Binûn

Hac — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كانت هذه المنافع دنيوية، وكانت منفعة نحرها إذا أهديت دينية، أشار إلى تعظيم الثاني بأداة التراخي فقال: {ثم محلها} أي وقت حلول نحرها بانتهائكم بها {إلى البيت العتيق*} أي إلى فنائه وهو الحرم كما قال تعالى {هدياً بالغ الكعبة} [المائدة: ٩٥] .

Bu menfaatler dünyevî olup, kurban olarak hediye edildiklerinde kesilmelerinin menfaati ise dinî olunca, terâhî bildiren edatla ({ثم}) ikincisinin büyüklüğüne işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم محلها} “Sonra onların varacağı yer”; yani onlarla birlikte varışınızla kesilme vaktinin gelip çatacağı yer, {إلى البيت العتيق*} “o Beyt-i Atîk'tir.” Yani onun avlusu olan Harem bölgesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {هدياً بالغ الكعبة} “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [el-Mâide: 95].

ولما كان التقدير: جعل لكم سبحانه هذه الأشياء مناسك، عطف عليه قوله: {ولكل أمة} أي من الأمم السالفة وغيرها {جعلنا} بعظمتنا التي لا يصح أن تخالف {منسكاً} أي عبادة أو موضع عبادة أو قرباناً، فإنه يكون مصدر نسك - كنصر وكرم - نسكاً ومنسكاً، ويكون بمعنى الموضع الذي يعبد فيه، والذي يذبح فيه النسك وهو الهدي، وقال ابن كثير: ولم يزل ذبح المناسك وإراقة الدماء

Takdirî anlam 'Noksanlıklardan münezzeh olan Allah bu şeyleri sizin için ibadet yerleri/kurbanlar kıldı' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {ولكل أمة} “Her ümmet için”; yani geçmiş ümmetlerden ve diğerlerinden her biri için, {جعلنا} muhalefet edilmesi caiz olmayan azametimizle kıldık, {منسكاً} “bir kurban ibadeti”; yani bir ibadet veya ibadet yeri yahut kurban [kıldık]. Zira o, neseke (نَسَكَ) fiilinin -nasara (نَصَرَ) ve kerume (كَرُمَ) gibi- masdarı olup nesk (نَسْك) ve mensek (مَنْسَك) şeklinde gelir. İbadet edilen yer ve kendisine nesîke -ki hedy kurbanıdır- kesilen yer anlamına da gelir. İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Kurbanlıkların kesilmesi ve kanların akıtılması

على اسم الله مشروعاً في جميع الملل.

Allah'ın adı anılarak [yapılması] bütün dinlerde meşru olagelmiştir.'

ثم أتبع هذا الجعل عتله بياناً لأنه ليس مقصوداً في نفسه فقال: {ليذكروا} ولما كان الدين سهلاً سمحاً ذا يسر، رضي بالدخول فيه بالظاهر فقال: {اسم الله} أي الملك الأعلى وحده، على ذبائحهم وقرابينهم وعبادتهم كلها، لأنه الرزاق لهم وحده؛ ثم علل الذكر بالنعمة تنبيهاً على التفكر فيها فقال: {على ما رزقهم} فوجب شكره به عليهم {من بهيمة الأنعام} .

Sonra bu kılma/tayin etme fiilinin kendinde amaç olmadığını açıklamak üzere peşinden gerekçesini getirerek şöyle buyurdu: {ليذكروا} “anmaları için.” Din kolay, hoşgörülü ve müsamahalı olunca, ona zahiren girilmesinden de razı oldu ve şöyle buyurdu: {اسم الله} “Allah'ın adını”; yani yalnızca en yüce Hükümran'ın [adını], kesilen hayvanları, kurbanları ve bütün ibadetleri üzerine [ansınlar]; zira onların tek rızık vericisi O'dur. Sonra onlar üzerinde tefekküre dikkat çekmek amacıyla zikri nimetle gerekçelendirip şöyle buyurdu: {على ما رزقهم} “onlara rızık olarak verdiği şeyler üzerine”; böylece o nimet sebebiyle O'na şükretmek onlara vacip oldu, {من بهيمة الأنعام} “sağmal hayvanlardan.”

ولما علم أن الشارع لجميع الشرائع الحقة واحد، وأن علة نصبه لها ذكره وحده، تسبب عنه قوله: {فإلهكم} أي الذي شرع هذه المناسك كلها. ولما كان الإله ما يحق له الإلهية بما تقرر من أوصافه، لا ما سمي إلهاً، قال: {إله} ووصفه بقوله: {واحد} أي وإن اختلفت فروع شرائعه ونسخ بعضها بعضاً، ولو اقتصر على «واحد» لربما قال متعنتهم: إن المراد اقتصارنا على واحد مما نعبده. والتفت إلى الخطاب لأنه أصرح وأجدر بالقبول.

Bütün hak şeriatları koyanın tek bir ilah olduğu ve bunları vazetmesinin gerekçesinin sadece O'nun anılması olduğu anlaşılınca, bundan şu buyruğu doğdu: {فإلهكم} “İşte sizin ilahınız”; yani bütün bu ibadetleri ve kurbanları meşru kılan [ilahınız], -ilah, ilah olarak isimlendirilen şey değil, sabit olan sıfatlarıyla ilahlığı hak eden olduğu için- {إله} “bir ilahtır” buyurdu ve O'nu şu sözüyle niteledi: {واحد} “tek bir [ilahtır].” Yani şeriatlarının furûatı farklı olsa ve bazıları diğerlerini nesh etse bile. Şayet sadece 'vâhid' (tek) demekle yetinseydi, inatçıları belki de: 'Kastedilen, taptıklarımızdan sadece birine hasretmemizdir' derdi. Muhatap kipine iltifat etti (döndü); çünkü bu daha açık ve kabule daha layıktır.

ولما ثبت كونه واحداً، وجب اختصاصه بالعبادة، فلذا قال: {فله} أي وحده {أسلموا} أي انقادوا بجميع ظواهركم وبواطنكم

O'nun tek olduğu sabit olunca, ibadetin yalnızca O'na tahsis edilmesi vacip oldu; bu yüzden şöyle buyurdu: {فله} “Yalnız O'na” yani sadece O'na, {أسلموا} “teslim olun”; yani bütün zahiriniz ve batınınızla boyun eğin;

في كل ما أمر به أو نهى عنه ناسخاً كان أو لا وإن لم تفهموا معناه كغالب مناسك الحج.

hac ibadetlerinin çoğunda olduğu gibi anlamını kavramasanız bile, nesheden olsun veya olmasın emrettiği veya yasakladığı her şeyde [boyun eğin].

ولما أمر بالإسلام من يحتاج إلى ذلك إيجاداً أو تكميلاً أو إدامة، وكان الإسلام هو سهولة الانقياد من غير كبر ولا شماخة، وكان منشأ الطمأنينة والتواضع اللذين هما أنسب شيء لحال الحجاج المتجرد من المخيط المكشوف الرأس الطالب لوضع أوزاره، وتخفيف آصاره لستر عوراه، أقبل ﷾ على الرأس من المأمورين، الحائز لما يمكن المخلوقين أن يصلوا إليه من رتب الكمال، وخلال الجمال والجلال، إشارة إلى أنه لا يلحقه أحد في ذلك فقال: {وبشر المخبتين*} أي المتواضعين، المنكسرين، من الخبت - للأرض المنخفضة الصالحة للاستطراق وغيره من المنافع؛ ثم بين علاماتهم فقال: {الذين إذا ذكر الله} أي الذي له الجلال والجمال {وجلت} أي خافت خوفاً مزعجاً {قلوبهم} .

Varetme, kemale erdirme veya devam ettirme bakımından buna ihtiyacı olan kimseye İslâm emredilince; İslâm da kibir ve büyüklenme olmaksızın kolayca boyun eğmekten ibaret olup dikişli elbiselerden soyunmuş, başı açık, günahlarının dökülmesini ve kusurlarını örtmek için yüklerinin hafifletilmesini isteyen hacıların haline en uygun şey olan sükûnet ve tevazunun kaynağı olunca; Azîz ve Celîl olan Allah, mahlûkatın ulaşabileceği kemal mertebelerine, cemal ve celal hasletlerine sahip olan emredilenlerin reisine yöneldi -ki bunda kimsenin O'na yetişemeyeceğine işaret etmek üzere- ve şöyle buyurdu: {وبشر المخبتين*} “O ihlaslı ve mütevazı olanları müjdele!” Yani tevazu gösteren, boyun bükenleri [müjdele]. Bu kelime, yol olmaya elverişli ve diğer menfaatleri barındıran alçak arazi anlamına gelen 'el-habt' (الخَبْت) kelimesindendir. Sonra onların alametlerini açıklayarak şöyle buyurdu: {الذين إذا ذكر الله} “Onlar ki, Allah anıldığı zaman”; yani celal ve cemal sahibi olan [Allah], {وجلت} “ürperir”; yani sarsıcı bir korkuyla korkar, {قلوبهم} “kalpleri.”

ولما كان في ذكر الحج، وكان ذلك مظنة لكثرة الخلطة الموجبة لكثرة الأنكاد ولا سيما وقد كان أكثر المخالطين مشركين، لأن السورة مكية، قال عاطفاً غير مُتبع، إيذاناً بالرسوخ في الأوصاف: {والصابرين} الذين صار الصبر عادتهم {على ما أصابهم}

Hac zikredildiğinde ve bu da çokça sıkıntıyı gerektiren yoğun bir karışma ve kaynaşma ihtimali taşıdığında -özellikle de sure Mekkî olduğu için karışıp kaynaşılanların çoğu müşrik iken- sıfatlarda kökleşmişliği bildirmek üzere peş peşe getirmeksizin atıfla şöyle buyurdu: {والصابرين} sabır kendilerine âdet haline gelmiş olan o sabredenleri, {على ما أصابهم} “başlarına gelenlere”

كائناً ما كان.

her ne olursa olsun [sabredenleri müjdele].

ولما كان ذلك شاغلاً عن الصلاة، قال: {والمقيمي الصلاة} أي وإن حصل لهم من المشاق بأفعال الحج وغيره ما عسى أن يحصل، ولذلك عبر بالوصف دون الفعل إشارة إلى أنه لا يقيمها على الوجه المشروع مع ذلك المشاق والشواغل إلا الأراسخ في حبها، فهم - لما تمكن من حبها في قلوبهم والخوف من الغفلة عنها - كأنهم دائماً في صلاة.

Bu durum namazdan alıkoyucu olabileceği için şöyle buyurdu: {والمقيمي الصلاة} “namazı dosdoğru kılanları [müjdele].” Yani hac fiilleri ve diğer şeylerle başlarına ne kadar meşakkat gelirse gelsin [kılarlar]. Bu sebeple, fiil yerine sıfatla ifade etti; bu da o meşakkat ve meşguliyetlere rağmen namazı meşru kılınan şekilde ancak sevgisinde kökleşmiş olanların ikame edebileceğine işarettir. Kalplerinde namaz sevgisinin yerleşmesi ve ondan gafil kalma korkusu sebebiyle onlar sanki daima namazdadırlar.

ولما كان ما يحصل فيه من زيادة النفقة ربما كان مقعداً عنه، رغب فيه بقوله: {ومما رزقناهم} فهم لكونه نعمة منا لا يبخلون به، ولأجل عظمتنا يحسنون ظن الخلف {ينفقون*} أي يجددون بذله على الاستمرار، بالهدايا التي يغالون في أثمانها وغير ذلك، إحساناً إلى خلق الله، امتثالاً لأمره كالخبت الباذل لما يودعه تعالى فيه من الماء والمرعى.

Orada meydana gelen fazla harcama bazen insanı bundan alıkoyabileceği için, şu buyruğuyla buna teşvik etti: {ومما رزقناهم} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden”; nitekim onlar bu rızkın bizden bir nimet olması sebebiyle onda cimrilik etmezler ve bizim azametimiz sebebiyle yerinin doldurulacağına dair hüsnüzanda bulunurlar, {ينفقون*} “infak ederler.” Yani Allah'ın emrine boyun eğip yaratıklarına iyilik olsun diye -tıpkı Yüce Allah'ın içine bıraktığı su ve otlağı cömertçe sunan alçak ova gibi- pahalı fiyatlara aldıkları hedy kurbanlarıyla ve diğer şeylerle sürekli olarak harcamayı yenilerler.

ولما قدم سبحانه الحث على التقرب بالأنعام كلها، وكانت الإبل أعظمها خلقاً، وأجلها في أنفسهم أمراً، خصها بالذكر في سياق تكون فيه مذكورة مرتين معبراً بالاسم الدال على عظمها، أو أنه خصها لأنه خص العرب بها دون الأمم الماضية، فقال عاطفاً على قوله {جعلنا منسكاً} أو يكون التقدير والله أعلم: فأشركناكم مع الأمم الماضية

Noksanlıklardan münezzeh olan Allah bütün sağmal hayvanlarla yakınlaşmaya teşviki öne geçirip develer de yaratılışça onların en büyüğü ve kendi nefislerinde en değerlisi olunca; büyüklüğünü gösteren isimle ifade ederek iki defa zikredilmiş olacağı bir bağlamda onları özellikle zikretti; yahut geçmiş ümmetlere değil de sadece Araplara has kıldığı için onları tahsis etti ve {جعلنا منسكاً} “bir kurban ibadeti kıldık” buyruğuna atıfla şöyle dedi -veya takdirî anlam Allah en doğrusunu bilir ya şöyledir: Geçmiş ümmetlerle birlikte sizi sığır ve davarda ortak kıldık-

في البقر والغنم {والبدن} أي الإبل أي المعروفة بعظم الأبدان - {جعلناها} أي بعظمتنا، وزاد في التذكير بالعظمة بذكر الاسم العلم فقال: {لكم من شعائر الله} أي أعلام دين الملك الأعظم ومناسكه التي شرعها لكم وشرع فيها الإشعار، وهو أن يطعن بحديدة في سنامها، تمييزاً لما يكون منها هدياً عن غيره.

ve sığır ve davarla birlikte {والبدن} “kurbanlık develeri de” -yani cüsselerinin büyüklüğüyle bilinen develeri- {جعلناها} azametimizle kıldık. Özel ismi zikrederek azameti hatırlatmayı daha da artırdı ve şöyle buyurdu: {لكم من شعائر الله} “sizin için Allah'ın sembollerinden [kıldık].” Yani en yüce Hükümran'ın dininin alametlerinden ve sizin için meşru kıldığı ibadetlerinden [kıldık] ki onlarda iş'ârı -yani hedy kurbanı olanları diğerlerinden ayırt etmek için hörgücüne demirle vurup yaralamayı- meşru kılmıştır.

ولما نبه على ما فيها من النفع الديني، نبه على ما هو أعم منه فقال: {لكم فيها خير} بالتسخير الذي هو من منافع الدنيا، والتقريب الذي هو من منافع الآخرة؛ روى الترميذي وحسنه وابن ماجة عن عائشة ﵂ أن النبي صلى الله علية وسلم قال: «ما عمل ابن آدم يوم النحر عملاً أحب إلى الله من هراقة الدم، وإنه ليؤتى يوم القيامة بقرونها وأظلافها وأشعارها، وأن الدم ليقع من الله بمكان قبل أن يقع من الأرض فطيبوا بها نفساً» والدارقطني في السنن عن ابن عباس ﵄ قال: «قال رسول الله ﷺ:» ما أنفقت الورق في شيء أفضل من نحيرة في يوم عيد «

Onlardaki dinî menfaate dikkat çekince, bundan daha genel olanına da dikkat çekerek şöyle buyurdu: {لكم فيها خير} “Onlarda sizin için hayır vardır.” Dünya menfaatlerinden olan boyun eğdirilme ve ahiret menfaatlerinden olan [Allah'a] yakınlaşma vesilesi olmasıyla [hayır vardır]. Tirmizî -ve hadisi hasen görmüştür- ile İbn Mâce, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlu kurban bayramı gününde Allah katında kan akıtmaktan daha sevimli bir amel işlememiştir. O kurban kıyamet gününde boynuzları, tırnakları ve kıllarıyla gelecektir. Şüphesiz ki kan, daha yere düşmeden önce Allah katında yüce bir makama ulaşır. O halde kurbanlarla nefislerinizi hoşnut kılın.» Dârekutnî de es-Sünen'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Gümüş (para), bayram gününde kesilen bir kurbandan daha faziletli bir şeye harcanmamıştır.'»

ولما ذكر ما فيها، سبب عنه الشكر فقال: {فاذكروا اسم الله} أي الذي لا سمي له {عليها} أي على ذبحها بالتكبير، حال كونها

Onlardaki menfaatleri zikredince, bunun peşinden şükrü gerektirip şöyle buyurdu: {فاذكروا اسم الله} “Artık Allah'ın adını anın”; yani adaşı ve dengi olmayan [Allah'ın adını], {عليها} “onların üzerlerine”; yani kesilirken tekbir getirerek, şu halde iken:

{صواف} قياماً معقلة الأيدي اليسرى، فلولا تعظيمه بامتثال شرائعه، ما شرع لكم ذبحها وسلطكم عليها مع أنها أعظم منكم جرماً وأقوى {فإذا وجبت جنوبها} أي سقطت سقوطاً بردت به بزوال أرواحها فلا حركة لها أصلاً، قال ابن كثير وقد جاء في حديث مرفوع» ولا تعجلوا النفس أن تزهق «وقد وراه الثوري في جامعه عن أيوب عن يحيى بن أبي كثير عن فرافصة الحنفي عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه قال ذلك.

{صواف} “sıra sıra dururlarken.” Sol ön ayakları bağlanmış vaziyette ayaktayken [adını anın]. Şayet O'nun şeriatlarına uyarak O'na tazim olmasaydı, cüssece sizden daha büyük ve daha güçlü oldukları halde onları kesmeyi size meşru kılmaz ve sizi onlara musallat etmezdi. {فإذا وجبت جنوبها} “Yanları yere düşüp de”; yani canlarının çıkmasıyla hareketsiz kalıp soğuyacak şekilde düştükleri, artık kendilerinde hiçbir hareket kalmadığı zaman. İbn Kesîr şöyle demiştir: Merfû bir hadiste «Can tamamen çıkıncaya kadar acele etmeyiniz» buyruğu gelmiştir. Sevrî bunu Câmi'inde Eyyûb'dan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ferâfisa el-Hanefî'den, o da Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan böyle dediğini rivayet etmiştir.

ولما كان ربما ظن أنه يحرم الأكل ممنها للأمر بتقريبها لله تعالى، قال نافياً لذلك: {فكلوا منها} إذا كانت تطوعاً إن شئتم الأكل، فإن ذلك لا يخرجها عن كونها قرباناً {وأطعموا القانع} أي المتعرض للسؤال بخضوع وانكسار {والمعتر} أي السائل، وقيل: بالعكس، وهو قول الشافعي ﵀، قال في كتاب اختلاف الحديث: والقانع هو السائل، والمعتر هو الزائر والمار، قال الرازي في اللوامع: وأصله في اللغة أن القاف والنون والعين تدل على الإقبال على الشيء، ثم تختلف معانيه مع اتفاق القياس، فالقانع: السائل، لإقباله على من يساله، والقانع: الراضي الذي لا يسأل، كأنه مقبل على الشيء الذي هو راض به.

Yüce Allah'a yakınlaşma amacıyla kurban edilmeleri emredildiği için onlardan yemenin haram olduğu zannedilebileceğinden, bunu nefyederek şöyle buyurdu: {فكلوا منها} “Onlardan yiyin”; şayet nafile ise ve yemek isterseniz [yiyin], zira bu durum onları kurban olmaktan çıkarmaz; {وأطعموا القانع} “el açıp istemeyene / boyun büküp isteyene”; yani tevazu ve boyun bükmeyle isteme durumuna giren kimseye [yedirin], {والمعتر} “isteyene de yedirin.” Bunun aksi de söylenmiştir ki bu İmam Şâfiî rahimehullâh'ın görüşüdür; İhtilâfü'l-Hadîs adlı kitabında şöyle demiştir: 'Kâni' (القانع), isteyendir; mu'terr (المعتر) ise ziyaret eden ve uğrayandır.' Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Arap dilinde bunun aslı şudur: Kaf (ق), nûn (ن) ve ayın (ع) harfleri bir şeye yönelmeye delalet eder. Sonra kıyas birliğiyle birlikte anlamları farklılaşır. Kâni' (القانع), kendisinden istediği kimseye yöneldiği için 'isteyen'dir; kâni' aynı zamanda razı olduğu şeye yönelmiş gibi olduğundan 'istemeyen, kanaatkâr olan' kimsedir.'

ولما كان تسخيرها لمثل هذا القتل على هذه الكيفية مع قوتها

Güçlü

وكبرها أمراً باهراً للعقل عند التأمل، نبه عليه بالتحريك للسؤال عما هو أعظم منه فقال: {كذلك} أي مثل هذا التسخير العظيم المقدار {سخرناها} بعظمتنا التي لولاها ما كان ذلك {لكم} وذللناها ليلاً ونهاراً مع عظمها وقوتها، ولو شئنا جعلناها وحشية {لعلكم تشكرون*} أي لتتأملوا ذلك فتعرفوا أنه ما قادها لكم إلا الله فيكون حالكم حال من يرجى شكره، فتوقعوا الشكر بأن لا تحرموا منها إلا ما حرم، ولا تحلوا إلا ما أحل، وتشهدوا منها ما حث على إهدائه، وتتصرفوا فيها بحسب ما أمركم.

ve büyük olmalarına rağmen bu şekilde ve bu keyfiyette boğazlanmaya boyun eğdirilmeleri, derinlemesine düşünüldüğünde aklı hayrete düşüren bir durum olunca; bundan daha büyüğünü sormaya sevk ederek buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {كذلك} “Böylece”; yani bu derece büyük bir boyun eğdirmeyle, {سخرناها} “onları boyun eğdirdik”; o olmasaydı bunun asla gerçekleşemeyeceği azametimizle [boyun eğdirdik], {لكم} “size”; büyüklüklerine ve güçlerine rağmen onları gece ve gündüz size uysal kıldık; dileseydik onları vahşi kılardık, {لعلكم تشكرون*} “şükredesiniz diye.” Yani bunu etraflıca düşünüp onları size ancak Allah'ın ram ettiğini bilesiniz de durumunuz şükretmesi umulan kimsenin durumu gibi olsun; böylece O'nun haram kıldığından başkasını haram kılmayarak, helal kıldığından başkasını helal saymayarak, hediye edilmesini teşvik ettiği kurbanlara şahit olarak ve onlarda size emrettiği şekilde tasarruf ederek şükrü yerine getiresiniz.

ولما حث على التقرب بها مذكوراً اسمه عليها، وكان من مكارم الأخلاق، وكان أكثرهم يفعله، وكانوا ينضحون البيت ونحوه بدماء قرابينهم، ويشرحون اللحم، ويضعونه حوله، زاعمين أن ذلك قربة، وقد كان بعض ذلك شرعاً قديماً، نبه سبحانه على نسخ ذلك بأن نبه على أن المقصود منه روحه لا صورته فقال: {لن ينال} أي يصيب ويبلغ ويدرك.

Üzerlerine O'nun adı anılarak bu hayvanlarla yakınlaşmaya teşvik edince; bu da güzel ahlaktan olup onların çoğu bunu yapıyor, kurbanlarının kanlarını Kâbe'ye ve benzeri yerlere serpiyor, etlerini dilimleyip bunun bir yakınlaşma olduğunu iddia ederek etrafına koyuyorlardı -ki bunların bir kısmı eski şeriatlarda da vardı- noksanlıklardan münezzeh olan Allah bunun nesh edildiğine dikkat çekerek asıl maksadın şekil değil ruh olduğunu bildirdi ve şöyle buyurdu: {لن ينال} “Asla ulaşmaz”; yani isabet etmez, varmaz ve erişmez.

ولما كان السياق للحث على التقريب له سبحانه، كان تقديم اسمه على الفاعل أنسب للإسراع بنفي ما قد يتوهم من لحاق نفع أو ضر،

Sözün akışı O'na yakınlaşmaya teşvik sadedinde olunca, fayda veya zararın ulaşabileceği vehmini süratle nefyetmek için O'nun isminin failin önüne geçirilmesi daha uygun düştü;

فقال معبراً بالاسم العلم الذي حمى عن الشركة بكل اعتبار: {الله} أي رضا الملك الذي له صفات الكمال فلا يلحقه نفع ولا ضر {لحومها} المأكوله {ولا دماؤها} المهراقة {ولكن يناله التقوى} أي عمل القلب وهي الصفة المقصود بها أن تقي صاحبها سخط الله، وهي التي استولت على قلبه حتى حملته على امتثال اموامر التي هي نهايات لذلك، الكائنة {منكم} الحاملة على التقرب التي بها يكون له روح القبول، المحصلة للمأمول؛ قال الرازي في اللوامع: وهذا دليل على أن النية الخالصة خير من الأعمال الموظفة - انتهى. فإذا نالته سبحانه النية قبل العمل فتلقى اللقمة «فرباها كما يربي أحدكم فلوه حتى تكون مثل جبل» «ووقع الدم منه بمكان» فالنفي لصورة لا روح لها والإثبات لذات الروح، فقد تفيد النية من غير عمل كما قال ﷺ في غزوة تبوك ما معناه. «إن بالمدينة رجالاً ما نزلنا منزلاً ولا قطعنا وادياً إلا كانوا فيه حبسهم العذر» ولا يفيد العمل بغير نية، والنية هي التي تفيد الجزاء سرمداً والله الموفق؛ ثم كرر التنبيه على عظيم تسخيرها منبهاً على ما أوجب عليهم به فقال: {كذلك} أي التسخير العظيم {سخرها} أي الله الجامع لصفات الكمال {لكم} بعظمته وغناه عنكم {لتكبروا} .

böylece her bakımdan ortaklıktan korunmuş olan özel ismi kullanarak şöyle buyurdu: {الله} “Allah'a”; yani kemal sıfatlarına sahip olup kendisine hiçbir fayda ve zarar dokunamayacak olan Hükümran'ın rızasına [asla ulaşmaz], {لحومها} “onların etleri”; yenen [etleri], {ولا دماؤها} “ne de kanları”; akıtılan [kanları]; {ولكن يناله التقوى} “fakat O'na takva ulaşır.” Yani kalp ameli [ulaşır] ki bu, sahibini Allah'ın gazabından koruması kastedilen sıfattır; kalbini istila edip bunun nihai gayesi olan emirlere uymaya sevk eden [sıfattır], {منكم} “sizden [ulaşan]”; yakınlaşmaya sevk eden, kabul ruhunun kendisiyle oluştuğu ve umulana ulaştıran [takva ulaşır]. Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Bu, ihlaslı niyetin sırf şeklî amellerden daha hayırlı olduğuna delildir.' -Alıntı bitti- Niyet amelden önce Yüce Allah'a ulaşınca, O lokmayı kabul eder, «tıpkı birinizin tayını büyüttüğü gibi onu bir dağ kadar oluncaya dek büyütür» ve «kan O'nun katında [yere düşmeden] bir makama ulaşır». Şu halde nefyedilen şey ruhsuz bir şekildir, ispat edilen ise ruhun bizzat kendisidir. Nitekim niyet amelsiz de fayda verebilir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük gazvesinde mealen buyurduğu gibi: «Medine'de öyle kimseler vardır ki, biz ne bir konak yerine indik ne de bir vadiyi aştık, onlar bizimle beraber olmasınlar; onları mazeret alıkoymuştur.» Niyetsiz amel ise hiçbir fayda vermez; ebedî mükâfatı sağlayan bizzat niyettir. Muvaffak kılan Allah'tır. Sonra onlara bu sebeple neyi vacip kıldığına dikkat çekerek hayvanların boyun eğdirilmesindeki büyüklüğü hatırlatmayı tekrarladı ve şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böylece”; yani bu muazzam boyun eğdirişle, {سخرها} kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah onu boyun eğdirdi, {لكم} azametiyle ve size muhtaç olmamasıyla sizin için [boyun eğdirdi], {لتكبروا} “tekbir getiresiniz diye.”

ولما ذكر التكبير، صوره بالاسم الأعظم فقال: {الله} وضمن التكبير فعل الشكر، فكان التقدير: شاكرين له {على ما هداكم}

Tekbiri zikredince, onu İsm-i A'zam ile tasvir edip şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ı [yüceltesiniz diye]”; tekbire şükür fiilini de dahil etti, böylece takdirî anlam: 'O'na şükrediciler olarak' şeklinde oldu: {على ما هداكم} “sizi hidayete erdirmesine karşılık.”

أي على هدايتكم له والأمور العظيمة التي هداكم إليها.

Yani O'nun sizi hidayete erdirmesine ve sizi eriştirdiği o büyük işlere karşılık [O'nu tekbir edesiniz diye].

ولما كان الدين لا يقوم إلا بالنذارة والبشارة، وكان السياق لأجل ما تقدم من شعائر الحج، ومعالم العج والثج - بالبشارة أليق، ذكرها مشيراً إلى النذارة بواو العطف ليؤذن أن التقدير: فأنذر أيها الداعي المسيئين: {وبشر المحسنين*} أي الذين أوجدوا الإحسان لأفعالهم صورة ومعنى.

Din ancak uyarma ve müjdeleme ile ayakta durduğu için; sözün akışı da daha önce geçen hac ibadetleri, telbiye ve kurban kanı akıtma alametleri sebebiyle müjdelemeye daha layık olduğundan, takdirî anlamın: 'Ey davetçi, kötülük yapanları uyar!' şeklinde olduğunu bildirmek üzere atıf vâvı ile uyarmaya da işaret ederek müjdeyi zikretti: {وبشر المحسنين*} “O iyilik edenleri müjdele!” Yani amellerini hem suret hem mana bakımından ihsan üzere ortaya koyanları [müjdele].

ولما ذكر سبحانه الحج المذكر للمهاجرين بأوطانهم المخاصمة التي أنزلت في غزوة بدر، وذكر ما يفعل فيه من القربات، عظم اشتياق النفوس إلى ذلك وتذكرت علو المشركين الذي يصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام وظهورهم ومنعهم لمن أراد هذه الأفعال، على هذه الأوصاف الخالصة، والأحوال الصالحة، وفتنتهم له، فأجابها سبحانه عن هذا السؤال بقوله: {إن الله} أي الذي لا كفوء له {يدافع عن الذين آمنوا} لأنهم بدخولهم في الإيمان لم يكونوا مبالغين في الخيانة ولا في الكفر فهو يحبهم، فكيف بالمحسنين الذين ختمت بهم الآية السالفة، أي فيظهرهم على عدوهم - هذا في قراءة ابن كثير

Noksanlıklardan münezzeh olan Allah, Bedir gazvesinde indirilen ve muhacirlere çekişmeli vatanlarını hatırlatan haccı ve orada yapılan ibadetleri zikredince; nefislerin buna iştiyakı büyüdü ve Allah'ın yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoyan, üstün gelip bu ihlaslı vasıflar ve salih haller üzere bu amelleri yapmak isteyenlere engel olan ve onlara işkence eden müşriklerin baskısını hatırladı. Noksanlıklardan münezzeh olan Allah onların bu zihnî sorusuna şu buyruğuyla cevap verdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani hiçbir dengi bulunmayan [Allah], {يدافع عن الذين آمنوا} “iman edenleri savunur / korur.” Zira onlar imana girmeleri sebebiyle hıyanette ve küfürde aşırı gitmemişlerdir, bu yüzden O onları sever; nitekim bir önceki ayetin kendileriyle sona erdiği ihsan sahipleri nasıl sevilmez! Yani onları düşmanlarına karşı galip kılar. Bu, İbn Kesîr,

وأبي عمرو ويعقوب بغير ألف، وفي قراءة الباقين مبالغة بإخراج الفعل على المغالبة، فكأنه قال: بشرهم بأن الله يدفع عنهم، ولكنه تعالى أظهر الأوصاف ليفهم أنها مناط الأحكام والتعبير، فعبر بالفعل الماضي ترغيباً، أي لكل من أوقع هذا الوصف في الخارج إقياعاً ما دفع عنه؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {لا يحب} أي لا يكرم كما يفعل المحب {كل خوان} في أمانته، مانع لعباده من بيته الذي هو للناس سواء العاكف فيه والبادي {كفور} لنعمته بالتقرب إلى غيره، فهو يفعل مكارم الأخلاق صورة ليس فيها معنى أصلاً، لا يصححها بذكر الله وحده، ولا يجملها بالإحسان، وأتى بالصفتين على صيغة المبالغة لأن نقائص الإنسان لا يمكنه أن يفعلها خالية عن المبالغة، لأنه يخون نفسه بالعزم أولاً، والفعل ثانياً وغيره من الخلق ثالثاً، وكذا يخون نفسه ربه سبحانه وهكذا في الكفر وغيره، ولما كانت الخيانة منبع النقائص، كانت المبالغة فيها أكثر.

Ebû Amr ve Ya'kûb'un kıraatinde elifsizdir ({يَدْفَعُ}); diğerlerinin kıraatinde ise fiilin üstün gelme (mufâale) kalıbına sokulmasıyla bir mübalağa vardır ({يُدَافِعُ}). Sanki şöyle buyurmuştur: Onlara Allah'ın kendilerini savunacağını müjdele! Fakat Yüce Allah, hükümlerin ve ifadelerin bu vasıflara bağlı olduğunun anlaşılması için sıfatları açıkça ortaya koydu; teşvik amacıyla geçmiş zaman fiiliyle ifade etti; yani kim bu vasfı fiilen dış dünyada gerçekleştirirse Allah onu savunur. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {لا يحب} sevmez; yani sevenin yaptığı gibi ikramda bulunmaz, {كل خوان} “hiçbir haini”; emanetinde çokça hainlik eden, yerlisi ve göçebesiyle insanlar için eşit kılınmış olan Beyt'inden kullarını alıkoyan [hiçbir haini sevmez], {كفور} “nankörü [de sevmez].” Başkasına yakınlaşmak suretiyle O'nun nimetine nankörlük eden kimseyi [sevmez]. O kimse güzel ahlakı, içinde hiçbir mana bulunmayan sırf bir suret olarak işler; onu ne sadece Allah'ı anarak sahih kılar ne de ihsanla güzelleştirir. İki sıfatı da mübalağa kipiyle getirdi; çünkü insanın kusurları mübalağadan uzak olarak işlemesi mümkün değildir; zira o önce azimle, sonra fiille kendi nefsine, üçüncü olarak da diğer yaratılmışlara hainlik eder. Aynı şekilde nefsine ve Yüce Rabbine karşı da hainlik eder; küfürde ve diğer hususlarda da böyledir. Hainlik kusurların kaynağı olunca, onda mübalağa daha fazla olmuştur.

ولما كان كأنه قد قيل: كيف تكون المدافعة وبمن؟

Sanki şöyle denilmiş gibiydi: Bu savunma nasıl ve kiminle olacaktır?

فقيل: بعباده المؤمنين، عبر عن ذلك بقوله: {أذن} وأشار بقراءة من بناه للمجهول إلى سهولة ذلك عليه سبخانه {للذين يقاتلون} أي للذين فيهم قوة المدافعة، في المدافعة بالقتلا بعد أن كانوا يمنعون منه بمكة ويؤمرون بالصفح؛ ثم ذكر سبب الإذن فقال {بأنهم ظلموا} أي وقع ظلم الظالمين لهم بالإخراج من الديار، والأذى بغير حق.

'Mümin kullarıyla olacaktır' denildi ve bu durum şu buyruğuyla ifade edildi: {أذن} “İzin verildi”; meçhul olarak okuyanların kıraatiyle bunun Yüce Allah'a ne kadar kolay olduğuna işaret edildi, {للذين يقاتلون} “savaşa maruz kalanlara / savaşanlara”; yani içlerinde savunma gücü bulunanlara, daha önce Mekke'de bundan men edilip bağışlamayla emrolunduktan sonra savaşarak savunma yapmalarına [izin verildi]. Sonra iznin gerekçesini zikrederek şöyle buyurdu: {بأنهم ظلموا} “haksızlığa uğramaları sebebiyle.” Yani zalimlerin haksızlığı, yurtlarından çıkarılmaları ve haksız yere eziyet görmeleriyle vuku bulmuştur.

ولما كان التقدير: فأن الله أراد إظهار دينه بهم، عطف عليه قوله: {وإن الله} أي الذي هو الملك الأعلى، وكل شيء في قبضته، ويجوز عطفه على قوله {إن الله يدفع} أي بإذنه لهم في القتال وأنه {على نصرهم} وأبلغ في التأكيد لا ستبعاد النصرة إذ ذاك بالكفار من الكثرة والقوة، وللمؤمنين من الضعف والقلة، فقال: {لقدير*} ثم وصفهم بما يبين مظلوميتهم على وجه يجمعهم ويوثقهم بالله فقال: {الذين أخرجوا من ديارهم} إلى الشعب والحبشة والمدينة {بغير حق} أوجب ذلك {إلا أن يقولوا} أي غير قولهم، أو ألا قولهم: {ربنا الله} المحيط بصفات الكمال، الموجب لإقرارهم في ديارهم، وحبهم ومدحهم واقتفاء آثارهم، فهو من باب:

Takdirî anlam 'Şüphesiz Allah dinini onlar vasıtasıyla üstün kılmayı diledi' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وإن الله} “Ve şüphesiz Allah”; yani en yüce Hükümran olan ve her şey kabzasında bulunan [Allah] -bunun {إن الله يدافع} buyruğuna atfedilmesi de caizdir; yani onlara savaş izni vermesiyle ve şüphesiz O'nun- {على نصرهم} “onlara yardım etmeye”; o vakit kâfirlerin çokluğu ve gücü, müminlerin ise zayıflığı ve azlığı sebebiyle yardım uzak görüldüğü için pekiştirmede mübalağa yaparak şöyle buyurdu: {لقدير*} “elbette kadirdir.” Sonra onları Allah'a bağlayan ve aralarını birleştiren bir tarzda mazlumiyetlerini açıklayan vasıflarla niteleyip şöyle buyurdu: {الذين أخرجوا من ديارهم} “Onlar ki yurtlarından çıkarıldılar”; Şi'b'e, Habeşistan'a ve Medine'ye [çıkarıldılar], {بغير حق} “haksız yere”; bunu gerektirecek hiçbir hak olmaksızın, {إلا أن يقولوا} “sadece dedikleri için”; yani şu sözlerinden başka hiçbir şey olmaksızın: {ربنا الله} “Rabbimiz Allah'tır [dedikleri için].” Kemal sıfatlarını kuşatan, yurtlarında bırakılmalarını, sevilmelerini, övülmelerini ve izlerinden gidilmesini gerektiren [Allah'tır]. Bu durum şu kabilindendir:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

'Onlarda hiçbir ayıp yoktur, ancak kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler vardır.'

وفي سوق ذلك المساق الاستثناء عند من يجعله منقطعاً إشارة إلى أن من أخلص لله، صوب الناس إليه سهام مكرهم، ولم يدعوا في أذاه شيئاً من جهدهم.

Bunun -münkâtı' kılanlara göre- istisna üslubuyla getirilmesinde, kim Allah için ihlaslı olursa insanların tuzak oklarını ona yönelteceklerine ve ona eziyet etmekte güçlerinden hiçbir şeyi esirgemeyeceklerine bir işaret vardır.

ولما ذكر مدافعته، وذكر أنها بالمؤمنين، بين سرها عموماً ليفهم منها هذا الخاص، وصورها تقريباً لفهمها، فقال عاطفاً على ما تقديره: فلولا إذن الله لهم لاستمر الشرك ظاهراً، والباطل - باستيلاء الجهلة على مواطن الحج - قاهراً: {ولولا دفع الله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرة في كل شريعة، وفي زمن كل نبي أرسله {الناس} أي عموماً {بعضهم ببعض} أي بتسليط بعضهم على بعض {لهدمت صوامع} وهي معابد صغار مرتفعة للرهبان {وبيع} للنصارى {وصلوات} أي كنائس اليهود {ومساجد} أي للمسلمين، أخرها لتكون بعيدة من الهدم قريبة من الذكر {يذكر فيها اسم الله} أي الملك الذي لا ملك غيره، ولعل العدول عن الإضمار إلى الإظهار للإشارة إلى اختلاف ذكره تعالى في الأماكن المذكورة بالإخلاص وغيره {كثيراً} لأن كل فرقة تريد هدم ما للأخرى، بل ربما أراد بعض أهل ملة إخراب

Allah'ın savunmasını ve bunun müminlerle olduğunu zikredince; bu özel durumun anlaşılması için onun genel hikmetini açıkladı ve kavranmasını kolaylaştırmak için tasvir etti. Takdiri 'Eğer Allah'ın onlara izni olmasaydı şirk üstün, batıl da -cahillerin hac mekanlarına hakim olmasıyla- galip kalmaya devam ederdi' şeklinde olan anlama atıfla şöyle buyurdu: {ولولا دفع الله} “Eğer Allah'ın savması olmasaydı”; yani her şeriatta ve gönderdiği her peygamberin zamanında ilim ve kudretle her şeyi kuşatan [Allah'ın savması olmasaydı], {الناس} “insanları”; yani genel olarak insanları, {بعضهم ببعض} “birbirleriyle”; yani bir kısmını diğerine musallat ederek [savması olmasaydı], {لهدمت صوامع} “manastırlar yıkılırdı”; bunlar rahipler için yüksek küçük ibadethanelerdir, {وبيع} “kiliseler”; Hıristiyanlar için, {وصلوات} “havralar”; yani Yahudilerin mabetleri, {ومساجد} “ve mescitler”; yani Müslümanlar için [olan mabetler]. Yıkımdan uzak, anılmaya ise yakın olsun diye mescitleri en sona bıraktı; {يذكر فيها اسم الله} “içlerinde Allah'ın adı anılan”; yani kendisinden başka hükümdar olmayan Hükümran'ın [adı anılan]. Zamir yerine açık ismin zikredilmesi, adı geçen mekanlarda Yüce Allah'ın anılmasının ihlas ve diğer yönlerden farklılığına işaret etmek içindir; {كثيراً} “çokça [anılan].” Çünkü her fırka diğerinin mabedini yıkmak ister; hatta bazen bir dinin mensuplarından bazıları kendi din kardeşlerinin

بعض معابد أهل ملته، لا فبدفعه الله بمن يريد من عباده، وإذا تأملت ذلك وجدت فيه من الأسرار، ما يدق عن الأفكار، فإنه تعالى لما أراد بأكثر الناس الفساد، نصب لهم من الأضداد، ما يخفف كثيراً من العناد.

bazı mabetlerini tahrip etmek ister. Fakat Allah dilediği kullarıyla bunu savar. Bunu derinlemesine düşündüğünde, onda fikirlerin kavramaktan aciz kalacağı nice sırlar bulursun; zira Yüce Allah insanların çoğu hakkında fesat irade buyurduğunda, inatlaşmanın çoğunu hafifletecek zıtları onlara musallat kılmıştır.

ولما كان لتقدير: ولكن لم تهدم المذكورات، لأن الله دفع بعضهم ببعض، وجعل بعضهم في نحور بعض، عطف عليه أو على قوله {أذن} قوله: {ولينصرن الله} أي الملك الأعظم، وأظهر ولم يضمر تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {من ينصره} كائناً كم كان منهم ومن غيرهم، بما يهيىء له من الأسباب، إجراءً له على الأمر المعتاد، وبغير أسباب خرقاً للعادة، كما وقع في كثير من الفتوحات، كخوض العلاء بن الحضرمي ﵁ البحر الملح إلى جواثاء بالبحرين، واقتحام سعد بن أبي وقاص ﵁ الدجلة مع عظمها في ذلك العام وطموها، وزيادتها وعلوها، وزلزلة أسوار حمص بالتكبير وتهدّم كثيراً من بيوتها، عن إتقان بنيانها، وإحكام قواعدها وأركانها

Takdirî mana: 'Fakat adı geçen mabetler yıkılmadı; çünkü Allah bir kısmını diğerleriyle savdı ve birbirlerinin boğazına sardı' şeklinde olunca; buna yahut {أذن} “İzin verildi” buyruğuna atıfla şöyle buyurdu: {ولينصرن الله} “Allah elbette yardım edecektir”; yani en yüce Hükümran [yardım edecektir]. Hükmü genele teşmil etmek ve sıfata bağlamak için zamir yerine açık isim kullanarak şöyle buyurdu: {من ينصره} “kendi [dinine] yardım edene.” Onlardan veya başkalarından kim olursa olsun; âdet olduğu üzere onun için hazırladığı sebeplerle yahut birçok fetihlerde olduğu gibi harikulade olarak sebepsizce [yardım eder]. Nitekim el-Alâ b. el-Hadramî radıyallâhu anh'ın Bahreyn'deki Cüvâsâ'ya tuzlu denizi yürüyerek geçmesi, Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anh'ın o yıldaki büyüklüğüne, coşkunluğuna, taşkınlığına ve yüksekliğine rağmen Dicle nehrine dalması, Humus surlarının tekbirle sarsılması ve sağlam yapısına, kaide ve rükünlerinin muhkemliğine rağmen evlerinin birçoğunun yıkılması

ونحو ذلك؛ ثم علل نصره وإن ضعف المنصور، بقوله: {إن الله} أي الذي لا كفوء له {لقوي*} أي على ما يريد {عزيز*} لا يقدر أحد على مغالبته، ومن كان ناصره فهو المنصور، وعدوه المقهور، ولقد صدق سبحانه فيما وعد به، فأذل بأنصار دينه ﵃ جبابرة أهل الأرض وملوكهم، ومن أصدق من الله حديثاً.

ve benzerleri gibi. Sonra yardım edilen kimse zayıf bile olsa O'nun yardımını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani dengi olmayan [Allah], {لقوي*} “elbette güçlüdür”; dilediği şeye güç yetirendir, {عزيز*} “mutlak galiptir.” Hiç kimse O'na galebe çalmaya güç yetiremez. Yardımcısı O olan kimse zafere ulaşmış, düşmanı ise kahrolmuştur. Noksanlıklardan münezzeh olan Allah vadettiği şeyde elbette doğru söylemiştir; böylece dininin yardımcıları vasıtasıyla -radıyallâhu anhüm- yeryüzü halkının zorbalarını ve krallarını zelil kılmıştır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir!

ولما وصف نفسه سبحانه بما يقتضي تمكين منصوره الذي ينصره، وصفهم بما يبين أن قتالهم له، لا لهم، بعد أن وصفهم بأنهم أوذوا بالإخراج من الديار الذي يعادل القتل، فقال: {الذين} ولما كان وقت النصرة مبهماً آخره يوم الفصل، عبر بأداة الشك ليكون ذلك أدل على إخلاص المخلص في القتال: {إن مكناهم} بما لنا من العظمة {في الأرض} بإعلائهم على أضدادهم {أقاموا الصلاة} أي التي هي عماد الدين، الدالة على المراقبة والإعراض عن تحصيل الفاني {وآتوا الزكاة} المؤذنة بالزهذ في الحاصل منه، المؤذن بعمل النفس للرحيل {وأمروا بالمعروف} وهو ما عرفه الشرع وأجاره {ونهوا عن المنكر} المعرف بأنه لا أنس لهم إلا به سبحانه، ولا خوف لهم إلا منه، ولا رجاء فيه والآية دالة على صحة خلافة الأئمة الأربعة.

Noksanlıklardan münezzeh olan Allah, kendisine yardım eden kimseyi iktidar kılmayı gerektiren sıfatlarla Zatını niteleyince; öldürülmeye denk olan yurtlarından çıkarılmak suretiyle eziyet gördüklerini belirttikten sonra, onların savaşının kendileri için değil O'nun için olduğunu açıklayan vasıflarla onları niteleyip şöyle buyurdu: {الذين} “Onlar ki”; yardım vakti belirsiz olup sonu kıyamet günü olunca, savaşta ihlaslının ihlasına daha çok delalet etsin diye şart edatıyla ifade etti: {إن مكناهم} azametimizle iktidar verirsek, {في الأرض} “yeryüzünde”; hasımlarına karşı onları üstün kılarak [iktidar verirsek], {أقاموا الصلاة} “namazı dosdoğru kılarlar”; yani dinin direği olan, murakabeye ve fani olanı elde etmekten yüz çevirmeye delalet eden namazı [kılarlar], {وآتوا الزكاة} “zekâtı verirler”; elde edilenden zühde ve nefsin göç için amel etmesine işaret eden [zekâtı verirler], {وأمروا بالمعروف} “iyiliği emrederler”; o da şeriatın bildiği ve onayladığı şeydir, {ونهوا عن المنكر} “kötülükten menederler.” Bu da onların ancak Yüce Allah ile huzur bulduklarını, yalnızca O'ndan korkup O'na umut bağladıklarını gösterir. Ayet, Dört Halife'nin hilafetinin sıhhatine delalet etmektedir.

ولما كان هذا ابتداء الأمر بالجهاد، وكان عقب ما آذى أعداؤه أولياءه، فطال أذاهم لهم، فكان التقدير كما أرشد إليه العطف على غير مذكور، عطفاً على {ولولا دفع} فلله بادئة الأمور، عطف عليه قوله: {ولله} أي الملك الأعلى المحيط بكل شيء {عاقبة الأمور*} فتمكينهم كائن لا محالة، لكن ذكره للعاقبة وطيه للبادئة منبه على أنه تعالى يجعل للشيطان - كما هو المشاهد في الأغلب - حظاً في البادئة، ليتبين الصادق من الكاذب، والمزلزل من الثابت، وأما العاقبة فهي متمحضة له إلى أن يكون آخر ذلك القيامة التي لا يكون لأحد فيها أمر، حتى أنه لا ينطق أحد إلا بإذن خاص. ولما كان في ترغيب هذه الآيات وترهيبها ما يعطف العاقل، ويقصف الجاهل، طوي حكم العاقل لفهمه ما سبق، وهو: فإن يؤمنوا بك مكناهم في الأرض، ودل عليه بعطف حكم الجاهل على غير مذكور في سياق يسلي به نبيه ﷺ ويعزيه، ويؤنسه ويواسيه، فقال {وإن يكذبوك} أي أخذتهم وإن كانوا أمكن الناس، فقد فعلت بمن قبلهم ذلك، فلا يحزنك أمرهم {فقد كذبت} وأتى سبحانه بتاء التأنيث تحقيراً للمكذبين في قدرته وإن كانوا أشد الناس.

Bu, cihad emrinin başlangıcı olup düşmanlarının O'nun dostlarına eziyet etmesinin ve bu eziyetin uzamasının hemen ardından geldiği için; {ولولا دفع} buyruğuna atıfla zikredilmeyen bir kelama atfın da gösterdiği gibi takdirî anlam: 'İşlerin başlangıcı Allah'a aittir' şeklinde oldu ve şu buyruğunu ona atfetti: {ولله} “Ve Allah'a aittir”; yani her şeyi kuşatan en yüce Hükümran'a aittir, {عاقبة الأمور*} “işlerin akıbeti.” Dolayısıyla onların iktidarı muhakkak gerçekleşecektir; fakat akıbeti zikredip başlangıcı gizlemesi, Yüce Allah'ın -çoğunlukla müşahede edildiği üzere- doğrudan eğriyi, sarsılanı sabitten ayırt etmek için başlangıçta şeytana bir pay bıraktığına dikkat çekmektedir. Akıbet ise tamamen O'na aittir; ta ki bunun sonu, hiç kimsenin bir tasarrufunun bulunmayacağı, hatta özel bir izin olmaksızın kimsenin konuşamayacağı kıyamet günü olsun. Bu ayetlerin teşvik ve sakındırmasında akıllıyı cezbedecek, cahili ise yıldıracak hususlar bulununca; önceden geçenleri anlaması sebebiyle akıllının hükmü gizlendi ki o da şudur: 'Eğer sana iman ederlerse onları yeryüzünde iktidar kılarız.' Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ettiği, acısını paylaştığı, rahatlattığı ve desteklediği bir bağlamda zikredilmeyene cahilin hükmünü atfederek buna delalet etti ve şöyle buyurdu: {وإن يكذبوك} “Eğer seni yalanlarlarsa”; yani insanlar arasında iktidar bakımından en güçlü kimseler olsalar bile onları helak ederim; nitekim onlardan öncekilere de bunu yapmıştım, onların hali seni üzmesin! {فقد كذبت} “kesinlikle yalanlamıştı.” Yüce Allah, insanların en güçlüleri olsalar bile kudreti karşısında yalanlayanları küçümsemek için müenneslik tâ'sı ile getirdi.

ولما كانت هذه الأمم لعظمهم وتمادي أزمانهم كأنهم قد استغرقوا الزمان كله، لم يأت بالجار فقال: {قبلهم قوم نوح} وكانوا

Bu ümmetler büyüklükleri ve çağlarının uzunluğu sebebiyle sanki bütün zamanı kaplamış gibi olduklarından, harf-i cer getirmeyerek şöyle buyurdu: {قبلهم قوم نوح} “onlardan önce Nûh kavmi.” Onlar

أطول الناس أعماراً، وأشدهم اقتداراً؛ ولما لم يتعلق في هذا السياق غرض بالمخالفة في ترتيبهم، ساقهم على حسب ترتبيهم في الوجود فقال: {وعاد} أي ذوو الأبدان الشداد {وثمود*} أولو الأبنية الطوال، في السهول والجبال {وقوم إبراهيم} المتجبرون المتكبرون {وقوم لوط*} الأنجاس، بما لم يسبقهم إليه أحد من الناس {وأصحاب مدين} أرباب الأموال، المجموعة من خزائن الضلال.

insanların en uzun ömürlüsü ve güç bakımından en şiddetlisi idiler. Bu bağlamda onların sıralamasında bir değişikliğe gitmekte bir maksat bulunmadığı için, varlıktaki sıralarına göre onları sevk ederek şöyle buyurdu: {وعاد} “ve Âd”; yani güçlü beden sahipleri, {وثمود*} “ve Semûd”; ovalarda ve dağlarda yüksek binalar yapanlar, {وقوم إبراهيم} “ve İbrâhim'in kavmi”; zorbalar ve mütekebbirler, {وقوم لوط*} “ve Lût'un kavmi”; insanlardan hiç kimsenin kendilerinden önce yapmadığı şeyle murdarlaşanlar, {وأصحاب مدين} “ve Medyen halkı [da yalanlamıştı].” Dalâlet hazinelerinden toplanmış malların sahipleri.

ولما كان موسى ﵇ قد أتى من الآيات المرئية ثم المسموعة بما لم يأت بمثله أحد ممن تقدمه، فكان تكذيبه في غاية من البعد، غير سبحانه الأسلوب تنبيهاً على ذلك، وعلى أن الذين أطبقوا على تكذيبه القبط، وأما قومه فما كذبه منهم إلا ناس يسير، فقال: {وكذب موسى} وفي ذلك أيضاً تعظيم للتأسية وتفخيم للتسلية {فأمليت للكافرين} أي فتعقب عن تكذيبهم أني أمهلتهم بتأخير عقوبتهم إلى الوقت الذي ضربته لهم، وعبر عن طول الإملاء بأداة التراخي لزيادة التأسية فقال: {ثم أخذتهم} ونبه ﷾ على أنه كان في أخذهم عبر وعجائب، وأهوال وغرائب، بالاستفهام في قوله: {فكيف كان نكير*} أي إنكاري لأفعالهم، فليحذر هؤلاء الذين أتيتهم بأعظم ما أتى به رسول قومه مثل ذلك.

Mûsâ aleyhisselâm önce görülen, sonra işitilen öyle ayetler getirmişti ki kendisinden öncekilerden hiçbiri benzerini getirmemişti; dolayısıyla onun yalanlanması son derece uzak bir ihtimaldi. Noksanlıklardan münezzeh olan Allah buna ve onu yalanlamada ittifak edenlerin Kıptîler olduğuna, kendi kavminden ise pek az kimsenin onu yalanladığına dikkat çekmek üzere üslubu değiştirip şöyle buyurdu: {وكذب موسى} “Mûsâ da yalanlandı.” Bunda aynı zamanda teselliyi yüceltme ve rahatlatmayı büyütme vardır. {فأمليت للكافرين} “Ben de o inkârcılara mühlet verdim”; yani yalanlamalarının ardından cezalarını kendilerine takdir ettiğim vakte kadar geciktirerek onlara mühlet verdim; mühletin uzunluğunu teselliyi artırmak için terâhî edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم أخذتهم} “Sonra onları yakalayıverdim.” Azîz ve Celîl olan Allah, onları yakalamasında ibretler, acayiplikler, dehşetler ve gariplikler bulunduğuna şu buyruğundaki soruyla dikkat çekti: {فكيف كان نكير*} “Benim inkârım / cezalandırmam nasıl oldu!” Yani onların fiillerini reddedip cezalandırmam [nasıl oldu!]. Bir peygamberin kavmine getirdiği şeylerin en büyüğüyle kendilerine geldiğin şu kimseler de benzer bir durumdan sakınsınlar!

ولما كانت هذه الأمم السبعة أكثر أهل الأرض، بل كانت أمة

Bu yedi ümmet yeryüzü halkının çoğunluğunu oluşturduğu, hatta bir ümmet

منهم أهل الأرض كما مضى بيانه في الأعراف، فكيف بمن عداهم ممن كان في أزمانهم وبعدهم، وأخبر ﷾ أن عادته فيهم الإملاء ثم الإهلاك، تسبب عن ذلك تهويل الإخبارعنهم وتكثيرهم، فقال تعالى شارحاً للأخذ والإمهال على طريق النشر المشوش: {فكأين من قرية أهلكناها} كهؤلاء المذكورين وغيرهم، وفي قراءة الجماعة غير أبي عمرو بالنون إظهاراً للعظمة {وهي} أي والحال أنها {ظالمة فهي} أي فتسبب عن إهلاكها أنها {خاوية} أي متهدمة ساقطة أي جدرانها {على عروشها} أي سقوفها، بأن تقصفت الأخشاب ولا من كثرة الأمطار، وغير ذلك من الأسرار، فسقطت ثم سقطت عليها الجدران. أو المعنى: خالية، قد ذهبت أرواحها بذهاب سكانها على البقاء سقوفها، ليست محتاجة إلىغير السكان {و} كم من {بئر معطلة} من أهلها مع بقاء بنائها، وفوران مائها {وقصر مشيد*} أي عال متقن مجصص لأنه لا يشيد - أي يجصص - إلا الذي يقصد رفعه، فحلت القصور من أربابها، وأقفرت موحشة من جميع أصاحبها، بعد كثرة التضام في نواديها، وعطلت الآبار من ورَّادها

A'râf suresinde açıklandığı gibi bizzat bütün yeryüzü halkı olduğu için -onların çağında ve sonrasında bulunan diğerleri ise nicedir- ve Azîz ve Celîl olan Allah onlara yönelik sünnetinin önce mühlet vermek, sonra da helak etmek olduğunu haber verince; bundan onlar hakkında dehşeti büyüterek ve çokluklarını bildirerek haber vermek doğdu. Yüce Allah yakalamayı ve mühlet vermeyi karmaşık neşir yoluyla açıklayarak şöyle buyurdu: {فكأين من قرية أهلكناها} “Nice yurtlar var ki biz onları helak ettik”; zikredilen bu kavimler ve başkaları gibi. Ebû Amr dışındaki cemaatin kıraatinde azameti göstermek üzere nun iledir ({أَهْلَكْنَاهَا}). {وهي} “onlar”; yani şu halde iken, {ظالمة} “zulmetmektelerken.” {فهي} “Artık onlar”; yani helak edilmelerinden ötürü şu duruma gelmişlerdir ki, {خاوية} “çökmüştür”; yani duvarları yıkılıp düşmüştür, {على عروشها} “tavanları üzerine.” Şöyle ki: Yağmurların çokluğundan ve diğer sırlardan ötürü ahşaplar kırılmış, tavanlar çökmüş, sonra da duvarlar onların üzerine yıkılmıştır. Yahut mana şudur: Tavanları baki kalarak sakinlerinin gitmesiyle içindeki canlar gitmiş ve ıssız kalmıştır; sakinlerinden başkasına da ihtiyacı yoktur. {و} “Ve [nice]” {بئر معطلة} “terk edilmiş kuyular [vardır].” Yapısı baki kalıp suyu kaynadığı halde ahalisinden yoksun kalmıştır. {وقصر مشيد*} “ve [nice] yüksek/yaldızlı saraylar [vardır].” Yani yüksek, muhkem ve kireçle sıvanmış saraylar [vardır]; zira sadece yükseltilmek istenen bina kireçle sıvanıp tahkim edilir. Böylece saraylar sahiplerinden boşalmış, meclislerindeki yoğun kalabalıklardan sonra bütün sakinlerinden ıssız ve kimsesiz kalmıştır; kuyular da gelen-gidenlerinin yoğunluğundan sonra su alanlardan yoksun kalmıştır;

بعد الازدحام بين رائحها وغاديها، دانية ونائية، حاضرة وبادية؛ ولما كان خراب المشيد يوهى من أركانه، ويخلق من جدارنه، لم يحس التشديد في وصف القصر، كما حسن في وصف البئر.

yakın ve uzak, şehirli ve bedevi olan herkes için bu böyledir. Yüksek sarayın harabiyeti rükünlerini zayıflatıp duvarlarını eskittiği için, sarayın vasfında şeddeli kullanım (müşeyyed) kuyunun vasfında (muattala) güzel olduğu gibi güzel olmamıştır.

ولما كان هذا واعظاً لمن له استبصار، وعاطفاً له إلى العزيز الغفار، تسبب عنه الإنكار عليهم في عدم الاعتبار، فعد أسفارهم - التي كانوا يرون فيها هذه القرى على الوجه الذي أخر به سبحانه لما كانت على ذلك الوجه - عدماً، فقال تعالى: {أفلم يسيروا في الأرض} أي وهم بصراء ينظرون بأعينهم ما يمرون عليه، من الآيات المرئية من القرى الظالمة المهلكة وغيرها، وقرينة الحث على السير دل على البصر.

Bu durum basiret sahibi olan kimse için bir öğüt olup onu Azîz ve Gaffâr olan Allah'a yöneltince; bundan ibret almamaları hususunda onları kınama doğdu. Böylece -o şekilde oldukları halde- Yüce Allah'ın haber verdiği tarzda bu beldeleri görmekte oldukları yolculuklarını yok hükmünde sayarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {أفلم يسيروا في الأرض} “Yeryüzünde dolaşmadılar mı?” Yani zalim ve helak edilmiş beldelerden ve diğerlerinden yanından geçtikleri görülen ayetleri gözleriyle gören basiret sahipleri olarak [dolaşmadılar mı?]. Dolaşmaya teşvik karinesi görmeye delalet etmiştir.

ولما كان الجواب منصوباً، علم أنه منفي لأنه مسبب عن همزة الإنكار التي معناها النفي، وقد دخلت على النفي السير فنفته، فأثبتت السير عرياً عما أفاده الجواب، وهو قوله {فتكون} أي فيتسبب عن سيرهم أن تكون {لهم قلوب} واعية {يعقلون بها} ما رأوه بأبصارهم في الآيات المرئيات من الدلالة على وحدانية الله تعالى وقدرته على الإحياء والإماتة متى أراد فيعتبروا به، فانتفاء القلوب الموصوفة متوقف على نفي السير الذي هو إثبات السير، وكذا الكلام في الآذان من قوله {أو} أي أو تكون لهم إن كانوا عمي الأبصار

Cevap mensub olunca, nefyedildiği anlaşılmıştır; çünkü anlamı nefyetmek olan inkâr hemzesinin sonucudur. Hemze dolaşmanın nefyi üzerine dahil olup onu nefyetmiş; böylece cevabın ifade ettiği şeyden soyutlanmış bir dolaşmayı ispat etmiştir ki o da şu buyruğudur: {فتكون} “böylece olsun”; yani dolaşmalarının sonucunda olsun, {لهم قلوب} kavrayan “kalpleri”, {يعقلون بها} “onunla akledecekleri”; gözleriyle gördükleri ayetlerde Yüce Allah'ın birliğine, dilediği vakit diriltmeye ve öldürmeye olan kudretine delalet eden şeyleri kavrayıp da ibret alacakları [kalpleri olsun]. Bu nitelikteki kalplerin bulunmayışı, dolaşmanın ispatı anlamına gelen dolaşmanın nefyine bağlıdır. Kulaklar hakkındaki söz de şu buyruktan itibaren böyledir: {أو} “yahut”; yani eğer gözleri kör ise onlar için olsun,

كما دل عليه جعل هذا قسيماً {آذان يسمعون بها} الآيات المسموعة المترجمة عن تلك القرى وغيرها سواء ساروا أو لم يسيروا، إن كانت بصائرهم غير نافذة الفهم بمجرد الرؤية فيتدبروها بقلوبهم، فإنه لا يضرهم فقد الأبصار عند وجود البصائر.

bunun diğer kısım kılınmasının delalet ettiği üzere: {آذان يسمعون بها} “kendisiyle işitecekleri kulaklar [olsun].” O beldelerden ve diğerlerinden nakledilen işitilen ayetleri -ister dolaşsınlar ister dolaşmasınlar- sırf görmekle basiretleri kavramaya yetmiyorsa, kalpleriyle düşünsünler diye [işitecekleri kulaklar olsun]. Zira basiretler varken gözlerin yokluğu onlara zarar vermez.

ولما كان الضار للإنسان إنما هو عمى البصائر دون الأبصار، نفى العمى أصلاً عن الأبصار لعدم ضرورة مع إنارة البصائر، وخصه بالبصئر لوجود الضرر به ولو وجدت الأبصار، مسبباً عما مضى مع ما أرشد إليه من التقدير، فقال: {فإنها لا تعمى الأبصار} أي لعدم الضرر بعماها المستنير البصيرة {ولكن تعمى القلوب} وأكد المعنى بقوله: {التي في الصدور*} لوجود الضرر بعماها المبطل لمنفعة صاحبها وإن كان البصر موجداً، فاحتيج في تصوير عماها إلى زيادة تعيين لما تعورف من أن العمى إنما هو للبصر، إعلاماً بأن القلوب ما ذكرت غلطاً، بل عمداً، تنبيهاً على أن عمى البصر عدم بالنسبة لى عماها، والمراد بالقلب لطيفة ربانية روحانية مودعة في اللحم الصنوبري المودع في الجانب الأيسر من الصدر، لديه تعلق. . . عقول الأكثر في أنه يضاهي تعلق العرض بالجسم، أو الصفة بالموصوف، أو المتمكن بمكان

İnsana asıl zarar veren şey gözlerin değil basiretlerin körlüğü olunca; basiretlerin aydınlanmasıyla bir zarar bulunmadığı için gözlerden körlüğü tamamen nefyetti ve gözler bulunsa bile zararın varlığı sebebiyle körlüğü basiretlerle sınırladı. Geçenlerden kaynaklanarak ve takdir edilen mananın da gösterdiği üzere şöyle buyurdu: {فإنها لا تعمى الأبصار} “Gerçek şu ki gözler kör olmaz”; yani basireti aydınlanmış olan kimseye gözlerin körlüğünün zarar vermemesi sebebiyle [kör olmaz], {ولكن تعمى القلوب} “fakat kalpler kör olur”; ve şu buyruğuyla anlamı pekiştirdi: {التي في الصدور*} “o göğüslerdeki.” Çünkü göz bulunsa bile sahibinin menfaatini yok eden kalp körlüğü sebebiyle zarar vardır. Körlüğün göz için olduğu yönündeki yaygın kabule binaen, kalplerin sehven değil kasten zikredildiğini bildirmek ve kalp körlüğüne nispetle göz körlüğünün yok hükmünde olduğuna dikkat çekmek üzere kalp körlüğünün tasvirinde daha fazla tayine ihtiyaç duyulmuştur. Kalpten kastedilen; göğsün sol tarafında bulunan çam kozalağı şeklindeki et parçasının içine yerleştirilmiş rabbanî ve ruhanî bir latifedir. Çoğu aklın nezdinde onun arazın cisimle, sıfatın mevsuf ile yahut bir mekânda bulunanın o mekânla olan irtibatına benzer bir irtibatı vardır...

وهذه اللطيفة على حقيقة الإنسان سميت قلباً للمجاورة والتعلق، وهي كالفارس والبدن كله كالفرس، وعمى الفارس أضر على الفارس من عمى الفرس، بل لا نسبة لأحد الضررين بالآخرة، فلذلك نفى عمى الأبصار أصلاً

İnsanın hakikatini teşkil eden bu latife, komşuluğu ve irtibatı sebebiyle 'kalp' olarak isimlendirilmiştir. O bir süvari, bütün beden ise bir at gibidir. Süvarinin kör olması, atın kör olmasından süvari için daha zararlıdır; bilakis bu iki zararın birbiriyle hiçbir kıyası yoktur. Bu sebeple gözlerin körlüğünü büsbütün nefyetmiştir.

ورأساً، فلا شيء ضرره بالنسبة إلى عمى البصائر.

ve büsbütün [nefyetmiştir]. Basiretlerin körlüğüne nispetle hiçbir şeyin zararı [zarar] sayılmaz.

ولما قدم سبحانه أن الضال المضل له خزي في الدنيا، وقدم أنه يدفع عن الذين آمنوا وينصرهم، وساق الدليل الشهودي على ذلك لمن كان جامد الفهم، مقيداً بالوهم، بالقرى الظالمة التي أنجز هلاكها، وختم بإنكار عماهم عن ظاهر الآيات البينات، قال عاطفاً على {ومن الناس من يجادل} معجباً منهم وموضحاً لعماهم: {ويستعجلونك} ويجوز وهو أحسن أن تكون هذه الجملة حالاً من فاعل {يسيروا} فيكون مما أنكر عليهم {بالعذاب} الذي تتوعدهم به تكذيباً واستهزاء، {و} الحال أنه {لن يخلف الله} الذي لا كفوء له {وعده} فلا بد من وقوعه لكن الطويل عندهم من الزمن قصير عنده، وقد ينجز الوعد وقد يؤخره بعد الوعيد إلى حين يوم أو أقل أو أكثر، لأن قضاءه سبق أنه لا يكون إلا فيه لحكم يظهرها لمن يشاء من عباده {وإن يوماً} أي واحداً {عند ربك} أي المحسن إليك بتأخير

Sübhan [olan Allah], sapan ve saptıran kimse için dünyada bir rezillik olduğunu önceden belirtip, iman edenleri savunacağını ve onlara yardım edeceğini de önceden bildirince; anlayışı donuklaşıp vehme esir olmuş kimseler için helakini gerçekleştirdiği zalim beldelerle buna dair müşahedeye dayalı delili serdedip, açık ve parlak ayetlere karşı onların körlüğünü kınayarak sözü tamamlayınca, onların bu hallerine hayret ederek ve körlüklerini açıklayarak {ومن الناس من يجادل} ayetine atıfla şöyle buyurdu: {ويستعجلونك} “Senden acele istiyorlar”; bu cümlenin {يسيروا} fiilinin failinden hâl olması da caiz olup daha güzeldir; böylece kendilerinin kınandığı hususlardan biri olur: yalanlama ve alay yollu kendilerini tehdit ettiğin {بالعذاب} “azabı”, {و} halbuki {لن يخلف الله} hiçbir dengi bulunmayan “Allah asla caymaz” {وعده} “vaadinden.” Dolayısıyla onun gerçekleşmesi kaçınılmazdır; fakat onların nazarında uzun olan bir zaman, O'nun katında pek kısadır. O, tehdidin ardından vaadini hemen gerçekleştirebileceği gibi, bir güne kadar yahut daha az veya daha çok bir vakte kadar da erteleyebilir. Çünkü O'nun kazası, kullarından dilediğine göstereceği hikmetler sebebiyle ancak o vakitte olacağı şeklinde önceden takdir edilmiştir. {وإن يوماً} yani bir tek [gün], sana ikram olsun diye onlardan azabı ertelemek suretiyle sana ihsanda bulunan {عند ربك} “Rabbinin katında”

العذاب عنهم إكراماً لك {كألف سنة} ولما كان المقصود هنا التطويل، فعبر بالسنة تنبيهاً عليه؛ ولما كانت السنون قد تختلف قال: {مما تعدون*} لأن أيامكم تناسب أوهامكم، وأزمانكم تناسب شأنكم، وهو حليم لا يستطيل الزمان، وقادر لا يخاف الفوت.

{كألف سنة} “bin yıl gibidir.” Burada maksat sürenin uzatılması olduğundan, buna dikkat çekmek için 'sene' lafzıyla ifade buyurmuştur. Seneler de farklılık gösterebileceğinden şöyle buyurdu: {مما تعدون*} “sizin saydıklarınızdan.” Çünkü sizin günleriniz vehimlerinize, zamanlarınız da durumunuza göredir. O ise mühlet veren, zamanı uzun bulmayan bir Halîm; hiçbir şeyin elinden kaçmasından korkmayan bir Kâdir'dir.

ولما دل على نصر أوليائه، وقسر أعدائه، بشهادة تلك القرى، وختم بالتعجيب من استعجالهم مع ما شاهدوا من إهلاك أمثالهم، وأعلمهم ما هو عليه من الأناة، واتساع العظمة، وكبر المقدار، عطف على {فكأين} محذراً من نكاله، بعد طويل إمهاله، قوله: {وكأين من قرية} أي من أهلها {أمليت لها} أي أمهلتها كما أمهلتكم {وهي ظالمة} كظلمكم بالاستعجال وغيره {ثم أخذتها} أي بالعذاب {وإليّ المصير*} بانقطاع كل حكم دون حكمي، كما كان مني البدء، فلم يقدر أحد أن يمنع من خلق ما أردت خلقه، ولا أن يخلق ما لم أرد خلقه، فلا تغتروا بالإمهال، وإن تمادت الأيام والليالي، واحذروا عواقب الوبال، وإن بلغتم ما أردتم من الآمال، ولعله إنما طوى ذكر البدء، لأنه احتجب فيه بالأسباب فغلب فيه اسمه الباطن، ولذلك ضل في هذه الدار أكثر الخلق وقوفاً مع الأسباب.

O beldelerin şahitliğiyle dostlarına yardım edeceğini ve düşmanlarını kahredeceğini gösterip, benzerlerinin helak edildiğini gördükleri halde onların acele istemelerine hayret ederek sözü tamamlayınca ve onlara Kendi hilmini, azametinin genişliğini ve kadrinin yüceliğini bildirince; uzun süre mühlet vermesinin ardından gelecek azabından sakındırmak üzere {فكأين} ayetine atıfla şöyle buyurdu: {وكأين من قرية} yani ahalisinden, {أمليت لها} yani size mühlet verdiğim gibi kendilerine mühlet verdiğim, {وهي ظالمة} sizin acele istemek ve diğer hususlardaki zulmünüz gibi [zulüm içindeyken], {ثم أخذتها} yani azapla [yakaladım], {وإليّ المصير*} “Dönüş de ancak Banadır;” ilk yaratılış Benden olduğu gibi, Benim hükmüm dışındaki bütün hükümlerin kesilmesiyle [dönüş Banadır]. Nitekim yaratmayı dilediğim şeyin yaratılmasına hiç kimse engel olamadığı gibi, yaratmayı dilemediğim şeyi de kimse yaratmaya güç yetirememiştir. O halde günler ve geceler uzayıp gitse de mühlet verilmesine aldanmayın; dilediğiniz emellere ulaşsanız bile feci akıbetlerden sakının! İlk yaratılışın zikrini katlamış (açıkça anmamış) olması, belki de onda sebepler arkasına gizlenip Bâtın isminin galip gelmesindendir. Bu yüzdendir ki bu dünyada yaratılmışların çoğu sebeplere takılıp kalarak sapmıştır.

ولما كان الاستعجال بالأفعال لا يطلب من الرسول، وكان الإخبار باستهزائهم وشدة عماهم ربما أفهم الإذن في الإعراض عنهم أصلاً ورأساً قال ﷾ مزيلاً لذلك منبهاً على أن مثله إنما يطلب من المرسل، لا من الرسول: {قل} أي لهم، ولا يصدنك عن دعائهم ما أخبرناك به من عماهم {يا أيها الناس} أي جميعاً من قومي وغيرهم {إنما أنا لكم نذير} أي وبشير، وإنما طواه لأن المقام للتخويف، ويلزم منه الأمن للمنتهى فتأتي البشارة، ولأن النذارة هي المقصود الأعظم من الدعوة، لأنه لا يقدم عليها إلا المؤيدون بروح من الله {مبين*} أي لكل ما ينفعكم لتلزموه. ويضركم فتتركوه لا إله، أعجل لكم العذاب؛ ثم تسبب عن كونه مبيناً العلم بأن وصف البشارة مراد وإن طوي، فدل عليه سبحانه بقوله تفضيلاً لأهل البشارة والنذارة: {فالذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان {وعملوا} أي تصديقاً لدعواهم ذلك {الصالحات لهم مغفرة} لما فرط منهم من التقصير لأنه لن يقد أحد أن يقدر الله حق قدره.

Fiillerle ilgili acele isteme Resul'den talep edilemeyecek bir şey olunca ve onların alayları ile körlüklerinin şiddetinin haber verilmesi, onlardan büsbütün yüz çevirmeye izin verildiği vehmini doğurabileceğinden; azze ve celle bunu bertaraf etmek ve böylesi bir şeyin Resul'den değil ancak Gönderen'den (Allah'tan) talep edileceğine dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu: {قل} yani onlara de ki; sana körlüklerini haber vermemiz seni onları davet etmekten alıkoymasın: {يا أيها الناس} yani kavmimden ve başkalarından hepiniz [ey insanlar]! {إنما أنا لكم نذير} “Ben sizin için ancak bir uyarıcıyım”; yani ve bir müjdeleyiciyim. Makam korkutma makamı olduğu için [müjdeleyici vasfını] zikretmemiştir; zira korkutmanın gereği olarak vazgeçen kimseye güven hasıl olur ve ardından müjde gelir. Ayrıca uyarıcılık, davetin en büyük gayesidir; çünkü buna ancak Allah'tan bir ruh ile teyit edilenler girişebilir. {مبين*} “apaçık;” yani sıkıca sarılmanız için size fayda veren ve bırakmanız için de size zarar veren her şeyi [açıklayanım], azabı size acele getirecek bir ilah değilim. Ardından onun 'açıklayıcı' olmasından, müjde vasfının da -her ne kadar zikredilmemiş olsa da- kastedildiğinin bilinmesi neticesi doğdu. Sübhan [olan Allah], müjde ve uyarı ehlini birbirinden ayırıp üstün tutarak şöyle buyurdu: {فالذين آمنوا} yani imanı ikrar edenler {وعملوا} yani bu iddialarını doğrulamak üzere amel edenler {الصالحات لهم مغفرة} “salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir bağışlanma vardır”; kendilerinden sadır olan kusurlar için [bağışlanma vardır], zira hiç kimse Allah'ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremez.

ولما كان هذا أول الإذن في القتال، الموجب لمنابذة الكفار، ومهاجرة الأهل والأموال والديار، وكان ذلك - مع كونه في غاية الشدة - موجباً للفقر عادة، قال محققاً له ومنبهاً على أنه سبب الرزق: {ورزق} أي في الدنيا بالغنائم وغيرها، والآخرة بما

Bu, kâfirlerle savaşı, aileleri, malları ve yurtları terk edip hicret etmeyi gerektiren savaş izninin ilk defa verilmesi olunca ve bu durum -son derece meşakkatli olmakla birlikte- adet gereği fakirliği netice verdiğinden, bunu hakikate bağlayarak ve onun rızık sebebi olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ورزق} yani dünyada ganimetler ve diğer şeylerle, ahirette ise

لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر {كريم*} لا خسة فيه ولا دناءة بانقطاع ولا غيره أصلاً ما داموا على الاتصاف بذلك، هذا فعل ربهم بهم عكس ما وصف به مدعو الكفار من أن ضره أقرب من نفعه.

ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin kalbinden geçtiği [nimetlerle]; {كريم*} “tükenmez/değerli bir rızık [vardır].” Bu vasıfla nitelendikleri müddetçe kesilme veya başka bir sebeple onda asla hiçbir bayağılık ve değersizlik bulunmaz. Rablerinin onlara muamelesi böyledir; bu durum, kâfirlerin taptıklarının 'zararı faydasından daha yakın' şeklinde nitelendirilmesinin tam zıddıdır.

ولما كان في سياق الإنذار، قال معبراً بالماضي زيادة في التخويف: {والذين سعوا} أي أوقعوا السعي ولو مرة واحدة بشبهة من الشبه ونحوها {في آياتنا} أي التي نصبناها للدلالة علينا مرئية أو مسموعة {معاجزين} أي مبالغين في فعل ما يلزم - في زعمهم - منه عجزنا، ومعجزين، أي مقدرين أنهم يعجزوننا بإخفائهم آياتنا، وإضلال الناس وصدهم عهنا بألقاء الشبه والجدال، اتباعاً للشيطان المريد، من غير علم ولا هدى ولا كتب منير كشبه الاتحادية الذين راج أمرهم على كثير من الناس مع أنه لا شيء أوهى من شبههم ولا أظهر بطلاناً، ولذلك راج أمرها على أهل الغباوة، فإن الداعية منهم يقول لمن يغره: هذا الظاهر من الكلام لا يقول به عاقل، فالمراد به أسرار دقيقة، وراء طور العقل، لا يوصل إليه إلا بالرياضة والكشف، وما درى المغرور أن أبا طالب كان أعقل من هذا الذي ينسب إليه ذلك الكفر الظاهر،

Korkutma bağlamında olduğu için, daha fazla korkutmak maksadıyla geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {والذين سعوا} yani bir şüphe ve benzeri yolla bir kere bile olsa çaba sarf edenler, {في آياتنا} yani Kendi varlığımıza delalet etmesi için diktiğimiz görülen veya işitilen [ayetlerimiz hususunda], {معاجزين} yani kendi zanlarınca Bizi aciz bırakmayı gerektirecek şeyleri yapmakta aşırı gidenler ve [Bizi] aciz bırakacaklarını sananlar; yani ayetlerimizi gizleyerek, insanları saptırıp şüpheler ve tartışmalar ortaya atarak ondan alıkoymak suretiyle, hiçbir bilgiye, bir yol göstericiye ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın inatçı şeytana uyarak Bizi aciz bırakacaklarını takdir edenler. Nitekim İttihâdiyye fırkasının şüpheleri gibi ki, onların durumu pek çok insana revaç bulmuştur; halbuki onların şüphelerinden daha çürük ve bâtıllığı daha aşikâr hiçbir şey yoktur. Bu sebepledir ki onların durumu ahmak kimseler nezdinde rağbet görmüştür. Zira onlardan bir davetçi kandıracağı kimseye şöyle der: 'Sözün bu zahirini hiçbir akıllı söylemez; bundan maksat aklın sınırları ötesindeki ince sırlardır ki bunlara ancak riyazet ve keşif yoluyla ulaşılır.' O aldanmış kimse bilmez ki Ebû Tâlib, kendisine bu zahir küfür nispet edilen kimseden daha akıllıydı;

فإن شعره أحسن من شعره، وبديهته أعظم من بديهته، ورؤيته أحكم من رؤيته، وقد رأى من الآيات من النبي ﷺ ما لا مزيد عليه، مع أن له من القرابة ما هو معروف، ومن المحبة ما يفوت الحصر، ومع ذلك فقد أصرّ من الضلال ما لا يرضاه حمار لو نطق، على أن هذا المغرور قد لزمه - بتحسين الظن بهؤلاء الكفرة - إساءة الظن بأشرف الخلق: النبي ﷺ في قوله

çünkü onun şiiri bunun şiirinden daha güzel, irticali bunun irticalinden daha üstün, görüşü bunun görüşünden daha sağlamdı. Üstelik Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den fazlası tasavvur edilemeyecek mucizeler görmüştü; bununla birlikte bilinen bir akrabalığı ve sayılamayacak kadar sevgisi vardı. Buna rağmen, konuşabilseydi bir eşeğin bile razı olmayacağı bir sapıklıkta ısrar etmiştir. Kaldı ki bu aldanmış kimseye -bu kâfirlere hüsnüzan beslemek suretiyle- mahlukatın en şereflisi olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında suizanda bulunmak terettüp etmiştir; zira O [şöyle buyurmuştur]:

«من رأى منكم منكراً» - الحديث الذي في بعض رواياته: «وليس وراء ذلك أي الإنكار بالقلب - مثقال حبة من إيمان» وقد أفردت لبيان ضلالهم كتباً لما استطار من شرهم، ومس من ضرهم، منها المطول والمختصر، لا مزيد على بيانها وظهور سلطانها {أولئك} البعداء البغضاء {أصحاب الجحيم*} أي استحقاقاً بما سعوا، فإن شاء تاب عليهم، وإن شاء كبهم فيها، ليعلموا أنهم هم العاجزون، هذا في الآخرة، وسيظهر سبحانه في الدنيا أيضاً عجزهم، بكشف شبههم ومج القلوب النيرة لها، مع ذلهم وانكسارهم، وهوانهم وصغارهم، حتى لا يقدروا أن ينطقوا من ذلك ببنت شفة، علماً منهم أن مثلها لا يقوله عاقل.

«Sizden kim bir kötülük görürse...» -bazı rivayetlerinde: «Bunun ötesinde -yani kalple inkârın ötesinde- bir hardal tanesi kadar bile iman yoktur» buyrulan hadis-. Şerleri her yanı sardığı ve zararları dokunduğu için onların sapıklıklarını açıklamak üzere gerek geniş gerekse muhtasar kitaplar telif ettim ki açıklamalarının ve delillerinin üstünlüğüne diyecek yoktur. {أولئك} işte o [rahmetten] uzak ve gazaba uğramış kimseler {أصحاب الجحيم*} “cehennemliklerin ta kendileridir;” yani sarf ettikleri çaba sebebiyle hak ederek [oradadırlar]. Dilerse tevbelerini kabul eder, dilerse aciz olanların kendileri olduğunu bilsinler diye onları oraya yüzüstü atar. Bu ahirettedir; dünyada da Sübhan [olan Allah] şüphelerini açığa çıkarıp nurlu kalplerin bunları kusmasıyla, onların zillet, hezimet, hakaret ve küçüklükleriyle acziyetlerini gösterecektir; öyle ki böylesi sözleri bir akıllının söylemeyeceğini bildiklerinden bu hususta tek bir kelime bile edemeyeceklerdir.

ولما لاح من ذلك أن الشيطان ألقى للكفار شبهاً، يعاجزون بها بجدالهم في دين الله الذي أمر رسوله محمداً ﷺ بإظهاره،

Bundan, şeytanın kâfirlere, Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e açığa vurmasını,

وتقرير وإشهاره، عطف عليه تسلية له ﷺ قوله: {وما أرسلنا} أي بعظمتنا {من قبلك} ثم أكد الاستغراق بقوله: {من رسول} أي من ملك أو بشر بشريعة جديدة يدعو إليها {ولا نبي} سواء كان رسولاً أو لا، مقرر بالحفظ لشريعة سابقة - كذا قال البيضاوي وغيره في الرسول وهو منقوص بأنبياء بني أسرائيل الذين بين موسى وعيسى عليهم الصلاة والسلام، فإن الله تعالى سماهم رسلاً في غير آية منها {ولقد آتينا موسى الكتاب وقفينا من بعده بالرسل} [البقرة: ٨٧] فالصواب أن يقال: النبي إنسان أوحي إليه بشرع جديد أو مقرر، فإن أمر بالتبليغ فرسول أيضاً، والتقييد بشرع لإخراج مريم وغيرها من الأولياء {إلا إذا تمنى} أي تلا على الناس ما أمره الله به أو حدثهم به واشتهى في نفسه أن يقبلوه حرصاً منه على إيمانهم شفقة عليهم {ألقى الشيطان في أمنيته} أي ما تلاه أو حدث به واشتهى أن يقبل، من الشبه والتخيلات ما يتلقفه منه أولياءه فيجادلون به أهل الطاعة ليضلوهم

yerleştirmesini ve duyurmasını emrettiği Allah'ın dini hakkında tartışarak Bizi aciz bırakmaya kalkışacakları birtakım şüpheler fısıldadığı anlaşılınca; O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli olmak üzere buna atıfla şöyle buyurdu: {وما أرسلنا} yani azametimizle [göndermedik], {من قبلك} “senden önce”; sonra istiğrakı (kapsamı) pekiştirmek için şöyle buyurdu: {من رسول} yani melekten veya beşerden, kendisine davet edeceği yeni bir şeriatla [hiçbir resul göndermedik], {ولا نبي} ister resul olsun ister olmasın, önceki bir şeriatı koruyup uygulayan [hiçbir nebi de göndermedik] -Beydâvî ve diğerleri resul hakkında böyle demiştir; fakat bu görüş, Mûsâ ile Îsâ aleyhimesselâm arasındaki İsrâiloğulları peygamberleri sebebiyle eksiktir; zira Allah Teâlâ onları birden fazla ayette resul olarak isimlendirmiştir, bunlardan biri: {ولقد آتينا موسى الكتاب وقفينا من بعده بالرسل} “Andolsun biz Musa'ya Kitab'ı verdik ve ardından resuller gönderdik” [Bakara: 87] ayetidir. Doğru olan şöyle denilmesidir: Nebi, kendisine yeni veya yürürlükteki bir şeriat vahyedilen insandır; tebliğ ile emrolunursa aynı zamanda resuldür. Şeriat kaydı ise Meryem ve diğer velileri dışarıda bırakmak içindir-. {إلا إذا تمنى} “o bir şey temenni ettiği”; yani insanlara Allah'ın kendisine emrettiği şeyi okuduğu veya anlattığı ve onlara duyduğu şefkatten ötürü iman etmelerine düşkünlüğü sebebiyle içinden onların bunu kabul etmesini arzuladığı zaman, {ألقى الشيطان في أمنيته} “şeytan onun temennisine”; yani okuduğu veya anlattığı ve kabul edilmesini arzuladığı şeye, dostlarının kapıp da itaat ehlini saptırmak için onlarla tartışacağı şüphe ve hayallerden [bir şeyler katmıştır];

{وإن الشياطين ليوحون إلى أوليائهم ليجادلوكم} [الأنعام: ١٢١] {وكذلك جعلنا لكل نبي عدواً شياطين الإنس والجن يوحي بعضهم إلى بعض زخرف القول غروراً} [الأنعام: ١١٢] كما يفعل هؤلاء فيما

{وإن الشياطين ليوحون إلى أوليائهم ليجادلوكم} “Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar” [En'âm: 121], {وكذلك جعلنا لكل نبي عدواً شياطين الإنس والجن يوحي بعضهم إلى بعض زخرف القول غروراً} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık; aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” [En'âm: 112]. Nitekim bunların,

يغيرون به في وجه الشريعة أصولاً وفروعاً من قولهم: إن القرآن شعر وسحر وكهانة، وقولهم {لو شاء الله ما أشركنا} [الأنعام: ١٤٨] وقولهم {هؤلاء شفعاؤنا عند الله} [يونس: ١٨] وقولهم: إن ما قلته الله بالموت حتف أنفه أولى بالأكل مما ذبح، وقولهم: نحن أهل الله وسكان حرمه، لا نخرج من الحرم فنقف في الحج بالمعشر الحرام ويقف الناس بعرفة، ونحن نطوف قي ثيابنا وكذا من ولدناه، وأما غيرنا فلا يطوف إلا عرياناً ذكراً ان أو أنثى إلا أن يعطيه أحد منا ما يلبسه، ونحو ذلك مما يريدون أن يطفئوا به نور الله، وكذا تأويلات الباطنية والاتحادية وأنظارهم التي ألحدوا فيها، يضل بها من يشاء الله ثم يمحوها من أراد من عباده وما أراد من أمره {فينسخ} أي فيتسبب عن إلقائه أنه ينسخ {الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {ما يلقي الشيطان} فيبطله بإيضاح أمره ومج القلوب له.

Kur'an'ın şiir, sihir ve kehanet olduğunu söylemeleri; {لو شاء الله ما أشركنا} “Allah dileseydi biz ortak koşmazdık” [En'âm: 148] sözleri; {هؤلاء شفعاؤنا عند الله} “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] demeleri; 'Allah'ın eceliyle öldürdüğü hayvanın yenmesi, boğazlanandan daha evladır' iddiaları; 'Biz Allah'ın ehli ve Harem'inin sakinleriyiz, Harem'den çıkmayız; dolayısıyla biz hacda Meş'ar-i Harâm'da dururuz, insanlar ise Arafat'ta vakfe yapar. Biz kendi elbiselerimizle tavaf ederiz ve bizim doğurduklarımız da böyledir; başkaları ise -bizden biri giyecek bir şey vermedikçe- erkek olsun kadın olsun ancak çıplak tavaf eder' şeklindeki sözleri ve Allah'ın nurunu söndürmek istedikleri benzeri iddialarla şeriatın gerek usul gerekse furuundaki çehresini değiştirmeye kalkışmalarında yaptıkları gibi. Bâtınîlerin ve İttihâdiyyecilerin tevilleri ve onda mülhidlik ettikleri yaklaşımları da böyledir. Allah dilediğini bununla saptırır, sonra da kullarından dilediği kimseden ve emrinden dilediği şeyden bunu silip atar. {فينسخ} yani şeytanın bu fırlatması neticesinde iptal edip siler, {الله} yani kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah, {ما يلقي الشيطان} “şeytanın fırlattığı şeyi;” durumunu açığa çıkarıp kalplerin onu reddetmesini sağlayarak bâtıl kılar.

ولما كان إبطاله سبحانه للشبه إبطالاً محكماً، لا يتطرق إليه لعلو رتبة بيانه - شبهة أصلاً، عبر بأداة التراخي فقال: {ثم يحكم الله} أي الملك الذي لا كفوء له {آياته} أي يجعلها جلية فيما أريد منها، وأدل دليل على أن هذا هو المراد مع الافتتاح بالمعاجزة في الآيات - الختام بقوله عطفاً على ما تقديره: فالله على ما يشاء قدير:

Sübhan [olan Allah]'ın şüpheleri iptal etmesi, -beyanının mertebesinin yüceliğinden ötürü- kendisine hiçbir şüphenin yaklaşamayacağı muhkem bir iptal oluşundan dolayı terâhî (aralık bildiren) edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم يحكم الله} yani hiçbir dengi bulunmayan o Hükümran, “sonra Allah muhkem kılar” {آياته} “ayetlerini;” yani onlardan murat edilen hususta onları apaçık hale getirir. Başlangıçta ayetler hususunda aciz bırakmaya kalkışılmasıyla birlikte kastedilenin bu olduğuna en açık delil, takdiri: 'Allah dilediğine hakkıyla güç yetirendir' olan ifadeye atıfla şöyle sonlandırılmasıdır:

{والله} أي الذي له الأمر كله {عليم} أي بنفي الشبه {حكيم*} بإيراد الكلام على وجه لا تؤثر فيه عند من له أدنى بصيرة، وكذا ما مضى في السورة ويأتي من ذكر الجدال.

{والله} yani bütün emir Kendi elinde olan Allah, {عليم} şüpheleri nefyetmeyi “hakkıyla bilendir,” {حكim*} sözü, en küçük bir basireti olan kimse nezdinde bile [şüphenin] etki etmeyeceği bir şekilde ortaya koymakla “hüküm ve hikmet sahibidir.” Surede geçen ve gelecek olan tartışma zikirleri de böyledir.

ولما ذكر سبحانه ما حكم به من تمكين الشيطان من هذا الإلقاء، ذكر العلة في ذلك فقال: {ليجعل ما يلقي الشيطان} أي في المتلو أو المحدث به من تلك الشبه في قلوب أوليائه {فتنة} أي اختباراً وامتحاناً {للذين في قلوبهم مرض} لسفولها عن حد الاعتدال من اللين حتى صارت مائيته تقبل كل صورة ولا يثبت فيها صورة، وهم أهل النفاق المتلقفون للشبه الملقون لها {والقاسية قلوبهم} عن فهم الآيات، وهم من علت قلوبهم عن ذلك الجدال أن صارت حجرية، وهم المصارحون بالعداوة، فهم في ريب من أمرهم وجدال للمؤمنين، قد انتقشت فيها الشبه، فصارت أبعد شيء عن الزوال. ولما كان التقدير: فإنهم حزب الشيطان، وأعداء الرحمن، عطف عليه قوله. وإنهم هكذا الأصل، ولكنه أظهر تنبيهاً على وصفهم فقال: {وإن الظالمين} أي الواضعين لأقوالهم وأفعالهم في غير مواضعها كفعل من هو في الظلام {لفي شقاق} أي خلاف بكونهم في شق

Sübhan [olan Allah], şeytana bu fırlatmayı yapma imkânı vermesine dair hükmünü zikredince, bundaki illeti zikrederek şöyle buyurdu: {ليجعل ما يلقي الشيطان} yani şeytanın okunan veya anlatılan şeye dair dostlarının kalplerine attığı o şüpheleri kılması için; {فتنة} yani bir sınav ve imtihan [kılması için], {للذين في قلوبهم مرض} yumuşaklığın itidal sınırından aşağı düşmesi sebebiyle kalpleri akıcı su gibi her şekli kabul eden fakat içinde hiçbir şekil sabit kalmayan, şüpheleri kapıp onları yayan münafıklar için; {والقاسية قلوبهم} ayetleri anlamaktan uzak durup katılaşan, kalpleri bu tartışmanın ötesine geçip taşlaşmış olan ve düşmanlıklarını açıkça sergileyen kimseler için [imtihan kılması için]. Onlar işlerinde bir şüphe içindedirler ve müminlerle tartışırlar; kalplerine şüpheler nakşolunmuş ve silinmekten en uzak hale gelmiştir. Takdir: 'Zira onlar şeytanın fırkası ve Rahmân'ın düşmanlarıdır' şeklinde olunca, buna atıfla: 'Ve şüphesiz onlar' denmesi asıl idi; fakat onların vasıflarına dikkat çekmek üzere zahir isim kullanarak şöyle buyurdu: {وإن الظالمين} yani karanlıkta olan kimsenin fiili gibi sözlerini ve fiillerini yerli yerine koymayan zalimler, {لفي شقاق} “elbette bir ayrılık içindedirler;” yani şeytandan kaptıkları ve Rahmân'ın dostlarıyla kendisi hakkında tartıştıkları o şüphelerle ayetler hususunda Bizi aciz bırakmaya kalkışarak Allah'ın fırkasının dışındaki bir tarafta yer almak suretiyle bir muhalefet içindedirler,

غير شق حزب الله بمعاجزتهم في الآيات بتلك الشبه التي تلقوها من الشيطان، وجادلوا بها أولياء الرحمن {بعيد*} عن الصواب {ولتصغي إليه أفئدة الذين لا يؤمنون بالآخرة وليرضوه وليقترفوا ما هم مقترفون} [الأنعام: ١١٣] {وليعلم الذين أوتوا العلم} بإتقان حججه، وإحكام براهينه، وضعف شبه المعاجزين، وبني فعله للمجهول تعظيماً لثمرته في حد ذاته لا بالنسبة إلى معط معين {أنه} أي الشيء الذي تلوته أو حدثت به {الحق} أي الثابت الذي لا يمكن زواله {من ربك} أي المحسن إليك بتعليمك إياه، فإن الحق كلما جودل أهله ظهرت حججه، وأسفرت وجوهه، ووضحت براهينه، وغمرت لججه، كما قال تعالى {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} [البقرة: ٢٦] {فيؤمنوا به} لما ظهر لهم من صحته بما ظهر من ضعف تلك الشبه {فتخبت} أي تطمئن وتخضع {له قلوبهم} وتسكن به قلوبهم، فإن الله جعل فيها السكينة فجعلها زجاجية صلبة صافية رقيقة بين المائية والحجرية، نافعة بفهم العلم وحفظه والهداية به لمن يقبل عنهم من الضالين كما ينفع الخبث بقبول طائفة منه لطائفة من الماء، وإنبات ما يقدره الله من الكلاء وغيره وحفظ طائفة أخرى لطائفة أخرى منه لشرب الحيوان {وإن الله} بجلاله وعظمته لهاديهم، ولكنه أظهر تنبيهاً على سبب العلم فقال: {لهاد الذين آمنوا} في

{بعيد*} doğrudan “uzak [bir ayrılık içindedirler].” {ولتصغي إليه أفئدة الذين لا يؤمنون بالآخرة وليرضوه وليقترفوا ما هم مقترفون} “Ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlesinler diye [böyle yaparız]” [En'âm: 113]. {وليعلم الذين أوتوا العلم} delillerinin sağlamlığı, bürhanlarının muhkemliği ve Bizi aciz bırakmaya kalkışanların şüphelerinin zayıflığı ile “kendilerine ilim verilenler bilsinler diye” -fiil, belirli bir verene nispetle değil kendi zatında semeresinin büyüklüğü sebebiyle meçhul (edilgen) yapılmıştır-; {أنه} yani okuduğun veya anlattığın şeyin, {الحق} zevali mümkün olmayan sabit bir gerçek olduğunu, {من ربك} sana onu öğretmekle ihsanda bulunan “Rabbinden [gelen hak olduğunu bilsinler diye];” zira hak, ehliyle ne kadar tartışılırsa delilleri o kadar parlar, veçheleri o kadar açığa çıkar, bürhanları o kadar netleşir ve derinlikleri o kadar kuşatır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} “O'nunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” [Bakara: 26]. {فيؤمنوا به} o şüphelerin zayıflığının belirmesiyle kendilerine doğruluğu açığa çıktığı için “ve ona iman etsinler”; {فتخبت} yani yatışsın ve boyun eğsin, {له قلوبهم} “kalpleri ona saygı duysun” ve kalpleri onunla sükûnete ersin. Zira Allah o kalplere sekinet koymuş ve onları su ile taş arasında, sağlam, berrak ve ince bir cam gibi kılmıştır; sapıklardan kendilerinden kabul edenler için ilmi anlamak, onu ezberlemek ve onunla hidayete ermek bakımından faydalı kılmıştır. Nitekim alçak arazinin (habes) bir kısmı bir miktar suyu kabul edip Allah'ın takdir ettiği otları ve diğer şeyleri bitirmesiyle, diğer bir kısmı da hayvanların içmesi için suyu tutmasıyla faydalı olduğu gibi. {وإن الله} celali ve azametiyle elbette onları hidayete erdiricidir; fakat ilmin sebebine dikkat çekmek üzere zahir isim kullanarak şöyle buyurdu: {لهاد الذين آمنوا} “şüphesiz Allah, iman edenleri... elbette iletir”;

جميع ما يلقيه أولياء الشيطان {إلى صراط مستقيم*} يصلون به إلى معرفة بطلانه، فيوصلهم ذلك إلى سعادة الدارين {ولا يزال الذين كفروا} أي وجد منهم الكفر وطبعوا عليه {في مرية} أي شك يطلبون السكون إليه {منه} أي من أجل إلقاء الشيطان وما ألقاه، أو مبتدىء منه {حتى تأتيهم الساعة} أي الموت أو القيامة {بغتة} أي فجأة بموتهم حتف الأنف {أو يأتيهم عذاب يوم عقيم*} يقتل فيه جميع أبنائهم منهم ولا يكون لهم فيه شيء مما يترجونه من نصر أو غيره كما سعوا بجدلهم وإلقاء الضلالات في إعقام الآيات، فإذا انكشف لهم الغطاء بالساعة أو العذاب الموصل إلى حد الغرغرة آمنوا دأب البهائم التي لا ترى إلا الجزئيات، فلم ينفعهم ذلك لفوات شرطه، وقد زالت بحمد الله عن هذه الآية - بما قررته الشكوك، وانفضحت مخيلات الشبه، وانقمعت مضلات الفتن، من قصة الغرانيق وما شاكلها مما يتعالى عنه ذلك الجناب الرفيع، والحمى العظيم المنيع، ولم يصح شيء من ذلك كما صرح به الحافظ عماد الدين ابن كثير وغيره كيف وقد منع الشيطان من مثاله ﷺ في المنام،

şeytanın dostlarının attığı her şey hususunda {إلى صراط مستقيم*} onun bâtıllığını bilmeye varacakları “dosdoğru bir yola [iletir]”; bu da onları her iki yurdun mutluluğuna ulaştırır. {ولا يزال الذين كفروا} yani kendilerinden küfür sadır olan ve kalpleri mühürlenen kimseler, {في مرية} sükûnet bulmak istedikleri bir kuşku içinde bulunmaya devam ederler; {منه} yani şeytanın fırlatması ve attığı şey sebebiyle veya ondan kaynaklanan [bir şüphe içinde], {حتى تأتيهم الساعة} yani ecelleriyle ölümleri yahut kıyamet {بغتة} ansızın gelinceye, {أو يأتيهم عذاب يوم عقيم*} “yahut kendilerine kısır bir günün azabı gelinceye kadar.” O günde kendilerinden olan bütün çocukları öldürülür ve ayetleri kısırlığa uğratmak için tartışmaları ve dalaletler fırlatmalarıyla çabaladıkları gibi, zafer veya başka bir hususta umdukları hiçbir şey onların lehine olmaz. Kıyamet veya can çekişme noktasına ulaştıran azap ile perdeler açıldığında, sadece cüzleri gören hayvanların hali gibi iman ederler; fakat şartı kaçtığı için bu onlara fayda vermez. Hamdolsun, ortaya koyduğum açıklamalarla bu ayetten şüpheler zail olmuş, vehmedilen şüphelerin maskesi düşmüş; Garanik kıssası ve benzeri o yüce makamın ve ulu, muhkem korunağın münezzeh olduğu hususlardan kaynaklanan saptırıcı fitneler bastırılmıştır. Hâfız İmâdüddin İbn Kesîr ve başkalarının açıkça belirttiği üzere bunlardan hiçbir şey sahih değildir. Şeytanın rüyada bile O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem suretine girmesi engellenmişken bu nasıl mümkün olabilir?

كما قال ﷺ فيما أخرجه الشيخان عن أبي هريرة ﵁

Nitekim Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«من رآني في المنام فقد رآني فإن الشيطان لا يتمثل بي» وقد تولى الله سبحانه حفظ الذكر الحكيم بحراسة السماوات وغيرها {إنا نحن نزلنا الذكر وإنا له لحافظون} {إلا من ارتضى من رسول فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً ليعلم أن قد أبلغوا رسالات ربهم} [الجن: ٢٧] .

«Beni rüyada gören kimse gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.» Zira Sübhan olan Allah, göklerin muhafazası ve diğer yollarla o Hakîm Zikr'i korumayı Kendi üzerine almıştır: {إنا نحن نزلنا الذكر وإنا له لحافظون} “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz”, {إلا من ارتضى من رسول فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً ليعلم أن قد أبلغوا رسالات ربهم} “Ancak razı olduğu bir resul müstesnadır; çünkü O, Rablerinin risaletlerini tebliğ ettiklerini bilsin diye onun önünden ve ardından gözcüler koyar” [Cin: 27-28].

ولما كانوا من الكثرة والقوة بمكان كان كأنه قيل: كيف يغلبون؟ فقال جواباً عن ذلك: {الملك يومئذ} أي يوم إذ يأتيهم ذلك إما في القيامة أو في الدنيا {لله} أي المحيط بجميع صفات الكمال وحد بتغليب اسمه الظاهر، بأن يجري أمره فيه على غير الأسباب التي تعرفونها.

Onlar çokluk ve güç bakımından ileri bir durumda olunca, sanki 'Onlar nasıl mağlup edilir?' denilmiş gibi oldu. Buna cevap olarak şöyle buyurdu: {الملك يومئذ} yani ister kıyamette ister dünyada olsun, bu durum kendilerine geldiği gün hükümranlık, {لله} bütün kemal sıfatlarını zatında toplayan “Allah'ındır;” emrinin bildiğiniz sebeplerin dışında cereyan etmesiyle Zâhir isminin galip gelmesiyle yalnız O'na aittir.

ولما كان كأنه قيل: ما معنى اختصاصه به وكل الأيام له؟ قيل: {يحكم بينهم} أي بين المؤمنين والكافرين بالأمر الفيصل، لا حكم فيه ظاهراً ولا باطناً لغيره، كما ترونه الآن، بل يمشي فيه الأمر على أتم قوانين العدل، ولذلك سبب ظهور العدل عنه قوله مفصلاً بادئاً. إظهاراً لتفرده بالحكم بإكرام من كانوا قاطعين بهوانهم في الدارين

Sanki 'Bütün günler O'na aitken, o günün O'na tahsis edilmesinin manası nedir?' denilmiş gibi olunca şöyle buyuruldu: {يحكم بينهم} yani müminlerle kâfirler arasında kesin bir hükümle hükmeder; şu an gördüğünüz gibi onda zahiren veya bâtınen O'ndan başkasına ait hiçbir hüküm yoktur, bilakis emir onda adaletin en mükemmel kanunları üzere işler. Bu sebeple adaletin ortaya çıkması neticesinde, hükümde tek olduğunu göstermek üzere, her iki yurtta da zelil olacaklarına kesin gözüyle baktıkları kimselere ikram ile başlayıp ayrıntılı olarak şöyle buyurdu;

مع أن تقديمهم أوفق لمقصود السورة: {فالذين آمنوا وعملوا} أي وصدقوا دعواهم الإيمان بأن عملوا {الصالحات} وهي ما أمرهم الله به.

kaldı ki onların öne alınması surenin maksadına daha uygundur: {فالذين آمنوا وعملوا} yani iman iddialarını salih amel işleyerek doğrulayanlar [var ya], {الصالحات} onlar da Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerdir.

ولما كانت إثابته تعالى لأهل طاعته تفضلاً منه، نبه على ذلك بإعراء الخبر عن الفاء السببية بخلاف ما يأتي في حق الكفار فقال: {في جنات النعيم*} في الدنيا مجازاً، لمآلهم إليهم مع ما يجدونه من لذة المناجاة واستشعار القرب وفي الآخرة حقيقة بما ﵏ به من توفيقهم للأعمال الصالحة {والذين كفروا} أي غطوا ما أعطيناهم من المعرفة بالأدلة على وحدانيتنا {وكذبوا بآياتنا} ساعين - بما أعطيناهم من الفهم في تعجيزها بالمجادلة بما يوحي إليهم أولياؤهم من الشياطين من الشبه، وقرن الخبر بالفاء إيذاناً بأنه مسبب عن كفرهم فقال: {فأولئك} أي البعداء عن أسباب الكرم {لهم عذاب مهين*} بسبب ما سعوا في إهانة آياتنا مريدين إعزاز أنفسهم بمغالبتها والتكبر عن اتباعها.

Teâlâ'nın itaat ehline mükâfat vermesi Kendi lütfundan olduğu için, kâfirler hakkında gelecek olanın aksine, haberi sebep bildiren 'fâ' edatından soyutlayarak buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {في جنات النعيم*} dünyada mecazen -münacat lezzetini ve yakınlık hissini bulmalarıyla birlikte varacakları yer orası olduğu için-, ahirette ise hakikaten, salih amellere muvaffak kılınmaları sebebiyle kendilerine ikram edilen [nimet bahçelerindedirler]. {والذين كفروا} yani birliğimize dair delillerle kendilerine verdiğimiz marifeti örtenler, {وكذبوا بآياتنا} kendilerine verdiğimiz anlayışla -şeytanlardan olan dostlarının kendilerine fısıldadığı şüphelerle tartışarak- ayetlerimizi aciz bırakmaya çabalayanlar [var ya]; küfürlerinin bir neticesi olduğunu bildirmek üzere haberi 'fâ' ile bağlayarak şöyle buyurdu: {فأولئك} işte o ikram sebeplerinden uzak olanlar için, {لهم عذاب مهين*} ayetlerimize üstün gelmek ve onlara uymaktan kibirlenmek suretiyle kendilerini yüceltmek isteyerek ayetlerimizi küçük düşürmeye çabalamaları sebebiyle “alçaltıcı bir azap vardır.”

ولما كان المشركون يمنعون بهذ الشبه وغيرها كثيراً من الناس الإيمان، وكانوا لا يتمكنون بها إلا ممن يخالطهم، رغب سبحانه في الهجرة فقال: {والذين هاجروا} أي أوقعوا هجرة ديارهم وأهليهم {في سبيل الله} أي طريق ذي الجلال والإكرام التي شرعها، فكانت

Müşrikler bu şüpheler ve diğer yollarla birçok insanı imandan alıkoyunca ve bu şüphelerle ancak kendileriyle iç içe yaşayan kimseler üzerinde etkili olabilince, Sübhan [olan Allah] hicrete teşvik ederek şöyle buyurdu: {والذين هاجروا} yani yurtlarını ve ailelerini terk edip hicret edenler, {في سبيل الله} Celâl ve İkrâm sahibi olan [Allah]'ın teşri buyurduğu yolunda [hicret edenler]. Böylece bu yol

ظرفاً لمهاجرتهم، فلم يكن لهم بها غرض آخر. ولما كان أكثر ما يخاف من الهجرة القتل. لقصد الأعداء للمهاجر بالمصادمة، عند تحقق المصارمة، قال معبراً بأداة التراخي إشارة إلى طول العمر وعلو الرتبة بسبب الهجرة: {ثم قتلوا} أي بعد الهجرة، وألحق به مطلق الموت فضلاً منه فقال: {أو ماتوا} أي من غير قتل {ليرزقنهم الله} أي الملك الأعلى {رزقاً حسناً} من حين تفارق أرواحهم أشباحهم لأنهم أحياء عند ربهم، وذلك لأنهم أرضوا الله بما انخلعوا منه مما أثلوه طول أعمارهم. وأثله آباؤهم من قبلهم، وأموالهم وأهليهم وديارهم.

hicretlerine bir zarf (zemin) olmuş ve bununla başka hiçbir maksatları olmamıştır. Hicrette en çok korkulan şey ise, kesin bir ayrılık vuku bulduğunda düşmanların hicret edene saldırmayı hedeflemesinden ötürü öldürülmek olunca; hicret sebebiyle ömrün uzunluğuna ve rütbenin yüceliğine işaret etmek üzere terâhî (aralık bildiren) edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم قتلوا} yani hicretten sonra [öldürülenler]; Kendi lütfundan olarak mutlak ölümü de buna katarak şöyle buyurdu: {أو ماتوا} yani öldürülmeksizin [ölenler var ya], {ليرزقنهم الله} o en yüce Hükümran olan Allah “onları elbette rızıklandıracaktır” {رزقاً حسناً} “güzel bir rızıkla;” ruhları bedenlerinden ayrıldığı andan itibaren [rızıklandıracaktır], çünkü onlar Rableri katında diridirler. Zira onlar, bütün ömürleri boyunca kökleştirdikleri ve kendilerinden önce atalarının kökleştirdiği malları, aileleri ve yurtlarından soyutlanıp vazgeçerek Allah'ı razı etmişlerdir.

ولما كان التقدير: فإن الله فعال ما يريد من إحيائهم ورزقهم وغيره، عطف عليه قوله: {وإن الله} أي الجامع لصفات الكمال بعظمته وقدرته على الإحياء كما قدر على الإماتة {لهو خير الرازقين*} يرزق الخلق عامة البر منهم والفاجر، فكيف بمن هاجر إليه! ويعطي عطاء لا يدخله عد، ولا يحويه حد، وكما دلت الآية على تسوية من مات في سبيل الله برباط أو غيره في الرزق بالشهيد، دلت السنة أيضاً من حديث سلمان وغيره ﵃ أن رسول الله ﷺ قال: «من مات مرابطاً أجري عليه الرزق وأمن الفتانين» .

Takdir: 'Şüphesiz Allah onları diriltmek, rızıklandırmak ve diğer hususlarda dilediğini yapandır' şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {وإن الله} yani kemal sıfatlarını zatında toplayan, öldürmeye kadir olduğu gibi diriltmeye de azameti ve kudretiyle kadir olan Allah, {لهو خير الرازقين*} “elbette rızık verenlerin en hayırlısıdır.” İyisiyle kötüsüyle bütün mahlukatı genel olarak rızıklandırır; O'na hicret eden kimseyi nasıl rızıklandırmasın! Sayıya sığmayan ve sınıra girmeyen bir ihsanda bulunur. Nitekim ayet-i kerime, nöbet tutarak (murabata) veya başka bir şekilde Allah yolunda ölen kimsenin rızık hususunda şehit ile bir tutulduğuna delalet ettiği gibi; Sünnet de Selmân ve diğerlerinin radıyallâhu anhüm rivayet ettiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisiyle buna delalet etmiştir: «Kim nöbet tutarken (murabıt olarak) ölürse, rızkı kendisine işlemeye devam eder ve kabir fitnecilerine karşı güvende olur.»

ولما كان الرزق لا يتم إلا بحسن الدار، وكان ذلك من أفضل

Rızık ancak yurdun güzelliği ile tamamlandığından ve bu da en faziletli

الرزق، قال دالاً على ختام التي قبل: {ليدخلنهم مدخلاً} أي دخولاً ومكان دخول قراءة نافع وأبي جعفر بفتح الميم، وإدخالاً ومكان إدخال على قراءة الباقين {يرضونه} لا يبغون به بدلاً، بما أرضوه به بما خرجوا منه.

rızıktan sayıldığından, önceki ayetin sonuna delalet ederek şöyle buyurdu: {ليدخلنهم مدخلاً} Nâfi' ve Ebû Ca'fer'in mîm harfinin fethasıyla olan kıraatine göre 'bir giriş ile ve bir giriş yerine', diğerlerinin kıraatine göre ise 'bir girdiriş ile ve girdirilecek bir makama' [onları koyacaktır]; {يرضونه} terk ettikleri şeyler sebebiyle O'nu razı etmelerine karşılık, yerine başka bir şey istemeyecekleri şekilde “hoşnut olacakları [bir yere girdirecektir].”

ولما كان التقدير: فإن الله لشكور حميد، وكان من المعلوم قطعاً أنه لا يقدر أحد أن يقدر الله حق قدره وإن اجتهد، لأن الإنسان محل الخطأ والنسيان، فلو أوخذ بذلك هلك، وكان ربما ظن ظان أنه لو علم ما قصروا فيه لغضب عليهم، عطف على ما قدرته قوله: {وإن الله} أي الذي عمت رحمته وتمت عظمته {لعليم} أي بمقاصدهم وما علموا مما يرضيه وغيره {حليم*} عما قصروا فيه من طاعته، وما فرطوا في جنبه سبحانه.

Takdir: 'Şüphesiz Allah bolca şükrün karşılığını veren ve övgüye layık olandır' şeklinde olunca; insan hata ve unutma mahalli olduğu için ne kadar çabalasa da hiç kimsenin Allah'ı hakkıyla takdir edemeyeceği kesin olarak bilindiğinden -zira bundan hesaba çekilseydi helak olurdu- ve bir kimse onların kusur işledikleri şeyleri bilseydi onlara gazap ederdi diye zannedilebileceğinden, takdir ettiğim bu manaya atıfla şöyle buyurdu: {وإن الله} yani rahmeti her şeyi kuşatan ve azameti tastamam olan Allah, {لعليم} onların maksatlarını ve Kendi rızasına uygun yahut uygun olmayan amellerini “elbette hakkıyla bilendir,” {حليم*} O'na itaatteki kusurlarına ve Sübhan [olan Allah]'ın hakkına dair gevşekliklerine karşı “pek mülâyimdir/hilim sahibidir.”

ولما ختم هذه الآيات - التي الإذن للمظلومين في القتال للظالمين - بصفة الحلم، فكان ذلك مخيلة لوجوب العفو عن حقوق العباد كما في شريعة عيسى ﵊، نفى ذلك بقوله إذناً للمجهارين فيمن أخرجهم من ديارهم أن يخرجوه من دياره ويذيقوه بعض ما توعده الله به من العذاب المهين: {ذلك} أي الأمر المقرر من صفة الله تعالى ذلك {ومن عاقب} من العباد بأن

Mazlumlara zalimlerle savaşma izninin verildiği bu ayetleri hilim sıfatıyla sonlandırınca, Îsâ aleyhisselâm'ın şeriatında olduğu gibi bu durum kulların haklarından vazgeçilmesinin (affedilmesinin) vacip olduğu vehmini doğurabilirdi; kendilerini yurtlarından çıkaran kimseleri yurtlarından çıkarmaları ve Allah'ın onları tehdit ettiği alçaltıcı azaptan bir kısmını onlara tattırmaları hususunda hicret edenlere izin vererek bunu şu buyruğuyla nefyetti: {ذلك} yani Allah Teâlâ'nın sıfatından yerleşmiş olan hüküm işte budur. {ومن عاقب} kullardan kim, akıbetini umduğu bir musibet sebebiyle hasmını cezalandırıp karşılık verirse,

أصاب خصمه، لمصيبة يرجو فيها العاقبة {بمثل ما عوقب} أي عولج علاج من يطلب حسن العاقبة {به} من أي معاقب كان فلم يتجاوز إلى ظلم {ثم بغي} أي من أيّ باغ كان {عليه} بالعود إلى خصومته لأخذه حقه.

{بمثل ما عوقب} yani güzel bir akıbet talep eden kimsenin muamelesi gibi, {به} herhangi bir cezalandıran tarafından kendisine yapılan muamelenin “misliyle [cezalandırır]” ve böylece zulme taşmazsa; {ثم بغي} sonra herhangi bir azgın tarafından, {عليه} hakkını alması sebebiyle hasımlığa geri dönülerek “kendisine haksızlık edilirse”,

ولما كان ما يحصل للمبغي عليه بالكسر عوداً على بدء من الذل والهوان مبعداً لأن ينجبر، أكد وعده فقال: {لينصرنه الله} أي الذي لا كفوء له.

haksızlığa uğrayan kimseye hezimetle başa dönerek vaki olan zillet ve hakaretin telafi edilmesi uzak görülebileceğinden vaadini pekiştirerek şöyle buyurdu: {لينصرنه الله} hiçbir dengi bulunmayan “Allah ona mutlaka yardım edecektir.”

ولما قيد ذلك بالمثلية، وكان أمراً خفياً، لا يكاد يوقف عليه، فكان ربما وقعت المجاوزة خطأ، فظن عدم النصرة لذلك، أفهم تعالى أن المؤاخذة إنما هي بالعمد، بقوله؛ ويجوز أن يكون التقدير ندباً إلى العفو بعد ضمان النصر: إن الله لعزيز حكيم، ومن عفا وأصلح فقد تعرض لعفو الله عن تقصيره، ومغفرته لذنوبه، فهو احتباك: ذكر النصرة دليل العزة والحكمة، وذكر العفو منه سبحانه دليل حذف العفو من العبد {إن الله} أي الذي أحاط بكل شيء قدرة وعلماً {لعفو} أي عمن اقتص ممن ظلمه أول مرة {غفور*} لمن اقتص ممن بغى عليه.

Bunu 'misliyle olma' şartına bağlayınca ve bu da neredeyse tam olarak tespit edilemeyecek gizli bir husus olduğundan, hataen haddi aşma vuku bulup bu sebeple yardımın gelmeyeceği zannedilebileceğinden; Teâlâ muahezenin (sorumlu tutmanın) ancak kasten yapıldığında olduğunu şu buyruğuyla hissettirdi. Yardımı temin ettikten sonra affa teşvik olmak üzere takdirin şöyle olması da caizdir: 'Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. Kim affeder ve ıslah ederse, Allah'ın kendi kusurlarını affetmesine ve günahlarını bağışlamasına nail olur.' Bu bir ihtibâk sanatıdır: Yardımın zikredilmesi izzet ve hikmete delildir; Sübhan [olan Allah]'ın affının zikredilmesi ise kulun affının hazfedildiğine delildir. {إن الله} yani kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah, {لعفو} ilk defa kendisine zulmedenden kısas alan kimseyi “elbette çok affedicidir,” {غفور*} kendisine haksızlık edenden hakkını alan kimseyi “çok bağışlayıcıdır.”

ولما ختم بهذين الوصفينن ذكر من الدليل عليهما أمراً جامعاً للمصالح، عاماً للخلائق، يكون فيه وبه الإحسان بالخلق والرزق فقال: {ذلك} أي معرفة اتصافه سبحانه بهذين الوصفين {بأن الله} المتصف بجميع صفات الكمال {يولج} لأجل مصالح العباد المسيء والمحسن {الليل في النهار} فيمحو ظلامه بضيائه، ولو شاء مؤاخذة الناس لجعله سرمداً فتعطلت مصالح النهار {ويولج النهار في الليل} فينسخ ضياءه بظلامه، ولولا ذلك لتعطلت مصالح الليل، أو يطول أحدهما حيث يراد استيلاء ما طبع عليه على ضد ما طبع عليه آخر لما يراد من المصالح التي جعل ذلك لأجلها {وأن الله} بجلاله وعظمته {سميع} لما يمكن أن يسمع {بصير*} أي مبصر عالم لما يمكن أن يبصر دائم الاتصاف بذلك فهو غير محتاج إلى سكون الليل ليسمع، ولا لضياء النهار ليبصر، لأنه منزه عن الأعراض، وهو لتمام قدرته وعلمه لا يخاف في عفوه غائلة، ولا يمكن أن يفوته أمر، أو يكون التقدير: ذلك النصر والعفو بأنه قادر وبأنه عالم.

Bu iki vasıfla sözü tamamlayınca, her iki vasfa delil olarak maslahatları toplayan, mahlukatı kuşatan, yaratma ve rızıklandırma ile ihsanın içinde ve kendisiyle gerçekleştiği bir hususu zikredip şöyle buyurdu: {ذلك} yani Sübhan [olan Allah]'ın bu iki vasıfla nitelendiğinin bilinmesi, {بأن الله} bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan Allah'ın, {يولج} kötülük yapan ve iyilik yapan kulların maslahatları için sokması sebebiyledir; {الليل في النهار} “geceyi gündüzün içine [sokar]”; böylece gündüzün aydınlığıyla gecenin karanlığını siler. Eğer insanları muaheze etmek dileseydi onu ebedî kılardı da gündüzün maslahatları atıl kalırdı. {ويولج النهار في الليل} “gündüzü de gecenin içine sokar;” böylece gecenin karanlığıyla gündüzün aydınlığını giderir. Bu olmasaydı gecenin maslahatları atıl kalırdı; yahut kendisi için kılındığı maslahatlar gözetilerek, birinin tabiatında olan şeyin diğerinin tabiatında olan zıt şeye galebe çalması murat edildiğinde ikisinden birini uzatır. {وأن الله} celali ve azametiyle, {سميع} işitilmesi mümkün olan her şeyi “hakkıyla işitendir,” {بصير*} daimi bir sıfat olarak görülmesi mümkün olan her şeyi hakkıyla gören ve bilendir. Dolayısıyla O, işitmek için gecenin sükûnetine, görmek için de gündüzün aydınlığına muhtaç değildir; zira O arazlardan münezzehtir. Kudret ve ilminin tamlığı sebebiyle affetmesinde hiçbir zarardan korkmaz ve O'ndan hiçbir şey kaçamaz. Yahut takdir şöyledir: Bu yardım ve af, O'nun Kâdir ve Alîm olması sebebiyledir.

ولما وصف نفسه سبحانه بما ليس لغيره فبان بذلك نقير ما سواه بفعله علله بقوله: {ذلك} أي الاتصاف بتمام القدرة وشمول العلم {بأن الله} الحاوي لصفات الكمال، القادر على إخراج المعدوم

Sübhan [olan Allah] Kendisini başkasında bulunmayan vasıflarla niteleyip, O'nun dışındakilerin hiçbir şeye sahip olmadığı Kendi fiiliyle açığa çıkınca, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ذلك} yani tam bir kudret ve kuşatıcı bir ilimle nitelenmek, {بأن الله} kemal sıfatlarını zatında toplayan, yok olanı var etmeye kadir olan Allah'ın,

وتجديد ما فات، من نشر الأموات وغيره {هو} وحده {الحق} أي الواجب الوجود {وأن ما يدعون} أي دعاء عبادة وهم لا يسمعون.

ölüleri diriltmek ve diğer hususlarda geçmiş olanı yenilemeye muktedir olarak, {هو} yalnızca O'nun {الحق} varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd) olan “Hakkın ta kendisi olması” {وأن ما يدعون} ve işitmedikleri halde ibadet kastıyla dua ettikleri şeylerin [bâtıl olması sebebiyledir].

ولما كان سبحانه فوق كل شيء بقهره وسلطانه، قال محقراً لهم: {من دونه} أي من هذه الأصنام وغيرها، ولم يتقدم هنا من الدليل على بطلان الأوثان مثل ما ذكره في لقمان الداعي الحال إلى التأكيد بضمير الفصل فقال: {هو الباطل} لأنه ممكن وجوده وعدمه، فليس له من ذاته إلا العدم كغيره من الممكنات {وأن الله} لكونه هو الحق الذي لا كفوء له {هو} وحده {العلي الكبير*} وكل ما سواه سافل حقير، تحت قهره وأمره، فهو يحيي الموتى كما تقدم أول السورة.

Sübhan [olan Allah], kahrı ve hâkimiyetiyle her şeyin fevkinde olunca, onları tahkir ederek şöyle buyurdu: {من دونه} yani bu putlardan ve diğerlerinden [O'nun dışında taptıkları şeylerin], -burada Lokmân Suresi'nde putların bâtıllığına dair zikredilen ve fasıl zamiriyle pekiştirmeyi gerektiren durum gibi bir delil daha önce geçmediğinden- şöyle buyurdu: {هو الباطل} “bâtılın ta kendisi [olması sebebiyledir];” çünkü onun varlığı da yokluğu da mümkündür; diğer mümkün varlıklar gibi kendi zatından ötürü yokluktan başka bir şeye sahip değildir. {وأن الله} hiçbir dengi bulunmayan Hak olması sebebiyle, {هو} yalnızca O'nun {العلي الكبير*} “yüce ve büyük olması sebebiyledir.” O'nun dışındaki her şey O'nun kahrı ve emri altında aşağı ve hakirdir; nitekim surenin başında geçtiği üzere ölüleri dirilten de O'dur.

ولما دل ما تضمنه رزقه سبحانه للميت في سبيله بقتل أو غيره على إحيائه له، ودل سبحانه على ذلك وعلى أنه خير الرازقين بما له من العظمة، وختم بهذين الوصفين، أتبعه دليلاً آخر على ذلك كله بآية مشاهدة جامعة بين العالم العلوي والسفلي قاضية بعلوه وكبره، فقال: {ألم تر} أي أيها المخاطب {أن الله} أي المحيط قدرة وعلماً {أنزل من السماء ماء} بأن يرسل رياحاً فتثير سحاباً فيمطر على الأرض الملساء.

Sübhan [olan Allah]'ın Kendi yolunda öldürülerek veya başka şekilde vefat eden kimseyi rızıklandırmasının içerdiği mana onu diriltmesine delalet edince; azametiyle buna ve rızık verenlerin en hayırlısı olduğuna delalet edip bu iki vasıfla sözü tamamlayınca, bütün bunlara dair ulvî ve süflî âlemi birleştiren, O'nun yüceliğine ve büyüklüğüne hükmeden müşahede edilen bir ayetle başka bir delili peşinden getirerek şöyle buyurdu: {ألم تر} yani ey muhatap, görmedin mi {أن الله} kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah'ın, {أنزل من السماء ماء} rüzgarları gönderip bulutları harekete geçirmek suretiyle düz ve çıplak toprağın üzerine “gökten su indirdiğini [görmedin mi?]”

ولما كان هذا الاستفهام المتلو بالنفي في معنى الإثبات لرؤية الإنزال لكونه فيه معنى الإنكار، عطف على {أنزل} معقباً له على حسب العادة قوله، معبراً بالمضارع تنبيهاً على عظمة النعمة بطول زمان أثر المطر وتجدد نفعه: {فتصبح الأرض} أي بعد أن كانت مسودة يابسة، ميتة هامدة {مخضرة} حية يانعة، مهتزة نامية، بما فيه رزق العبادة، وعمار البلاد، ولم ينصب على أنه جوابه لئلا يفيد نفي الاخضرار، وذلك لأن الاستفهام من حيث فيه معنى الإنكار نفي لنفي رؤية الإنزال الذي هو إثبات الرؤية، فيكون ما جعل جواباً له منفياً، لأن الجواب متوقف على ما هو جوابه، فإذا نفى ما عليه التوقف انتفى المتوقف عليه، أي إذا نفى الملزوم انتفى اللازم، وإذا نفي السبب انتفى المسبب - كما تقدم «فتكون لهم قلوب» فلو نصب «يصبح» على أنه جواب الاستفهام لكان المعنى أن عدم الاخضرار متوقف على نفي النفي للإنزال الذي هو إثبات الإنزال، وهو واضح الفساد - أفاده شيخنا الإمام أبو الفضل ﵀.

Nefy (olumsuzluk) ile başlayan bu istifham (soru), inkârî bir mana taşıdığından indirme fiilinin görülmesini ispat anlamına gelince; yağmurun eserinin zaman bakımından uzunluğuna ve faydasının yenilenmesine bağlı olarak nimetin azametine dikkat çekmek üzere muzari (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade ederek, adet gereği bunu takip eden şu buyruğunu {أنزل} fiiline atfetti: {فتصبح الأرض} yani kararmış, kurumuş, ölmüş ve sönmüş iken, “böylece yeryüzü... oluverir” {مخضرة} kulların rızkı ve beldelerin imarı bulunan şeylerle diri, taptaze, kımıldayan ve gelişen “yemyeşil [oluverir].” Yeşermenin nefyini ifade etmesin diye [fiil] istifhamın cevabı olarak nasbedilmemiştir. Zira istifham, inkâr manası taşıması bakımından, görmenin ispatı demek olan indirmenin görülmesinin nefyini nefyetmektir (kaldırmaktır); dolayısıyla ona cevap kılınan şey menfî (olumsuz) olur. Çünkü cevap, cevabı olduğu şeye bağlıdır; bağlı olunan şey nefyedilince ona bağlı olan da nefyedilir; yani melzum nefyedilince lazım da nefyedilir, sebep nefyedilince müsebbep de nefyedilir -daha önce geçen «فتكون لهم قلوب» kısmında olduğu gibi-. Şayet «يصبح» fiili istifhamın cevabı olarak nasbedilseydi, anlam; yeşermemenin, indirmenin ispatı demek olan indirmenin nefyinin nefyine bağlı olduğu şeklinde olurdu ki bu da apaçık bir bozukluktur -bunu hocamız İmam Ebu'l-Fadl rahimehullâh ifade etmiştir-.

ولما كان هذا إنتاجاً للأشياء من أضدادها، لأن كلاًّ من الماء في

Bu durum şeylerin zıtlarından meydana getirilmesi olunca -çünkü gerek inceliği ve akıcılığı içindeki su, gerekse

رقته وميوعه والتراب في كثافته، وجموده في غاية البعد عن النبات في تنوعه وخضرته، ونموه وبهجته، قال ﷾ منبهاً على ذلك: {إن الله} أي الذي له تمام العز وكمال العلم {لطيف} أي يسبب الأشياء عن أضدادها {خبير*} أي مطلع على السرائر وإن دقت، فلا يستبعد عليه إحياء من أراد بعد موته، والإحسان في رزقه.

yoğunluğu ve katılığındaki toprak, çeşitliliği, yeşilliği, büyümesi ve güzelliği içindeki bitkiden son derece uzaktır- azze ve celle buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إن الله} yani tam bir izzete ve kemal bir ilme sahip olan Allah, {لطيف} şeyleri zıtlarından meydana getiren bir “Latîf'tir,” {خبير*} ne kadar ince olursa olsun gizliliklere vâkıf olan bir “Habîr'dir.” Dolayısıyla dilediği kimseyi ölümünden sonra diriltmesi ve rızkını güzel kılması O'na uzak görülemez.

ولما اقتضى ذلك أنهى التصرف، لأنه لا بد بعد اختلاط الماء بالتراب من أمور ينشأ عنها النبات، على تلك الهيئات الغريبة المختلفة، فأوجب ذلك أن يكون هو المالك المطلق، قال: {له ما في السماوات} أي التي أنزل منها الماء، ولما كان السباق لإثبات البعث والانفراد بالملك والدلالة على ذلك، اقتضى الحال التأكيد بإعادة الموصول فقال: {وما في الأرض} أي التي استقر فيها، وذلك يقتضي ملك السماوات والأرضين، فإن كل واحدة منها في التي فوقها حتى ينتهي الأمر إلى عرشه سبحانه الذي لا يجوز أصلاً أن يكون لغيره.

Bu durum tasarrufun nihayetini gerektirince -çünkü su ile toprağın karışmasından sonra, o acayip ve farklı şekillerde bitkinin kendisinden meydana geleceği birtakım işlerin olması kaçınılmazdır- ve bu da O'nun mutlak mâlik olmasını zorunlu kılınca şöyle buyurdu: {له ما في السماوات} yani suyunu indirdiği “göklerde ne varsa O'nundur”; bağlam yeniden dirilişi ve mülkte teklik ile buna delaleti ispat sadedinde olduğundan, durum ism-i mevsûlün tekrarıyla pekiştirmeyi gerektirdi ve şöyle buyurdu: {وما في الأرض} yani suyun karar kıldığı “yerde ne varsa O'nundur.” Bu da göklerin ve yerlerin mülkünü gerektirir; zira bunların her biri kendisinin üstündekinin içindedir, nihayet iş Sübhan [olan Allah]'ın başkasına ait olması asla caiz olmayan Arş'ına varır.

ولما كان من المألوف عندنا أن المالك فقير إلى ما في يده؛ مذموم على إمساكه بالتقتير، وعلى بذله بالتبذير، بين أنه بخلاف ذلك فقال: {وإن الله} أي الذي له الإحاطة التامة {لهو} أي وحده {الغني} أي عنهما وعما فيهما، ما خلق شيئاً منهما أو فيهما لحاجة له إليه بل لحاجتكم أنتم إليه {الحميد*} في كل ما يعطيه أو يمنعه، لما في

Bizim alışılagelmiş durumumuza göre mâlik olan kimse elindekine muhtaçtır; onu kısmakla cimrilikle, saçıp savurmakla da israfla kınanır; durumun böyle olmadığını beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وإن الله} yani tam bir ihata sahibi olan Allah, {لهو} yani sadece O, {الغني} o ikisinden ve içindekilerden müstağni olan “Ganî'dir;” O ikisini veya içindekileri Kendi ihtiyacı için değil, bilakis siz ona muhtaçsınız diye yaratmıştır; {الحميد*} verdiği veya engellediği her şeyde “Hamîd'dir;” zira bunda

ذلك من الحكم الخفية والجلية؛ ثم استدل على ذلك بقوله تعالى: {ألم تر} أي أيها المخاطب {أن الله} أي الحائز لصقفات الكمال، من الجلال والجمال {سخّر لكم} فضلاً منه {ما في الأرض} كله من مسالكها وفجاجها وما فيها من حيوان وجماد، وزروع وثمار، فعلم أنه غير محتاج إلى شيء منه

gizli ve açık hikmetler vardır. Sonra Teâlâ şu buyruğuyla buna delil getirdi: {ألم تر} yani ey muhatap, görmedin mi {أن الله} celâl ve cemâlden kemâl sıfatlarını zatında toplayan Allah'ın, {سخّر لكم} Kendi lütfundan olarak sizin hizmetinize verdiğini {ما في الأرض} yolları, geçitleri, içindeki hayvanları, cansız varlıkları, ekinleri ve meyveleriyle birlikte “yeryüzünde olan her şeyi [sizin hizmetinize verdiğini görmedin mi?]” Böylece O'nun bunlardan hiçbir şeye muhtaç olmadığı anlaşılmıştır.

ولما كان تسخير السلوك في البحر من أعجب العجب، قال: {والفلك} أي وسخرها لكم موسقة بما تريدون من البضائع. ثم بين تسخيرها بقوله: {تجري في البحر} أي العجاج، المتلاطم بالأمواج، بريح طيبة على لطف وتؤدة.

Denizde yol almanın boyun eğdirilmesi en şaşılacak harikalardan olunca şöyle buyurdu: {والفلك} yani dilediğiniz ticaret mallarıyla yüklenmiş gemileri de [hizmetinize verdi]. Sonra onun hizmete verilişini şu buyruğuyla açıkladı: {تجري في البحر} yani dalgalarla çalkalanan, coşkun denizde, latif ve sakin bir şekilde hoş bir rüzgarla [akıp giden gemileri].

ولما كان الراكب فيها - مع حثيث السير وسرعة المر - مستقراً كأنه على الأرض، عظم الشأن في سيرها بقوله: {بأمره} ولما كان إمساكها على وجه الماء مع لطافته عن الغرق أمراً غريباً كإمساك السماء على متن الهواء عن الوقوع، أتبعه قوله: {ويمسك السماء} ثم فسر ذلك بقوله مبدلاً: {أن تقع} أي مع علوها وعظمها وكونها بغير عماد {على الأرض} التي هي تحتها.

İçindeki yolcu -hızlı gidişine ve süratli geçişine rağmen- sanki yerin üzerindeymiş gibi sükûnet içinde olunca, onun akıp gitmesindeki durumu şu buyruğuyla yüceltti: {بأمره} “Kendi emriyle.” Suyun letafetine rağmen geminin batmaktan suyun üzerinde tutulması, göğün boşluk üzerinde düşmekten tutulması gibi hayret verici bir durum olunca, bunun ardından şöyle buyurdu: {ويمسك السماء} “ve göğü tutar;” sonra bunu bedel yaparak şu buyruğuyla açıkladı: {أن تقع} yani yüksekliğine, büyüklüğüne ve direksiz oluşuna rağmen [düşmesini], {على الأرض} altındaki “yeryüzünün üzerine [düşmesini tutar].”

ولما اقتضى السياق أنه لا بد أن تقع لانحلاله إلى أن يمنع

Siyak, onun düşmesinin engellenmesine varması sebebiyle mutlaka düşeceğini gerektirince

وقوعها لأنها جسم كثيف عظيم، ليس له من طبعه إلا السفول، أشار إلى ذلك بقوله: {إلا بإذنه} أي فيقع إذا أذن في وقوعها حين يريد طي هذا العالم وإيجاد عالم البقاء. ولما كان هذا الجود الأعظم والتدبير المحكم محض كرم من غير حاجة أصلاً، أشار إليه بقوله: {إن الله} أي الذي له الخلق والأمر.

-çünkü o, tabiatında aşağıya inmekten başka bir şey olmayan yoğun ve büyük bir cisimdir- buna şu buyruğu ile işaret etti: {إلا بإذنه} yani bu alemi dürüp baki olan alemi var etmeyi dilediği vakit, düşmesine izin verdiğinde düşer. Bu en büyük cömertlik ve muhkem tedbir, asla hiçbir ihtiyaç olmaksızın sırf bir ikram olunca, şu buyruğuyla buna işaret etti: {إن الله} yani yaratma ve emir Kendisine ait olan Allah,