على خلاف الأولى في شرع من الشروع {لحكمهم} أي الحكمين والمتحاكمين إليهما {شاهدين} لم يغب عنا ذلك ولا شيء من أمرهم هذا ولا غيره، فذلك غيرنا على داود ﵇ تلك الحكومة مع كونه ولينا وهو مأجور في اجتهاده لأن الأولى خلافها، فإنه حكم بأن يمتلك صاحب الحرث الغنم بما أفسدت من الكرم، فكأنه رأى قيمة الغنم قيمة ما أفسدت {ففهمناها} أي الحكومة بما لنا من العلم الشامل والقدرة الكاملة على رفع من نشاء {سليمان} فقال: تسلم الغنم لصاحب الكرم ليرتفق بلبنها ونسلها وصوفها ومنافعها، ويعمل صاحبها في الكرم حتى يعود كما كان فيأخذ حرثه، وترد الغنم إلى صاحبها، وهذا أرفق بهما. وهذا أدل دليل على ما تقدمت الإشارة إليه عند {قل ربي يعلم القول} ، و {كنا به عالمين إذ قال لأبيه} وفيه رد عليهم في غيظهم من النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

{وكنا} “Ve Biz idik” yani şeriatlerden hiçbir şeriatte evlâ olana aykırı olanı onaylamayan azametimizle, {لحكمهم} “onların hükmüne” yani o iki hakimin ve onlara başvuranların durumuna {شاهدين} “şahitler idik.” Bu da onların ne bu ne de başka bir işi Bize gizli kalmadı; işte bundan dolayı, velimiz olmasına ve evlâ olan hilafına olduğu için ictihadında ecir almasına rağmen Dâvûd aleyhisselam'a o hükmü değiştirttik. Zira o, bağdan telef ettiği şey karşılığında tarla sahibinin koyunlara mülkiyet yoluyla sahip olmasına hükmetmişti; sanki koyunların değerini telef ettiği şeyin değeri olarak görmüştü. {ففهمناها} “Böylece onu anlattık” yani dilediğimizi yükseltmeye dair kuşatıcı ilmimiz ve tam kudretimizle o hükmü kavrattık {سليمان} “Süleyman'a.” O şöyle dedi: Sütünden, dölünden, yününden ve menfaatlerinden yararlanması için koyunlar bağ sahibine teslim edilir; koyunların sahibi de bağda çalışarak onu eski haline getirir, ardından [bağ sahibi] tarlasını geri alır ve koyunlar sahibine iade edilir; bu her ikisi için de daha lütufkârdır. Bu durum, {قل ربي يعلم القول} “De ki: Rabbim sözü bilir” ve {كنا به عالمين إذ قال لأبيه} “Biz onu biliyorduk; hani babasına demişti ki” ayetlerinde daha önce işaret edilen hususa en açık delildir. Bunda, babaları beyinsizlikle suçlayıp onlara itiraz etme hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı duydukları öfkede onlara bir ret vardır,

في تسفيه الآباء والرد عليهم كما في قصة إبراهيم ﵇ لأنه ليس بمستنكر أن يفضل الابن أباه ولو في شيء، والآية تدل على أن الحكم ينقض بالاجتهاد إذا ظهر ما هو أقوى منه.

tıpkı İbrahim aleyhisselam'ın kıssasında olduğu gibi; zira oğlun bir şeyde de olsa babasından üstün olması yadırganacak bir şey değildir. Ayet, daha kuvvetli bir delil ortaya çıktığında hükmün ictihad ile bozulabileceğine delalet eder.

ولما كان ذلك ربما أوهم شيئاً في أمر داود ﵇، نفاه بقوله دالاً على أنهما على الصواب في الاجتهاد وإن كان المصيب في الحكم إنما هو أحدهما {وكلاًّ} أي منهما {ءاتينا} بما لنا من العظمة {حكماً} أي نبوة وعملاً مؤسساً على حكمة العلم، وهذا معنى ما قالوه في قول النبي ﷺ: إن من الشعر حكماً - أي قولاً صادقاً مطابقاً للحق {وعلماً} مؤيداً بصالح العمل، وعن الحسن ﵀: لولا هذه الآية لرأيت القضاة قد هلكوا، ولكنه أثنى على سليمان ﵇ بصوابه، وعذر داود ﵇ باجتهاده انتهى. وأتبعه من الخوارق ما يشهد له بالتقدم والفضل فقال: {وسخرنا} أي بعظمتنا التي لا يعيبها شيء.

Bu durum Dâvûd aleyhisselam hakkında [kusur gibi] bir vehim uyandırabileceğinden, hükümde isabet eden yalnız biri olsa bile her ikisinin de ictihadda doğru yolda olduklarına delalet ederek bunu şu sözüyle nefyetti: {وكلاًّ} “Ve her birine” o ikisinden her birine {ءاتينا} “verdik” azametimizle {حكماً} “bir hüküm” yani nübüvvet ve ilmin hikmeti üzerine bina edilmiş bir amel [verdik]; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Şüphesiz şiirden de hikmet (hüküm) vardır' -yani doğru ve hakka uygun söz vardır- buyruğunda âlimlerin söyledikleri şeyin anlamı budur; {وعلماً} “ve bir ilim” salih amelle teyit edilmiş [bir ilim verdik]. Hasan[-ı Basrî]'den rahimehullâh şöyle rivayet edilmiştir: 'Eğer bu ayet olmasaydı hâkimlerin helak olduğunu görürdün; fakat O, Süleyman'ı aleyhisselam isabetinden dolayı övdü, Dâvûd'u aleyhisselam da ictihadından dolayı mazur gördü' -alıntı bitti-. Onun önde oluşuna ve faziletine şahitlik eden harikulade halleri de buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وسخرنا} “Ve boyun eğdirdik” yani hiçbir şeyin aciz bırakamayacağı azametimizle.

ولما كان هذا الخارق في التنزيه، لم يعد الفعل اللام زيادة في

Bu harikulade hal tenzih (tesbih) hususunda olduğundan, tenzihi artırmak ve

التنزيه وإبعاداً عما ربما أوهم غيره فقال مقدماً ما هو أدل على القدرة في ذلك لأنه أبعد عن النطق: {مع داود الجبال} أي التي هي أقوى من الحرث، حال كونهن {يسبحن} معه، ولو شئنا لجعلنا الحرث أو الغنم يكلمه بصواب الحكم، ولم يذكر ناقة صالح لأنها مقترحة موجبة لعذاب الاستئصال، فلم يناسب ذكرها هنا، لما أشار إليه قوله تعالى {لقد أنزلنا إليكم كتاباً فيه ذكركم} ، «وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين» وهذه الآيات التي ذكرت هنا ليس فيها شيء مقترح {والطير} التي سخرنا لها الرياح التي هي أقوى من الجبال وأكثر سكناها الجبال، سخرناها معه تسبح {وكنا فاعلين*} أي من شأننا الفعل لأمثال هذه الأفاعيل، ولكل شيء نريده بما لنا من العظمة المحيطة، فلا تستكثروا علينا أمراً وإن كان عندكم عجباً، وقد اتفق نحو هذا لغير واحد من هذه الأمة، كان مطرف بن عبد الله ابن الشخير إذا دخل بيته سبحت معه ابنته، هذا مع أن الطعام كان يسبح بحضرة النبي ﷺ والحصا وغيره.

aksini vehmettirebilecek şeylerden uzaklaştırmak için fiili lâm harfiyle geçişli kılmadı; konuşmaktan en uzak olduğu için bu konuda kudrete daha çok delalet edeni öne alarak şöyle buyurdu: {مع داود الجبال} “Dâvûd ile birlikte dağları” yani ekinden daha güçlü olan dağları, şu haldeyken: {يسبحن} “tesbih ediyorlardı” onunla birlikte. Dileseydik ekini veya koyunları doğru hükümle onunla konuştururduk. Sâlih'in devesini zikretmedi; çünkü o istenen (mucize) idi ve kökten helak edici azabı gerektirmişti; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {لقد أنزلنا إليكم كتاباً فيه ذكركم} “Andolsun, size içinde sizin zikriniz bulunan bir Kitap indirdik” ve «Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik» buyruklarının işaret ettiği husus sebebiyle burada onun zikredilmesi uygun düşmedi. Burada zikredilen bu ayetlerde (mucizelerde) ise istenmiş hiçbir şey yoktur. {والطير} “ve kuşları da” dağlardan daha güçlü olan ve çoğu dağlarda barınan rüzgârları emrine verdiğimiz kuşları da onunla birlikte tesbih eder halde musahhar kıldık. {وكنا فاعلين*} “Ve [bunları] yapanlar Biz idik.” Yani kuşatıcı azametimizle bu tür fiilleri ve dilediğimiz her şeyi yapmak Bizim şanımızdandır; bu yüzden sizin katınızda şaşırtıcı olsa bile hiçbir işi Bize çok görmeyin. Bu ümmetten birden fazla kişiye de buna benzer şeyler vaki olmuştur; Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr evine girdiği zaman kızı onunla birlikte tesbih ederdi; bununla birlikte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda yemek, çakıl taşları ve diğer şeyler de tesbih ediyordu.

ولما ذكر التسخير بالتسبيح، أشار إلى تسخير الحديد الذي هو

Tesbih ile boyun eğdirmeyi zikredince, demirin boyun eğdirilmesine işaret etti ki o

أقوى تراب الجبال وأصلبه وأصفاه فقال: {وعلمناه} أي بعظمتنا {صنعة لبوس} قال البغوي: وهو في اللغة اسم لكل ما يلبس ويستعمل في الأسلحة كلها، وهو كالجلوس والركوب. {لكم} أي لتلبسوه في حربكم، وألنا له في عمله الحديد ليجتمع له إلى العلم سهولة العمل فيأتي كما يريد {لتحصنكم} أي اللبوس أو داود أو الله على قراءة الجماعة في حصن مانع، وهو معنى قراءة النون الدال على مقام العظمة عند أبي بكر عن عاصم ورويس عن يعقوب، وقراءة أبي جعفر وابن عامر وحفص بالفوقانية للدروع نظراً إلى الجنس {من بأسكم} الكائن مما يحصل من بعضكم لبعض من شدائد الحرب لا من البأس كله {فهل أنتم شاكرون*} لنا على ذلك لتوحدنا وتؤمنوا بأنبيائنا؛ قال البغوي: قال قتادة: أول من صنع الدروع وسردها وحلقها داود ﵇، وكانت من قبل صفائح، والدرع يجمع الخفة والحصانة.

dağların toprağının en güçlüsü, en serti ve en safıdır; şöyle buyurdu: {وعلمناه} “Ve ona öğrettik” yani azametimizle {صنعة لبوس} “zırh yapma sanatını” Begavî şöyle demiştir: 'Bu, lügatte giyilen her şeyin adıdır ve bütün silahlar için kullanılır; tıpkı cülûs (oturma) ve rükûb (binme) kelimeleri gibidir.' {لكم} “sizin için” yani savaşınızda giyesiniz diye. İlmin yanında işin kolaylığı da birleşsin ve dilediği gibi ortaya çıksın diye onun için demiri yumuşattık. {لتحصنكم} “sizi korusun diye” yani genel kıraatte zırh, Dâvûd veya Allah sizi korunaklı bir kaleye alsın diye. Bu da Ebû Bekr'in Âsım'dan ve Ruveys'in Ya'kūb'dan rivayet ettiği 'nûn'lu kıraatteki azamet makamına delalet eden anlamdır; Ebû Ca'fer, İbn Âmir ve Hafs'ın 'tâ' ile olan kıraatinde ise cinse bakılarak zırhlara râcidir; {من بأسكم} “savaşınızın şiddetinden” yani savaşın bütün şiddetinden değil, birbirinize karşı ortaya çıkan savaş sıkıntılarından korusun diye. {فهل أنتم شاكرون*} “Artık şükredenlerden olur musunuz?” Bizi birleyesiniz ve peygamberlerimize iman edesiniz diye buna karşılık Bize şükreder misiniz? Begavî dedi ki: Katâde şöyle demiştir: 'Zırhları ilk yapan, onları ören ve halka halka birleştiren Dâvûd aleyhisselam idi; bundan önce levhalar halindeydi. Zırh ise hafiflik ile koruyuculuğu bir arada toplar.'