Binûn

Mü'minûn — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان الأطراف لا يخالفون الأشراف، عدهم عدماً، ومن الواضح أن التقدير: أن اعبدوا الله، ما لكم من إله غيره، وأشار بقوله: {فاستكبروا} إلى أنهم أوجدوا الكبر عن الاتباع فيما دعوا إليه عقب الإبلاغ من غير تأمل ولا تثبت وطلبوا أن لا يكونوا تحت أمر من دعاهم، وأشار بالكون إلى فساد جبلتهم فقال: {وكانوا قوماً} أي أقوياء {عالين*} على جميع من يناويهم من أمثالهم.

Sıradan halk ileri gelenlere muhalefet etmediği için onları yok saydı. Açıkça anlaşıldığı üzere takdiri şöyledir: "Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur." {فاستكبروا} “büyüklük tasladılar” buyruğuyla, tebliğin hemen ardından hiç düşünmeden ve araştırmadan davet edildikleri şeye uymaya karşı kibirlendiklerine ve kendilerini davet edenin emri altında olmamayı istediklerine işaret etti. [Kânû / oldular] fiiliyle fıtratlarının bozukluğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {وكانوا قوماً} “ve bir kavim idiler” yani güçlü, {عالين*} “üstünlük taslayan!” Kendilerine benzer olup da kendilerine karşı çıkan herkese karşı [üstünlük taslayan bir kavim idiler].

ولما تسبب عن استكبارهم وعلوهم إنكارهم للاتباع قال: {فقالوا أنؤمن} أي بالله مصدقين {لبشرين} ولما كان «مثل» و «غير» قد يوصف بهما المذكر والمؤنث والمثنى والجمع دون تغيير، ولم تدع حاجة إلى التثنية قال: {مثلنا} أي في البشرية والمأكل والمشرب وغيرهما مما يعتري البشر كما قال من تقدمهم {وقومهما} أي والحال أن قومهما {لنا عابدون*} أي في غاية الذل والانقياد كالعبيد فنحن أعلى منهما بهذا، ويا ليت شعري ما لهم لما جعلوا هذا شبهة لم يجعلوا عجزهم عن إهلاك الرسل وعما يأتون به من المعجزات فرقاناً وما جوابهم عن أن من الناس الجاهل الذي لا يهتدي لشيء والعالم الذي يفوق الوصف من فاوت بينهما؟ وإذا جاز التفاوت بينهما في ذلك فلم لا يجوز في غيره؟ . ولما تسبب عن هذا الإنكار التكذيب، فتسبب عنه الهلاك، قال: {فكذبوهما} أي فرعون وملؤه موسى وهارون عليهما الصلاة والسلام {فكانوا} أي فرعون وآله، ونبه بصيغة المفعول على عظيم القدرة فقال: {من المهلكين*} بإغراقنا لهم على تكذيبهم إشارة إلى أنهم لم يهلكوا بأنفسهم من غير مهلك مختار بدليل إغراقهم كلهم بما كان سبب إنجاء بني إسرائيل كلهم ولم تغن عنهم قوتهم في أنفسهم ثم قوتهم على خصوص بني إسرائيل

Büyüklük taslamaları ve üstünlük taslamaları uymayı inkâr etmelerine sebep olunca şöyle buyurdu: {فقالوا أنؤمن} “Dediler ki: İnanır mıyız?” yani tasdik ederek Allah'a [inanır mıyız?] {لبشرين} “iki insana,” “Misl” (مثل) ve “gayr” (غير) kelimeleri müzekker, müennes, tesniye ve cemide değişmeksizin sıfat olarak kullanılabildiği ve tesniye yapmaya bir ihtiyaç bulunmadığı için şöyle dedi: {مثلنا} “bizim gibi” yani insanlıkta, yeme içmede ve öncekilerin dediği gibi insana arız olan diğer hallerde [bizim gibi olan iki insana]; {وقومهما} “ve onların kavmi” yani oysa kavimleri {لنا عابدون*} “bize kölelik etmekteyken?” Yani köleler gibi son derece zillet ve boyun eğme içindeyken; bu bakımdan biz onlardan daha üstünüz. Keşke bilseydim, onlar bunu bir şüphe kılarlarken, elçileri helak etmekten ve getirdikleri mucizeler karşısındaki acizliklerini neden bir ayıraç kılmadılar? İnsanlar arasında hiçbir şeye yolu bulamayan bir cahil ile vasfedilemeyecek derecede üstün bir alim bulunup aralarını kimin farklı kıldığı sorusuna ne cevap verirler? Eğer bu konuda aralarındaki farklılık caiz ise neden başka konuda caiz olmasın? Bu inkâr yalanlamaya, o da helake sebep olunca şöyle buyurdu: {فكذبوهما} “Böylece ikisini yalanladılar” yani Firavun ve ileri gelenleri, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'ı [yalanladılar], {فكانوا} “ve oldular” yani Firavun ve hanedanı. Meful sığasıyla büyük kudrete dikkat çekerek şöyle buyurdu: {من المهلكين*} “helak edilenlerden!” Yalanlamaları üzerine onları boğmamızla; bu da, bütün İsrailoğullarının kurtuluş sebebi olan şeyle hepsinin birden boğulması deliliyle, irade sahibi bir helak edici olmaksızın kendi kendilerine helak olmadıklarına bir işarettir. Ne kendi içlerindeki güçleri ne de bilhassa İsrailoğullarına karşı olan güçleri kendilerine bir fayda sağladı...

باستعبادهم إياهم، ولا ضر بني إسرائيل ضعفهم عن دفاعهم، ولا ذلهم لهم وصغارهم في أيديهم.

onları köleleştirmeleriyle [elde ettikleri güç de fayda vermedi]; ne İsrailoğullarına kendilerini savunmaktaki zayıflıkları zarar verdi ne de onlara boyun eğmiş ve ellerinde hor hakir kılınmış olmaları.

ولما كان ضلال قومهما الذين استنقذناهم من عبودية فرعون وقومه أعجب، وكان السامع متشوفاً إلى ما كان من أمرهم بعد نصرهم، ذكر ذلك مبتدئاً له بحرف التوقع مشيراً إلى حالهم في ضلالهم تسلية للنبي ﷺ فقال: {ولقد آتينا} أي بعظمتنا {موسى الكتاب} أي الناظم لمصالح البقاء الأول بل والثاني.

Firavun ve kavminin köleliğinden kurtardığımız o iki peygamberin kavminin sapıklığı daha da hayret verici olduğu ve dinleyen kimse kendilerine yardım edildikten sonraki hallerinin ne olduğunu merakla beklediği için, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir teselli olarak onların sapıklıklarındaki durumlarına işaret edip kesinlik bildiren harfle başlayarak bunu zikretti ve şöyle buyurdu: {ولقد آتينا} “Andolsun Biz verdik” yani azametimizle, {موسى الكتاب} “Mûsâ'ya Kitab'ı” yani ilk hayatın, hatta ikincisinin maslahatlarını tanzim eden [Kitab'ı].

ولما كان كتابهم لم ينزل إلا بعد هلاك فرعون كما هو واضح لمن تأمل أشتات قصتهم في القرآن، وكان حال هلاك القبط معرفاً أن الكتاب لبني إسرائيل، اكتفى بضميرهم فقال: {لعلهم} اي قوم موسى وهارون ﵉ {يهتدون*} أي ليكون حالهم عند من لا يعلم العواقب حال من ترجى هدايته، فأفهم جعلهم في ذلك في مقام الترجي أن فيهم من لم يهتد؛ قال ابن كثير: وبعد أن أنزل التوراة لم تهلك أمة بعامة بل أمر المؤمنين بقتال الكافرين - انتهى. ولا يبعد على هذا أن يكون الضمير في {لعلهم} للقرون الحادثة المدلول عليها بقوله {قروناً} وربما أرشد إلى ذلك قوله تعالى: {ولقد آتينا موسى الكتاب من بعد ما أهلكنا القرون الأولى بصائر للناس وهدى ورحمة لعلهم يتذكرون} [القصص: ٤٣] وقد ختم الهلاك العام بالإغراق كما فتح به، والنبيان اللذان وقع ذلك لهما دعا كل منهما على من عصاه، وكلاهما مثله النبي ﷺ في غزوة بدر في الشدة على العصاة بعمر ﵁ الذي أطاعه النيل وأطاع جيشه الدجلة.

Kur'an'da onların kıssasının muhtelif kısımlarını tefekkür eden kimse için açık olduğu üzere, kitapları ancak Firavun'un helakinden sonra indiğinden ve Kıptîlerin helak oluş durumu bu kitabın İsrailoğullarına [verildiğini] bildirdiğinden, [Allah Teâlâ] onların zamiriyle yetinerek şöyle buyurdu: {لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} “Umulur ki doğru yolu bulurlar.” Yani Musa ve Harun'un (aleyhimesselâm) kavmi, akıbetleri bilmeyen birinin nezdinde durumu doğru yola ermesi umulan kimsenin durumu gibi olsun diye [böyle buyruldu]. Onların bu şekilde recâ (umut) makamında kılınması, içlerinden hidayete ermeyenlerin de bulunduğunu hissettirmiştir. İbn Kesîr şöyle demiştir: Tevrat indirildikten sonra hiçbir ümmet toptan bir helak ile helak edilmemiş, bilakis müminlere kâfirlerle savaşmaları emredilmiştir. (İbn Kesîr'in sözü bitti). Buna göre {لعلهم} ifadesindeki zamirin, {قروناً} kavliyle delalet edilen sonraki nesillere ait olması da uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِن بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَىٰ بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} [Kasas: 43] “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Musa'ya, insanlar için apaçık deliller, bir hidayet rehberi ve bir rahmet olmak üzere Kitab'ı verdik; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.” Genel helak, tıpkı onunla başladığı gibi suda boğulma ile son bulmuştur. Başlarına bu durum gelen iki peygamberin her biri, kendisine isyan eden kimselere beddua etmiştir. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir Gazvesi'nde, isyankârlara karşı gösterilen şiddet konusunda bu iki peygamberi, Nil'in kendisine itaat ettiği ve ordusunun Dicle'ye boyun eğdirdiği Ömer'e (radıyallâhu anh) benzetmiştir.

ولما كان من ذكر كلهم قد ردوا من جاءهم لإشعارهم استبعادهم لأن يكون الرسل بشراً، وكان بنو إسرائيل الذين أعزهم الله ونصرهم على عدوهم وأوضح لهم الطريق بالكتاب قد اتخذوا عيسى - مع كونه بشراً - إلهاً، اتبع ذلك ذكره تعجيباً من حال المكذبين في هذا الصعود بعد ذلك نزول في أمر من أرسلوا إليهم، وجرت على أيديهم الآيات لهدايتهم، فقال: {وجعلنا} أي بعظمتنا {ابن مريم} نسبه إليها تحقيقاً لكونه لا أب له، وكونه بشراً محمولاً في البطن مولوداً لا يصلح لرتبة الإلهية؛ وزاد في حقيق ذلك بقوله: {وأمه} وقال: {آية} إشارة إلى ظهور الخوارق على أيديهما حتى كأنهما نفس الآية، فلا يرى منها شيء إلا وهو آية، ولو قال: آيتين، لكان ربما ظن أنه يراد حقيقة هذا العدد، ولعل في ذلك إشارة إلى أنه تكملت به آية القدرة على إيجاد الإنسان بكل اعتبار من غير ذكر ولا أنثى

Zikredilenlerin hepsi, elçilerin insan olmasını uzak gördüklerini hissettirerek kendilerine gelenleri reddettikleri ve Allah'ın kendilerini aziz kıldığı, düşmanlarına karşı yardım ettiği ve Kitap ile kendilerine yolu açıkladığı İsrailoğulları da —insan olmasına rağmen— İsa'yı ilah edindikleri için, yalanlayıcıların kendilerine gönderilen ve hidayetleri için ellerinde mucizeler gerçekleşen kimseler hakkındaki bu inişten sonraki yükseliş durumlarına hayret ettirmek üzere bunun ardından onu zikretti ve şöyle buyurdu: {وجعلنا} “Ve kıldık” yani azametimizle, {ابن مريم} “Meryem oğlunu” babasının olmadığını ve ilahlık mertebesine uygun düşmeyen, karında taşınmış ve doğmuş bir insan olduğunu vurgulamak için onu annesine nispet etti. Şöyle buyurarak bunu daha da pekiştirdi: {وأمه} “ve annesini” ve {آية} “bir ayet (mucize)” buyurdu. Bu, harikulade hallerin onların ellerinde o kadar açık şekilde belirmesine bir işarettir ki sanki bizzat ayetin kendisi olmuşlardır; dolayısıyla onlardan görülen her şey bir mucizedir. Şayet "iki ayet" (آيتين) deseydi, bu sayının hakikatinin kastedildiği zannedilebilirdi. Belki de bunda, insanı her türlü ihtimalle var etme kudreti mucizesinin onunla tamamlandığına bir işaret vardır: Ne erkek ne dişi olmaksızın...

كآدم ﵇، ومن ذكر بلا أنثى كحواء ﵍، ومن أنثى بلا ذكر كعيسى ﵇، ومن الزوجين كبقية الناس، والمراد أن بني إسرائيل - مع الكتاب الذي هو آية مسموعة والنبي الذي هو آية مرئية - لم يهتد أكثرهم.

Âdem aleyhisselâm gibi; dişi olmaksızın sadece erkekten, Havva aleyhessalâm gibi; erkek olmaksızın sadece dişiden, İsa aleyhisselâm gibi; ve diğer insanlar gibi her iki cinsten var etme kudreti. Kastedilen şudur: İsrailoğulları —işitilen bir ayet olan Kitap ve görülen bir ayet olan Peygamber bulunmasına rağmen— çoğunluğu hidayete ermemiştir.

ولما كان أهل الغلو في عيسى وأمه عليهما الصلاة والسلام ربما تشبثوا من هذه العبارة بشيء، حقق بشريتهما واحتياجهما المنافي لرتبة الإلهية فقال: {وآويناهما} أي بعظمتنا لما قصد ملوك البلاد الشامية إهلاكهما {إلى ربوة} أي مكان عال من الأرض، وأحسن ما يكون النبات في الأماكن المرتفعة، والظاهر أن المراد بها عين شمس في بلاد مصر؛ قال ابن كثير: قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: ليس الربى إلا بمصر والماء حين يرسل تكون الربى عليها القرى، ولولا الربى غرقت القرى، وروي عن وهب بن منبه نحو هذا - انتهى. {ذات قرار} أي منبسط صالح لأن يستقر فيه لما فيه من المرافق {ومعين} أي ماء ظاهر للعين، ونافع كالماعون، فرع اشتق من أصلين، ولم يقدر من خالفه من الملوك وغيرهم على كثرتهم وقوتهم على قتله لا في حال صغره، ولا في حال كبره، كما مضى نقله عن

İsa ve annesi aleyhimesselâm hakkında aşırılığa kaçanların bu ifadeden bir şeye tutunabilecekleri ihtimaline karşı, onların ilahlık mertebesine aykırı olan beşeriyetlerini ve muhtaçlıklarını teyit ederek şöyle buyurdu: {وآويناهما} “İkisini barındırdık” yani Şam diyarı kralları ikisini helak etmek istediklerinde azametimizle, {إلى ربوة} “tepelik bir yere,” yani yeryüzünün yüksek bir yerine. Bitkiler en güzel yüksek yerlerde olur. Zahir olan, bununla Mısır diyarındaki Aynüşşems'in kastedildiğidir. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Yüksek tepeler ancak Mısır'da olur; su taştığı zaman köyler bu tepelerin üzerinde yer alır, şayet bu tepeler olmasaydı köyler batardı. Vehb b. Münebbih'ten de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir." —İntihâ—. {ذات قرار} “oturmaya elverişli” yani barındırdığı imkânlar sebebiyle yerleşmeye elverişli, düzlük, {ومعين} “ve akarsuyu olan.” Yani göze görünen ve maun gibi faydalı bir su. İki kökten türetilmiş bir fer'dir. Ona muhalefet eden krallar ve diğerleri, çokluklarına ve güçlerine rağmen onu ne küçüklüğünde ne de büyüklüğünde öldürmeye güç yetiremediler; nitekim daha önce nakledildiği üzere...

الإنجيل وصدقة عليه القرآن، مع كونه مظنة لتناهي الضعف بكونه، من أنثى فقط ولا ناصر له إلا الله، ومع ذلك فأنجح الله أمره وأمر من اتبعه، وخيب به الكافرين، ورفعه إليه ليؤيد به هذا الدين في آخر الزمان، ويكون للمؤمنين حينئذ فلاح لم يتقدمه مثله، وكان ذلك من إحسان خالقه ونعمته عليه.

İncil'den nakledilmiş ve Kur'an da onu tasdik etmiştir. Oysa sadece bir kadından doğmuş olması ve Allah'tan başka yardımcısının bulunmaması sebebiyle son derece zayıf bir durumda kabul edilirdi. Buna rağmen Allah onun işini ve ona uyanların işini başarıya ulaştırdı, onun vesilesiyle kâfirleri hüsrana uğrattı ve ahir zamanda bu dini onunla desteklemek ve o vakit müminler için benzeri görülmemiş bir kurtuluş olsun diye onu Kendi katına yükseltti. Bu, Yaratıcısının ona bir lütfu ve nimeti idi.

ذكر شيء من دلائل كونه آية من الإنجيل:

İncil'den onun bir mucize olduğuna dair bazı delillerin zikri:

قال يوحنا أحد المترجمين للإنجيل وأغلب السياق لمتى فإني خلطت كلام المترجمين الأربعة: ولما قرب عيد المظال قال إخوة يسوع أي الاثني عشر تلميذاً - له: تحول من ههنا إلى يهوذا ليرى تلاميذك الأعمال التي تعمل لأنه ليس أحد يعمل شيئاً سراً فيجب أن يكون علانية إذ كنت تعمل هذه الأشياء فأظهر نفسك للعالم، فقال لهم يسوع: أما وقتي فلم يبلغ، وأما وقتكم فإنه مستعد في كل حين، لم يقدر العالم أن يبغضكم وهم يبغضونني لأني أشهد عليهم أن أعمالهم شريرة، اصعدوا أنتم إلى هذا العيد، فإني لا أصعد الآن، ثم قال: ولما انتصف أيام العيد صعد يسوع إلى الهيكل فبدأ يعلم، وكان اليهود

İncil'in mütercimlerinden biri olan Yuhanna dedi ki —bağlamın çoğunluğu Matta'ya aittir, zira dört mütercimin sözlerini harmanladım—: "Çardaklar Bayramı yaklaşınca, İsa'nın kardeşleri —yani on iki havarisi— ona: 'Buradan Yahudiye'ye geç de yaptığın işleri havarilerin görsün; çünkü hiç kimse bir şeyi gizlice yapıp da açıkta olmayı istemez; mademki bu şeyleri yapıyorsun, kendini dünyaya göster' dediler. İsa onlara: 'Benim vaktim henüz gelmedi, sizin vaktiniz ise her an hazırdır. Dünya sizden nefret edemez, ama benden nefret eder; çünkü ben onların işlerinin kötü olduğuna tanıklık ediyorum. Siz bu bayrama çıkın, ben şimdilik çıkmıyorum' dedi. Sonra şöyle dedi: Bayram günleri yarılandığında İsa Mabed'e çıktı ve öğretmeye başladı. Yahudiler de...

ويتعجبون ويقولون: كيف يحسن هذا الكتاب ولم يعلمه أحد، فقال: تعليمي ليس هو لي، بل للذي أرسلني، فمن أحب أن يعمل مرضاته فهو يعرف تعليمي هو من الله أو من عندي؟ من يتكلم من عنده إنما يطلب المجد لنفسه، وأما الذي يطلب مجد الذي أرسله فهو صادق وليس فيه ظلم، أليس موسى أعطاكم الناموس وليس فيكم أحد يعمل بالناموس، ثم قال: وفي اليوم العظيم الذي هو آخر العيد كان يسوع قائماً ينادي: كل من يؤمن بي كما قالت الكتب تجري من بطنه أنهار ماء الحياة، وإن الجمع الكثير سمعوا كلامه فقالوا: هذا نبي حقاً، وآخرون قالوا: هذا هو المسيح، وآخرون قالوا: ألعل المسيح من الجليل يأتي؟ أليس قد قال الكتاب: إنه من نسل داود، من بيت لحم قرية داود خاصة يأتي المسيح، فوقع بين الجموع خوف من أجله، قال متى: حينئذ جاء إلى يسوع من يروشليم كتبة وفريسيون قائلين: لماذا تلاميذك يتعدون وصية المشيخة إذ لا يغسلون أيديهم عند أكلهم؛ وقال مرقس: ثم اجتمع إليه الفريسيون وبعض الذين جاؤوا من يروشليم فنظروا إلى تلاميذه يأكلون الطعام بغير غسل أيديهم، لأن الفريسيين

...şaşıyor ve şöyle diyorlardı: 'Bu adam hiç öğrenim görmediği halde kutsal yazıları nasıl bu kadar iyi biliyor?' Bunun üzerine şöyle dedi: 'Benim öğretim bana ait değil, beni gönderene aittir. Kim O'nun rızasını yerine getirmek isterse, bu öğretinin Tanrı'dan mı yoksa kendiliğimden mi olduğunu anlar. Kendiliğinden konuşan kişi kendi yüceliğini arar; fakat kendisini gönderenin yüceliğini arayan dürüsttür ve onda haksızlık yoktur. Mûsâ size Kutsal Yasa'yı (Tevrat'ı) vermedi mi? Yine de hiçbiriniz Yasa'yı yerine getirmiyor.' Sonra şöyle dedi: 'Bayramın son büyük gününde İsa ayakta durup şöyle nida etti: Kutsal Yazılar'ın dediği gibi, bana iman edenin içinden diri su ırmakları akacaktır.' Kalabalıktan birçoğu onun sözlerini işitince: 'Bu adam gerçekten peygamberdir' dediler. Başkaları: 'Mesih budur' dedi. Başkaları ise: 'Mesih Celile'den mi gelecek? Kutsal Yazı, Mesih'in Davud'un soyundan, özellikle Davud'un köyü Beytlehem'den geleceğini söylemedi mi?' dediler. Böylece halk arasında onun yüzünden bir ayrılık ve korku doğdu. Matta dedi ki: O zaman Kudüs'ten İsa'ya din bilginleri ve Ferisiler gelip: 'Öğrencilerin neden ihtiyarların töresini çiğniyor ve yemek yerken ellerini yıkamıyorlar?' dediler. Markos ise şöyle dedi: Sonra Ferisiler ve Kudüs'ten gelen bazı din bilginleri onun yanına toplandılar; öğrencilerinin ellerini yıkamadan yemek yediklerini gördüler. Çünkü Ferisiler...

وكل اليهود لا يأكلون إلا بغسل أيديهم تمسكاً بتعليم شيوخهم والذين يشترونه من الأسواق إن لم يغسلوه لا يأكلونه، وأشياء أخر كثيرة تمسكوا بها من غسل كؤوس وأواني ومصاغ وأسرة، وسأله الكتبة والفريسيون: لم تلاميذك لا يسيرون على ما وصّت به المشيخة قال متى: فأجابهم وقال: لماذا أنتم تتعدون وصية الله من أجل سننكم، ألم يقل الله: أكرم أباك وأمك، والذي يقول كلاماً رديئاً في أبيه وأمه يستأصل بالموت، وأنتم تقولون: من قال لأبيه أو لأمه.

...ve bütün Yahudiler, atalarının töresine bağlı kalarak ellerini iyice yıkamadıkça yemek yemezler. Çarşıdan aldıklarını da yıkamadıkça yemezler. Kâselerin, kapların, takıların ve yatakların yıkanması gibi bağlandıkları daha pek çok töre vardır. Din bilginleri ve Ferisiler ona sordular: 'Öğrencilerin neden ihtiyarların töresine göre yaşamıyor?' Matta dedi ki: İsa onlara cevap verip şöyle dedi: 'Siz neden kendi töreniz uğruna Allah'ın buyruğunu çiğniyorsunuz? Allah, 'Babana ve annene saygı göster' ve 'Babasını veya annesini kötüleyen mutlaka öldürülecektir' demedi mi? Ama siz diyorsunuz ki: 'Kim babasına veya annesine...

إن القربان شيء ينتفع به، فلا يكرم أباه وأمه، فأبطلتم كلام الله من تلقاء روايتكم؛ قال مرقس: وتفعلون كثيراً مثل هذا - انتهى. يا مراؤون حسناً يثني وقال مرقس: نعماً يثني عليكم أشعيا قائلاً: إن هذا لاشعب قرب مني ويكرمني بشفتيه،

...benden yararlanabileceğin şey kurbandır (adaktır) derse, babasına ve annesine saygı göstermeyebilir.' Böylece kendi geleneğiniz uğruna Allah'ın sözünü geçersiz kıldınız.' Markos dedi ki: 'Buna benzer daha birçok şey yapıyorsunuz.' —İntihâ—. 'Ey ikiyüzlüler! İşaya sizin hakkınızda ne güzel peygamberlik etmiş ve şöyle demiştir' —Markos ise 'İşaya sizin hakkınızda ne doğru söylemiştir' dedi—: 'Bu halk dudaklarıyla beni onurlandırır,...

وقلبه بعيد عني، يعبدونني باطلاً ويعلّمون تعليم وصايا الناس. ودعا الجمع وقال لهم: اسمعوا وافهموا، ليس ما يدخل الفم ينجس الإنسان، لكن الذي يخرج من الفم ينجس الإنسان، حينئذ جاء إليه تلاميذه وقالوا: اعلم أن الفريسيين لما سمعوا الكلام شكوا، فأجابهم وقال: كل غرس لا يغرسه أبي السماوي يقلع، دعوهم فإنهم عميان يقودهم عميان، أجابه بطرس وقال: فسر لنا المثل! فقال: حتى أنتم لا تفهمون؟ أما تعلمون أن كل ما يدخل إلى الفم يصل إلى البطن وينطرد إلى المخرج، فأما الذي يخرج من الفم فهو يخرج من القلب، هذا الذي ينجس الإنسان، لأنه يخرج من القلب الفكر الشرير: القتل الزنى الفسق السرقة وشهادة الزور التجديف، هذا هو الذي ينجس الأنسان، وأما الأكل بغير غسل الأيدي وفليس ينجس الإنسان، وقال مرقس: إن كل ما كان خارجاً يدخل إلى فم الإنسان لا يقدر أن ينجسه لأنه لا يصل إلى القلب، بل إلى الجوف ويذهب إلى خارج، والذي يخرج من الإنسان هو الذي ينجس الإنسان، لأنه من داخل تخرج أفكار السوء: فجور الزنى قتل سرقة

...fakat yürekleri benden uzaktır. Boşuna bana taparlar; öğrettikleri öğretiler insan buyruklarından ibarettir.' Sonra halkı yanına çağırıp onlara: 'Dinleyin ve anlayın! Ağza giren şey insanı kirletmez; insanı kirleten, ağızdan çıkandır' dedi. Bunun üzerine öğrencileri gelip ona: 'Biliyor musun, Ferisiler bu sözü işitince gücendiler' dediler. İsa cevap verip şöyle dedi: 'Semavi Babamın dikmediği her fidan kökünden sökülecektir. Bırakın onları, onlar körlerin kör kılavuzlarıdır.' Petrus ona: 'Bu benzetmeyi bize açıkla' dedi. İsa dedi ki: 'Siz de mi hâlâ anlamıyorsunuz? Bilmiyor musunuz ki, ağza giren her şey mideye iner, oradan da dışkılığa atılır. Ama ağızdan çıkan, yürekten çıkar; insanı kirleten de budur. Çünkü kötü düşünceler yürekten çıkar: Cinayet, zina, fuhuş, hırsızlık, yalan yere tanıklık ve küfür. İnsanı kirleten bunlardır. Yıkanmamış ellerle yemek yemek ise insanı kirletmez.' Markos dedi ki: 'Dışarıdan insanın ağzına giren hiçbir şey onu kirletemez; çünkü yüreğe değil, mideye girer ve dışarı atılır. İnsandan çıkan ise insanı kirletir. Çünkü içeriden, insanın yüreğinden kötü düşünceler çıkar: Fuhuş, zina, cinayet, hırsızlık,...

شره شر غش فسق عين شريرة تجديف تعاظم جهل، هذا كله شر من داخل يخرج وينجس الإنسان انتهى. وفيه مما لا يجوز إطلاقه في شرعنا: الأب - كما تقدم غير مرة.

...açgözlülük, kötülük, hile, ahlaksızlık, kem göz, küfür, kibir ve akılsızlık. Bütün bu kötülükler içeriden çıkar ve insanı kirletir.' —İntihâ—. Bu metinde, şeriatımızda kullanılması caiz olmayan 'Baba' lafzı geçmektedir; nitekim bu daha önce defalarca belirtilmiştir.

ولما بين أن عيسى ﵇ على منهاج إخوانه من الرسل في الأكل والعبادة، وجميع الأحوال، زاد في تحقيق ذلك بياناً لمن ضل بأن اعتقد فيه ما لا يليق به، فقال مخاطباً لجميعهم بعد إهلاك من عاندهم من قومهم على وجه يشمل ما قبل ذلك رداً لمن جعله موجباً لإنكار الرسالة، وتبكيتاً لمن ابتدع الرهبانية من أمة عيسى ﵇، إعلاماً بأن كل رسول قيل له معنى هذا الكلام فعمل به، فكانوا كأنهم نودوا به في وقت واحد، فعبر بالجمع ليكون أفخم له فيكون أدعى لقبوله: {يا أيها الرسل} من عيسى وغيره {كلوا} أنتم ومن نجيناه معكم بعد إهلاك المكذبين.

İsa aleyhisselâm'ın yeme, ibadet ve tüm hallerde peygamber kardeşlerinin yolu üzere olduğunu açıklayınca, onun hakkında layık olmayan inançlara saparak dalalete düşen kimselere bunu daha da açıklığa kavuşturmak üzere, kavimlerinden kendilerine inat edenlerin helak edilmesinden sonra —bunu peygamberliği inkâr sebebi kılanlara reddiye ve İsa aleyhisselâm'ın ümmetinden ruhbanlığı uyduranları paylamak amacıyla daha önceki halleri de kapsayacak şekilde— hepsine hitap ederek, her peygambere bu sözün manasının söylendiğini ve onunla amel ettiklerini bildirdi. Sanki hepsi tek bir vakitte nida edilmiş gibiydi; daha azametli olsun ve kabule daha çok teşvik etsin diye çoğul lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {يا أيها الرسل} “Ey peygamberler!” İsa ve diğerleri, {كلوا} “yiyin” siz ve yalanlayanların helak edilmesinden sonra sizinle beraber kurtardığımız kimseler...

ولما علو عن رتبة الناس، فلم يكونوا أرضيين، لم يقل {مما في الأرض} [البقرة: ١٦٨] وعن رتبة الذين آمنوا، لم يقل {من طيبات ما رزقناكم} [البقرة: ١٧٢] ليكنوا عابدين نظراً إلى النعمة أو حذراً من النقمة، كما مضى بيانه في سورة البقرة، بل قال: {من الطيبات} أي الكاملة التي مننت عليكم بخلقها لكم وإحلالها وإزالة الشبه عنها وجعلها شهية للطبع، نافعة

Onlar insanların mertebesinden yüce olup dünyaya saplanıp kalanlardan olmadıkları için {مما في الأرض} “yeryüzündekilerden” [Bakara: 168] demedi; iman edenlerin mertebesinden de üstün oldukları için —Bakara Suresi'nde açıklandığı üzere nimete bakarak veya azaptan sakınarak kulluk edenler olsunlar diye— {من طيبات ما رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden” [Bakara: 172] de demedi; aksine şöyle buyurdu: {من الطيبات} “temiz ve helal olanlardan” yani sizin için yaratmakla, helal kılmakla, üzerindeki şüpheleri gidermekle, fıtrata lezzetli ve bedene faydalı kılmakla size lütufta bulunduğum o mükemmel [nimetlerden]...

للبدن، منعشة للروح، وذلك ما كان حلاًّ غير مستقذر لقوله تعالى {يحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث} [الأعراف: ١٥٧] . ودل سبحانه على أن الحلال عون على الطاعة بقوله: {واعملوا صالحاً} أي سراً وجهراً غير خائفين من أحد، فقد أهلكت عدوكم وأورثتكم أرضكم، ولم يقيد عملكم بشكر ولا غيره، إشارة إلى أنه لوجهه ليس غير، فإنهم دائماً في مقام الشهود، في حضرة المعبود، والغنى عن كل سوى حتى عن الغنى، ثم حثهم على دوام المراقبة بقوله: {إني بما} أي بكل شيء {تعملون عليم*} أي بالغ العلم.

...ruha ferahlık veren; Yüce Allah'ın {يحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث} “Onlara temiz şeyleri helal kılar, pis şeyleri de haram kılar” [A'râf: 157] buyruğu gereğince pis sayılmayan helal rızıklardan [yiyin]. Yüce Allah {واعملوا صالحاً} “ve salih amel işleyin” buyruğuyla helalin itaate yardımcı olduğuna delalet etti; yani kimseden korkmaksızın gizli ve aşikâr [salih amel işleyin]; zira düşmanınızı helak ettim ve sizi onların yurduna vâris kıldım. Amelinizi şükür veya başka bir kayıtla sınırlandırmadı; bu, amelin sadece O'nun rızası için olduğuna bir işarettir; çünkü onlar daima müşahede makamında, Mabud'un huzurunda ve O'ndan gayrı her şeyden, hatta bizzat zenginlikten bile müstağnidirler. Sonra {إني بما} “Şüphesiz Ben sizin” yani her {تعملون عليم*} “yaptığınızı hakkıyla bilmekteyim.” buyurarak onları murakabeyi sürdürmeye teşvik etti.

ولما كان هذا تعليلاً لما سبقه من الأمر، عطف على لفظه قوله: {وإن} بالكسر في قراءة الكوفيين، وعلى معناه لما كان يستحقه لو أبرزت لام العلة من الفتح في قراءة غيرهم {هذه} أي دعوتكم أيها الأنبياء المذكورين إجمالاً وتفصيلاً وملتكم المجتمعة على التوحيد أو الجماعة التي أنجيتها معكم من المؤمنين {أمتكم} أي مقصدكم الذي ينبغي أن لا توجهوا هممكم إلى غيره أو جماعة أتباعكم حال كونها {أمة واحدة} لا شتات فيها أصلاً، فما دامت متوحدة فهي مرضية {وأنا ربكم} أي المحسن إليكم بالخلق والرزق وحدي، فمن وحدني نجا، ومن كثر الأرباب هلك.

Bu, önceki emrin bir gerekçesi olduğu için Kûfelilerin kıraatinde kesre ile, diğerlerinin kıraatinde ise gerekçe bildiren lâm harfi açıkça zikredilmiş olsaydı hak edeceği anlam üzere fetha ile okunan şu sözünü onun lafzına atfetti: {وإن} “Ve şüphesiz” {هذه} “bu” yani ey icmalen ve tafsilen zikredilen peygamberler, sizin davetiniz ve tevhid üzere birleşen dininiz ya da sizinle beraber kurtardığım müminler topluluğu; {أمتكم} “sizin ümmetinizdir” yani gayretlerinizi başkasına yöneltmemeniz gereken gayeniz veya size tabi olanlar topluluğudur; {أمة واحدة} “tek bir ümmet olarak,” içinde asla ayrılık olmayan [tek bir ümmettir]; zira bir arada olduğu sürece razı olunandır. {وأنا ربكم} “ve Ben de sizin Rabbinizim.” Yani yaratma ve rızıklandırma ile size tek başıma ihsanda bulunanım; kim Beni birlerse kurtulur, kim de rableri çoğaltırsa helak olur.

ولما كان الخطاب في هذه السورة كلها للخلص من الأنبياء ومن تبعهم من المؤمنين، قال: {فاتقون*} أي اجعلوا بينكم وبين غضبي وقاية من جمع عبادي بالدعاء إلى وحدانيتي بلا فرقة أصلاً، بخلاف سورة الأنبياء المصدرة بالناس فإن مطلق العبارة أولى بدعوتها.

Bu surenin tamamında hitap peygamberlerin seçkinlerine ve onlara uyan müminlere yönelik olduğu için şöyle buyurdu: {فاتقون*} “Öyleyse Benden sakının!” Yani kullarımı hiçbir ayrılığa düşmeksizin birliğime davet etmek suretiyle toplayarak gazabımla aranıza bir kalkan koyun. İnsanlar hitabıyla başlayan Enbiyâ Suresi'nin aksine; çünkü oradaki davete mutlak ifade daha uygundur.

ولما كان من المعلوم قطعاً أن التقدير: فاتقى الأنبياء الله الذي أرسلهم وتجشموا حمل ما أرسلهم به من عظيم الثقل، فدعوا العباد إليه وأرادوا جمعهم عليه، عطف عليه بفاء السبب قوله معبراً بفعل التقطع لأنه يفيد التفرق: {فتقطعوا} أي الأمم، وإنما أضمرهم لوضوح إرادتهم لأن الآية التي قبلها قد صرحت بأن الأنبياء ومن نجا معهم أمة واحدة لا اختلاف بينها، فعلم قطعاً أن الضمير للأمم ومن نشأ بعدهم، ولذلك كان النظر إلى الأمر الذي كان واحداً أهم، فقدم قوله: {أمرهم} أي في الدين بعد أن كان مجتمعاً متصلاً {بينهم} فكانوا شيعاً، وهو معنى {زبراً} أي قطعاً، كل قطعة منها في غاية القوة والاجتماع والثبات على ما صارت إليه من الهوى والضلال، بكل شيعة طريقة في الضلال عن الطريق الأمم، والمقصد المستقيم،

Takdirin kesin olarak şöyle olduğu bilindiğinden: "Peygamberler kendilerini gönderen Allah'tan sakındılar ve kendileriyle gönderilen o ağır yükü yüklenip kulları O'na davet ettiler ve onları O'nun etrafında toplamak istediler." Bunun üzerine parçalanmayı ifade ettiği için bölünme fiilini kullanarak sebep bildiren fâ ile şunu atfetti: {فتقطعوا} “Fakat böldüler” yani ümmetler. Kastedildikleri açık olduğu için onları zamirle ifade etti; çünkü önceki ayet peygamberlerin ve onlarla kurtulanların aralarında ihtilaf bulunmayan tek bir ümmet olduğunu açıkça belirtmişti. Dolayısıyla zamirin ümmetlere ve onlardan sonra gelenlere ait olduğu kesin olarak anlaşıldı. Bu sebeple bir olan işe (dine) bakmak daha önemli olduğundan şu buyruğu öne aldı: {أمرهم} “işlerini” yani bir ve bütün iken din hususundaki işlerini, {بينهم} “aralarında” [parçaladılar]; böylece fırkalara ayrıldılar. İşte bu {زبراً} “parçalara (fırkalara)” ifadesinin manasıdır; yani her bir parçası vardığı heva ve dalalet üzere son derece güçlü, kenetlenmiş ve sabit olan parçalar halinde. Her fırkanın dosdoğru yoldan ve istikamet hedefinden sapan bir dalalet yolu vardır...

وكتاب زبروه في أهويتهم ولم يرحموا أنفسهم بما دعتهم إليه الهداة من الاجتماع والألفة فأهلكوها بالبغضاء والفرقة، وهو منصوب بأنه مفعول ثان لتقطع على ما مضى تخريجه في الأنبياء، وقد ظهر كما ترى ظهوراً بيناً أن هذه إشارة إلى الناجين من أمة كل نبي بعد إهلاك أعدائهم، أي إن هذه الجماعة الذين أنجيتهم معكم أمتكم، حال كونهم أمة واحدة متفقين في الدين، لا خلاف بينهم، وكما أن جماعتكم واحدة فأنا ربكم لا رب لكم غيري فاتقون ولا يخالف أحد منكم أمري ولا تختلفوا وتفترقوا لئلا أعذب العاصي منكم كما عذبت أعداءكم.

...ve kendi hevalarına göre yazdıkları kitaplar vardır. Hidayet rehberlerinin kendilerini davet ettiği birlik ve ülfet ile nefislerine merhamet etmediler de onları kin ve ayrılıkla helak ettiler. Bu kelime, Enbiyâ Suresi'nde açıklandığı üzere "tekattaa" fiilinin ikinci mefulü olduğu için mansuptur. Gördüğün gibi açıkça ortaya çıkmıştır ki "bu" (هذه) ifadesi, düşmanları helak edildikten sonra her peygamberin ümmetinden kurtulanlara bir işarettir. Yani: Sizinle birlikte kurtardığım bu topluluk, dinde müttefik olup aralarında ihtilaf bulunmayan tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; sizin cemaatiniz bir olduğu gibi Ben de sizin Rabbinizim, sizin Benden başka hiçbir rabbiniz yoktur; öyleyse Benden sakının, hiçbiriniz emrime muhalefet etmesin, ihtilaf edip ayrılığa düşmeyin ki düşmanlarınızı azaplandırdığım gibi içinizden isyan edeni de azaplandırmayayım.

ولما كان هذا مما لا يرضاه عاقل، أجيب من كأنه قال: هل رضوا بذلك مع انكشاف ضرره؟ بقوله: {كل حزب} أي فرقة {بما لديهم} أي من ضلال وهدى {فرحون*} أي مسرورون فضلاً عن أنهم راضون غير معرج الضال منهم على ما جاءت به الرسل من الهدى، ولا على الاعتبار بما اتفق لأممهم بسبب تكذيبهم من الردى.

Bu, akıl sahibi birinin razı olmayacağı bir şey olduğu için, sanki "Zararı apaçık ortadayken bundan razı mı oldular?" diyen kimseye şu buyrukla cevap verildi: {كل حزب} “Her fırka” yani her grup, {بما لديهم} “kendi yanlarındakiyle” yani dalalet ve hidayetten kendilerinde bulunanla {فرحون*} “sevinip övünmektedir!” Yani bırakın razı olmayı, sapkın olanları elçilerin getirdiği hidayete dönüp bakmaksızın ve yalanlamaları sebebiyle ümmetlerinin başına gelen helaktan ibret almaksızın sevinç içindedirler.

ولما أنتج هذا أن الضلال وإن وضح لا يكشفه إلا ذو الجلال،

Bu durum, dalalet ne kadar açık olursa olsun onu ancak Celâl sahibi Allah'ın giderebileceği neticesini doğurunca,

سبب عنه سبحانه قوله تسلية لرسوله ﷺ: {فذرهم} أي اتركهم على شر حالاتهم {في غمرتهم} أي الضلاله التي غرقوا فيها {حتى حين*} أي إلى وقت ضربناه لهم من قبل أن نخلقهم ونحن عالمون بكل ما يصدر منهم على أنه وقت يسير.

Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere bunun neticesinde şöyle buyurdu: {فذرهم} “Artık onları bırak,” yani onları en kötü halleri üzere terk et, {في غمرتهم} “kendi gaflet ve dalaletleri içinde” yani içine gömüldükleri dalalet içinde, {حتى حين*} “bir süreye kadar!” Yani onları yaratmadan önce kendileri için belirlediğimiz ve pek az bir vakit olmasına rağmen onlardan sadır olacak her şeyi bildiğimiz bir vakte kadar.

ولما كان الموجب لغرورهم ظنهم أن حالهم - في بسط الأرزاق من الأموال والأولاد - حال الموعود لا المتوعد، أنكر ذلك عليهم تنبيهاً لمن سبقت له السعادة، وكتبت له الحسنى وزيادة، فقال: {أيحسبون} أي لضعف عقولهم {أنما} أي الذين {نمدهم} على عظمتنا {به} أي نجعله مدداً لهم {من مال} نيسره لهم {وبنين*} نمتعهم بهم، ثم أخبر عن «أن» بدليل قراءة السلمي بالياء التحتية فقال: {نسارع لهم} أي به بإدرارنا له عليهم في سرعة من يباري آخر {في الخيرات} التي لا خيرات إلا هي لأنها محمودة العاقبة، ليس كذلك بل هو وبال عليهم لأنه استدراج إلى الهلاك لأنهم غير عاملين بما يرضي الرحمن {بل} هم يسارعون في أسباب الشرور، ولا يكون عن السبب إلا مسببه، ولكنهم كالبهائم {لا يشعرون*} أنهم في غاية البعد عن الخيرات

Onları aldanmaya sevk eden şey, mal ve evlatlardan bol rızık verilmesi hususundaki durumlarının tehdit edilenin değil de mükâfat vadedilenin durumu olduğunu sanmaları olunca, kendisi için saadet takdir edilmiş ve en güzel mükâfat ile fazlası yazılmış kimseleri uyarmak üzere bunu inkâr ederek şöyle buyurdu: {أيحسبون} “Sanıyorlar mı ki,” yani akıllarının kıtlığından dolayı, {أنما} “o şeyleri ki” yani {نمدهم} “kendilerine destek olarak verdiğimiz” azametimizle {به} “onunla” yani kendilerine bir destek kıldığımız, {من مال} “maldan” kendilerine kolaylaştırdığımız {وبنين*} “ve evlatlardan” kendilerini faydalandırdığımız [şeylerle]; sonra es-Sülemî'nin ya harfiyle okuyuşunun delaletiyle "enne"nin haberini vererek şöyle buyurdu: {نسارع لهم} “onlara koşar adım verdiğimizi mi [sanıyorlar]” yani birbiriyle yarışan birinin hızıyla üzerlerine bolca akıtarak, {في الخيرات} “hayırlar hususunda?” Akıbeti övülen asıl hayırlar ancak bunlardır. Durum öyle değildir; bilakis bu onlar için bir vebaldir, çünkü Rahmân'ın razı olduğu şeylerle amel etmedikleri için helake doğru bir istidraçtır (derece derece yaklaştırmadır). {بل} “Hayır!” Onlar kötülük sebeplerinde yarışmaktadırlar ve sebepten ancak onun müsebbebi (sonucu) doğar; fakat onlar hayvanlar gibi {لا يشعرون*} “farkında değillerdir!” Hayırlardan son derece uzak olduklarının [farkında değillerdir].

{سنستدرجهم من حيث لا يعلمون} [القلم: ٤٤] .

{سنستدرجهم من حيث لا يعلمون} “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız.” [el-Kalem: 44].

ولما ذكر أهل الافتراق، أتبعهم أهل النفاق، فكان كأنه قيل: فمن الذي يكون له الخيرات؟ فأجيب بأنه الخائف من الله، فقيل معبراً بما يناسب أول السورة من الأوصاف، بادئاً بالخشية لأنها الحاملة على تجديد الإيمان: {إن الذين هم} أي ببواطنهم {من خشية ربهم} أي الخوف العظيم من المحسن إليهم المنعم عليهم {مشفقون*} أي دائمو الحذر {والذين هم بآيات ربهم} المسموعة والمرئية، لا ما كان من جهة غيره {يؤمنون*} لا يزال إيمانهم بها يتجدد شكراً لإحسانه إليهم.

Fırkalara ayrılanları zikredince, onların ardından nifak ehlini getirdi. Sanki "Peki hayırlar kime aittir?" denilmiş gibi oldu; buna "Allah'tan korkan kimseye" diye cevap verildi. Surenin başındaki vasıflara uygun ifadelerle ve imanı tazelemeye sevk eden şey olduğu için haşyet ile başlayarak şöyle buyuruldu: {إن الذين هم} “Şüphesiz onlar ki” yani iç dünyalarıyla, {من خشية ربهم} “Rablerinin korkusundan” yani kendilerine ihsanda bulunan ve nimet veren Rablerinden duydukları büyük korkudan dolayı, {مشفقون*} “titrerler;” yani daima sakınırlar; {والذين هم بآيات ربهم} “ve onlar ki Rablerinin ayetlerine” işitilen ve görülen [ayetlerine], başkası tarafından gelenlere değil, {يؤمنون*} “inanırlar;” O'nun kendilerine olan ihsanına şükür olarak onlara olan imanları daima yenilenir.

ولما كان المؤمن قد يعرض له ما تقدم في إيمانه من شرك جلي أو خفي، قال: {والذين هم بربهم} أي الذي لا محسن إليهم غيره وحده {لا يشركون*} أي شيئاً من شرك في وقت من الأوقات كما لم يشركه في إحسانه إليهم أحد.

Müminin imanına daha önce geçen açık veya gizli şirk gibi şeyler arız olabileceğinden dolayı şöyle buyurdu: {والذين هم بربهم} “ve onlar ki Rablerine” yani kendilerine O'ndan başka hiçbir ihsan edici bulunmayan tek Rablerine, {لا يشركون*} “ortak koşmazlar;” yani hiçbir vakitte hiçbir şekilde şirk koşmazlar; nitekim O'nun kendilerine olan ihsanına da kimse ortak olmamıştır.

ولما أثبت لهم الإيمان الخالص، نفى عنهم العجب بقوله: {والذين يؤتون ما آتوا} أي يعطون ما أعطوا من الطاعات، وكذا قراءة يحيى بن الحارث وغيره: يأتون ما أتوا، أي يفعلون

Onlara ihlaslı imanı ispat edince, şu buyruğuyla onlardan ucub (kendini beğenme) halini nefyetti: {والذين يؤتون ما آتوا} “Ve verdiklerini verenler” yani taatlerden verdiklerini verenler; Yahya b. el-Hâris ve başkalarının kıraatinde de böyledir: "Yaptıklarını yapanlar" yani işlerler...

ما فعلوا من أعمال البر لتتفق القراءتان في الإخبار عنهم بالسبق؛ ثم ذكر حالهم فقال: {وقلوبهم وجلة} أي شديدة الخوف، قد ولج في دواخلها وجال في كل جزء منها لأنهم عالمون بأنهم لا يقدرون الله حق قدره وإن اجتهدوا، ثم علل ذلك بقوله: {أنهم إلى ربهم} أي الذي طال إحسانه إليهم {راجعون*} بالبعث فيحاسبهم على النقير والقطمير، ويجزيهم بكل قليل وكثير وهو النافذ البصير، قال الحسن البصري: إن المؤمن حمع إيماناً وخشية، والمنافق جمع إساءة وأمناً. ثم أثبت لهم ما أفهم أن ضده لأضدادهم فقال: {أولئك} أي خاصة {يسارعون} أي يسبقون سبق من يساجل آخر {في الخيرات} فأفهم ذلك ضد ما ذكر لأضدادهم بقوله: {وهم لها} أي إليها خاصة، أي إلى ثمراتها، ولكنه عبر باللام إشارة إلى زيادة القرب منها والوصول إليها مع الأمن لجعل الخيرات ظرفاً للمسارعة من أخذها على حقيقتها للتعدية {سابقون*} لجميع الناس، لأنا نحن نسارع لهم في المسببات أعظم من مسارعتهم في الأسباب، ويجوز أن يكون {سابقون} بمعنى: عالين، من وادي «سبقت رحمتي غضبي»

...iyilik amellerinden işlediklerini yaparlar; ta ki iki kıraat de onların öne geçtiklerini haber verme konusunda birleşsin. Sonra onların halini zikrederek şöyle buyurdu: {وقلوبهم وجلة} “ve kalpleri ürperenler,” yani şiddetli korku içinde olup, ne kadar çabalasalar da Allah'ı hakkıyla takdir edemeyeceklerini bildiklerinden o korku içlerine işlemiş ve her bir zerresinde dolaşmıştır. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أنهم إلى ربهم} “çünkü onlar Rablerine” yani kendilerine ihsanı daim olan Rablerine, {راجعون*} “döneceklerdir.” Dirilişle [dönecekler]; O da onları zerreye ve çekirdek zarına varıncaya kadar hesaba çekecek, az olsun çok olsun her şeyle cezalandıracak/mükâfatlandıracaktır; O, her şeye nüfuz eden Basîr'dir. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Mümin imanı ve korkuyu bir arada bulundurur, münafık ise kötülüğü ve güven hissini bir arada bulundurur." Sonra zıtlarının durumunun bunun aksi olduğunu hissettiren şeyi onlar için ispat ederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani özellikle onlar, {يسارعون} “koşuşurlar” yani birbiriyle yarışan kimsenin yarışı gibi öne geçerler, {في الخيرات} “hayırlarda;” bu ifade onların karşıtları için zikredilenin zıddını hissettirdi. Şöyle buyurdu: {وهم لها} “ve onlar onun için” yani özellikle ona, meyvelerine doğru; fakat hayırları yarışın zarfı kılmak suretiyle ona daha fazla yakınlığa ve güven içinde ulaşmaya işaret etmek üzere lâm harfiyle ifade etti, {سابقون*} “önde gidenlerdir!” Bütün insanları geçicidirler; zira Biz onlar için sonuçları, onların sebeplere koşmasından daha büyük bir şekilde çabucak hazırlarız. {سابقون} kelimesinin "önde gelenler/üstün olanlar" manasında olması da caizdir; nitekim "Rahmetim gazabımı geçti" hadisi de bu kabildendir.

أي أنهم مطيقون لها ومعانون عليها {ولا} أي والحال أنا لا نكلفهم ولكنه عم فقال: {نكلف نفساً} أي كافرة ومؤمنة {إلا وسعها} فلا يقدر عاص على أن يقول: كنت غير قادر على الطاعة، ولا يظن بنا مؤمن أنا نؤاخذه بالزلة والهفوة، فإن أحداً لا يستطيع أن يقدرنا حق قدرنا لأن مبنى المخلوق على العجز.

Yani onlar buna güç yetirebilirler ve bu hususta kendilerine yardım edilir. {ولا} “Biz yüklemeyiz” yani Biz onlara [güçlerinin yetmeyeceğini] yüklemeyiz; fakat genelleştirerek şöyle buyurdu: {نكلف نفساً} “hiçbir kimseye yüklemeyiz” yani kâfir olsun mümin olsun, {إلا وسعها} “gücünün yettiğinden başkasını.” Dolayısıyla hiçbir asi: "İtaate gücüm yetmiyordu" diyemez; hiçbir mümin de bizim kendisini sürçme ve küçük hatalardan dolayı cezalandıracağımızı sanmasın; zira hiç kimse Bizi hakkıyla takdir etmeye güç yetiremez, çünkü yaratılmışın mayası acizlik üzerinedir.

ولما كانت الأعمال إذا تكاثرت وامتد زمنها تعسر أو تعذر حصرها إلا بالكتابة عامل العباد سبحانه بما يعرفون مع غناه عن ذلك فقال: {ولدينا} أي عندنا على وجه هو أغرب الغريب {كتاب} وعبر عن كونه سبباً للعلم بقوله: {ينطق} بما كتب فيه من أعمال العباد من خير وشر صغير وكبير {بالحق} أي الثابت الذي يطابقه الواقع، قد كتب فيه أعمالهم من قبل خلقهم، لا زيادة فيها ولا نقص، تعرض الحفظة كل يوم عليه ما كتبوه مما شاهدوه بتحقيق القدر له فيجدونه محرراً بمقاديره وأوقاته وجميع أحواله قيزدادون به إيماناً، ومن حقيته أنه لا يستطاع إنكار شيء منه.

Ameller çoğalıp zaman uzadığında yazılmadıkça zapt edilmesi zorlaştığı veya imkânsız hale geldiği için, Yüce Allah bundan müstağni olduğu halde kullara bildikleri tarzda muamele ederek şöyle buyurdu: {ولدينا} “Ve katımızda vardır” yani yanımızda son derece hayret verici bir şekilde, {كتاب} “bir kitap” ve ilim sebebi olduğunu şu sözüyle ifade etti: {ينطق} “söyleyen” kulların amellerinden içine yazılan hayır ve şer, küçük ve büyük her şeyi, {بالحق} “hakkı;” yani vakıaya uygun düşen değişmez gerçeği. Onların amelleri yaratılmalarından önce oraya yazılmıştır; onda ne bir artma vardır ne bir eksilme. Koruyucu melekler her gün şahit olduklarından yazdıklarını kaderin tahakkukuyla ona arz ederler ve onu miktarlarıyla, vakitleriyle ve bütün halleriyle tastamam yazılmış bulurlar da böylece imanları artar. Onun hakikat oluşunun bir gereği de ondan hiçbir şeyin inkâr edilememesidir.

ولما أفهم ذلك نفي الظلم، صرح به فقال: {وهم} أي الخلق

Bu durum zulmün nefyedildiğini hissettirince, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وهم} “ve onlar” yani yaratılanların...

كلهم {لا يظلمون*} من ظالم ما بزيادة ولا نقص في عمل ولا جزاء.

...tamamı, {لا يظلمون*} “haksızlığa uğratılmazlar!” Amelde veya cezada/mükâfatta bir artırma veya eksiltme yoluyla hiçbir zalim tarafından [haksızlığa uğratılmazlar].

ولما كان التقدير: ولكنهم بذلك لا يعلمون، قال: {بل قلوبهم} أي الكفرة من الخلق؛ ويجوز أن يكون هذا الإضراب بدلاً من قوله {بل لا يشعرون} {في غمرة} أي جهالة قد أغرقتها {من هذا} أي الذي أخبرنا به من الكتاب الحفيظ فهم به كافرون {ولهم أعمال} وأثبت الجار إشارة إلى أنه لا عمل لهم يستغرق الدون فقال: {من دون ذلك} أي مبتدئة من أدنى رتبة التكذيب من سائر المعاصي لأجل تكذيبهم بالكتاب المستلزم لتكذيبهم بالبعث المستلزم لعدم الخوف المستلزم للإقدام على كل معضلة {هم لها} أي دائماً {عاملون*} لا شيء يكفهم إلا عجزهم عنها.

Takdiri: "Fakat onlar bunu bilmezler" şeklinde olunca şöyle buyurdu: {بل قلوبهم} “Bilakis onların kalpleri” yani yaratılmışlardan kâfir olanların [kalpleri]; bu vazgeçişin (idrab) {بل لا يشعرون} sözünün yerine olması da caizdir; {في غمرة} “bir gaflet ve bilgisizlik içindedir” yani kendisini boğan bir cehalet içindedir, {من هذا} “bundan;” yani koruyucu Kitap'tan haber verdiğimiz bu şeyden [habersizdirler] ve onu inkâr etmektedirler; {ولهم أعمال} “ve onların birtakım amelleri vardır” harf-i cerri sabit kılarak kendilerinin bunun altındaki her şeyi kapsayan hiçbir amelinin olmadığına işaret edip şöyle buyurdu: {من دون ذلك} “bundan başka;” yani Kitab'ı yalanlamaları sebebiyle diğer günahlardan yalanlamanın en alt derecesinden başlayan [amelleri vardır]; zira bu yalanlama dirilişi yalanlamayı, o korkmamayı, o da her türlü büyük günaha cüret etmeyi gerektirir; {هم لها} “onlar o amelleri” yani daima {عاملون*} “yapmaktadırlar!” Onları o amelleri yapmaktan aciz kalmaları dışında hiçbir şey alıkoyamaz.

ولما كانوا كالبهائم لا يخافون من المهلكة إلا عند المشاهدة، غيَّى عملهم للخبائث بالأخذ فقال: {حتى إذا أخذنا} أي بما لنا من العظمة {مترفيهم} الذين هم الرؤساء القادة {بالعذاب} فبركت عليهم كلاكله، وأناخت بهم أعجازه وأوائله {إذا هم} كلهم المترف ومن تبعه من باب الأولى {يجئرون*} أي يصرخون ذلاًّ وانكساراً وجزعاً من غير مراعاة لنخوة، لا استكباراً، وأصل الجأر رفع الصوت

Hayvanlar gibi ancak helaki bizzat gördüklerinde korktukları için, kötülükleri işlemelerini yakalama ile nihayetlendirerek şöyle buyurdu: {حتى إذا أخذنا} “Nihayet yakaladığımız zaman” yani azametimizle, {مترفيهم} “onların şımarık varlıklılarını” yani önder ve lider olanlarını {بالعذاب} “azap ile,” [azap] bütün ağırlığıyla üzerlerine çöküp önüyle sonuyla onları kuşattığında, {إذا هم} “bir de bakarsın ki onlar” hepsi, varlıklı olanı ve öncelikle de ona uyanlar, {يجئرون*} “feryat edip yalvarmaktadırlar!” Yani büyüklük taslayarak değil, gururu bir kenara bırakıp zillet, kırgınlık ve telaş içinde feryat ederler. "Ce'r" (الجأر) kelimesinin aslı...

بالتضرع - قاله البغوي، فكأنه قيل: فهل يقبل اعتذارهم أو يرحم انكسارهم؟ فقيل: لا بل يقال لهم بلسان الحال أو القال: {لا تجئروا اليوم} بعد تلك الهمم، فإن الرجل من لا يفعل شيئاً عبثاً، ثم علل ذلك بقوله: {إنكم منا} أي خاصة {لا تنصرون*} أي بوجه من الوجوه، ومن عدم نصرنا لم يجد له ناصراً، فلا فائدة لجؤاره إلا إظهار الجزع؛ ثم علل عدم نصره لهم بقوله: {قد كانت آياتي} .

...yalvararak sesi yükseltmektir; bunu el-Begavî söylemiştir. Sanki: "Peki onların mazeretleri kabul edilir mi veya kırgınlıklarına merhamet edilir mi?" denildi. Buna cevaben: "Hayır, bilakis hal diliyle veya sözle onlara şöyle denir:" {لا تجئروا اليوم} “Bugün feryat etmeyin!” O büyüklenmelerden sonra [artık feryat etmeyin]; zira olgun kişi hiçbir şeyi boşuna yapmayandır. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنكم منا} “Şüphesiz siz Bizden” yani özellikle Bizden {لا تنصرون*} “asla yardım görmeyeceksiniz!” Yani hiçbir şekilde [yardım görmezsiniz]; Bizim yardımımızdan mahrum kalan kimse kendisine hiçbir yardımcı bulamaz; dolayısıyla onun feryadının telaş göstermekten başka bir faydası yoktur. Sonra onlara yardım etmeyişini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {قد كانت آياتي} “Ayetlerim vardı...”

ولما كانت عظمتها التي استحقت بها الإضافة إليه تكفي في الحث على الإيمان بمجرد سماعها، بنى للمفعول قوله: {تتلى عليكم} أي وهي أجلى الأشياء، من أوليائي وهم الهداة النصحاء {فكنتم} أي كوناً هو كالجبلة {على أعقابكم} عند تلاوتها {تنكصون*} أي ترجعون القهقرى إما حساً أو معنى، والماشي كذلك لا ينظر ما وراءه، ومضارعه فيه مع الكسر الضم ولم يقرأ به ولو شاذاً، دلالة على أنه رجوع كبر وبطر فهو بالهوينا، ولو قرىء بالضم لدل على القوة فأفهم النفرة والهرب، قال في القاموس: نكص على عقبيه ينكص وينكص: رجع عما كان عليه من خير، وفي الشر قليل، وعن الأمر نكصاً ونكوصاً ونكاصاً.

O ayetlerin Kendisine izafe edilmeyi hak kazandıran azameti sadece işitilmesiyle bile imana sevk etmeye yettiği için, meçhul fiil kalıbında şöyle buyurdu: {تتلى عليكم} “size okunurdu” yani en açık şeyler olduğu halde, hidayet rehberi ve samimi nasihatçiler olan dostlarım tarafından [okunurdu]; {فكنتم} “fakat siz oluyordunuz” yani fıtrata dönüşmüş bir hal olarak, {على أعقابكم} “ökçeleriniz üzerinde” o okunduğu esnada, {تنكصون*} “gerisin geri dönüyordunuz.” Yani hissen veya manen gerisin geri dönüyordunuz. Böyle yürüyen kimse arkasına bakmaz. Bu fiilin muzarisinde kesre ile birlikte damme de vardır; fakat şaz bile olsa damme ile okunmamıştır. Bu da onun kibir ve şımarıklıkla yavaşça bir geri dönüş olduğuna delalet eder; şayet damme ile okunsaydı güce delalet eder ve nefret ile kaçışı hissettirirdi. el-Kâmûs'ta şöyle der: "Nekase alâ akibeyhi yenkısu ve yenkusu: Üzerinde bulunduğu hayırdan geri döndü demektir; şerde az kullanılır; bir işten geri dönmeye neks, nukûs ve nikâs denir."

أو على ما ذكرت دلالة على ما تقديره: حال كونكم {مستكبرين به} أي بذلك النكوص، لا شيء غير الاستكبار من هرب أو غيره، ذوي سمر في أمرها بالقول الهجر، وهو الفاحش، ولعله إنما قال: {سامراً} بلفظ المفرد لأن كلاًّ منهم يتحدث في أمر الآيات مجتمعاً مع غيره ومنفرداً مع نفسه حديثاً كثيراً كحديث المسامر الذي من شأنه أن لا يمل؛ وقال: {تهجرون*} أي تعرضون عنها وتقولون فيها القول الفاحش، فأسنده إلى الجمع لأن بعضهم كان يستمعها، ولم يكن يفحش القول فيها، أو تعجيباً من أن يجتمع جمع على مثل ذلك لأن الجمع جدير بأن يوجد فيه من يبصر الحق فيأمر به.

Ya da zikrettiğim üzere takdiri şöyle olan bir manaya delalet eder: {مستكبرين به} “ona karşı büyüklük taslayarak” yani kaçmak veya başka bir şey değil, sırf kibirlenmekten ötürü o geri dönüşle büyüklük taslayarak; onun hakkında hecr yani çirkin sözlerle gece sohbeti edenler olarak... {سامراً} “geceleyin toplanıp sohbet ederek” kelimesini tekil lafızla getirmesinin sebebi, belki de her birinin ayetler hakkında hem başkasıyla toplanıp hem de kendi başına, bıkıp usanmayan bir gece sohbetçisinin konuşması gibi çokça konuşmasıdır. {تهجرون*} “hezeyanlar savuruyordunuz!” buyurdu; yani ondan yüz çeviriyor ve onun hakkında çirkin sözler söylüyordunuz. Bunu çoğula isnat etti; çünkü bazısı onu dinliyor ve hakkında çirkin söz söylemiyordu; yahut bir topluluğun böyle bir şey üzerinde birleşmesine hayret ettirmek içindir, zira bir topluluk içinde hakkı görüp onu emredecek birinin bulunması beklenir.

ولما كانت الآيات - لما فيها من البلاغة المعجزة، والحكم المعجبة داعية إلى تقبلها بعد تأملها، وكانوا يعرضون عنها ويفحشون في وصفتها تارة بالسحر وأخرى بالشعر، وكرة بالكهانة ومرة بغيرها، تسبب عن ذلك الإنكار عليهم فقال معرضاً عنهم إيذاناً بالغضب مسنداً إلى الجمع الذي هو أولى بإلقاء السمع: {أفلم يدبروا القول} أي المتلو عليهم بأن ينظروا في أدباره وعواقبه ولو لم يبلغوا في نظرهم

Ayetler —içerdiği mucizevi belagat ve hayranlık uyandıran hikmetler sebebiyle— düşünüldükten sonra kabul edilmeye çağırıcı olduğu, onlar ise ondan yüz çevirip onu bazen büyü, bazen şiir, bazen kâhinlik ve bazen de başka şeylerle çirkin bir şekilde niteledikleri için, bunun neticesinde onları kınayarak gazaba işaret etmek üzere onlardan yüz çevirip kulak vermeye daha layık olan topluluğa isnatla şöyle buyurdu: {أفلم يدبروا القول} “Onlar o sözü hiç düşünmediler mi?” Yani bakışlarında...

الغاية بما أشار إليه الإدغام، ليعلموا أنه موجب للإقبال والوصال، والوصف بأحسن المقال، لعله عبر بالقول إشارة إلى أن من لم يتقبله ليس بأهل لفهم شيء من القول بل هو في عداد البهائم {أم جاءهم} في هذا القول من الأوامر بالتوحيد الآتي بها الرسول الذي هو من نسل إسماعيل بن إبراهيم ﵉ وما ترتب على ذلك من الأوامر التي لا يجهل حسم فعلها عاقل، والنواهي التي - كما يشهد بقبح إتيانها العالم - يقطع بها الجاهل، وبالرسالة برسول من البشر {ما لم يأت آباءهم الأولين*} الذين بعد إسماعيل وقبله.

...idgamın işaret ettiği nihai noktaya ulaşmasalar bile, onun yönelmeyi, kavuşmayı ve en güzel sözle vasfedilmeyi gerektirdiğini bilsinler diye kendilerine okunan o sözün sonlarına ve akıbetlerine hiç bakmadılar mı? "Söz" (kavl) diye ifade etmesi, belki de onu kabul etmeyenin hiçbir sözü anlamaya ehil olmadığına, bilakis hayvanlar mesabesinde olduğuna bir işarettir. {أم جاءهم} “Yoksa kendilerine geldi de mi” İbrâhim oğlu İsmâil aleyhimesselâm'ın neslinden olan elçinin getirdiği tevhid emirlerinden, akıl sahibi birinin yapılmasındaki kesin faydayı inkar edemeyeceği buyruklardan, âlimin çirkinliğine şahitlik ettiği gibi cahilin de kesinlikle bildiği yasaklardan ve insan bir elçinin peygamberliğinden bu söz içinde [geldi de mi], {ما لم يأت آباءهم الأولين*} “daha önceki atalarına gelmemiş olan bir şey?” İsmâil'den sonraki ve ondan önceki [atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?]

ولما كان الرجل الكامل من عرف الرجال بالحق، بدأ بما أشار إليه ثم أعقبه بمن يعرف الشيء للألف به، ثم بمن يعرف الحق بالرجال فقال: {أم لم يعرفوا رسولهم} أي الذي أتاهم بهذا القول الذي لا قول مثله، ويعرفوا نسبه وصدقه وأمانته، وما فاتهم به من معالي الأخلاق حتى أنهم لا يجدون فيه - إذا حقت الحقائق - نقيصة يذكرونها، ولا صمة يتخيلونها، كما دلت عليه الأحاديث الصحاح منها حديث أبي سفيان بن حرب ﵁ الذي في أول البخاري في سؤال هرقل ملك الروم له عن شأنه ﷺ {فهم} أي فتسبب عن جهلهم به أنهم {له} أي نفسه أو للقول الذي أتى به {منكرون*} فيكونوا ممن جهل الحق لجهل حال الآتي به، فلم يحرز

Kâmil insan kişileri hak ile tanıyan kimse olduğu için, önce işaret ettiği şeyle başladı, ardından bir şeyi alışkanlıktan ötürü tanıyan kimseyle, sonra da hakkı kişilerle tanıyan kimseyle devam ederek şöyle buyurdu: {أم لم يعرفوا رسولهم} “Yoksa peygamberlerini tanımadılar mı?” Yani bir benzeri olmayan bu sözü kendilerine getiren, nesebini, doğruluğunu, güvenilirliğini ve üstün ahlakıyla kendilerini geride bıraktığını bildikleri peygamberlerini [tanımadılar mı?] Öyle ki hakikatler ortaya konduğunda onda zikredecekleri hiçbir kusur ve hayal edecekleri hiçbir leke bulamazlar; nitekim Sahîh-i Buhârî'nin başında geçen, Rum Kralı Herakliyus'un Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında kendisine soru sorduğu Ebû Süfyân b. Harb radıyallâhu anh hadisi gibi sahih hadisler de buna delalet etmektedir. {فهم} “bu yüzden onlar” yani onu bilmemeleri sebebiyle, {له} “onu” yani bizzat kendisini veya getirdiği sözü {منكرون*} “inkâr mı ediyorlar?” Böylece getirenin halini bilmediklerinden hakkı bilmeyen kimselerden olsunlar da...

شيئاً من رتبتي الناس، لا رتبة العلماء الناقدين، ولا رتبة الجهال المتقلدين، وفي هذا غاية التوبيخ لهم بجهلهم وبعنادهم بأنهم يعرفون أنه أصدق الخلق وأعلاهم في كل معنى جميل ثم يكذبونه.

...insanların iki mertebesinden hiçbirini, ne eleştirel bakan âlimlerin mertebesini ne de taklit eden cahillerin mertebesini elde edemesinler. Bunda, onun yaratılmışların en doğrusu ve her güzel manada en yücesi olduğunu bildikleri halde sonra da onu yalanlamalarından ötürü cehaletleri ve inatları sebebiyle onlara yönelik en üst düzeyde bir kınama vardır.

ولما فرغ بما قد يجر إلى الطعن في القول أو القائل، أشار إلى العناد في أمر القائل والقول والرسول بقوله: {أم يقولون} أي بعد تدبر ما أتى به وعدم عثورهم فيه على وجه من وجوه الطعن {به} أي برسولهم {جنة} أي فلا يوثق به لأنه قد يخلط فيأتي بما فيه مطعن وإن خفي وجه الطعن فيه في الحال.

Söze veya söyleyene dil uzatmaya sevk edebilecek şeyleri bitirince, söyleyen, söz ve elçi konusundaki inada şu buyruğuyla işaret etti: {أم يقولون} “Yoksa diyorlar mı?” yani getirdiği şeyi düşündükten ve onda tenkit edilecek hiçbir yön bulamadıktan sonra, {به} “onda” yani elçilerinde {جنة} “bir cinnet mi var?” Yani karıştırıp hemen o anda tenkit yönü gizli kalsa bile tenkide açık şeyler getirebileceğinden dolayı ona güvenilmez [mi diyorlar?]

ولما كانت هذه الأقسام منتفية ولا سيما الأخير المستلزم عادة للتخليط المستلزم للباطل، فإنهم أعرف الناس بهذا الرسول الكريم وأنه أكملهم خلقاً، وأشرفهم خلقاً، وأطهرهم شيماً، وأعظمهم همماً، وأرجحهم عقلاً، وأمتنهم رأياً وأرضاهم قولاً، وأصوبهم فعلاً، اضرب عنها وقال: {بل} أي لم ينكصوا عند سماع الآيات ويسمروا ويهجروا لاعتقاد شيء مما مضى، وإنما فعلوا ذلك لأن هذا الرسول الكريم {جاءهم بالحق} الذي لا تخليط فيه بوجه، ولا شيء أثبت منه ولا أبين مما فيه من التوحيد والأحكام، ولقد أوضح ذلك تحديهم بهذا الكتاب فعجزوا فهو بحيث لا يجهله منصف {وأكثرهم} أي والحال أن أكثرهم {للحق كارهون*} متابعة

Bu kısımlar, bilhassa batılı gerektiren hezeyanı adet üzere beraberinde getiren sonuncusu ortadan kalktığı için —zira onlar bu kerîm elçiyi insanların en iyi tanıyanlarıdır; onun yaratılışça en mükemmelleri, ahlakça en şereflileri, tabiatça en tertemizleri, azimce en büyükleri, akılca en üstünleri, görüşçe en sağlamları, sözce en rıza gösterilenleri ve fiilce en isabetlileri olduğunu bilirler— bunlardan vazgeçip şöyle buyurdu: {بل} “Hayır!” Yani ayetleri işittiklerinde ökçeleri üzerinde gerisin geri dönmeleri, gece sohbeti yapıp hezeyan savurmaları geçmişteki şeylerden birine inandıklarından değildir; bilakis bunu, o kerîm elçinin {جاءهم بالحق} “onlara hakkı getirmesi” sebebiyle yapmışlardır; o hak ki içinde hiçbir şekilde karışıklık yoktur, ondan ve onun içerdiği tevhid ve hükümlerden daha sabit ve daha açık hiçbir şey yoktur. Nitekim bu Kitap ile onlara meydan okunması ve onların aciz kalması da bunu açıklamıştır; dolayısıyla insaf sahibi kimse onu bilmezlik edemez. {وأكثرهم} “oysa onların çoğu” yani gerçek şu ki onların çoğu {للحق كارهون*} “haktan hoşlanmamaktadırlar!” [Hakka] uymaktan...

للأهواء الرديئة والشهوات البهيمية عناداً، وبعضهم، يتركونه جهلاً وتقليداً أو خوفاً من أن يقال: صبأ، وبعضهم يتبعه توفيقاً من الله وتأييداً.

...kötü hevalara ve hayvani şehvetlere inat yüzünden [uymalarındandır]. Kimisi de onu cehalet ve taklit sebebiyle yahut "Dinden çıktı (sâbiî oldu)" denilmesinden korktuğu için terk eder; kimisi de Allah'ın bir tevfiki ve teyidiyle ona uyar.

ولما كان ربما قيل: ما له ما كان بحسب أهوائهم فكانوا يتبعونه ويستريح ويستريحون من هذه المخالفات، التي جرت إلى المشاحنات، فأوجبت أعظم المقاطعات، قال مبيناً فساد ذلك، ولعله حال من فاعل كاره، فإن جزاءه خبري مسوغ لكونه حالاً كما ذكره الشيخ سعد الدين في بحث المسند، أو هو معطوف على ما تقديره: فلو تركوا الكره لأحبوه ولو أحبوه لاتبعوه ولو اتبعوه لانصلحوا وأصلحوا {ولو اتبع الحق} أي في الأصول والفروع والأحوال والأقوال {أهواءهم} أي شهواتهم التي تهوي بهم لكونها أهواء - بما أشار إليه الافتعال {لفسدت السماوات} على علوها وإحكامها {والأرض} على كثافتها وانتظامها {ومن فيهن} على كثرتهم وانتشارهم وقوتهم، بسبب ادعائهم تعدد الآلهة، ولو كان ذلك حقاً لأدى ببرهان التمانع إلى الفساد، وبسبب اختلاف أهوائهم واضطرابها المفضي إلى النزاع كما ترى من الفساد عند اتباع بعض الأغراض في بعض الأزمان إلى أن يصلحها الحق بحكمته، ويقمعها بهيبته وسطوته، ولكنا لم نتبع الحق

"Ne olurdu sanki onların hevalarına uygun olsaydı da ona uysalardı; böylece o da rahatlasaydı, onlar da çekişmelere yol açıp en büyük ayrılıklara sebep olan bu muhalefetlerden kurtulsalardı!" denilebileceği için, bunun tutarsızlığını/fesadını açıklayarak şöyle buyurdu —bu, belki de "kârihûn" (hoşlanmayanlar) kelimesinin failinden bir haldir; zira Şeyh Sa'deddîn'in müsned bahsinde belirttiği gibi cezasının haberî olması hal olmasına imkân verir; yahut takdiri şöyle olan bir cümleye matuftur: Eğer nefret etmeyi bıraksalardı onu severlerdi, sevselerdi uyarlardı, uysalardı ıslah olur ve düzeltirlerdi—: {ولو اتبع الحق} “Eğer hak uysaydı” yani usulde, füruatta, hallerde ve sözlerde, {أهواءهم} “onların hevalarına” yani heva olmaları hasebiyle —ifti'âl babının işaret ettiği üzere— onları uçuruma sürükleyen şehvetlerine [uysaydı], {لفسدت السماوات} “elbette gökler bozulup giderdi” yüceliğine ve sağlamlığına rağmen, {والأرض} “ve yer de” kesafetine ve intizamına rağmen, {ومن فيهن} “ve bunların içindekiler de” çokluklarına, yaygınlıklarına ve güçlerine rağmen [fesada uğrardı]; ilahların çokluğunu iddia etmeleri sebebiyle ki şayet bu hak olsaydı tevariüd/temânü' delili gereği fesada yol açardı; hem de hevalarının çekişmeye götüren farklılığı ve çalkantısı sebebiyle. Nitekim Hak kendi hikmetiyle ıslah edip heybet ve satvetiyle bastırıncaya kadar bazı zamanlarda kimi gayelerin peşine düşüldüğünde ortaya çıkan fesadı görürsün. Fakat biz hakkı onların hevalarına uydurmadık...

أهواءهم {بل أتيناهم} بعظمتنا {بذكرهم} وهو الكتاب الذي في غاية الحكمة، ففيه صلاح العلم وتمام انتظامه، فإذا تأمله الجاهل صده عن جهله فسعد في أقواله وأفعاله، وبان له الخير في سائر أحواله، وإذا تدبره العالم عرج به إلى نهاية كماله، فحينئذ يأتي السؤال عمن أنزله، فتخضع الرقاب، وعمن أنزل عليه فيعظم في الصدور، وعن قومه فتجلهم النفوس، وتنكس لمهابتهم الرؤوس، فيكون لهم أعظم ذكر وأعلى شرف.

...{بل أتيناهم} “Aksine biz onlara getirdik” azametimizle, {بذكرهم} “onların şanını/öğüdünü”; o, son derece hikmet dolu olan Kitap'tır. Onda ilmin salahı ve tam intizamı vardır. Cahil onu düşündüğünde onu cehaletinden alıkoyar, böylece sözlerinde ve fiillerinde mutlu olur, bütün hallerinde ona hayır aşikâr olur. Âlim onu tefekkür ettiğinde onu kemalinin zirvesine yükseltir. İşte o vakit onu kimin indirdiği sorusu gelir ve boyunlar eğilir; kime indirildiği sorulur ve göğüslerde yücelir; kavmi sorulur, nefisler onları tazim eder ve heybetlerinden başlar eğilir; böylece onlar için en büyük şan ve en yüce şeref olur.

ولما جعلوا ما يوجب الإقبال سبباً للإدبار، قال معجباً منهم: {فهم عن ذكرهم} أي الذي هو شرفهم {معرضون*} لا يفوتنا بإعراضهم مراد، ولا يلحقنا به ضرر، إنما ضرره عائد إليهم، وراجع في كل حال عليهم.

Yönelmeyi gerektiren şeyi yüz çevirme sebebi kıldıkları için, onların haline şaşarak şöyle buyurdu: {فهم عن ذكرهم} “Fakat onlar şanlarından/öğütlerinden” yani kendi şereflerinden {معرضون*} “yüz çevirmektedirler!” Yüz çevirmeleriyle bizim hiçbir muradımız elden çıkmaz ve bize hiçbir zarar dokunmaz; zararı ancak kendilerine döner ve her halükârda onların aleyhinedir.

ولما أبطل تعالى وجوه طعنهم في المرسل به والمرسل من جهة جهلهم مرة، ومن جهة ادعائهم البطلان أخرى، نبههم على وجه آخر هم أعرف الناس ببطلانه ليثبت المدعى من الصحة إذا انتفت وجوه المطاعن فقال منكراً: {أم تسألهم} أي على ما جئتهم به {خرجاً} قال

Allah Teâlâ kendisiyle gönderilene ve gönderilene yönelik tenkit gerekçelerini bir defasında cehaletleri yönünden, diğer defasında ise batıl iddiaları yönünden iptal edince, tenkit gerekçeleri ortadan kalktığında iddia edilen sıhhat sabit olsun diye, batıl olduğunu insanların en iyi bildiği başka bir yöne dikkat çekerek inkârî [soruyla] şöyle buyurdu: {أم تسألهم} “Yoksa sen onlardan istiyor musun?” yani kendilerine getirdiğin şeye karşılık, {خرجاً} “bir ücret?” Dedi ki:

البغوي: أجراً وجعلاً، وقال ابن مكتوم في الجمع بين العباب والمحكم: والخرج والخراج شيء يخرجه القوم في السنة من مالهم بقدر معلوم، والخراج غلة العبد والأمة، وقال الزجاج: الخراج: الفيء، والخرج: الضريبة والجزية، وقال الأصبهاني: سئل أبو عمرو بن العلاء فقال: الخراج ما لزمك ووجب عليك أداؤه، والخرج ما تبرعت به من غير وجوب.

Begavî: "Ecri ve ücreti [kasteder]." İbn Mektûm, el-Cem' beyne'l-Ubâb ve'l-Muhkem'de şöyle demiştir: "Harac (الخرج) ve hırâc (الخراج), bir kavmin yılda mallarından belirli bir miktarda çıkardığı şeydir. Harac ayrıca köle ve cariyenin kazancıdır." Zeccâc şöyle demiştir: "Harac (الخراج), feydir; harc (الخرج) ise vergi ve cizyedir." İsfehânî şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya sorulduğunda şöyle demiştir: "Harac (الخراج), sana lazım gelen ve ödemen vacip olan şeydir; harc (الخرج) ise vacip olmaksızın gönüllü olarak bağışladığın şeydir."

ولما كان الإنكار معناه النفي، حسن موقع فاء السبب في قوله: {فخراج} أي أم تسألهم ذلك ليكون سؤالك سبباً لاتهامك وعدم سؤالك، بسبب أن خراج {ربك} الذي لم تقصد غيره قط ولم تخل عن بابه وقتاً ما {خير} من خراجهم، لأن خراجه غير مقطوع ولا ممنوع عن أحد من عباده المسيئين فكيف بالمحسنين! وكأنه سماه خراجاً إشارة إلى أنه أوجب رزق كل أحد على نفسه بوعد لا خلف فيه {وهو خير الرازقين*} فإنه يعلم ما يصلح كل مرزوق وما يفسده، فيعطيه على حسب ما يعلم منه ولا يحوجه إلى سؤال.

İnkârın anlamı nefy (olumsuzluk) olduğu için, şu buyruktaki sebebiyet bildiren fâ (فـ) harfinin yeri pek güzel oldu: {فخراج} “Oysa haracı/mükâfatı” yani yoksa istemen seni itham etmelerine bir sebep olsun diye mi onlardan bunu istiyorsun? Oysa senin istemeyişin, hiçbir zaman başkasını kastetmediğin ve hiçbir vakit kapısından ayrılmadığın {ربك} “Rabbinin [mükâfatının]”, onların haracından {خير} “daha hayırlı” olmasındandır. Zira O'nun haracı/ihsanı kötülük yapan kullarından bile kesilmez ve engellenmez; nerede kaldı ki iyilik yapanlardan! Sanki O, herkesin rızkını yerine getirilmesinde cayma olmayan bir vaatle kendi üzerine vacip kıldığına işaret etmek üzere onu haraç olarak isimlendirmiştir. {وهو خير الرازقين*} “Zira O, rızık verenlerin en hayırlısıdır!” Çünkü O, rızıklandırılan her varlığı neyin ıslah edeceğini ve neyin ifsat edeceğini bilir; dolayısıyla bildiğine göre ona verir ve onu istemeye muhtaç bırakmaz.

ولما كانت عظمة الملك مقتضية لتقبل ما أتى به والتشرف به على أيّ حال كان، نبه على أنه حق يكسب قبوله الشرف لو لم يكن من عند الملك فكيف إذا كان من عنده، فكيف إذا كان ملك الملوك ومالك الملك فكيف إذا كان الآتي به خالصة العباد وأشرف

Hükümdarın azameti, getirdiği şeyin kabul edilmesini ve her halükârda onunla şereflenmeyi gerektirdiğinden; hükümdarın katından olmasa bile kabulü şeref kazandıran bir hak olduğuna, ya bir de onun katından olunca nasıl olacağına, ya bir de mülkün mâliki ve hükümdarların hükümdarı olunca nasıl olacağına, ya bir de getiren kimse kulların en seçkini ve...

الخلق، كما قام عليه الدليل بنفي هذه المطاعن كلها، فقال عاطفاً على {آتيناهم} : {وإنك} أي مع انتفاء هذه المطاعن كلها {لتدعوهم} أي بهذا الذكر مع ما قدمنا من الوجوه الداعية إلى اتباعك بانتفاء جميع المطاعن عنك وعما جئت به {إلى صراط مستقيم*} لا عوج فيه ولا طعن أصلاً كما تشهد به العقول الصحيحة، فمن سلكه أوصله إلى الغرض فحاز كل شرف، والحال أنهم، ولكنه عبر بالوصف الحامل لهم على العمى فقال: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة} فلذلك لا يخشون القصاص فيها {على الصراط} أي الذي لا صراط غيره لأنه لا موصل إلى القصد غيره {لناكبون*} أي عادلون متنحون مائلون منحرفون في سائر أحوالهم سائرون على غير منهج أصلاً، بل خبط عشواء لأنه يجوز أن يراد مطلق الصراط وأن يراد النكرة الموصوفة بالاستقامة.

...bütün bu tenkitlerin bertaraf edilmesiyle delilinin sabit olduğu gibi yaratılmışların en şereflisi olunca nasıl olacağına dikkat çekerek {آتيناهم} ifadesine atfen şöyle buyurdu: {وإنك} “Şüphesiz sen” yani bütün bu tenkitlerin yokluğuyla birlikte, {لتدعوهم} “onları kesinlikle çağırıyorsun” yani senden ve getirdiğin şeyden bütün tenkitlerin bertaraf edilmesiyle sana tabi olmayı gerektiren daha önce sunduğumuz gerekçelerle birlikte bu zikir ile, {إلى صراط مستقيم*} “dosdoğru bir yola!” ki selim akılların şahitlik ettiği gibi onda hiçbir eğrilik ve tenkit edilecek taraf yoktur; kim ona girerse onu maksada ulaştırır ve o kişi her şerefi elde eder. Gerçek şu ki onlar [haktan sapmaktadırlar]; fakat onları körlüğe sevk eden vasıfla ifade ederek şöyle buyurdu: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة} “Ahirete inanmayanlar ise” bu sebeple oradaki kısastan korkmazlar, {على الصراط} “yoldan” yani hedefe ulaştıran başka bir yol bulunmadığı için kendisinden başka yol olmayan o yoldan, {لناكبون*} “kesinlikle sapmaktadırlar!” Yani bütün hallerinde sapan, uzaklaşan, meyleden, sapan, kesinlikle hiçbir yöntem üzere yürümeyen, bilakis rastgele körlemesine gidenlerdir. Zira mutlak yolun kastedilmesi de istikametle nitelenmiş nekirenin kastedilmesi de caizdir.

ولما وصفوا بالميل، وكان ربما قال قائل: إن جؤارهم المذكور آنفاً سلوك في الصراط، بين أنه لا اعتداد به لعروضه فقال: {ولو رحمناهم} أي عاملناهم معاملة المرحوم في إزالة ضرره وهو معنى {وكشفنا} أي بما لنا من العظمة {ما بهم من ضر} وهو الذي عرض جؤارهم بسببه {لَلَجّوا} أي تمادوا تمادياً عظيماً

Sapmakla nitelendirildiklerinde, bir söyleyenin: "Az önce zikredilen feryatları yola girmektir" demesi muhtemel olunca, arızi olması sebebiyle buna itibar edilmeyeceğini açıklayarak şöyle buyurdu: {ولو رحمناهم} “Eğer biz onlara acısaydık” yani zararını giderme konusunda merhamet edilen kimsenin muamelesini yapsaydık —ki bu {وكشفنا} buyruğunun manasıdır— yani azametimizle, {ما بهم من ضر} “üzerlerindeki sıkıntıyı kaldırsaydık” ki feryatları onun yüzünden arız olmuştu, {لَلَجّوا} “elbette direnirlerdi” yani büyük bir inatla devam ederlerdi...

{في ظغيانهم} الذي كانوا عليه قبل الجؤار وهو إفراطهم في منابذة الحق والاستقامة {يعمهون*} أي يفعلون من التحير والتردد فعل من لا بصيرة له في السير المنحرف عن القصد، والجائر عن الاستقامة، قال ابن كثير: فهذا من باب علمه بما لا يكون لو كان كيف كان يكون، قال الضحاك عن ابن عباس ﵄: كل ما فيه «لو» فهو مما لا يكون أبداً. ثم أتبع هذا الدليل تأييداً له ما يدل على أنهم لا يسلكون الصراط إلا اضطراراً فقال: {ولقد أخذناهم} أي بما لنا من العظمة {بالعذاب} أي بمطلقه كإظهار حزب الله عليهم في بدر وغيرها {فما استكانوا} أي خضعوا خضوعاً هو كالجبلة لهم {لربهم} المحسن إليهم عقب المحنة، وحقيقته ما طلبوا أن يكونوا له ليكرموا مقام العبودية من الذل والخضوع والانقياد لأوامره تاركين حظوظ أنفسهم، والحاصل أنه لما ضربهم بالعذاب كان من حقهم أن يكونوا له لا لشركائهم، فما عملوا بمقتضى ذلك إيجاداً ولا طلباً {وما يتضرعون*} أي يجددون الدعاء بالخضوع والذل والخشوع في كل وقت بحيث يكون لهم عادة، بل هم على ما جبلوا عليه من الاستكبار والعتو إلا إذا التقت حلقتا البطان، ولم يبق لهم نوع

...{في طغيانهم} “azgınlıkları içinde” ki feryattan önce de o hal üzereydiler; bu da hakka ve istikamete karşı koymadaki aşırılıklarıdır, {يعمهون*} “bocalayıp dururlardı!” Yani hedeften sapan ve istikametten ayrılan yürüyüşte basireti olmayan kimsenin fiili gibi şaşkınlık ve tereddüt sergilerlerdi. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bu, olmayacak şeyin şayet olsaydı nasıl olacağını bilmesi kabilindendir." Dahhâk, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakleder: "İçinde 'lev' (لو / şayet) bulunan her şey, asla vuku bulmayacak olanlardandır." Sonra bu delili desteklemek üzere onların yola ancak çaresizlikten gireceklerini gösteren hususu ekleyip şöyle buyurdu: {ولقد أخذناهم} “Andolsun biz onları yakaladık” yani azametimizle, {بالعذاب} “azap ile” yani Bedir'de ve diğerlerinde Allah'ın taraftarlarının onlara galip kılınması gibi mutlak azapla; {فما استكانوا} “yine de boyun eğmediler” yani yaratılışları gereğiymişçesine bir boyun eğişle boyun eğmediler, {لربهم} “Rablerine” sıkıntının ardından kendilerine ihsanda bulunan [Rablerine]. Hakikati şudur: Kendi nefislerinin paylarını terk edip zillet, boyun eğiş ve emirlerine teslimiyet ile kulluk makamını yüceltmek için O'na ait olmayı arzu etmediler. Özetle, onları azap ile vurduğunda onların ortaklarına değil O'na ait olmaları gerekirdi; fakat ne fiilen ne de talep olarak bunun gereğiyle amel ettiler; {وما يتضرعون*} “ve yalvarıp yakarmadılar da!” Yani her vakit kendilerine bir adet olacak şekilde boyun eğiş, zillet ve huşû ile dualarını yenilemediler; bilakis iki uç bir araya gelip de kendilerine hiçbir...

اختيار، بدليل ما أرشد إليه حرف الغاية من أن التقدير: بل استمروا على عتوهم {حتى إذا فتحنا} أي بما لنا من العظمة، ودل على أنه فتح عذاب فقال: {عليهم باباً} من الأبواب التي نقهر بها من شئنا بحيث يعلوه أمرها ولا يستطيع دفعها {ذا عذاب شديد} يعني القتل والأسر يوم بدر - قاله ابن عباس ﵄، أو القحط الذي سلطه عليهم إجابة لدعوة النبي ﷺ في قوله:

...seçenek kalmadığı anlar müstesna, yaratılışlarındaki kibir ve azgınlık üzerindedirler. Nitekim gaye harfinin (حتى) işaret ettiği şu takdir de buna delildir: Bilakis azgınlıklarına devam ettiler, {حتى إذا فتحنا} “nihayet açtığımız zaman” yani azametimizle; bunun bir azap açılışı olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {عليهم باباً} “onların üzerlerine bir kapı” dilediğimizi kahrettiğimiz, hükmü onu alt eden ve defetmeye güç yetiremediği kapılardan [birini], {ذا عذاب شديد} “şiddetli bir azaba sahip” yani Bedir günü öldürülme ve esir edilmeyi —bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir— yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözündeki duasına icabet olarak üzerlerine musallat ettiği kıtlığı [kastediyor]:

«اللهم أعني عليهم بسبع كسبع يوسف» {إذا هم فيه} أي ذلك الباب مظروفون لا يقدرون منه على نوع خلاص {مبلسون*} أي متحيرون ساكنون على ما في أنفسهم آئسون لا يقدرون أن ينطقوا بكلمة، داخلون في الإبلاس وهو عدم الخير، متأهلون لسكنى «بولس» وهو سجن جهنم، لعدم جعلهم التضرع وصفاً لهم لازماً غير عارض، والخوف من الله شعاراً دائماً غير مفارق، استحضاراً لقدرته واستكباراً لعظمته؛ ثم التفت إلى خطابهم، استعطافاً بعتابهم، لأنه عند التذكير بعذابهم أقرب إلى إيابهم، فقال: {وهو} أي ما استكانوا لربهم والحال أنه هو لا غيره {الذي أنشأ لكم} يا من يكذب بالآخرة، على غير مثال سبق {السمع والأبصار} ولعله جمعها لأن التفاوت فيها

«Allahım, Yûsuf'un yedi [yılı] gibi yedi [yıl kıtlık] ile onlara karşı bana yardım et!» {إذا هم فيه} “bir de bakarsın ki onlar onun içinde” yani o kapının içinde kapana kısılmış, ondan hiçbir kurtuluş imkânı bulamaz haldedirler; {مبلسون*} “ümitsizce donakalmışlardır!” Yani O'nun kudretini hatırlayıp azametini yücelterek yakarışı kendilerine arızi olmayan ayrılmaz bir vasıf, Allah korkusunu da hiç ayrılmayan sürekli bir şiâr kılmadıkları için içlerindeki [keder] üzere şaşkın, hareketsiz, tek bir kelime bile konuşamayan, hayırsızlık demek olan iblâs haline girmiş, cehennemin zindanı olan "Bûles"te kalmaya hak kazanmış kimselerdir. Sonra azapları hatırlatıldığında dönmelerine daha yakın olduğu için sitemle gönüllerini celbetmek üzere onlara hitaba yönelip şöyle buyurdu: {وهو} “O” yani Rablerine boyun eğmediler, oysa başkası değil bizzat O'dur, {الذي أنشأ لكم} “sizin için var eden” ey ahireti yalanlayanlar, geçmişte benzeri olmaksızın, {السمع والأبصار} “işitmeyi ve gözleri”. [Gözleri] çoğul getirmesi belki de onlardaki farklılaşmanın...

أكثر من التفاوت في السمع {والأفئدة} التي هي مراكز العقول، فكنتم بها أعلى من بقية الحيوانات، جمع فؤاد، وهو القلب لتوقده وتحرقه، من التفؤد وهو التحرق، وعبر به هنا لأن السياق للاتعاظ والاعتبار، وجمعه جمع القلة إشارة إلى عزة من هو بهذه الصفة، ولعله جمع الأبصار كذلك لاحتمالها للبصيرة.

...işitmedeki farklılaşmadan daha fazla olmasındandır; {والأفئدة} “ve gönülleri” ki akılların merkezleridir; onlar sayesinde diğer hayvanlardan daha üstün oldunuz. Fuâd (فؤاد) kelimesinin çoğuludur; o da tutuşup yanmasından ötürü kalptir, tefe''üd (التفؤد) yani tutuşup yanmaktan gelir. İbret alma ve ders çıkarma bağlamında olduğu için burada onunla ifade edilmiştir; bu sıfata sahip olanın azlığına işaret etmek üzere kıllet (azlık) çoğuluyla getirilmiştir. Gözleri (الأبصار) bu şekilde getirmesi de basiret anlamı taşıma ihtimalinden ötürü olabilir.

ولما صور لهم هذا النعم، وهي بحيث لا يشك غافل في أنه لا مثل لها، وأنه لو تصور أن يعطي شيئاً منها آدمي لم يقدر على مكافأته، حسن تبكيتهم في كفر المنعم بها فقال: {قليلاً ما تشكرون*} لمن أولاكم هذه النعم التي لا مثل لها، ولا يقدر غيره على شيء منها، مع ادعائكم أنكم أشكر الناس لمن أسدى إليكم أقل ما يكون من النعم التي يقدر على مثلها كل أحد، فكنتم بذلك أنزل من الحيوانات العجم صماً بكماً عمياً.

Bu nimetleri —ki gafil bir kimse bile bunların benzeri olmadığından ve şayet bir âdemoğlunun bunlardan bir şey verdiği varsayılsa buna karşılık vermeye güç yetiremeyeceğinden şüphe etmez— onlara tasvir edince, o nimetleri verene nankörlük etmeleri konusunda onları azarlamak yerinde oldu ve şöyle buyurdu: {قليلاً ما تشكرون*} “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” Benzeri olmayan ve başkasının bunlardan hiçbirine güç yetiremeyeceği bu nimetleri size lütfeden Zât'a karşı [pek az şükrediyorsunuz]. Oysa siz, herkesin benzerine güç yetirebileceği en ufak bir nimeti size sunana karşı insanların en çok teşekkür edeni olduğunuzu iddia ediyorsunuz! Böylece sağır, dilsiz ve körler olarak dilsiz hayvanlardan daha aşağı oldunuz.

ولما ذكرهم بهذه النعم التي هي دالة على خلقهم، صرح به في قوله: {وهو} أي وحده {الذي ذرأكم} أي خلقكم وبثكم {في الأرض} ولما ذكرهم بإبدائهم المتضمن للقدرة على إعادتهم مع ما فيها من الحكمة وفي تركها من الإخلال بها، صرح بها فقال: {وإليه} أي وحده {تحشرون*} يوم النشور.

Onlara yaratılışlarına delalet eden bu nimetleri hatırlatınca, şu buyruğuyla bunu açıkça belirtti: {وهو} “Ve O'dur” yani yalnızca O'dur, {الذي ذرأكم} “sizi yaratıp yayan” yani yaratıp çoğaltan, {في الأرض} “yeryüzünde”. Onları ilk yaratışlarını —ki bu, içinde barındırdığı hikmet ve terk edilmesindeki hikmet ihlaliyle birlikte onları yeniden yaratmaya olan kudreti içerir— hatırlatınca, bunu açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {وإليه} “ve ancak O'na” yani yalnızca O'na, {تحشرون*} “toplanacaksınız!” diriliş gününde.

ولما تضمن ذلك إحياءهم وإماتتهم، صرح به على وجه عام فقال: {وهو} أي وحده {الذي} من شأنه أنه {يحيي ويميت} فلا مانع له من البعث ولا غيره مما يريده. ولما كانت حقيقة البعث إيجاد الشيء كما هو بعد إعدامه، ذكرهم بأمر طالما لا بسوه وعالجوه ومارسوه فقال: {وله} أي وحده، لا لغيره {اختلاف الليل والنهار} أي التصرف فيهما على هذا الوجه، يوجد كلاًّ منهما بعد أن أعدمه كما كان سواء، فدل تعاقبهما على تغيرهما، وتغيرهما بذلك وبالزيادة والنقص على أن لهما مغيراً لا يتغير وأنه لا فعل لهما وإنما الفعل له وحده، وأنه قادر على إعادة المعدوم كما قدر على ابتدائه بما دل على قدرته وبهذا الدليل الشهودي للحامدين، ولذلك ختمه بقوله منكراً تسبيبَ ذلك لعدم عقلهم: {أفلا تعقلون*} أي يكون لكم عقول لتعرفوا ذلك فتعملوا بما تقتضيه من اعتقاد البعث الذي يوجب سلوك الصراط.

Bu durum onların diriltilmesini ve öldürülmesini içerdiğinden, bunu genel bir şekilde açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O'dur” yani yalnızca O'dur, {الذي} “O Zât ki” şânı şudur: {يحيي ويميت} “diriltir ve öldürür”. Dolayısıyla ne yeniden diriltmeye ne de dilediği başka bir şeye O'na hiçbir engel yoktur. Dirilişin hakikati bir şeyi yok ettikten sonra aynen olduğu gibi var etmek olduğundan, uzun zamandır içinde bulundukları, tecrübe edip durdukları bir hususu onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: {وله} “ve sadece O'na aittir” yani başkasına değil yalnızca O'na aittir, {اختلاف الليل والنهار} “gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi” yani ikisinde bu şekilde tasarrufta bulunmak; her birini yok ettikten sonra tıpkı eskiden olduğu gibi var eder. Onların birbiri ardınca gelişi değişmelerine; bu şekildeki değişmeleri ile uzayıp kısalmaları da kendilerini değiştiren ve asla değişmeyen birinin varlığına, kendilerinin hiçbir fiili olmayıp fiilin yalnızca O'na ait olduğuna ve kudretine delalet eden şeyler ve hamdedenler için bu müşahede edilen delil ile ilk başta yaratmaya güç yetirdiği gibi yok olanı iade etmeye de güç yetireceğine delalet etti. Bu sebeple bunun onların akılsızlığına yol açmasını kınayarak sözü şöyle bitirdi: {أفلا تعقلون*} “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” Yani bunu bilip gereğince amel etmek ve yola girmeyi zorunlu kılan dirilişe inanmak için aklınız olmayacak mı?

ولما كان معنى الاستفهام الإنكاري النفي، حسن بعده كل الحسن قوله: {بل} وعدل إلى أسلوب الغيبة للإيذان بالغضب بقوله: {قالوا} أي هؤلاء العرب {مثل ما قال الأولون*} من قوم نوح ومن بعده؛ ثم استأنف قوله: {قالوا} أي منكرين للبعث متعجبين

İnkârî istifhamın anlamı nefy (olumsuzluk) olduğundan, ardından şu buyruk son derece güzel oldu: {بل} “Aksine”; gazabı hissettirmek için gaip üslubuna geçerek şöyle buyurdu: {قالوا} “dediler” yani şu Araplar, {مثل ما قال الأولون*} “öncekilerin söylediği gibi!” Nûh kavminden ve sonrakilerden [olanların dediği gibi]. Sonra dirilişi inkâr edip şaşırarak söylediklerini...

من أمره: {أإذا متنا وكنا} أي بالبلى بعد الموت {تراباً وعظاماً} نخرة، ثم أكدوا الإنكار بقولهم: {أإنا لمبعوثون*} أي من باعث ما.

...yeniden başlatıp şöyle buyurdu: {قالوا} [şöyle] dediler: {أإذا متنا وكنا} “Biz öldüğümüz ve olduğumuz zaman mı” yani ölümden sonra çürüyüp [olduğumuz zaman mı], {تراباً وعظاماً} “toprak ve kemik” çürümüş [kemik], sonra şu sözleriyle inkârı pekiştirdiler: {أإنا لمبعوثون*} “gerçekten biz mi diriltileceğiz?” yani herhangi bir diriltici tarafından.

ولما كان محط العناية في هذه السورة الخلق والإيجاد، والتهديد لأهل العناد، حكى عنهم أنهم قالوا: {لقد وعدنا} مقدماً قولهم: {نحن وآباؤنا} على قولهم: {هذا} أي البعث {من قبل} بخلاف النمل، فإن محط العناية فيها الإيمان بالآخرة فلذلك قدم قوله «هذا» ، والمراد وعد آبائهم على ألسنة من أتاهم من الرسل غير أن الإخبار بشموله جعله وعداً للكل على حد سواء، ثم استأنفوا قولهم: {إن} أي ما {هذا إلا أساطير الأولين*} أي كذب لا حقيقة له، لأن ذلك معنى الإنكار المؤكد.

Bu surede asıl odak noktası yaratma, var etme ve inat ehline yönelik tehdit olduğundan, onların şöyle dediklerini nakletti: {لقد وعدنا} “Andolsun bize vaat edildi”, {نحن وآباؤنا} “biz ve atalarımız” sözünü {هذا} “bu” yani diriliş {من قبل} “daha önce” sözünden öne alarak. Neml suresinin aksine; zira oradaki asıl odak ahirete imandır, bu sebeple orada "hâzâ" (هذا) kelimesi öne alınmıştır. Kastedilen, kendilerine gelen elçilerin diliyle atalarına yapılan vaattir; ancak haberin kapsamlılığı bunu herkes için eşit bir vaat kılmıştır. Sonra şu sözlerine başladılar: {إن} yani değildir, {هذا إلا أساطير الأولين*} “bu öncekilerin masallarından başka bir şey!” Yani aslı astarı olmayan bir yalandır; zira pekiştirilmiş inkârın anlamı budur.

ولما أنكروا البعث هذا الإنكار المؤكد، ونفوه هذا النفي المحتم، أمره أن يقررهم بأشياء هم بها مقرون، ولها عارفون، يلزمهم من تسليمها الإقرار بالبعث قطعاً، فقال: {قل} أي مجيباً لإنكارهم

Dirilişi bu pekiştirilmiş inkârla inkâr edip bu kesin olumsuzlamayla reddettiklerinde, teslim etmeleri halinde kesinlikle dirilişi ikrar etmelerini gerektirecek, bizzat ikrar ettikleri ve bildikleri şeyleri onlara ikrar ettirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani onların dirilişi inkârlarına cevap vererek...

البعث ملزماً لهم: {لمن الأرض} أي على سعتها وكثرة عجائبها {ومن فيها} على كثرتهم واختلافهم {إن كنتم} أي بما هو كالجبلة لكم {تعلمون*} أي أهلاً للعلم، وكأنه تنبيه لهم على أنهم أنكروا شيئاً لا ينكره عاقل.

...onları ilzam ederek: {لمن الأرض} “Yeryüzü kimindir” yani genişliği ve harikalarının çokluğuyla birlikte, {ومن فيها} “ve içindekiler?” çoklukları ve farklılıklarıyla birlikte, {إن كنتم} “eğer siz” yani yaratılışınız gereği, {تعلمون*} “biliyorsanız!” Yani ilim ehliseniz. Bu, sanki hiçbir akıl sahibinin inkâr etmeyeceği bir şeyi inkâr ettiklerine dair onlara bir uyarıdır.

ولما كانوا مقرين بذلك، أخبر عن جوابهم قبل جوابهم، ليكون من دلائل النبوة وأعلام الرسالة بقوله استئنافاً: {سيقولون} أي قطعاً: ذلك كله {لله} أي المختص بصفات الكمال. ولما كان ذلك دالاً على الوحدانية والتفرد بتمام القدرة من وجهين: كون ذلك كله له، وكونه يخبر عن عدوه بشيء فلا يمكنه التخلف عنه، قال: {قل} أي لهم إذا قالوا لك ذلك منكراً عليهم تسبيبه لعدم تذكرهم ولو على أدنى الوجوه بما أشار إليه الإدغام: {أفلا تذكرون*} أي بذلك المركوز في طباعكم المقطوع به عندكم، ما غفلتم عنه من تمام قدرته وباهر عظمته، فتصدقوا ما أخبر به من البعث الذي هو دون ذلك، وتعلموا أنه لا يصلح شيء منها - وهو ملكه - أن يكون شريكاً له

Onlar bunu ikrar ettikleri için, nübüvvet delillerinden ve risalet alametlerinden olsun diye onlar cevap vermeden önce cevaplarını yeni bir cümleyle şöyle haber verdi: {سيقولون} “Diyecekler ki:” yani kesinlikle: Bütün bunlar {لله} “Allah'ındır!” yani kemal sıfatlarına sahip olan Zât'ındır. Bu durum iki yönden vahdaniyete ve tam kudretle teferrüde delalet ettiği için —bütün bunların O'na ait olması ve düşmanından onun aksini yapamayacağı bir şeyi haber vermesi— şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani onlar sana bunu söylediklerinde, idğamın da işaret ettiği üzere en asgari düzeyde dahi olsa ibret almamalarına yol açmasını kınayarak: {أفلا تذكرون*} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani fıtratınıza yerleştirilmiş ve katınızda kesin olan bu bilgiyle, O'nun tam kudretinden ve göz kamaştırıcı azametinden gaflet ettiğiniz şeyleri hatırlayıp bundan daha aşağı olan diriliş haberini tasdik etmez misiniz? Ve bunlardan hiçbir şeyin —ki O'nun mülküdür— O'na ortak olmaya elverişli olmadığını bilmez misiniz?

ولا ولداً، وتعلموا أنه لا يصح في الحكمة أصلاً أنه يترك البعث لأن أقلكم لا يرضى بترك حساب عبيده والعدل بينهم.

...ne de çocuk olamayacağını [bilmez misiniz?] Ve dirilişi terk etmesinin hikmet açısından asla sahih olmayacağını bilmez misiniz? Zira sizin en basidiniz bile kölelerinin hesabını görmeyi ve aralarında adaleti sağlamayı terk etmeye razı olmaz.

ولما ذكرهم بالعالم السفلي لقربه، تلاه بالعلوي لأنه أعظم فقال على ذلك المنوال مرقياً لهم إليه: {قل من رب} أي خالق ومدبر {السماوات السبع} كما تشاهدون من حركاتها وسير نجومها {ورب العرش العظيم *} الذي أنتم به معترفون {سيقولون لله} أي الذي له كل شيء هو رب ذلك - على قراءة البصريين، والتقدير لغيرهما: ذلك كله لله، لأن معنى من رب الشيء: لمن الشيء، فتفيد اللام الملك صريحاً مع إفادة الرب التدبير.

Onlara yakınlığı sebebiyle süflî (aşağı) âlemi hatırlatınca, daha büyük olduğu için ardından ulvî (yüce) âlemi getirdi ve onları ona yükselterek aynı minval üzere şöyle buyurdu: {قل من رب} “De ki: Kimdir Rabbi” yani yaratıcısı ve tedbir edicisi, {السماوات السبع} “yedi göğün” hareketlerini ve yıldızlarının seyrini müşahede ettiğiniz gibi, {ورب العرش العظيم *} “ve o yüce Arş'ın Rabbi?” ki siz onu itiraf etmektesiniz. {سيقولون لله} “'Allah'ındır' diyecekler” yani her şeyin sahibi olan Zât bunların da Rabbidir —Basralıların kıraatine göre; diğerlerine göre takdir şöyledir: Bütün bunlar Allah'ındır. Zira bir şeyin Rabbi kimdir sorusunun manası o şey kime aittir demektir; dolayısıyla 'lâm' harfi Rab kelimesinin tedbiri ifade etmesiyle birlikte mülkiyeti açıkça ifade eder.

ولما تأكد الأمر وزاد الوضوح، حسن التهديد على التمادي فقال: {قل} منكراً عليهم عدم تسبيبه لهم التقوى: {أفلا تتقون*} أي تجعلون بينكم وبين حلول السخط من هذا الواسع الملك التام القدرة وقاية بالمتاب من إنكار شيء يسير بالنسبة إلى هذا الملك العظيم هين عليه.

Mesele pekişip açıklık artınca, [küfürde] ısrar etmeye karşı tehdit yerinde oldu ve şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” bunun onlara takva kazandırmamasını kınayarak: {أفلا تتقون*} “Hâlâ sakınmaz mısınız?” Yani bu muazzam mülke nispetle pek küçük ve O'na pek kolay olan bir şeyi inkâr etmekten tevbe ederek, mülkü geniş ve kudreti tam olan bu Zât'ın gazabının inmesiyle aranıza bir kalkan koymaz mısınız?

ولما قررهم بالعالمين: العلوي والسفلي، أمره بأن يقررهم بما هو أعم منهما وأعظم، فقال: {قل من بيده} أي خاصة {ملكوت كل شيء} أي من العالمين وغيرهما، والملكوت

Onlara iki âlemi, ulvî ve süflî âlemleri ikrar ettirince, ikisinden de daha genel ve daha büyük olanı ikrar ettirmesini emredip şöyle buyurdu: {قل من بيده} “De ki: Kimin elindedir” yani sadece O'nun elindedir, {ملكوت كل شيء} “her şeyin melekûtu/hükümranlığı?” yani iki âlemden ve diğerlerinden her şeyin. Melekût...

الملك البليغ الذي لا نقص فيه بوجه؛ قال ابن كثير: كانت العرب إذا كان السيد فيهم فأجار أحداً لا يخفر في جواره وليس لمن دونه أن يجيرعليه لئلا يفتات عليه. ولو أجار ما أفاد، ولهذا قال الله تعالى: {وهو يجير} أي يمنع ويغيث من يشاء فيكون في حرزه، لا يقدر أحد على الدنو من ساحتة {ولا يجار عليه} أي ولا يمكن أحداً أبداً أن يجير جواراً يكون مستعلياً عليه بأن يكون على غير مراده، بل يأخذ من أراد وإن نصره جميع الخلائق، ويعلي من أراد وإن تحاملت عليه كل المصائب، فتبين كالشمس أنه لا شريك يمانعه، ولا ولد يصانعه أو يضارعه؛ وقال ابن كثير: وهو السيد المعظم الذي لا أعظم منه الذي له الخلق والأمر، ولا معقب لحكمه الذي لا يمانع ولا يخالف، وما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن.

...hiçbir yönden eksiği bulunmayan kusursuz mülktür. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Araplarda bir efendi bir kimseyi himaye ettiğinde (eman verdiğinde) onun himayesi bozulmazdı; onun altındakiler ise onun aleyhine kimseye eman veremezdi ki onun hakkı çiğnenmiş olmasın. Şayet verseydi de bir fayda sağlamazdı. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:" {وهو يجير} “O koruyup kollar” yani dilediğini korur ve yardım eder; böylece o kimse O'nun muhafazasında olur, hiç kimse onun yanına yaklaşamaz; {ولا يجار عليه} “fakat O'na karşı kimse korunamaz!” Yani hiç kimse O'nun muradının aksine olacak şekilde O'ndan üstün bir himaye sağlayamaz; bilakis O, bütün yaratılmışlar yardım etse bile dilediğini yakalar ve bütün musibetler üzerine çullansa bile dilediğini yüceltir. Böylece O'na karşı koyacak bir ortağın ve O'na yaranacak yahut denk olacak bir çocuğun bulunmadığı güneş gibi açıklığa kavuştu. İbn Kesîr şöyle demiştir: "O, kendisinden daha büyüğü olmayan, yaratma ve emretme yetkisine sahip olan, hükmünü geri çevirecek kimse bulunmayan, karşı konulamayan ve muhalefet edilemeyen yüce Efendi'dir; dilediği olur, dilemediği ise olmaz."

ولما كان هذا برهاناً مع أنه ظاهر لا يخفى على أحد، قد يمجمج فيه من له غرض في اللدد، ألهبهم إلى المبادرة إلى الاعتراف به وهيجهم بقوله: {إن كنتم} أي كوناً راسخاً {تعلمون*} أي في عداد من يعلم، ولذلك استأنف قوله: {سيقولون لله} أي الذي بيده ذلك، خاصاً به، والتقدير لغير البصريين: ذلك كله لله،

Bu delil, hiç kimseye gizli kalmayacak kadar açık olmasına rağmen inat etme gayesi taşıyan kimselerin onda bocalayabileceği bir hüccet olduğundan, onu itiraf etmeye koşmaları için onları teşvik edip şu buyruğuyla onları harekete geçirdi: {إن كنتم} “eğer siz” yani köklü bir biçimde, {تعلمون*} “biliyorsanız!” Yani bilenler zümresinde iseniz. Bu yüzden cümleye yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {سيقولون لله} “'Allah'ındır' diyecekler” yani bu O'nun elindedir, sadece O'na aittir. Basralılar dışındakilere göre takdir şöyledir: Bütün bunlar Allah'ındır;

لأن اليد أدل شيء على الملك.

...çünkü el, mülkiyete en çok delalet eden şeydir.

ولما كان جوابهم بذلك يقتضي إنكار توقفهم في الإقرار بالبعث، استأنف قوله: {قل} منكراً عليهم تسبيب ذلك لهم ادعاء أنه سحر، أو صرف عن الحق كما يصرف المسحور {فأنّى تسحرون*} أي فكيف بعد إقراركم بهذا كله تدعون أن الوعيد بالبعث سحر في قولكم: أفتأتون السحر وأنتم تبصرون، ومن أين صار لكم هذا الاعتقاد وقد أقررتم بما يلزم منه شمول العلم وتمام القدرة؟ ومن أين تتخيلون الحق باطلاً، أو كيف تفعلون فعل المسحور بما تأتون به من التخطيط في الأقوال والأفعال، وتخدعون وتصرفون عن كل ما دعا إليه؟

Onların böyle cevap vermesi dirilişi ikrar etmede duraklamalarını kınamayı gerektirdiğinden, bunun onları diriliş tehdidinin bir büyü olduğunu iddia etmeye yahut büyülenmiş kimsenin çevrildiği gibi haktan çevrilmeye sevk etmesini kınayarak yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” {فأنّى تسحرون*} “Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?” Yani bütün bunları ikrar ettikten sonra "Göz göre göre büyüye mi kapılacaksınız?" sözünüzde olduğu gibi diriliş tehdidinin bir büyü olduğunu nasıl iddia ediyorsunuz? İlim kuşatıcılığını ve kudret tamlığını gerektiren şeyleri ikrar etmişken bu inanç size nereden geldi? Hakkı nereden batıl vehmediyorsunuz yahut söz ve fiillerdeki tutarsızlıklarınızla nasıl büyülenmiş kimsenin işini yapıyor, aldatılıyor ve çağırdığı her şeyden çevriliyorsunuz?

ولما كان الإنكار بمعنى النفي، حسن قوله: {بل} أي ليس الأمر كما يقولون، لم نأتهم بسحر بل، أو يكون المعنى: ليس هو أساطير، بل {أتيناهم} فيه على عظمتنا {بالحق} أي الكامل الذي لا حق بعده، كما دلت عليه «ال» فكل ما أخبر به من التوحيد والبعث وغيرهما فهو حق {وإنهم لكاذبون*} في قولهم: إنه سحر لا حقيقة له، وفي كل ما ادعوه من الولد والشريك وغيرهما مما بين القرآن فساده

İnkâr olumsuzluk anlamında olduğundan, şu buyruk yerinde oldu: {بل} “Hayır!” Yani durum onların dediği gibi değildir; biz onlara büyü getirmedik, bilakis; yahut mana şudur: O masallar değildir, bilakis {أتيناهم} “onlara getirdik” azametimizle, {بالحق} “hakkı” yani harf-i tarifin (el-) delalet ettiği üzere kendisinden sonra başka bir hak olmayan eksiksiz hakkı. Dolayısıyla tevhid, diriliş ve diğer konularda haber verdiği her şey haktır. {وإنهم لكاذبون*} “Şüphesiz onlar yalancıdırlar!” "O asılsız bir büyüdür" sözlerinde ve çocuk, ortak ve benzeri Kur'an'ın fesadını açıkladığı iddia ettikleri her şeyde [yalancıdırlar]...

كما لزمهم بما أقروا به في جواب هذه الأسئلة الثلاثة.

...nitekim bu üç soruya verdikleri cevapta ikrar ettikleri hususlarla da bu [yalancılıkları] sabit olmuştur.

ولما كان من أعظم كذبهم ما أشار إليه قوله تعالى {وقالوا اتخذ الرحمن ولداً} [مريم: ٨٨] قال: {ما اتخذ الله} أي الذي لا كفوء له، وأعرق في النفي بقوله: {من ولد} لا من الملائكة ولا من غيرهم، لما قام من الأدلة على غناه، وأنه لا مجانس له، ولما لزمهم بإقرارهم أنه يجير ولا يجار عليه، وأن له السماوات والأرض ومن فيهما.

Onların en büyük yalanlarından biri Allah Teâlâ'nın {وقالوا اتخذ الرحمن ولداً} “'Rahmân çocuk edindi' dediler” [Meryem: 88] ayetinde işaret edilen husus olduğundan şöyle buyurdu: {ما اتخذ الله} “Allah edinmemiştir” yani hiçbir dengi olmayan [Allah], olumsuzluğu pekiştirerek şöyle buyurdu: {من ولد} “hiçbir çocuk” ne meleklerden ne de başkalarından; zira O'nun müstağni olduğuna ve hiçbir benzeri/cinsi olmadığına dair deliller ikame edilmiş ve O'nun koruduğu, O'na karşı ise korunamayacağı, göklerin, yerin ve içindekilerin O'na ait olduğu yönündeki ikrarlarıyla da bu kendilerine zorunlu kılınmıştır.

ولما كان الولد أخص من مطلق الشريك قال: {وما كان} أي بوجه من الوجوه {معه} فأفاد بفعل الكون نفي الصحة لينتفي الوجود بطريق الأولى {من إله} وزاد «من» لتأكيد النفي؛ ولما لزمهم الكذب في دعوى الإلهية بولد أو غيره من إقرارهم هذا، أقام عليه دليلاً عقلياً ليتطابق الإلزامي والعقلي فقال: {إذاً} أي إذ لو كان معه إله آخر {لذهب كل إله بما خلق} بالتصرف فيه وحده ليتميز ما له مما لغيره {ولعلا بعضهم} أي بعض الآلهة {على بعض} إذا تخالفت أوامرهم، فلم يرض أحد منهم أن يضاف ما خلقه إلى غيره، ولا أن يمضي فيه أمر على غير مراده، كما هو مقتضى العادة، فلا يكون المغلوب إلهاً لعجزه، ولا يكون مجيراً غير مجار

Çocuk, mutlak ortaktan daha hususi olduğu için şöyle buyurdu: {وما كان} “Ve olmamıştır” yani hiçbir şekilde, {معه} “O'nunla beraber” —'kâne' fiiliyle sıhhatin nefyini ifade etti ki varlığın nefyi evleviyetle sabit olsun— {من إله} “hiçbir ilah!” Nefyi pekiştirmek için de 'min' (من) harfini ekledi. Bu ikrarlarından ötürü çocuk veya başka bir şeyle ilahlık iddiasında yalancılıkları kesinleşince, ilzamî delil ile aklî delil birbirine uysun diye buna aklî bir delil getirerek şöyle buyurdu: {إذاً} “Eğer öyle olsaydı” yani şayet O'nunla beraber başka bir ilah olsaydı, {لذهب كل إله بما خلق} “her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” kendisine ait olanın başkasına ait olandan ayırt edilmesi için sadece kendisi onda tasarruf ederdi, {ولعلا بعضهم} “ve mutlaka bazısı üstün gelirdi” yani ilahların bir kısmı, {على بعض} “diğerlerinin üzerine!” Emirleri çatıştığı zaman; zira adet olduğu üzere onlardan hiçbiri yarattığı şeyin başkasına nispet edilmesine ve onda kendi muradı dışında bir emrin geçerli olmasına razı olmazdı. Bu durumda mağlup olan, acizliğinden ötürü ilah olamazdı; koruyan olup O'na karşı korunamaz bir varlık...

عليه، بيده وحده ملكوت كل شيء، وفي ذلك إشارة إلى أنه لو لم يكن ذلك الاختلاف لأمكن أن يكون، فكان إمكانه كافياً في إبطال الشركة لما يلزم ذلك من إمكان العجز المنافي للإلهية، كما بين في الأنبياء.

...olamaz ve her şeyin melekûtu yalnızca onun elinde bulunamazdı. Bunda, şayet bu ihtilaf vuku bulmasa bile imkân dahilinde olacağına, ilahlığa zıt olan acziyet imkânını gerektirdiği için onun mümkün oluşunun dahi şirk koşmayı geçersiz kılmaya yeteceğine bir işaret vardır; nitekim Enbiyâ suresinde açıklanmıştır.

ولما طابق الدليل الإلزام على نفي الشريك، نزه نفسه الشريفة بما هو نتيجة ذلك بقوله: {سبحان الله} أي المتصف بجميع صفات الكمال، المنزه عن كل شائبة نقص {عما يصفون*} من كل ما لا يليق بجنابه المقدس من الشريك والولد وغيره؛ ثم أقام دليلاً آخر على كماله بوصفه بقوله: {عالم الغيب} ولما كان العلم بذلك لا يستلزم علم الشهادة كما للنائم قال: {والشهادة} ولا عالم بذلك غيره.

Delil, ortağın nefyine dair ilzam ile mutabık olunca, bunun bir neticesi olarak yüce Zâtını şu buyruğuyla tenzih etti: {سبحان الله} “Allah münezzehtir” yani bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf, her türlü noksanlık şaibesinden berî olan [Allah], {عما يصفون*} “onların nitelemelerinden!” Ortak, çocuk ve benzeri mukaddes zatına yakışmayan her şeyden. Sonra O'nu nitelendirerek kemaline dair başka bir delil ikame edip şöyle buyurdu: {عالم الغيب} “Gaybı bilendir”; bunu bilmek uykudaki kimsede olduğu gibi şehadet âlemini bilmeyi gerektirmediğinden şöyle buyurdu: {والشهادة} “ve görünen âlemi de [bilendir]!” Ve bunları O'ndan başka bilen yoktur.

ولما كان من الواضح الجلي أنه لا مدعي لذلك، ومن ادعاه غيره بأن كذبه لا محالة، وأن من تم علمه تمت قدرته، فاتضح تفرده كما بين في طه، تسبب عنه قوله: {فتعالى} أي علا العالم المشار إليه علواً عظيماً {عما يشركون*} فإنه لا علم لشيء منه فلا قدرة ولا

Buna sahip olduğunu iddia eden kimsenin bulunmadığı, başkası iddia etse bile yalanının muhakkak ortaya çıkacağı, ilmi tam olanın kudretinin de tam olacağı ve Tâhâ suresinde açıklandığı üzere O'nun tekliğinin aşikâr olduğu apaçık ortada olunca, bundan şu buyruk neşet etti: {فتعالى} “O çok yücedir” yani işaret edilen Âlim Zât pek yücedir, {عما يشركون*} “onların koştukları ortaklardan!” Zira o ortakların hiçbirinin ilmi yoktur, dolayısıyla kudreti de...

صلاحية لرتبة الإلهية.

...ilahlık mertebesine salahiyeti de yoktur.

ولما أقام الدليل على كذبهم بالأدلة على عظمته، وتعاليه عن كل ما يقول الظالمون، وبين لهم الأمر غاية البيان بعد أن هددهم بمثل قوله وما يشعرون {حتى إذا أخذنا مترفيهم بالعذاب} ونحوه من مثل ما أنزله بالماضين، وأحله بالمكذبين، وكان من المعلوم أنه ليس بعد الإعذار إلا إيقاع القضاء وإنزال البلاء، وكان من الممكن أن يعم سبحانه الظالم وغيره بعذابه لأنه لا يسأل عما يفعل، أمره أن يتعوذ من ذلك إظهاراً لعظمة الربوبية ذل العبودية فقالك {قل رب} أي أيها المحسن إليّ، وأكد إظهاراً لعظمة المدعو به وإعلاماً بما للنبي ﷺ من مزيد الشفقة على أمته مؤمنهم وكافرهم {إما تريني} أي إن كان ولا بد من أن تريني قبل موتي {ما يوعدون*} ثم نبهه على الزيادة في الضراعة بتكرير النداء بصفة الإحسان تعبداً وتخشعاً، وتذللاً وتخضعاً، إشارة إلى أن الله سبحانه له أن يفعل ما يشاء، فينبغي لأقرب خلقه إليه أن يكون على غاية الحذر منه فقال: {رب فلا تجعلني} بإحسانك إليّ وفضلك عليّ فيهم، هكذا كان الأصل ولكنه أظهر الوصف تعميماً للدعوة وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {في القوم الظالمين*} أي الذين أعمالهم أعمال من يمشي في الظلام، فهي في غير مواضعها، فضلاً عن أن أكون منهم فإنه

Azametine ve zalimlerin söylediklerinden yüce olduğuna dair delillerle onların yalanını ortaya koyup, {حتى إذا أخذنا مترفيهم بالعذاب} “Nihayet onların refah içinde yaşayanlarını azapla yakaladığımız zaman” ayeti ve geçmişlerin başına indirdiği, yalanlayanlara reva gördüğü benzeri uyarılarla onları tehdit ettikten sonra meseleyi onlara son derece açıkladığında; mazeretleri ortadan kaldırdıktan sonra kazanın gerçekleşmesi ve belanın indirilmesinden başka bir şey kalmadığı bilindiğinden ve Sübhânehu ve Teâlâ yaptığı şeyden sorumlu olmadığı için azabıyla zalimi de başkasını da kuşatması mümkün olduğundan, rububiyetin azametini ve ubudiyetin zilletini ortaya koymak üzere bundan sığınmasını emredip şöyle buyurdu: {قل رب} “De ki: Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan! İstenen şeyin azametini göstermek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müminiyle kâfiriyle ümmetine karşı duyduğu engin şefkati bildirmek için pekiştirerek şöyle buyurdu: {إما تريني} “Eğer bana mutlaka göstereceksen” yani şayet ölmeden önce bana göstermen kesinse, {ما يوعدون*} “onlara vaat olunan [azabı]”; sonra ibadet, huşû, tezellül ve boyun eğiş gayesiyle ihsan sıfatıyla nidayı tekrarlayarak yakarışı artırmaya dikkat çekti —bu da Allah Sübhânehu'nun dilediğini yapabileceğine, dolayısıyla O'na yaratılmışların en yakını olan kimsenin dahi O'ndan son derece sakınması gerektiğine bir işarettir— ve şöyle buyurdu: {رب فلا تجعلني} “Rabbim, beni kılma!” bana olan ihsanın ve lütfunla onların içinde [kılma]. Asıl olan böyleydi, fakat duayı genel kılmak ve hükmü vasfa bağlamak için açık isimle vasfı getirip şöyle buyurdu: {في القوم الظالمين*} “o zalimler topluluğunun içinde!” Yani amelleri karanlıkta yürüyenin amelleri gibi olan, dolayısıyla yerli yerinde bulunmayan kimseler içinde [beni kılma], nerede kaldı ki onlardan biri olayım! Zira...

يوشك أن يخصهم العذاب ويعم من جاورهم لوخامة الظلم وسوء عاقبته.

...zulmün vahameti ve kötü akıbeti sebebiyle azabın onları özel olarak vurması ve yanlarında bulunanları da içine alıp kuşatması pek yakındır.

ولما أرشد التعبير بأداة الشك إلى أن التقدير: فإنا على العفو عنهم وعلى الإملاء لهم لقادرون، عطف عليه قوله مؤكداً لما لهم من التكذيب المتضمن للطعن في القدرة وهم المقصودون بالتهديد: {وإنا} أي بما لنا من العظمة {على أن نريك} أي قبل موتك {ما نعدهم} من العذاب {لقادرون*} ولما لاح من هذا أن أخذهم وتأخيرهم في الإمكان على حد سواء، وكانوا يقولون ويفعلون ما لا صبر عليه إلا بمعونة من الله، كان كأنه قال: فماذا أفعل فيما تعلم من أمرهم؟ فقال آمراً له بمداواته: {ادفع} وفخم الأمر بالموصول لما فيه من الإيهام المشوق للبيان ثم بأفعل التفضيل فقال: {بالتي هي أحسن} أي من الأقوال والأفعال بالصفح والمداراة {السيئة} ثم خفف عنه ما يجد من ثقلها بقوله: {نحن أعلم} أي من كل عالم {بما يصفون*} في حقك وحقنا، فلو شئنا منعناهم منه أو عاجلناهم بالعذاب وليس أحد بأغير منا فاصبر كما صبر أولو العزم من الرسل.

Şüphe/şart edatıyla (إمّا) ifade edilmesi takdirin "Şüphesiz biz onları affetmeye de onlara mühlet vermeye de elbette kadiriz" şeklinde olduğuna işaret edince, tehdidin asıl hedefi olan onların kudrete dil uzatmayı içeren yalanlamaları sebebiyle pekiştirerek buna şu buyruğunu atfetti: {وإنا} “Ve şüphesiz biz” yani azametimizle, {على أن نريك} “sana göstermeye” yani sen ölmeden önce, {ما نعدهم} “onlara vaat ettiğimiz [azabı]”, {لقادرون*} “elbette kadiriz!” Bundan, onları hemen yakalamak ile ertelemenin imkân bakımından eşit olduğu anlaşılınca ve onlar da ancak Allah'ın yardımıyla sabredilebilecek sözler söyleyip fiiller işlediklerinden, sanki [Peygamber]: "Onların bildiğin bu halleri karşısında ne yapayım?" demiş gibi oldu; bunun üzerine onu tedavi etmesini emrederek şöyle buyurdu: {ادفع} “Sav!” Açıklamaya teşvik eden kapalılığı sebebiyle ism-i mevsulle, ardından da ism-i tafdille emri yücelterek şöyle buyurdu: {بالتي هي أحسن} “en güzel olanla” yani söz ve fiillerden affetme ve idare etme bakımından en güzeliyle, {السيئة} “kötülüğü!” Sonra onun ağırlığından hissettiği sıkıntıyı şu buyruğuyla hafifletti: {نحن أعلم} “Biz daha iyi biliriz” yani her bilenden daha iyi biliriz, {بما يصفون*} “onların niteleyip durdukları şeyleri!” Senin hakkında ve bizim hakkımızda [nitelendirdikleri şeyleri]. Şayet dileseydik onları bundan meneder yahut azabı çarçabuk başlarına indirirdik; bizden daha gayretli/kıskanç hiç kimse yoktur, öyleyse azim sahibi elçilerin sabrettiği gibi sen de sabret.

ولما كان الصبر عليه لا يطاق إلا به سبحانه، أمره بالدعاء بذلك فقال: {وقل رب} أيها المحسن إليّ {أعوذ بك} أي ألتجىء إليك

Ona sabretmeye ancak Sübhânehu'nun yardımıyla güç yetirilebileceği için, bunun için dua etmesini emredip şöyle buyurdu: {وقل رب} “Ve de ki: Rabbim!” ey bana ihsanda bulunan, {أعوذ بك} “sana sığınırım” yani sana iltica ederim...

{من همزات الشياطين*} أي أن يصلوا إليّ بوساوسهم التي هي كالنخس بالمهماز في الإقحام في السيئات البعد عن مطلق الحسنات، فكيف بالأحسن منها كما سلطتهم على الكافرين تؤزهم إلى القبائح أزاً {وأعوذ بك رب} أي أيها المربي لي {أن يحضرون*} أي ولو لم تصل إليّ وساوسهم فإن حضورهم هلكة، وبعدهم بركة، لأنهم مطبوعون على الفساد لا ينفكون عنه.

...{من همزات الشياطين*} “şeytanların kışkırtmalarından/vesveselerinden!” Yani kötülüklere sürükleme ve mutlak manada iyiliklerden —nerede kaldı ki daha güzelinden— uzaklaştırma hususunda mahmuzla dürtmek gibi olan vesveseleriyle bana ulaşmalarından [sana sığınırım]; nitekim onları kâfirlerin üzerine musallat kıldın da onları çirkinliklere kışkırttıkça kışkırtıyorlar. {وأعوذ بك رب} “Ve sana sığınırım Rabbim!” yani ey beni terbiye eden, {أن يحضرون*} “yanımda bulunmalarından!” Yani vesveseleri bana ulaşmasa bile [yanımda bulunmalarından]; zira onların hazır bulunması helak, uzak olmaları ise berekettir; çünkü onlar fesat üzere yaratılmışlardır ve ondan asla ayrılmazlar.

ولما كان أضر أوقات حضورهم ساعة الموت، وحالة الفوت، فإنه وقت كشف الغطاء، عما كتب من القضاء، وآن اللقاء، وتحتم السفول أو الارتقاء، عقب ذلك بذكره تنبيهاً على بذل الجهد في الدعاء والتضرع للعصمة فيه فقال معلقاً بقوله تعالى: {بل لا يشعرون} أو بمبلسون، منبهاً بحرف الغاية على أنه سبحانه يمد في أزمانهم استدراجاً لهم: {حتى} أو يكون التقدير كما يرشد إليه السياق: فلا أكون من الكافرين المطيعين للشياطين حتى {إذا جاء} وقدم المفعول ليذهب الوهم في فاعله كل مذهب فقال: {أحدهم الموت} فكشف له الغطاء، وظهر له الحق، ولاحت له بوارق العذاب، ولم يبق في شيء من ذلك ارتياب {قال} مخاطباً لملائكة العذاب على عادة جهله ووقوفه مع المحسوس

Onların hazır bulunmasının en zararlı vakti ölüm anı ve fırsatın kaçtığı hal olduğundan —çünkü o an, yazılan kazanın üzerindeki perdenin açıldığı, kavuşma zamanının geldiği, alçalmanın veya yükselmenin kesinleştiği andır— onda korunmak için dua ve yakarışta var gücünü sarf etmeye dikkat çekmek üzere hemen ardından bunu zikretti ve Allah Teâlâ'nın {بل لا يشعرون} “Aksine farkında değiller” buyruğuna yahut "müblisûn" kelimesine bağlayarak, gaye harfiyle (حتى) Sübhânehu'nun onları istidrac kabilinden ömürlerini uzattığına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {حتى} “Nihayet”; yahut bağlamın işaret ettiği gibi takdir şöyledir: Ben şeytanlara itaat eden kâfirlerden olmayayım, ta ki {إذا جاء} —faili hakkında zihin her tarafa gitsin diye mef'ulü öne alarak şöyle buyurdu:— {أحدهم الموت} “onlardan birine ölüm geldiği”, böylece onun için perde kalktığı, hak aşikâr olduğu, azap şimşekleri parıldadığı ve bunlardan hiçbirinde şüphe kalmadığı [zaman], {قال} “der ki:” cehaleti ve hayvani bir adet olan hissedilene takılıp kalma alışkanlığı gereği azap meleklerine hitap ederek:

دأب البهائم: {رب ارجعون*} أي إلى الدنيا دار العمل؛ ويجوز أن يكون الجمع لله تعالى وللملائكة، أو للتعظيم على عادة في مخاطبات الأكابر لا سيما الملوك، أو لقصد تكرير الفعل للتأكيد.

...{رب ارجعون*} “Rabbim, beni geri döndürün!” Yani amel yurdu olan dünyaya. Çoğul sığasının Allah Teâlâ ve melekler için olması yahut büyüklere, bilhassa krallara hitap etme adeti gereği tazim için olması ya da tekit amacıyla fiili tekrarlama kastına dayanması caizdir.

ولما كان في تلك الحالة على القطع من اليأس من النجاة لليأس من العمل لفوات داره مع وصوله إلى حد الغرغرة قال: {لعلي أعمل} أي لأكون على رجاء من أن أعمل {صالحاً فيما تركت} من الإيمان وتوابعه؛ قال البغوي: قال قتادة: ما تمنى أن يرجع إلى أهله وعشيرته ولا ليجمع الدنيا ويقضي الشهوات، ولكن تمنى أن يرجع ليعمل بطاعة الله، فرحم الله امرأً عمل فيما يتمناه الكافر إذا رأى العذاب. وقال ابن كثير: كان العلاء بن زياد يقول: لينزلن أحدكم نفسه أنه قد حضره الموت فاستقال ربه فأقاله فليعمل بطاعة الله ﷿.

O durumda, can boğaza gelmişken amel yurdu elden çıktığından amel işlemekten ümidi kesip kurtuluştan kesin olarak ümitsizliğe düştüğü için şöyle dedi: {لعلي أعمل} “Umulur ki ben yaparım” yani yapma umudu taşımam için, {صالحاً فيما تركت} “terk ettiğim [dünyada] salih bir amel!” İmandan ve gereklerinden [terk ettiğim şeylerde]. Begavî şöyle demiştir: Katâde dedi ki: "Ailesine ve aşiretine dönmeyi, dünyayı toplamayı ve şehvetlerini tatmin etmeyi temenni etmedi; bilakis Allah'a itaatle amel etmek için dönmeyi temenni etti. Kâfirin azabı gördüğünde temenni ettiği şey doğrultusunda amel eden kimseye Allah rahmet eylesin!" İbn Kesîr şöyle demiştir: Alâ b. Ziyâd şöyle derdi: "Sizden biri kendisini ölümün eşiğine gelmiş, Rabbinden mühlet istemiş de Rabbi ona mühlet vermiş gibi saysın ve Azîz ve Celîl olan Allah'a itaatle amel etsin!"

ولما كان القضاء قد قطع بأنه لا يرجع، ولو رجع لم يعمل قال ردعاً له ورداً لكلامه: {كلا} أي لا يكون شيء من ذلك، فكأنه

Kazâ-i ilâhî onun geri dönmeyeceğine, dönse bile amel etmeyeceğine kesin hüküm verdiğinden, onu azarlayarak ve sözünü reddederek şöyle buyurdu: {كلا} “Hayır, asla!” Yani bunlardan hiçbiri olmayacaktır. Sanki...

قيل: فما حكم ما قال؟ فقال معرضاً عنه إيذاناً بالغضب: {إنها كلمة} أي مقالته {رب ارجعون} - إلى آخره، كلمة {هو قائلها} وقد عرف من الخداع والكذب فهي كما عهد منه لا حقيقة لها.

..."Peki onun söylediği şeyin hükmü nedir?" denilmiş de gazabı hissettirmek üzere ondan yüz çevirerek şöyle buyurmuştur: {إنها كلمة} “Şüphesiz bu bir sözdür” yani {رب ارجعون} "Rabbim, beni geri döndürün..." şeklindeki sözü, bir kelimedir ki {هو قائلها} “onun söylediği”; aldatma ve yalanı zaten bilinmektedir, dolayısıyla kendisinden alışılageldiği üzere hakikati olmayan bir sözdür.

ولما كان التقدير: فهو لا يجاب إليها، عطف عليه قوله، جامعاً معه كل من ماثله لأن عجز الجمع يلزم منه عجز الواحد: {ومن ورائهم} أي من خلفهم ومن أمامهم محيط بهم {برزخ} أي حاجز بين ما هو فيه وبين الدنيا والقيامة مستمر لا يقدر أحد على رفعه {إلى يوم يبعثون*} أي تجدد بعثهم بأيسر أمر وأخفه وأهونه.

Takdir "Ona bu hususta icabet edilmez" şeklinde olduğundan, topluluğun acziyetinden ferdin acziyeti de gerekeceği için onun benzeri olan herkesi onunla bir araya getirerek buna şu buyruğunu atfetti: {ومن ورائهم} “Ve onların önlerinde/arkalarında” yani arkalarında ve önlerinde onları kuşatacak şekilde, {برزخ} “bir berzah/engel vardır” yani içinde bulunduğu durum ile dünya ve kıyamet arasında hiç kimsenin kaldırmaya güç yetiremeyeceği sürekli bir engel vardır, {إلى يوم يبعثون*} “yeniden diriltilecekleri güne kadar!” Yani en kolay, en hafif ve en zahmetsiz bir şekilde diriltilmelerinin yenileneceği güne kadar.

ولما غيَّى ذلك بالبعث فتشوفت النفس إلى ما يكون بعده، وكان قد تقدم أن الناس - بعد أن كانوا أمة واحدة في الاجتماع على ربهم - تقطعوا قطعاً، وتحزبوا أحزاباً، وتعاضدوا بحكم ذلك وتناصروا، قال نافياً لذلك: {فإذا نفخ} أي بأسهل أمر النفخة الثانية وهي نفخة النشور، أو الثالثة للصعق {في الصور} فقاموا من القبور

[Cenâb-ı Hak] bunu yeniden diriliş ile sınırlandırınca nefis ondan sonra ne olacağını merak etti. İnsanların -Rableri üzerinde birleşmede tek bir ümmet iken- parça parça bölündükleri, fırkalara ayrıldıkları ve bunun gereği olarak birbirlerine arka çıkıp yardımlaştıkları daha önce geçmişti; [Allah] bunu nefyederek şöyle buyurdu: {فإذا نفخ} “Üflendiği zaman” yani en kolay bir emirle, ikinci üfleyiş ki o yeniden diriliş üflemesidir yahut bayılma için olan üçüncü üfleyiş [gerçekleştiğinde], {في الصور} “Sûr'a” ve kabirlerden kalktıklarında,

أو من الصعق {فلا أنساب} وهي أعظم الأسباب {بينهم} يذكرونها يتفاخرون بها {يومئذ} لما دهمهم من الأمر وشغلهم من البأس ولحقهم من الدهش ورعبهم من الهول وعلموا من عدم نفعها إلا ما أذن الله فيه، بل يفر الإنسان من أقرب الناس إليه، وإنما أنسابهم الأعمال الصالحة {ولا يتساءلون*} أي في التناصر لأنه انكشف لهم أن لا حكم إلا الله وأنه لا تغني نفس عن نفس شيئاً، فتسبب عن ذلك أنه لا نصرة إلا بالأعمال رحم الله بالتيسير لها ثم رحم بقبولها، فلذلك قال: {فمن ثقلت موازينه} أي بالأعمال المقبولة، ولعل الجمع لأن لكل عمل ميزاناً يعرف أنه لا يصلح له غيره، وذلك أدل على القدرة {فأولئك} أي خاصة، ولعله جمع للبشارة بكثرة الناجي بعد أن أفرد الدلالة على كثرة الأعمال أو على عموم الوزن لكل فرد {هم المفلحون*} لأنهم المؤمنون الموصوفون {ومن خفت موازينه} لإعراضه عن تلك الأعمال المؤسسة على الإيمان {فأولئك} خاصة {الذين خسروا أنفسهم} لإهلاكهم إياها باتباعها شهواتها في دار الأعمال وشغلها بأهوائها عن مراتب الكمال؛ ثم علل ذلك أو بينه بقوله: {في جهنم خالدون*} وهي دار لا ينفك أسيرها، ولا ينطفىء سعيرها؛

yahut bayılmadan [ayılıp kalktıklarında], {فلا أنساب} “artık hiçbir soy bağı yoktur” ki [soy bağları] en büyük bağlardır/sebeplerdir, {بينهم} “aralarında” anıp da kendisiyle övünecekleri, {يومئذ} “o gün!” Başlarına gelen dehşetli durum, onları meşgul eden şiddet, kapıldıkları şaşkınlık ve korktukları dehşet sebebiyle ve Allah'ın izin verdiği müstesna onun hiçbir fayda sağlamayacağını bildikleri için [böyle olur]; aksine insan en yakınından kaçar; zira onların soy bağları yalnızca salih amellerdir. {ولا يتساءلون*} “Birbirlerine [hal hatır da] soramazlar!” Yani yardımlaşmak üzere [birbirlerine bir şey soramazlar]; çünkü Allah'tan başka hiçbir hüküm verici olmadığını ve hiçbir kimsenin bir başkasına zerre kadar fayda sağlayamayacağını açıkça anlamışlardır. Bundan dolayı ancak amellerle bir yardımın olabileceği ortaya çıkmıştır. Allah o amelleri kolaylaştırmak suretiyle merhamet etmiş, sonra da onları kabul ederek merhamet buyurmuştur. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فمن ثقلت موازينه} “Artık kimin tartıları ağır gelirse” yani makbul amellerle. Çoğul getirilmesi, belki de her amel için ona uygun olanı başkasının tartamayacağı bilinen bir mizan olmasındandır ki bu [ilâhî] kudreti daha çok gösterir; {فأولئك} “işte onlar” yani özellikle onlar, amellerin çokluğuna veya tartmanın her ferde şamil olduğuna tekil olarak delalet ettikten sonra kurtulanların çokluğunu müjdelemek için çoğul getirilmiş olabilir, {هم المفلحون*} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir!” Çünkü onlar nitelenen müminlerdir. {ومن خفت موازينه} “Kimin de tartıları hafif gelirse” imana dayanan o amellerden yüz çevirdiği için, {فأولئك} “işte onlar” özellikle, {الذين خسروا أنفسهم} “kendilerini ziyana uğratanlardır” amel yurdunda nefislerinin şehvetlerine uyarak ve onu hevalarıyla meşgul edip kemal mertebelerinden alıkoyarak helak ettikleri için. Sonra bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi veya açıkladı: {في جهنم خالدون*} “Cehennemde ebedî kalacaklardır!” O öyle bir yurttur ki tutsağı asla kurtulamaz ve ateşi asla sönmez.

ثم استأنف قوله: {تلفح} أي تغشى بشديد حرها وسمومها ووهجها {وجوههم النار} فتحرقها فما ظنك بغيرها {وهم فيها كالحون*} أي متقلصو الشفاه عن الأسنان مع عبوسة الوجوه وتجعدها وتقطبها شغل من هو ممتلىء الباطن كراهية لما دهمه من شدة المعاناة وعظيم المقاساة في دار التجهم، كما ترى الرؤس المشوية، ولا يناقض نفي التساؤل هنا إثباته في غيره لأنه في غير تناصر بل في التلاوم والتعاتب والتخاصم على أن المقامات في ذلك اليوم طويلة وكثيرة، فالمقالات والأحوال لأجل ذلك متباينة وكثيرة، وسيأتي عن ابن عباس ﵄ في سورة الصافات نحو ذلك.

Sonra şu buyruğunu istînâfen getirdi: {تلفح} “Yalar” yani şiddetli sıcağı, zehirli rüzgârı ve aleviyle kaplar, {وجوههم النار} “yüzlerini o ateş” ve onları yakar kavurur; artık yüz dışındakileri sen düşün! {وهم فيها كالحون*} “Ve onlar orada [dişleri meydanda] dudakları çekilmiş, sırıtıp kalmış kimselerdir!” Yani yüzleri asılmış, buruşmuş ve çatılmış olarak dişleri üzerinden dudakları çekilmiş haldedirler; surat asma yurdunda başlarına gelen şiddetli meşakkat ve büyük sıkıntılardan ötürü içi nefretle dolu olan kimsenin meşguliyeti gibi, tıpkı kızartılmış kelleleri gördüğün gibi. Buradaki sormanın nefyedilmesi, başka yerdeki ispatıyla çelişmez; zira oradaki yardımlaşma konusunda değil, karşılıklı kınama, sitem ve çekişme konusundadır; kaldı ki o gündeki duraklar uzun ve pek çoktur, dolayısıyla sözler ve haller bu sebeple farklı ve çeşitlidir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ Sâffât Suresi'nde buna benzer bir açıklama gelecektir.