ولما كان الجماد كله متاعاً للحيوان، اقتضى تقديم قوله: {بالناس} أي على ظلمهم {لرؤوف} أي بما يحفظ من سرائرهم عن الزيغ بإرسال الرسل، وإنزال الكتب ونصب المناسك، التي يجمع معظمها البيت الذي بوأه لإبراهيم ﵇، وهو التوحيد والصلاة والحج الحامل على التقوى التي بنيت عليها السورة، فإن الرأفة كما قال الحرالي: ألطف الرحمة وأبلغها، فالمرؤوف به تقيمه عناية الرأفة حتى تحفظ بمسراها في سره ظهور ما يستدعي العفو، وتارة يكن هذا الحفظ بالقوة بنصب الأدلة، وتارة يضم إلى ذلك الفعل بخلق الهداية في القلب، وهذا خاص بمن له بالمنعم نوع وصلة.
Cansız varlıkların tamamı canlılar için bir yararlanma vasıtası olunca, şu buyruğunun öne alınmasını gerektirdi: {بالناس} yani zulümlerine rağmen insanlara {لرؤوف} elçiler göndererek, kitaplar indirerek ve çoğunu İbrahim aleyhisselâm için yerleştirdiği Beyt'in topladığı ibadet yerleri/menâsik belirleyerek onların iç dünyalarını sapmaktan korumasıyla “şüphesiz çok şefkatlidir;” ki bu da surenin üzerine bina edildiği takvaya sevk eden tevhid, namaz ve hacdır. Nitekim el-Harrâlî şöyle demiştir: Re'fet (şefkat), rahmetin en lâtifi ve en beliğ olanıdır. Şefkat gösterilen kimseyi re'fetin inayeti ayakta tutar; öyle ki onun iç dünyasındaki akışıyla affı gerektiren şeyin açığa çıkmasını korur. Bu koruma bazen deliller koymak suretiyle bilkuvve (potansiyel olarak) olur, bazen de buna kalpte hidayeti yaratma fiili eklenir; bu da Nimet Veren ile arasında bir tür irtibat bulunan kimseye mahsustur.
{رحيم*} بما يثبت لهم عموماً من الدرجات على ما منحهم به من ثمرات
{رحيم*} O korumanın meyvelerinden kendilerine bahşettiği razı olunmuş ameller sebebiyle genel olarak onlar için sabit kılacağı derecelerle “çok merhametlidir.”
ذلك الحفظ من الأعمال المرضية لما تقدم في الفاتحة من أن الرحيم خاص الرحمة بما ترضاه الإلهية، وتقدم في البقرة تحقيق هذا الموضع.
Çünkü Fâtiha'da geçtiği üzere Rahîm, ulûhiyetin razı olduğu şeylere has rahmettir; Bakara'da da bu konunun tahkiki geçmişti.
ولما بين سبحانه جملاً من أمهات الدين، وأتبعها الإعانة لأهله على المعتدين، وختم بما بعد الموت للمهاجرين، ترغيباً في منابذة الكافرين، وعرّف بما له من تمام العلم وشمول القدرة، ومثل ذلك بأنواع من التصرف في خلق السماوات والأرضين، وأنهاه بالدلالة على أنه كله لنفع الآدميين نعمة منه، تلا ذلك بما هو أكبر منه نعمة عليهم فقال: {وهو} أي وحده {الذي أحياكم} أي عن الجمادية بعد أن أوجدكم من العدم بعد أن لم تكونوا شيئاً، منة منه عليكم مستقلة، لزم منها المنة بما تقدم ذكره من المنافع الدنيوية لتستمر حياتكم أولاً، الدينية لتنتفعوا بالبقاء ثانياً {ثم يميتكم} ليكون الموت واعظاً لأولي البصائر منكم، وزاجراً لهم عما طبعوا عليه من الأخلاق المذمومة {ثم يحييكم} للتحلي بفصل القضاء وإظهار العدل في الجزاء.
Sübhan [olan Allah], dinin temel esaslarından bir kısmını beyan edip ardınca din ehline haddi aşanlara karşı yardım etmeyi ekleyince ve kâfirlerle mücadeleye teşvik etmek amacıyla muhacirler için ölümden sonrasıyla sözü bitirip, Kendi tam ilmini ve kuşatıcı kudretini bildirip, bunu göklerin ve yerlerin yaratılmasındaki çeşitli tasarruflarla örneklendirip, nihayetinde bütün bunların Kendi bir lütfu olarak insanların faydasına olduğunu göstermekle sonlandırınca; bunun ardından onlar üzerindeki nimetlerin daha büyüğü olan şu buyruğu getirdi: {وهو} yani yalnızca O'dur {الذي أحياكم} siz hiçbir şey değilken yokluktan var ettikten sonra, üzerinize müstakil bir lütuf olarak sizi cansız halden “dirilten;” bu lütuftan da önce hayatınızın devam etmesi için zikredilen dünyevî menfaatler, ikinci olarak da ebediyetten faydalanmanız için dinî menfaatler nimeti zorunlu kılınmıştır. {ثم يميتكم} ölüm sizden basiret sahipleri için bir öğüt ve onları yaratılışlarındaki yerilmiş ahlaktan caydırıcı olsun diye “sonra sizi öldürecek olandır;” {ثم يحييكم} hükmün verilmesiyle süslenmek ve karşılıkta adaleti açığa çıkarmak için “sonra sizi [tekrar] diriltecek olandır.”
ولما علم أن كل ما في الوجود من جوهر وعرض نعمة على
Varlıkta bulunan her cevher ve arazın
الإنسان حتى الحياة والموت، وكان من أجلى الأشياء، وكانت أفعاله معرضة عن الرب هذه النعم بالعبادة لغيره، أو التقصير في حقه على عموم فضله وخيره، ختم الآية سبحانه بقوله: {إن الإنسان لكفور*} أي بليغ الكفر حيث لم يشكر على هذه النعم المحيطة به.
insana bir nimet olduğu, hatta hayat ve ölümün de böyle olduğu ve bunun en açık şeylerden bulunduğu; [buna karşın] insanın fiillerinin ise başkasına ibadet ederek veya O'nun genel lütfu ve hayrına rağmen O'nun hakkına riayette kusur ederek bu nimetlerin Rabbinden yüz çevirdiği bilinince, Sübhan [olan Allah] ayeti şu buyruğuyla bitirdi: {إن الإنسان لكفور*} Kendisini kuşatan bu nimetlere şükretmediği için “insan gerçekten çok nankördür.”
ولما تقدم ذكر المناسك، وكان لكثرة الكفار قد يقع في النفس أن إقامتها معجوز عنها، وكشف سبحانه غمة هذا السؤال بآية {إن الله يدافع عن الذين آمنوا} وما بعدها، فأنتج ذلك علمنا بتصرفه التام بقدرته الباهرة، وعلمه الشامل المقتضي لإقبال العباد إليه، واجتماعهم كلهم عليه، فمن شك في قدرته على إظهار دينه بمدافعته عن أهله، أو نازع فيه فهو كفور، ذكر بإظهار أول هذا الخطاب بآخر ذلك الخطاب مؤكداً لما أجاب به عن ذلك السؤال من تمام القدرة وشمول العلم أنه هو الذي مكن لكل قوم ما هم فيه من المناسك التي بها انتظام الحياة، فإن وافقت الأمر الإلهي كانت سبباً للحياة الأبدية، وإلا كانت سبباً للهلاك الدائم، وهو سبحانه الذي نصب من الشرائع لكل قوم ما يلائمهم، لأنه بتغيير الزمان بإيلاج الليل في النهار على مر الأيام وتوالي الشهور والأعوام، بسبب من الأسباب - لأجل امتحان العباد، وإظهار ما خبأ في جبلة كل منهم من طاعة وعصيان، وشكر وكفران -
Menâsik (ibadet ve kurban yerleri/usulleri) zikredilip kâfirlerin çokluğu sebebiyle bunların ikame edilmesinden aciz kalınacağı vehmi kalbe düşebilecekken, Sübhan [olan Allah] bu sorunun karanlığını {إن الله يدافع عن الذين آمنوا} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur” ayeti ve sonrasıyla giderdi. Bu da O'nun ezici kudretiyle olan tam tasarrufunu ve kulların O'na yönelmesini ve hepsinin O'nun etrafında toplanmasını gerektiren kuşatıcı ilmini bilmemizi netice verdi. Dolayısıyla O'nun, taraftarlarını savunarak dinini galip kılma kudretinden şüphe eden veya bu hususta tartışan kimse pek nankördür. Bu hitabın başını o hitabın sonuyla açığa çıkarıp, o soruya verdiği tam kudret ve kapsamlı ilim cevabını teyit ederek hatırlattı ki; her topluma, içinde bulundukları ve hayatın nizamının kendisiyle sağlandığı menâsiki imkân kılan O'dur. Şayet ilahi emre uygun olursa ebedî hayatın sebebi olur, aksi takdirde sürekli helakin sebebi olur. Kullara uygun olan şeriatları koyan Sübhan [olan O'dur]; çünkü kulları imtihan etmek ve her birinin yaratılışında gizli olan itaat ve isyanı, şükür ve nankörlüğü açığa çıkarmak için günlerin geçişi, ayların ve yılların birbirini takip etmesiyle gecenin gündüze sokulması suretiyle zamanın değişmesiyle -sebeplerden bir sebeple-
ما يصير الفعل مصلحة بما يقتضيه من الأسباب بعد أن كان مفسدة وبالعكس، لاقتداره على كل شيء وإظهار اقتداره كما قال تعالى عند أول ذكره للنسخ
daha önce fesat iken gerektirdiği sebeplerle bir fiil maslahat haline gelir veya bunun tersi olur. Bu, O'nun her şeye gücünün yetmesi ve nesh konusunu ilk zikrettiğinde Teâlâ'nın buyurduğu gibi iktidarını göstermesi sebebiyledir:
{ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير} [البقرة: ١٠٦] الآيات، فعلم أن منازعتهم فيه كفر، فلذلك أتبع هذا قوله من غير عاطف لما بينهما من تمام الاتصال: {لكل أمة} أي في كل زمان {جعلنا} أي بما لنا من العظمة {منسكاً} أي شرعاً لاجتماعهم به على خالقهم حيث وافق أمره، ولاجتماعهم على أهوائهم إذا لم يوافقه، وعن ابن جرير أن أصل المنسك في كلام العرب هو الموضع الذي يعتاده الإنسان ويتردد إليه إما لخير أو لشر.
{ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير} “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir?” [Bakara: 106] ayetleri... Böylece bu hususta onların tartışmasının küfür olduğu anlaşıldı. Bu sebeple, aralarındaki tam irtibattan ötürü bunu atıf harfi olmaksızın şu buyruğu takip etti: {لكل أمة} yani her zamanda {جعلنا} azametimizle [kıldık] {منسكاً} yani O'nun emrine uygun olduğunda Yaratıcıları etrafında toplanmaları, uygun olmadığında ise hevaları etrafında toplanmaları için bir “şeriat/ibadet yolu [kıldık].” İbn Cerîr'den rivayet edildiğine göre, Arap kelâmında 'mensek'in aslı, insanın alıştığı ve hayır yahut şer için gidip geldiği yerdir.
ولما كان بحيث إن ما أراده سبحانه كان لا محالة، قال: {هم ناسكوه} أي متعبدون به، لأنا ندافع عنهم من يعاديهم فيه حتى يستقيم لهم أمره، لإسعادهم به أو إشقائهم، فمن شك في قدرتنا على تمكينهم منه فهو كفور، فإن وافق الأمر كان ربحاً وإيماناً، وإن خالفه كان كفراً وخسراناً.
Sübhan [olan Allah]'ın dilediği şeyin mutlaka gerçekleşmesi söz konusu olunca şöyle buyurdu: {هم ناسكوه} yani onunla ibadet edicidirler; çünkü kendilerini onunla mutlu veya bedbaht kılmak için, bu husustaki işleri dosdoğru yürüsün diye onlara düşmanlık edenleri kendilerinden uzaklaştırıp savunuruz. Kim bizim onları buna muktedir kılma gücümüzden şüphe ederse pek nankördür. Eğer emre uygun olursa kazanç ve iman, muhalif olursa küfür ve hüsran olur.
ولما كان قد حكم بإظهار دينه على الدين كله، وبأن الكفار على كثرتهم يغلبون بعد ما هم فيه من البطر، أعلم بذلك بالتعبير بصيغة الزجر لهم بقوله مسبباً عن هذه العظمة: {فلا ينازعنك في الأمر}
Dinini bütün dinlere galip kılacağına ve kâfirlerin çokluklarına ve içinde bulundukları şımarıklığa rağmen mağlup olacaklarına hükmedince, bu azametten kaynaklanan bir şekilde onlara yönelik bir azarlama sîgasıyla ifade ederek bunu bildirdi ve şöyle buyurdu: {فلا ينازعنك في الأمر}
أي بما يلقيه الشيطان إليهم من الشبه ليجادلوا به، من طعنهم في دينك بالنسخ بقولهم: لو كان من عند الله لما أمر اليوم بشيء ونهي عنه غداً. لأنه يلزم منه البدء، فليس الأمر كما زعموا، بل هو دال على العم بالعواقب والاقتدار التام على شرع المذاهب، وغير ذلك من الشبه كما مضت الإشارة إليه، فلا يلتفت إليهم في شيء نازعوا فيه كائناً ما كان، وروي أنها نزلت بسبب جدال الكفار بديل بن ورقاء وبشر بن سفيان الخزاعيين وغيرهما في الذبائح، وقولهم للمؤمنين: تأكلون ما ذبحتم وهو من قتلكم، ولا تأكلون ما قتل الله - يعنون الميتة.
Yani şeytanın kendilerine fısıldadığı şüphelerle seninle tartışmak için getirdikleri; nesh sebebiyle dinine dil uzatarak: 'Eğer Allah katından olsaydı bugün bir şey emredilip yarın yasaklanmazdı; çünkü bu durum bedâ'ı (sonradan bilmeyi) gerektirir' şeklindeki sözleriyle “bu işte seninle asla çekişmesinler.” Durum onların iddia ettiği gibi değildir; bilakis bu, akıbetleri bilmeye ve mezhepleri/hükümleri teşrî kılmaya tam muktedir olmaya delalet eder. Daha önce işaret edildiği üzere diğer şüpheler de böyledir. Dolayısıyla tartıştıkları hiçbir şeyde, ne olursa olsun onlara iltifat edilmemelidir. Bu ayetin, kâfirlerin Büdeyl b. Verkā ve Bişr b. Süfyân el-Huzâî ve başkalarıyla kesilen hayvanlar hakkında tartışmaları ve müminlere: 'Kendi öldürdüğünüzü (kestiğinizi) yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü -leşi kastediyorlar- yemiyorsunuz' demeleri sebebiyle indiği rivayet edilmiştir.
ولما كان النهي عن المنازعة في الحقيقة له ﷺ إلهاباً وتهييجاً إلى الإعراض عنهم لأنهم أهل لذلك، لأن كيدهم في تضليل، والإقبال على شأنه، وكان التعبير بما تقدم من تحويله إليهم لتأكيد الأمر مع دلالته على إجلاله ﷺ عن المواجهة بالنهي، عطف عليه قوله: {وادع} أي أوقع الدعوة لجميع الخلق {إلى ربك} أي المحسن إليك بإرسالك، بالحمل لهم على كل ما أمرك به متى ما أمرك، ولا يهولنك قولهم، فإنهم مغلوبون لا محالة، ولا تتأمل عاقبة من العواقب، بل أقدم على الأمر وإن ظن
Münazaadan menedilme hakikatte [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olup, onları terk etmeye bir teşvik ve kışkırtmadır; zira onlar buna layıktır, çünkü onların tuzağı bir sapıklıktır ve [Peygamber'in] kendi işine yönelmesi gerekir. Daha önce geçen ifadenin onlara yöneltilmesi ise, nehyin doğrudan [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesinden onu tenzih ve ta'zim etmeye delaletle birlikte emri teyit etmek içindir; bunun üzerine şu buyruğu atfetti: {وادع} yani bütün mahlukatı davet et {إلى ربك} sana her ne zaman emrederse emrettiği her şeye onları sevk etmek suretiyle seni göndermekle sana ihsanda bulunan “Rabbine [davet et].” Onların sözleri sakın seni korkutmasın; zira onlar mutlaka mağlup olacaklardır. Hiçbir akıbeti düşünüp durma; bilakis içinde helak olduğu zannedilse bile
أن فيه الهلاك، فإنه ليس عليك إلا ذلك. وأما نظم الأمور على نهج السداد في إظهار الدين، وقهر المعاندين، فإلى الذي أمرك بتلك الأوامر، وأحكم الشأن في جميع الزواجر؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنك} مؤكداً له بحسب ما عندهم من الإنكار {لعلى هدى مستقيم*} فإنه تأصيل العليم القدير وإن طرقه التغيير.
işe atıl, çünkü sana düşen ancak budur. Dinin galip kılınması ve inatçıların kahredilmesi hususunda işlerin doğruluk üzere nizama sokulması ise sana bu emirleri veren ve bütün yasaklarda işi sağlam kılan zata aittir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنك} onlardaki inkârın boyutuna göre teyit ederek “şüphesiz sen” {لعلى هدى مستقيم*} “dosdoğru bir hidayet üzerindesin.” Zira o, değişiklikler uğrasa bile Alîm ve Kadîr olanın koyduğu esastır.
ولما أمره بالإقبال على ما يهمه، والإعراض عن منازعتهم، في صيغة نهيهم عن منازعته، علمه الجواب إن ارتكبوا منهيه بعد الاحتهاد في دفعهم، لما لهم من اللجاج والعتو، فقال: {وإن جادلوك} أي في شيء من دينك بشيء مما تقدم من أقوالهم السفسافة أو بغيره {فقل} معرضاً عن عيب دينهم الذي لا أبين فساداً منه: {الله} أي الملك المحيط بالعز والعلم {أعلم بما تعملون*} مهدداً لهم بذلك، مذكراً لنفسك بقدرة ربك، قاطعاً بذلك المنازعة من حيث رقّب، متوكلاً على الذي أمرك بذلك في حسن تدبيرك والمدافعة عنك ومجازاتهم بما سبق علمه به مما يستحقونه؛ قال الرازي في اللوامع: وينبغي أن يتأدب بهذا كل أحد، فإن أهل الجدل قوم جاوزوا حد العوام بتحذلقهم، ولم يبلغوا درجة الخواص الذين عرفوا الأشياء على ما هي عليه، فالعوام منقادون للشريعة، والخواص يغرفون أسرارها وحقائقها، وأهل الجدل قوم في قلوبهم اضطراب وانزعاج.
Onların kendisiyle çekişmesini yasaklama sîgasında ona mühim olan şeylere yönelmesini ve onların tartışmalarından yüz çevirmesini emredince, onların inat ve azgınlıkları sebebiyle onları savuşturma çabasından sonra nehyedilen şeyi irtikâp etmeleri halinde verilecek cevabı ona öğretti ve şöyle buyurdu: {وإن جادلوك} yani dininden herhangi bir hususta daha önce geçen saçma sözlerinden biriyle veya başkasıyla seninle tartışırlarsa {فقل} bozukluğu bundan daha açık olmayan dinlerini ayıplamaktan yüz çevirerek de ki: {الله} yani izzet ve ilmi kuşatan Hükümdar {أعلم بما تعملون*} onları bununla tehdit ederek, nefsine Rabbinin kudretini hatırlatarak, gözetildikleri cihetten tartışmayı keserek ve güzel tedbirinde, seni savunmasında ve hak ettikleri şeylerden geçmiş ilmine göre onlara karşılık vermesinde sana bunu emreden zata tevekkül ederek “Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.” er-Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Herkesin bu edeple edeplenmesi gerekir; zira cedel ehli, ukalalıklarıyla avamın sınırını aşmış, ancak eşyayı olduğu gibi tanıyan havas derecesine de ulaşamamış bir topluluktur. Avam şeriata boyun eğer, havas ise onun sırlarını ve hakikatlerini kavrar. Cedel ehli ise kalplerinde ıstırap ve huzursuzluk bulunan bir topluluktur.'
ولما أمره بالإعراض عنهم، وكان ذلك شديداً على النفس لتشوفها إلى النصرة، رجاه في ذلك بقوله: مستأنفاً مبدلاً من مقول الجزاء تحذيراً لهم: {الله} أي الذي لا كفوء له {يحكم بينكم} أي بينك مع أتباعك وبينهم {يوم القيامة} الذي هو يوم التغابن {فيما كنتم} أي بما هو لكم كالجبلة {فيه} أي خاصة {تختلفون*} في أمر الدين، ومن نصر ذلك اليوم لم يبال بما حل به قبله {وسيعلم الذين ظلموا أي منقلب ينقلبون} [الشعراء: ٢٢٧] قال البغوي: والاختلاف ذهاب كل واحد من الخصمين إلى خلاف ما ذهب إليه الآخر.
Ona onlardan yüz çevirmesini emredince ve nefsin zafere olan iştiyakı sebebiyle bu durum nefse ağır gelince, onları uyarmak üzere ceza cümlesinden bedel olarak sözü yeniden başlatıp şu buyruğuyla onu ümitlendirdi: {الله} dengi olmayan “Allah,” {يحكم بينكم} tâbilerinle birlikte seninle onların arasında {يوم القيامة} aldanma günü olan “kıyamet gününde hüküm verecektir;” {فيما كنتم} yaratılışınız gibi olmuş bir özellikle {فيه} özellikle onda {تختلفون*} din hususunda “ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında.” O gün yardım edilen kimse, o günden önce başına gelenlere aldırmaz. {وسيعلم الذين ظلموا أي منقلب ينقلبون} “Zulmedenler hangi akıbete yuvarlanacaklarını yakında bileceklerdir” [Şuarâ: 227]. el-Begavî şöyle demiştir: İhtilaf, hasımlardan her birinin diğerinin gittiği yolun aksine gitmesidir.
ولما كان حفظ ما يقع بينهم على كثرتهم في طول الأزمان أمراً هائلاً، أتبعه قوله: {ألم تعلم أن الله} بجلال عزه وعظيم سلطانه {يعلم ما في} ولما كان السياق لحفظ أحوال الثقلين للحكم بينهم، وكان أكثر ما يتخيل أن بعض الجن يبلغ استراق السمع من السماء الدنيا، لم تدع حاجة إلى ذكر أكثر منها، فأفرد معبراً بما يشمل لكونه جنساً - الكثير أيضاً فقال: {السماء والأرض} مما يتفق
Aralarındaki çokluğa rağmen uzun zamanlar boyunca meydana gelen şeylerin korunması dehşet verici bir iş olunca, ardından şu buyruğu getirdi: {ألم تعلم أن الله} izzetinin celali ve saltanatının büyüklüğüyle Allah'ın {يعلم ما في} Siyak, aralarında hüküm vermek için iki ağır topluluğun (insan ve cinlerin) hallerini korumaya dair olunca ve cinlerden bazılarının dünya semasından kulak hırsızlığı yapmaya ulaştığı en fazla tahayyül edilen şey olunca, bundan fazlasını zikretmeye gerek kalmadı; böylece cins olması hasebiyle çokluğu da kapsayan bir lafızla tekil olarak ifade edip şöyle buyurdu: {السماء والأرض} meydana gelen şeyleri
منهم ومن غيرهم من جميع الخلائق الحيوانات وغيرها.
onlardan ve diğer tüm yaratıklardan, hayvanlardan ve başkalarından [meydana gelenleri bildiğini bilmez misin?]
ولما كان الإنسان محل النسيان، لا يحفظ الأمور إلا بالكتاب، خاطبه بما يعرف، مع ما فيه من عجيب القدرة، فقال: {إن ذلك} أي الأمرالعظيم {في كتاب} كتب فيه كل شيء حكم بوقوعه قبل وقوعه وكتب جزاءه؛ ولما كان جمع ذلك في كتاب أمراً بالنسبة إلى الإنسان متعذراً، أتبعه التعريف بسهولته عنده فقال: {إن ذلك} أي علم ذلك الأمر العظيم بلا كتاب، وجمعه في كتاب قبل كونه وبعده {على الله} أي الذي لا حد لعظمته، وحده {يسير*} .
İnsan unutma mahalli olup işleri ancak yazıyla koruyabildiğinden, onda hayret verici bir kudret bulunmasıyla birlikte ona bildiği şeyle hitap etti ve şöyle buyurdu: {إن ذلك} yani bu büyük iş {في كتاب} vuku bulmasından önce vukuuna hükmedilen her şeyin ve cezasının yazıldığı “bir kitaptadır.” Bütün bunları bir kitapta toplamak insana nispetle imkânsız bir şey olunca, bunun Kendisi katındaki kolaylığını bildirmeyi takip ettirdi ve şöyle buyurdu: {إن ذلك} yani bu büyük işin kitapsız bilinmesi ve varlığından önce ve sonra bir kitapta toplanması {على الله} azametinin sınırı olmayan Allah'a, sadece O'na {يسير*} “pek kolaydır.”
ولما أخبر سبحانه أن الشك لا يزال ظرفاً لهم - لما يلقى الشيطان من شبهه في قلوبهم القابلة لذلك بما لها من المرض وما فيها من الفساد إلى إتيان الساعة، وعقب ذلك بما ذكر من الحكم المفصلة، والأحكام المشرفة المفضلة، إلى أن ختم بأنه وحده الحكم في الساعة، مرهباً من تمام علمه وشمول قدرته، قال معجباً ممن لا ينفعه الموعظة ولا يجوز الواجب وهو يوجب المحال، عاطفاً على {ولا يزال} : {ويعبدون} أي على سبيل التجديد والاستمرار {من دون الله} أي من أدنى رتبة من رتب الذي قامت جميع الدلائل على احتوائه على جميع صفات الكمال، وتنزهه عن شوائب النقص {ما لم ينزل به سلطاناً}
Sübhan [olan Allah], kalplerindeki hastalık ve fesat sebebiyle şeytanın kalplerine attığı şüpheleri kabul etmelerinden ötürü kıyamet gelinceye kadar şüphenin onlar için sürekli bir zarf/hal olacağını haber verip; bunun ardından zikredilen ayrıntılı hikmetleri ve şerefli, üstün hükümleri zikredip, nihayetinde kıyamet günü yegâne Hâkim'in Kendisi olduğunu bildirmekle sözü bitirerek, ilminin tamlığından ve kudretinin kuşatıcılığından korkutunca; öğüdün fayda vermediği, vacibi caiz görmezken imkânsızı zorunlu kılan kimseden taaccüp ederek {ولا يزال} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {ويعبدون} yani sürekli ve yenilenen bir şekilde tapıyorlar {من دون الله} bütün kemal sıfatlarını içerdiğine ve eksiklik şaibelerinden münezzeh olduğuna dair tüm delillerin ikame edildiği Zat'ın mertebelerinin en aşağısından [olan şeylere] {ما لم ينزل به سلطاناً}
أي حجة واحدة من الحجج.
Yani delillerden tek bir delil bile [indirmediği şeylere kulluk ederler].
ولما كان قد يتوهم أن عدم إنزال السلطان لا ينفيه، قال مزيلاً لهذا الوهم: {وما ليس لهم به علم} أي أصلاً {وما} أي والحال أنهم ما لهم، ولكنه أظهر إشارة إلى الوصف الذي استحقوا به الهلاك فقال: {للظالمين} أي الذين وضعوا التعبد في غير موضعه بارتكابهم لهذا الأمر العظيم الخطر؛ وأكد النفي واستغرق المنفي بإثبات الجار فقال: {من نصير*} أي ينصرهم من الله، لا مما أشركوه به ولا من غيره، لا في مدافعة عنهم ولا في إثبات حجة لمذاهبهم، فنفى أن يكون أحد يمكنه أن يأتي بنصرة تبلغ القصد بأن يغلب المنصور عليه، وأما مطلق نصر لا يفيد بما تقدم من شبه الشيطان فلا.
Delil indirilmemesinin onu nefyetmeyeceği vehmedilebileceğinden, bu vehmi gidermek üzere şöyle buyurdu: {وما ليس لهم به علم} yani [hakkında] hiçbir “bilgileri olmayan şeylere [kulluk ederler].” {وما} yani durum şu ki onların hiçbir şeyi yoktur; ancak helaki hak ettikleri vasfa işaret ederek zahir isimle getirdi ve şöyle buyurdu: {للظالمين} bu pek büyük ve tehlikeli işi işleyerek kulluğu layık olmayan yere koyan “o zalimler için” -harf-i cerri sabit kılarak nefyi pekiştirdi ve menfî olanı genelledi- {من نصير*} Allah'a karşı onlara yardım edecek, ne O'na ortak koştukları şeylerden ne de başkasından, ne kendilerini savunmada ne de mezheplerine bir delil getirmede “hiçbir yardımcı yoktur.” Böylece aleyhine yardım edilen kimseye galip gelmek suretiyle maksada ulaştıracak bir yardımı getirmeye hiç kimsenin gücünün yetmeyeceğini nefyetti. Şeytanın daha önce geçen şüpheleriyle fayda vermeyen mutlak yardıma gelince, o [zaten bir yardım] değildir.
ولما ذكر اعترافهم بما لا يعرف بنقل ولا عقل، ذكر إنكارهم لما لا يصح أن ينكر فقال: {وإذا تتلى} أي على سبيل التجديد والمتابعة من أيّ تالٍ كان {عليهم آياتنا} أي المسموعة على ما لها من العظمة والعلو، حال كونها {بينات} لا خفاء بها عند من له بصيرة في شيء مما دعت إليه من الأصول والفروع {تعرف} بالفراسة في وجوههم - هكذا كان الأصل، ولكنه أبدل الضمير بظاهر يدل على عنادهم فقال: {في وجوه الذين كفروا} أي تلبسوا بالكفر {المنكر} أي الإنكار الذي هو منكر في نفسه لما حصل لهم من
Nakille de akılla da bilinmeyen şeyi ikrar ettiklerini zikredince, inkâr edilmesi sahih olmayan şeyi inkâr ettiklerini zikretti ve şöyle buyurdu: {وإذا تتلى} yani okuyan kim olursa olsun peş peşe ve yenilenen bir şekilde okunduğu zaman {عليهم آياتنا} azameti ve yüceliğiyle işitilen ayetlerimiz, şu haldeyken: {بينات} davet ettiği usul ve furûa dair her hususta basiret sahibi olan kimse nezdinde hiçbir kapalılığı olmayan “açık seçik olarak [okunduğu zaman],” {تعرف} yüzlerindeki ferasetle tanırsın -asıl ifade böyleydi, ancak onların inatçılığına delalet eden zahir bir isimle zamiri değiştirerek şöyle buyurdu:- {في وجوه الذين كفروا} yani küfre bürünmüş olanların yüzlerinde {المنكر} içlerinde meydana gelen öfkeden ötürü bizzat kendisi münker olan “inkârı [tanırsın].”
الغيظ؛ ثم بين ما لاح في وجوههم فقال: {يكادون يسطون} أي يوقعون السطوة بالبطش والعنف {بالذين يتلون عليهم آياتنا} أي الدالة على أسمائنا الحسنى، وصفاتنا العلى، القاضية بوحدانيتنا، مع كونها بينات في غاية الوضوح في أنها كلامنا، لما فيها من الحكم والبلاغة التي عجزوا عنها.
Öfke... Sonra yüzlerinde beliren şeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {يكادون يسطون} yani şiddet ve zorbalıkla saldırmaya yeltenirler {بالذين يتلون عليهم آياتنا} aciz kaldıkları hikmet ve belagatı ihtiva etmesi sebebiyle bizim kelâmımız olduğu hususunda son derece açık ve beyyineler olmakla birlikte, güzel isimlerimize, yüce sıfatlarımıza ve vahdaniyetimize hükmeden “ayetlerimizi kendilerine okuyanlara neredeyse saldıracak olurlar.”
ولما استحقوا - بإنكارهم وما أرادوه من الأذى لأولياء الله - النكال، تسبب عنه إعلامهم بما استحقوه، فقال مؤذناً بالغضب بالإعراض عنهم، آمراً له ﷺ بتهديدهم: {قل أفأنبئكم} أي أتعون فأخبركم خبراً عظيماً {بشر من ذلكم} الأمر الكبير من الشر الذي أردتموه بعباد الله التالين عليكم للآيات وما حصل لكم من الضجر من ذلك، فكأنه قيلك ما هو؟ فقيل: {النار} ثم استأنف قوله متهكماً بهم بذكر الوعد: {وعدها الله} العظيم الجليل {الذين كفروا} جزاء لهم على همهم هذا، فبئس الموعد هي {وبئس المصير*} .
İnkârları ve Allah'ın dostlarına vermek istedikleri eziyet sebebiyle cezayı hak edince, bundan hak ettikleri şeyin kendilerine bildirilmesi neşet etti; böylece onlardan yüz çevirerek gazabı ilan edip [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları tehdit etmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل أفأنبئكم} yani akleder misiniz, size büyük bir haber vereyim mi {بشر من ذلكم} ayetleri size okuyan Allah'ın kullarına yapmak istediğiniz o büyük şerden ve bundan dolayı size gelen sıkıntıdan “daha şerli olanını?” Sanki: 'O nedir?' denildi de şöyle buyuruldu: {النار} “Ateştir.” Sonra vaat lafzını zikrederek onlarla alay eder bir tarzda sözü yeniden başlattı: {وعدها الله} o Azîm ve Celîl olan Allah vaat etmiştir {الذين كفروا} bu niyetlerine karşılık bir ceza olarak “inkâr edenlere;” o ne kötü bir vadedilen yerdir {وبئس المصير*} “ve ne kötü bir varış yeridir!”
ولما أخبر تعالى عن أنه لا حجة لعابد غيره، وهدد من عاند، أتبعه بأن الحجة قائمة على أن ذلك الغير في غاية الحقارة، ولا قدرة
Teâlâ, Kendisinden başkasına tapanın hiçbir delili olmadığını haber verip inat edeni tehdit edince; bunun ardından o başkasının son derece hakir olduğuna ve hiçbir kudreti
له على دفع ما هدد به عابدوه ولا على غيره، فكيف بالصلاحية لتلك الرتبة الشريفة، والخطة العالية المنيفة، فقال منادياً أهل العقل منبهاً تنبيهاً عاماً: {يا أيها الناس} .
bulunmadığına, tapanlarının tehdit edildiği şeyi defetmeye de başkasına da gücü yetmediğine delilin ikame edilmiş olduğunu takip ettirdi. Artık o şerefli mertebeye ve yüce, yüksek makama layık olması nasıl mümkün olur? Akıl sahiplerine nida ederek genel bir uyarıyla şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} “Ey insanlar!”
ولما كان المقصود من المثل تعقله لا قائله، بني للمفعول قوله: {ضرب مثل} حاصله أن من عبدتموه أمثالكم، بل هم أحقر منكم {فاستمعوا} أي أنصتوا متدبرين {له} ثم فسره بقوله: {إن الذين تدعون} أي في حوائجكم، وتجعلونهم آلهة {من دون الله} أي الملك الأعلى من هذه الأصنام التي أنتم بها مغترون، ولما تدعون فيها مفترون، لأن سلب القدرة عنها يبين أنها في أدنى المراتب {لن يخلقوا ذباباً} أي لا قدرة لهم على ذلك الآن، ولا يتجدد لهم هذا الوصف أصلاً في شيء من الأزمان، على حال من الأحوال، مع صغره، فكيف بما هو أكبر منه {ولو اجتمعوا} أي الذين زعموهم شركاء {له} أي الخلق، فهم في هذا أمثالكم {وإن} أي وأبلغ من هذا أنهم عاجزون عن مقاومة الذباب فإنه إن {يسلبهم الذباب} أي الذي تقدم أنه لا قدرة لهم على خلقه وهو في غاية الحقارة
Meseleden maksat onu söyleyen değil akledilmesi olduğundan, şu buyruğu meçhul sîgada getirildi: {ضرب مثل} hülasası şudur: Tapındığınız varlıklar sizin gibi benzerlerinizdir, hatta sizden daha hakirdirler, “bir temsil getirildi;” {فاستمعوا} yani düşünerek kulak verin {له} “ona.” Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {إن الذين تدعون} yani ihtiyaçlarınızda dua ettiğiniz ve ilah edindiğiniz kimseler {من دون الله} kendileriyle aldandığınız ve haklarında uydurduğunuz şeylerden ötürü o en yüce Hükümdar olan Allah'ı bırakıp [taptığınız bu putlar] -çünkü onlardan kudretin nefyedilmesi onların en aşağı mertebelerde olduğunu gösterir- {لن يخلقوا ذباباً} yani şu anda buna güçleri yetmez ve hiçbir zamanda, hiçbir durumda, küçüklüğüne rağmen bu sıfat onlarda asla yenilenip meydana gelmez; nerede kaldı ki ondan daha büyüğünü yaratsınlar! “bir sinek bile yaratamazlar;” {ولو اجتمعوا} yani ortak olduklarını iddia ettikleri kimseler toplansalar bile {له} yani onu yaratmak için; öyleyse onlar bu hususta sizin gibi benzerlerinizdir. {وإن} yani bundan daha da beliği şudur ki onlar sineğe karşı koymaktan da acizdirler, nitekim {يسلبهم الذباب} yaratılmasına güç yetiremedikleri daha önce geçen ve son derece hakir olan sinek [onlardan kapsa]
{شيئاً} من الأشياء جل أو قل مما تطلونهم به من الطيب أو تضعونه بين أيديهم من الأكل أوغيره {لا يستنقذوه} أي يوجدوا خلاصه أو يطلبوه {منه} فهم في هذا أحقر منكم، وجهة التمثيل به في الاستلاب الوقاحة، ولهذا يجوز عند الإبلاغ في الذب، فلو كانت وقاحته في الأسد لم ينج منه أحد، ولكن اقتضت الحكمة أن تصحب قوة الأسد النفرة، ووقاحة الذباب الضعف، وهو واحد لا جمع، ففي الجمع بين العباب والمحكم أن ابن عبيدة قال: إنه الصواب، ثم قال: وفي «كتاب ما تلحن فيه العامة» لأبي عثمان المازني: ويقال: هذا ذباب واحد، وثلاثة أذّبة، لأقل العدد ولأكثره ذباب، وقول الناس: ذبابة - خطأ، فلا تقله -.
{شيئاً} üzerlerine sürdüğünüz kokudan veya önlerine koyduğunuz yemekten ve benzerinden büyük yahut küçük bir “şeyi,” {لا يستنقذوه} kurtarmayı başaramazlar veya onu talep edip alamazlar {منه} “ondan.” Onlar bu hususta sizden daha hakirdirler. Bir şeyi kapıp kaçmada sineğin misal verilmesinin yönü yüzsüzlüğüdür; bu sebeple kovmada aşırıya kaçıldığında [tekrar gelmesi] caiz görülür. Eğer onun bu yüzsüzlüğü arslanın üzerinde olsaydı ondan hiç kimse kurtulamazdı; fakat hikmet, arslanın gücüne ürkekliğin, sineğin yüzsüzlüğüne ise zayıflığın eşlik etmesini iktiza etmiştir. O (zübâb) çoğul değil tekildir. el-Ubâb ile el-Muhkem'in ceminde İbn Ubeyde'nin bunun doğru olduğunu söylediği yer alır; sonra şöyle demiştir: Ebû Osman el-Mâzinî'nin Kitâbu Mâ Telhanu fîhi'l-Âmme adlı eserinde şöyle denir: 'Bu bir zübâb'dır (sinektir) denir; azlık için üç ezibbe, çokluğu için ise zübâb denir. İnsanların 'zübâbe' demesi ise hatadır, sakın öyle deme!'
ولما كان هذا ربما أفهم قوة الذباب، عرف أن المقصود غير ذلك بقوله، فذلكة للكلام من أوله: {ضعف الطالب} أي للاستنقاذ من الذباب، وهو الأصنام وعابدوها {والمطلوب*} أي الذباب والأصنام، اجتمعوا في الضعف وإن كان الأصنام أضعف بدرجات.
Bu durum belki sineğin güçlü olduğunu vehmettirebileceğinden, sözün başından beri neticesi olarak şu buyruğuyla maksadın başka bir şey olduğunu bildirdi: {ضعف الطالب} yani sinekten kurtarmayı isteyen, ki o putlar ve onlara tapanlardır, “isteyen de aciz kaldı,” {والمطلوب*} yani sinek ve putlar, putlar kat kat daha zayıf olsa da zayıflıkta birleştiler, “istenen de!”
ولما أنتج هذا جهلهم بالله، عبر عنه بقوله: {ما قدروا الله} أي الذي له الكمال كله {حق قدره} في وصفهم بصفته غيره كائناً من كان، فكيف وهو أحقر الأشياء. ولما كان كأنه قيل: ما قدره؟ قال: {إن الله} أي الجامع لصفات الكمال {لقوي} على خلق كل ممكن {عزيز*} لا يغلبه شيء، وهو يغلب كل شيء بخلاف أصنامهم وغيرها.
Bu da onların Allah hakkındaki cehaletlerini netice verince, bunu şu buyruğuyla ifade etti: {ما قدروا الله} bütün kemale sahip olan “Allah'ı takdir edemediler” {حق قدره} kim olursa olsun O'nun sıfatıyla başkasını vasfetmeleri hususunda “hakkıyla;” nerede kaldı ki o şey eşyanın en hakiridir! Sanki: 'O'nun kadr-u kıymeti nedir?' denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {إن الله} kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah {لقوي} her mümkünü yaratmaya “elbette pek güçlüdür,” {عزيز*} hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği ve putlarının ve başkalarının aksine her şeye galip gelen “mutlak galiptir.”
ولما نصب الدليل على أن ما دعوه لا يصلح أن يكون شيء منه إلهاً بعد أن أخبر أنه لم ينزل إليهم حجة بعبادتهم لهم، وختم بما له سبحانه من وصفي القوة والعزة بعد أن أثبت أن له الملك كله، تلا ذلك بدليله الذي تقتضيه سعة الملك وقوة السلطان من إنزال الحجج على ألسنة الرسل بأوامره ونواهيه الموجب لإخلاص العبادة له المقتضي لتعذيب تاركها، فقال: {الله} أي الملك الأعلى {يصطفي} أي يختار ويخلص {من الملائكة رسلاً} إلى ما ينبغي الإرسال فيه من العذاب والرحمة، فلا يقدر أحد على صدهم عما أرسلوا له، ولا شك أن قوة الرسول من قوة المرسل {ومن الناس} أيضاً رسلاً يأتون عن الله بما يشرعونه لعباده، لتقوم عليهم بذلك حجة النقل، مضمومة إلى سلطان العقل، فمن عاداهم خسر وإن طال استدراجه. ولما كان ذلك لا يكون إلا بالعلم، قال: {إن الله} أي الذي له الجلال والجمال
Onlara ibadet etmelerine dair bir delil indirmediğini haber verdikten sonra dua ettikleri şeylerin hiçbirinin ilah olmaya elverişli olmadığına delil getirip, mülkün tamamının Kendisine ait olduğunu ispat ettikten sonra sözü Sübhan [olan Allah]'ın kuvvet ve izzet vasıflarıyla bitirince; bunun ardından mülkün genişliği ve saltanatın kuvvetinin gerektirdiği delili, yani kulluğun sadece Kendisine halis kılınmasını vacip kılan ve bunu terk edenin azap edilmesini iktiza eden emirleri ve yasaklarıyla elçilerin lisanı üzere hüccetler indirmesini getirdi ve şöyle buyurdu: {الله} o en yüce Melik olan Allah {يصطفي} seçip halis kılar {من الملائكة رسلاً} azap ve rahmetten gönderilmesi gereken şeylere “meleklerden elçiler [seçer];” artık hiç kimse gönderildikleri şeyden onları alıkoymaya güç yetiremez; şüphe yok ki elçinin kuvveti gönderenin kuvvetindendir. {ومن الناس} kulları için meşru kıldığı şeyleri Allah'tan getirmeleri ve böylece aklın otoritesine eklenen nakil hüccetinin aleyhlerine ikame edilmesi için “insanlardan da [elçiler seçer];” kim onlara düşmanlık ederse, mühleti uzasa bile hüsrana uğrar. Bu da ancak ilimle olabileceğinden şöyle buyurdu: {إن الله} celâl ve cemâl sahibi olan Allah,
{سميع} أي لما يمكن أن يسمع من الرسول وغيره {بصير*} أي مبصر عالم بكل ما يمكن عقلاً أن يبصر ويعلم، بخلاف أصنامهم.
{سميع} elçiden ve başkasından işitilmesi mümkün olan her şeyi “hakkıyla işitendir;” {بصير*} putlarının aksine, aklen görülmesi ve bilinmesi mümkün olan her şeyi gören ve bilendir, “hakkıyla görendir.”
ولما كان المتصف بذلك قد يكون وصفه مقصوراً على بعض الأشياء، أخبر أن صفاته محيطة فقال: {يعلم ما بين أيديهم} أي الرسل {وما خلفهم} أي علمه محيط بما هم مطلعون عليه وبما غاب عنهم، فلا يفعلون شيئاً إلا بإذنه، فإنه يسلك من بين أيديهم ومن خلفهم رصداً ليعلم أن قد أبلغوا رسالات ربهم وإن ظن الجاهلون غير ذلك، لاحتجابه ﷾ في الأسباب، فلا يقع في فكر أصلاً أن المحيط علماً بكل شيء الشامل القدرة لكل شيء يكل رسولاً من رسله إلى نفسه، فيتكلم بشيء لم يرسله به، ولا أنه يمكن شيطاناً أو غيره أن يتكلم على لسانه بشيء، بل كل منهم محفوظ في نفسه {لا ينطق عن الهوى إن هو إلا وحي يوحى} [النجم: ٣، ٤] محفوظ عن تلبيس غيره {إنا نحن نزلنا الذكر وإنا له لحافظون} [الحجر: ٩] {وإلى الله} أي الذي لا كفوء له، وحده {ترجع} أي بغاية السهولة بوعد فصل لا بد منه {الأمور*} يوم يتجلى لفصل القضاء، فكيون أمره ظاهراً لاخفاء فيه، ولا يصدر
Bununla nitelenen kimsenin vasfı bazen bazı şeylerle sınırlı olabileceğinden, sıfatlarının kuşatıcı olduğunu haber verip şöyle buyurdu: {يعلم ما بين أيديهم} yani elçilerin [önlerindekini] {وما خلفهم} yani ilmi, onların muttali oldukları şeyleri de onlardan gizli kalanları da kuşatmıştır; binaenaleyh O'nun izni olmadan hiçbir şey yapamazlar. Zira Rablerinin risaletlerini tebliğ ettiklerini bilsin diye onların önlerinden ve arkalarından gözetleyiciler sevk eder; cahiller, O'nun sebepler arkasında gizlenmesi sebebiyle aksini zannetseler bile... Dolayısıyla her şeyi ilimle kuşatan ve her şeye gücü yeten Zat'ın, elçilerinden bir elçiyi kendi haline bırakacağı ve onun kendisini göndermediği bir şeyle konuşacağı veya bir şeytanın yahut başkasının onun diliyle bir şey konuşmasına imkân tanıyacağı asla akla gelmesin! Bilakis onların her biri kendi nefsinde korunmuştur: {لا ينطق عن الهوى إن هو إلا وحي يوحى} “O, nefis arzusundan konuşmaz. O ancak kendisine vahyedilen bir vahiydir” [Necm: 3-4]; başkasının karıştırmasından da korunmuştur: {إنا نحن نزلنا الذكر وإنا له لحافظون} “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onu mutlaka koruyacak olan da biziz” [Hicr: 9]. {وإلى الله} dengi olmayan Allah'a, sadece O'na {ترجع} kaçınılmaz kesin bir vaatle son derece kolay bir şekilde “döndürülür” {الأمور*} hükmün verilmesi için tecelli ettiği gün “bütün işler.” Böylece O'nun emri açık olur, hiçbir kapalılık kalmaz ve meydana gelen
شيء من الأشياء إلا على وجه العدل الظاهر لكل أحد أنه منه. ولا يكون لأحد التفات إلى غيره، والذي هو بهذه الصفة له أن يشرع ما يشاء، وينسخ من الشروع ما يشاء، ويحكم بما يريد.
hiçbir şey, herkes için O'ndan olduğu açık olan adalet üzere gerçekleşmekten başka türlü olmaz. Hiç kimse için O'ndan başkasına yönelme imkânı bulunmaz. İşte bu sıfatta olan Zat'ın dilediği şeyi şeriat kılmaya, şeriatlerden dilediğini nesh etmeye ve dilediği gibi hükmetmeye hakkı vardır.
ولما أثبت سبحانه أن الملك والأمر له وحده، وأنه قد أحكم شرعه، وحفظ رسله، وأنه يمكن لمن يشاء أيّ دين شاء، وختم ذلك بما يصلح للترغيب والترهيب، وكانت العادة جارية بأن الملك إذا برزت أوامره وانبثت دعاته، أقبل إليه مقبلون، خاطب المقبلين إلى دينه، وهم الخلص من الناس، فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي قالوا: آمنا {اركعوا} تصديقاً لقولكم {واسجدوا} أي صلوا الصلاة التي شرعتها للآدميين، فإنها رأس العبادة، لتكون دليلاً على صدقكم في الإقرار بالإيمان، وخص هذين الركنين في التعبير عن الصلاة بهما، لأنهما - لمخالفتهما الهيئات المعتادة - هما الدالان على الخضوع، فحسن التعبير بهما عنها جداً في السورة التي جمعت جميع الفرق الذين فيهم من يستقبح - لما غلب عليه من العتو - بعض الهيئات الدالة على ذل.
Sübhan [olan Allah], mülkün ve emrin yalnızca Kendisine ait olduğunu, şeriatını muhkem kıldığını, elçilerini koruduğunu ve dilediği kimseye dilediği dini imkân kıldığını ispat edip, bunu rağbet ettirmeye ve korkutmaya elverişli şeylerle bitirince; âdet de bir hükümdarın emirleri belirip davetçileri yayıldığında birtakım yönelenlerin ona yönelmesi şeklinde cereyan ettiğinden, O'nun dinine yönelenlere, ki onlar insanların halis olanlarıdır, hitap ederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} yani iman ettik diyenler! {اركعوا} sözünüzü tasdik etmek üzere [rükû edin] {واسجدوا} yani insanlar için meşru kıldığım namazı kılın; çünkü o ibadetin başıdır; tâ ki imanı ikrar etmenizdeki doğruluğunuza bir delil olsun. Namazı ifade etmede bu iki rüknü tahsis etti; çünkü bunlar -alışılagelmiş hallere muhalif olmaları sebebiyle- boyun eğmeye delalet eden rükünlerdir. İçlerinde azgınlıkları ağır bastığı için zillete delalet eden bazı halleri çirkin gören kimselerin bulunduğu bütün fırkaları toplayan bu surede, namazın bu iki rükünle ifade edilmesi son derece güzel olmuştur.
ولما خص أشرف العبادة، عم بقوله: {واعبدوا} أي بأنواع
İbadetin en şereflisini tahsis edince, şu buyruğuyla genelledi: {واعبدوا} yani ibadetin çeşitleriyle kulluk edin
العبادة {ربكم} المحسن إليكم بكل نعمة دنيوية ودينية. ولما ذكر عموم العبادة، أتبعها ما قد يكون أعم منها مما صورته صورتها، وقد يكون بلا نية، فقال: {وافعلوا الخير} أي كله من القرب كصلة الأرحام وعيادة المرضى ونحو ذلك، من معالي الأخلاق بنية وبغير نية، حتى يكون ذلك لكم عادة فيخف عليكم عمله لله، وهو قريب من «ابكوا فإن لم تبكوا فتباكوا» قال أبو حيان: بدأ بخاص ثم بأعم. {لعلكم تفلحون*} أي ليكون حالكم حال من يرجو الفلاح، وهو الفوز بالمطلوب؛ قال ابن القطاع: أفلح الرجل: فاز بنعيم الآخرة، وفلح أيضاً لغة فيه. وفي الجمع بين العباب والمحكم: الفلح والفلاح: الفوز والبقاء وفي التنزيل {قد أفلح المؤمنون} [المؤمنون: ١] أي نالوا البقاء الدائم، وفي الخبر: أفلح الرجل: ظفر. ويقال لكل من أصاب خيراً: مفلح.
{ربكم} dünyevî ve dinî her nimetle size ihsanda bulunan “Rabbinize [kulluk edin].” İbadeti genel olarak zikredince, şekli onun şekli olan ve bazen niyetsiz de olabilen, ondan daha genel olabilecek şeyi bunun peşine ekledi ve şöyle buyurdu: {وافعلوا الخير} yani sıla-i rahim, hasta ziyareti ve benzeri kurbetlerden (yakınlaştırıcı amellerden), güzel ahlaktan olan her şeyi niyetle veya niyetsiz olarak yapın; tâ ki bu sizin için bir alışkanlık olsun da Allah için yapılması size kolay gelsin. Bu da 'Ağlayın, eğer ağlayamazsanız ağlar gibi yapın' hadisine yakındır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Önce özel olanla başladı, sonra daha genel olanla.' {لعلكم تفلحون*} yani durumunuz kurtuluşu, yani matluba kavuşmayı uman kimsenin durumu olsun diye “umulur ki kurtuluşa erersiniz.” İbnu'l-Kattâ' şöyle demiştir: 'Adam iflah oldu; yani ahiret nimetine kavuştu. Faleha da bu anlamda bir lügattir.' el-Ubâb ile el-Muhkem'in ceminde şöyle denir: 'el-Felh ve el-Felâh: Zafer ve bekadır. Tenzilde {قد أفلح المؤمنون} “Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir” [Mü'minûn: 1], yani ebedî bekaya nail olmuşlardır. Haberde: 'Adam iflah oldu: Zafer buldu' denmiştir. Bir hayra isabet eden herkese 'müflih' denir.'
ولما كان الجهاد أساس العبادة، وهو - مع كونه حقيقة في قتال الكفار - صالح لأن يعم كل أمر بمعروف ونهي عن منكر بالمال والنفس بالقول والفعل بالسيف وغيره، وكل اجتهاد في تهذيب
Cihad ibadetin esası olunca ve kâfirlerle savaşma hususunda hakikat olmakla birlikte mal ve canla, söz ve fiille, kılıç ve başkasıyla her iyiliği emretme ve kötülükten men etmeyi, nefsi terbiye etme ve ameli ihlaslı kılma hususundaki her gayreti
النفس وإخلاص العمل، ختم به فقال: {وجاهدوا في الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له في كل ما ينسب إليه سبحانه، لا يخرج منه شيء عنه كما لا يخرج شيء من المظروف عن الظرف {حق جهاده} باستفراغ الطاقة في إيقاع كل ما أمر به من الجهاد العدو والنفس على الوجه الذي أمر به من الحج والغزو وغيرهما جهاداً يليق بما أفهمته الإضافة إلى ضميره سبحانه من الإخلاص والقوة، فإنه يهلك جميع من يصدكم عن شيء منه.
kapsamaya elverişli olunca, sözü onunla bitirerek şöyle buyurdu: {وجاهدوا في الله} yani zarfın içindeki şeyin zarftan dışarı çıkmadığı gibi, Sübhan [olan Allah]'a nispet edilen hiçbir şeyin O'ndan hariç kalmayacağı şekilde dengi olmayan o en yüce Melik uğrunda {حق جهاده} hac, gazve ve diğerlerinden emrettiği şekilde düşmanla ve nefisle cihada dair emrettiği her şeyi yerine getirmede bütün gücü harcayarak “O'nun yolunda hakkıyla cihad edin;” Sübhan [olan Allah]'ın zamirine izafetinin hissettirdiği ihlas ve kuvvete layık bir cihad ile... Zira O, sizi bundan herhangi bir şeyden alıkoyanların tamamını helak eder.
ولما أمر سبحانه بهذه الأوامر، أتبعها بعض ما يجب به شكره، وهو كالتعليل لما قبله، فقال: {هو اجتباكم} أي اختاركم لجعل الرسالة فيكم والرسول منكم وجعله أشرف الرسل، ودينه أكرم الأديان، وكتابه أعظم الكتب، وجعلكم - لكونكم أتباعه - خير الأمم {وما جعل عليكم في الدين} الذي اختاره لكم {من حرج} أي ضيق يكون به نوع عذر لمن توانى في الجهاد الأصغر والأكبر كما جعل على من كان قبلكم كما تقدم ذكره بعضه في البقرة وغيرها، أعني {ملة} .
Sübhan [olan Allah] bu emirleri verince, kendisiyle şükrün vacip olduğu şeylerden bir kısmını bunların peşine ekledi; bu da kendisinden önceki için bir gerekçe gibidir. Şöyle buyurdu: {هو اجتباكم} yani risaleti içinizde kılmak, elçiyi sizden yapmak, onu elçilerin en şereflisi, dinini dinlerin en kerimi, kitabını kitapların en büyüğü kılmak ve onun tâbileri olmanız hasebiyle sizi ümmetlerin en hayırlısı kılmak için “O sizi seçti;” {وما جعل عليكم في الدين} sizin için seçtiği dinde “ve üzerinize yüklemedi” {من حرج} sizden öncekilere yüklendiği gibi küçük ve büyük cihadda gevşeklik gösteren kimse için bir tür mazeret teşkil edecek “hiçbir güçlük [yüklemedi];” nitekim bir kısmı Bakara'da ve başka yerlerde geçmişti; yani {ملة}
ولما كان أول مخاطب بهذا قريشاً، ثم مضر، وكانوا كلهم أولاد إبراهيم ﵊ حقيقة، قال: {أبيكم إبراهيم} أي الذي ترك عبادة الأصنام ونهى عنها، ووحد الله وأمر بتوحيده، يا من تقيدوا بتقليد الآباء! فالزموا دينه لكونه اباً، ولكوني أمرت به، وهو أب لبعض المخاطبين من الأمة حقيقة، ولبعضهم مجازاً بالاحترام والتعظيم، فيعم الخطاب الجميع، ولذلك حثهم على ملته بالتعليل بقوله: {هو} أي إبراهيم ﵇ {سمّاكم المسلمين*} في الأزمان المتقدمة {من قبل} أي قبل إنزال هذا القرآن، فنوّه بذكركم والثناء عليكم في سالف الدهر وقديم الزمان فكتب ثناءه في كتب الأنبياء يتلى على الأحبار والرهبان، وسماكم أيضاً مسلمين {وفي هذا} الكتاب الذي أنزل عليكم من بعد إنزال تلك الكتب كما أخبرتكم عن دعوته في قوله {ومن ذريتنا أمة مسلمة لك} [البقرة: ١٢٨] لأنه بانتفاء الحرج يطابق الاسم المسمى، ويجوز - ولعله أحسن - أن يكون {هو سمّاكم} تعليلاً للأمر بحق الجهاد بعد تعليله بقوله {هو اجتباكم} فيكون الضمير لله تعالى، ويشهد له بالحسن قراءة أبي ﵁ بالجلالة عوضاً عن الضمير، أي أن كل أمة تسمت باسم من تلقاء نفسها، والله تعالى خصكم باسم الإسلام مشتقاً له من اسمه {السلام} [الحشر: ٣] مع ما خصكم به من
Bununla ilk muhatap olan Kureyş, sonra Mudar olunca ve onların hepsi hakikatte İbrahim aleyhisselâm'ın evlatları olduğundan şöyle buyurdu: {أبيكم إبراهيم} putlara tapmayı terk eden, ondan nehyeden, Allah'ı birleyen ve O'nun birliğini emreden “babanız İbrahim'in [dini].” Ey babaları taklit etmeye bağlananlar! O bir baba olduğu için ve ben bunu emrettiğim için onun dinine sarılın! O, ümmetten muhatap olanların bir kısmı için hakikatte babadır; bir kısmı için ise saygı ve ta'zim cihetiyle mecazen babadır; dolayısıyla hitap herkesi kapsar. Bu sebeple şu buyruğuyla gerekçelendirerek onları onun dinine teşvik etti: {هو} yani İbrahim aleyhisselâm {سمّاكم المسلمين*} geçmiş zamanlarda [size Müslümanlar adını verdi] {من قبل} yani bu Kur'an'ın indirilmesinden önce; geçmiş asırlarda ve eski zamanlarda sizden sitayişle bahsedip sizi övdü; böylece övgüsünü peygamberlerin kitaplarına yazdırdı da bu hahamlara ve rahiplere okundu; ayrıca sizi {وفي هذا} o kitapların indirilmesinden sonra üzerinize indirilen bu Kitap'ta da Müslümanlar olarak isimlendirdi; nitekim {ومن ذريتنا أمة مسلمة لك} “Soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet kıl” [Bakara: 128] buyruğundaki duasını size haber verdiğim gibi... Çünkü zorluğun kalkmasıyla isim müsemmaya uygun düşer. {هو سمّاكم} ifadesinin, {هو اجتباكم} buyruğuyla gerekçelendirilmesinden sonra hakkıyla cihad emrinin gerekçesi olması da caizdir -hatta belki daha güzeldir-; bu takdirde zamir Allah Teâlâ'ya ait olur. Zamir yerine lafza-i celâl ile olan Übeyy radıyallâhu anh'ın kıraati de bunun güzelliğine şahitlik eder. Yani her ümmet kendi kendine bir isim takındı, Allah Teâlâ ise sizi {السلام} “es-Selâm” [Haşr: 23] isminden türeterek İslâm ismiyle özel kıldı; bununla birlikte sizi
اسم الإيمان اشتقاقاً له من اسمه المؤمن، فأثبت لكم هذا الاسم في كتبه، واجتباكم لاتباع رسوله.
el-Mü'min isminden türeterek iman ismiyle de özel kıldı; böylece bu ismi kitaplarında sizin için sabit kıldı ve sizi elçisine tâbi olmanız için seçti.
ولما كان الاسم إذا كان ناشئاً عن الله تعالى سواء كان بواسطة نبي من أنبيائه أو بغير واسطة يكن مخبراً عن كيان المسمى، وكان التقدير: رفع عنكم الحرج وسماكم بالإسلام لتكونوا أشد الأمم انقياداً لتكونوا خيرهم، علل هذا المعنى بقوله: {ليكون الرسول} يوم القيامة {شهيداً عليكم} لأنه خيركم، والشهيد يكون خيراً ولكون السياق لإثبات مطلق وصف الإسلام فقط، لم يقتض الحال تقديم الظرف بخلاف آية البقرة، فإنها لإثبات ما هو أخص منه {وتكونوا} بما في جبلاتكم من الخير {شهداء على الناس} بأن رسلهم بلغتهم رسالات ربهم، لأنكم قدرتم الرسل حق قدرهم، ولم تفرقوا بين أحد منهم، وعلمتم أخبارهم من كتابكم على لسان رسولكم ﷺ، فبذلك كله صرتم خيرهم، فأهلتم للشهادة وصحت شهادتكم وقبلكم الحكم العدل، وقد دل هذا على أن الشهادة غير المسلم ليست مقبولة.
İsim, peygamberlerinden bir peygamber vasıtasıyla olsun yahut vasıtasız olsun Allah Teâlâ'dan kaynaklandığında isimlendirilenin mahiyetini haber verici olduğundan ve takdir de: 'Sizden zorluğu kaldırdı ve en hayırlıları olasınız diye boyun eğmesi en kuvvetli ümmet olasınız diye sizi İslâm ile isimlendirdi' şeklinde olduğundan, bu manayı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ليكون الرسول} kıyamet gününde [olsun diye] {شهيداً عليكم} o sizin en hayırlınız olduğu için “Resûl size şahit olsun;” zira şahit hayırlı olandır. Siyak sadece mutlak İslâm vasfını ispat için olduğundan, durum Bakara ayetinin aksine zarfın öne alınmasını gerektirmedi; çünkü o ayet bundan daha özel olanı ispat içindir. {وتكونوا} yaratılışınızdaki hayır sebebiyle {شهداء على الناس} elçilerinin Rablerinin risaletlerini kendilerine tebliğ ettiğine dair “siz de insanlara şahitler olasınız diye.” Çünkü siz elçileri hakkıyla takdir ettiniz, onlardan hiçbirinin arasını ayırmadınız ve Resûlünüz sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden Kitabınızdan onların haberlerini bildiniz. Bütün bunlar sebebiyle onların en hayırlısı oldunuz, şahitliğe ehil kılındınız, şahitliğiniz sahih oldu ve Adil Hâkim sizi kabul etti. Bu da Müslüman olmayanın şahitliğinin makbul olmadığına delalet etmiştir.
ولما ندبهم لأن يكونوا خير الناس، تسبب عنه قوله: {فأقيموا}
Onları insanların en hayırlısı olmaya teşvik edince, bundan şu buyruğu neşet etti: {فأقيموا}
أي فتسبب عن إنعامي عليكم بهذه النعم وإقامتي لكم في هذا المقام الشريف أني أقول لكم: أقيموا {الصلاة} التي هي زكاة قلوبكم، وصلة ما بينكم وبين ربكم {وآتوا الزكاة} التي هي طهرة أبدانكم، وصلة ما بينكم وبين إخوانكم {واعتصموا بالله} أي المحيط بجميع صفات الكمال.
Yani bu nimetlerle size olan ihsanımdan ve sizi bu şerefli makama yerleştirmemden neşet etti ki size şöyle diyorum: Dosdoğru kılın {الصلاة} kalplerinizin zekâtı ve Rabbinizle aranızdaki bağ olan “namazı [dosdoğru kılın];” {وآتوا الزكاة} bedenlerinizin temizliği ve kardeşlerinizle aranızdaki bağ olan “zekâtı verin;” {واعتصموا بالله} bütün kemal sıfatlarını kuşatan “Allah'a sımsıkı sarılın.”
في جميع ما أمركم به، من المناسك التي تقدمت وغيرها لتكونوا متقين، فيذب عنكم من يريد أن يحول بينكم وبين شيء منها ويقيكم هول الساعة؛ ثم علل أهليته لاعتصامهم به بقوله: {هو} أي وحده {مولاكم} أي المتولي لجميع أموركم، فهو ينصركم على كل من يعاديكم، بحيث تتمكنون من إظهار هذا الدين من مناسك الحج وغيرها؛ ثم علل الأمر بالاعتصام وتوحده بالولاية بقوله: {فنعم المولى} أي هو {ونعم النصير*} لأنه إذا تولى أحداً كفاه كل ما أهمه، وإذا نصر أحداً أعلاه على كل من خاصمه «ولا يزال العبد يتقرب إليّ بالنوافل حتى أحبه فإذا أحببته» - الحديث، «إنه لا يذل من واليت ولا يعز من عاديت» وهذا نتيجة التقوى، وما قبله من أفعال الطاعة دليلها. فقد انطبق آخر السورة على أولها. ورد مقطعها على مطلعها - والله أعلم بمراده وأسرار كتابه وهو الهادي للصواب.
Müttakilerden olasınız diye, daha önce geçen menâsik ve diğerlerinden size emrettiği her şeyde... Böylece O, sizden bir şeyin arasına girmek isteyen kimseyi sizden defeder ve sizi kıyamet gününün dehşetinden korur. Sonra O'na sarılmalarına ehil olduğunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {هو} yani sadece O {مولاكم} bütün işlerinizi üstlenen “sizin mevlanızdır;” binaenaleyh hac menâsiki ve diğerlerinden bu dini açığa çıkarmaya muktedir olacağınız şekilde size düşmanlık eden herkese karşı size yardım eder. Sonra sarılma emrini ve mevlalığında tek oluşunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فنعم المولى} yani O “ne güzel mevladır;” {ونعم النصير*} “ve ne güzel yardımcıdır!” Çünkü O, birini dost edinirse onun bütün mühim işlerine yeter; birine yardım ederse onunla çekişen herkesin üzerine onu üstün kılar. 'Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim; onu sevdiğim zaman da...' -hadis-; 'Senin dost edindiğin kimse asla zelil olmaz, düşman olduğun kimse de asla aziz olmaz.' İşte bu, takvanın neticesidir; ondan önceki itaat fiilleri ise onun delilidir. Böylece surenin sonu başıyla uyuşmuş, nihayeti başlangıcına dönmüştür. Allah muradını ve Kitabının sırlarını en iyi bilendir ve doğruya ileten O'dur.