ولما جرت العادة بأن المعذب بالفعل يضم إليه القيل، أجيب من قد يسأل عن ذلك بقوله: {ألم} أي يقال لهم في تأنيبهم وتوبيخهم: ألم {تكن آياتي} التي انتهى عظمها إلى أعلى المراتب بإضافتها إليّ. ولما كان مجرد ذكرها كافياً في الإيمان، نبه على ذلك بالبناء للمفعول: {تتلى عليكم} أي تتابع لكم قراءتها في الدنيا شيئاً فشيئاً. ولما كانت سبباً للإيمان فجعلوها سبباً للكفران، قال: {فكنتم} أي كوناً أنتم عريقون فيه {بها تكذبون*} وقدم الظرف
Âdete göre fiilî azaba uğratılan kimseye sözlü azap da eklendiğinden, bunu sorabilecek kimseye şu buyrukla cevap verilmiştir: {ألم} “Değil miydi?” Yani onları azarlamak ve kınamak için kendilerine şöyle denilir: Değil miydi {تكن آياتي} “Benim ayetlerim” ki Bana izafe edilmesiyle azameti en yüce mertebelere ulaşmıştır. Sadece onların anılması bile imana kâfi geleceği için meçhul sığa ile buna dikkat çekildi: {تتلى عليكم} “size okunur” yani dünyada size peyderpey okunması sürdürülür [değil miydi?] Bunlar imana bir sebep iken, onlar bunu inkâra sebep kıldıkları için şöyle buyurdu: {فكنتم} “ve siz idiniz” yani kökleşmiş bir halde olduğunuz şekilde, {بها تكذبون*} “onları yalanlayanlar!” Zarf öne alınmıştır,
للإعلام بمبالغتهم في التكذيب؛ ثم استأنف جوابهم بقوله: {قالوا ربنا} أيها المسبغ علينا نعمه {غلبت علينا شقوتنا} أي أهواؤنا التي قادتنا إلى سوء الأعمال اليت كانت سبباً ظاهراً للشقاوة.
yalanlamadaki aşırılıklarını bildirmek için. Sonra onların cevabını istînâfen şu buyruğuyla getirdi: {قالوا ربنا} “Dediler ki: Rabbimiz!” Ey bize nimetlerini bolca ihsan eden! {غلبت علينا شقوتنا} “Bize bedbahtlığımız üstün geldi” yani bedbahtlığın zahirî sebebi olan kötü amellere bizi sürükleyen hevalarımız [üstün geldi].
ولما كان التقدير: فكنا معها كالمأسورين، تؤزنا إليها الشياطين أزاً، عطف عليه قوله {وكنا} أي بما جبلنا عليه {قوماً ضالين*} في ذلك عن الهدى، أقوياء في موجبات الشقوة، فكان سبباً للضلال عن طريق السعادة.
Takdir "Biz onun karşısında tutsaklar gibiydik, şeytanlar bizi ona doğru kışkırttıkça kışkırtıyordu" şeklinde olduğundan, buna şu buyruğunu atfetti: {وكنا} “ve biz idik” yani yaratılışımız gereği olduğumuz hal üzere, {قوماً ضالين*} “sapmış bir topluluk!” Bu hususta hidayetten sapmış, bedbahtlığın gerekleri konusunda güçlü [bir topluluk idik]; bu da saadet yolundan sapmaya bir sebep olmuştur.
ولما تضمن هذا الإقرار الاعتذار، وكان ذلك ربما سوغ الخلاص، وصلوا به قولهم: {ربنا} يا من عودنا بالإحسان {أخرجنا منها} أي النار تفضلاً منك على عادة فضلك، وردّنا إلى دار الدنيا لنعمل ما يرضيك {فإن عدنا} إلى مثل تلك الضلالات {فإنا ظالمون*} فاستؤنف جوابهم بأن {قال} لهم كما يقال للكلب: {اخسئوا} أي انزجروا زجر الكلب وانطردوا عن مخاطبتي ساكتين سكوت هوان {فيها} أي النار {ولا تكلمون*} أصلاً، فإنكم لستم أهلاً لمخاطبتي، لأنكم لم تزالوا متصفين بالظلم، ومنه سؤالكم هذا المفهم لأن اتصافكم به لا يكون إلا على تقدير عودكم بعد إخراجكم.
Bu ikrar bir mazeret beyanını içerdiğinden ve bu da belki bir kurtuluş gerekçesi sayılabileceğinden, sözlerine şunu eklediler: {ربنا} “Rabbimiz!” Ey bizi ihsana alıştıran! {أخرجنا منها} “Bizi buradan çıkar” yani ateşten, lütuf âdetin üzere Senin bir lütfun olarak [çıkar] ve Seni razı edecek ameller işlememiz için bizi dünya yurduna geri döndür, {فإن عدنا} “eğer dönersek” böylesi sapıklıklara bir daha, {فإنا ظالمون*} “şüphesiz biz zalimleriz!” Bunun üzerine kendilerine köpeğe denildiği gibi {قال} “[Allah] buyurdu” şeklinde cevap verildi: {اخسئوا} “Yıkılıp gidin” yani köpeğin azarlanıp kovulduğu gibi azarlanın ve Benimle konuşmaktan alçalmış bir suskunlukla susarak kovulun, {فيها} “onun içine” yani ateşin içine {ولا تكلمون*} “ve Benimle konuşmayın!” Asla! Çünkü siz Benimle konuşmaya layık değilsiniz; zira siz daima zulümle nitelenmiş durumdasınız; çıkarıldıktan sonra geri dönmeniz takdirinde ancak zulümle niteleneceğinizi düşündüren bu talebiniz de bundandır.
ولما كانت الشماتة أسر السرور للشامت وأخزى الخزي للمشموت به،
Başkasının felaketine sevinmek (şemâtet), sevinç duyan için sevinçlerin en gizlisi, aleyhine sevinilen için de zilletin en rezilcesi olduğundan,
علل ذلك بقوله: {إنه كان} أي كوناً ثابتاً {فريق} أي ناس استضعفتموهم فهان عليكم فراقهم لكم وفراقكم لهم وظننتم أنكم تفرقون شملهم {من عبادي} أي الذين هم أهل للإضافة إلى جنابي لخلوصهم عن الأهواء {يقولون} مع الاستمرار: {ربنا} أيها المحسن إلينا بالخلق والرزق {آمنا} أي أوقعنا الإيمان بجميع ما جاءتنا به الرسل لوجوب ذلك علينا لأمرك لنا به.
bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه كان} “Şüphesiz vardı” yani sabit bir durum olarak, {فريق} “bir zümre” yani kendilerini zayıf görüp onların sizden ayrılmasını ve sizin onlardan ayrılmanızı önemsiz saydığınız ve birliklerini dağıtacağınızı sandığınız birtakım insanlar, {من عبادي} “kullarımdan” yani hevalardan arınmış oldukları için Benim yüce katıma nispet edilmeye ehil olan kullarımdan [bir zümre vardı ki], {يقولون} “şöyle diyorlardı” devamlı olarak: {ربنا} “Rabbimiz!” Ey yaratmak ve rızıklandırmakla bize ihsanda bulunan! {آمنا} “İman ettik” yani bize emretmen sebebiyle üzerimize vacip olduğu için elçilerin bize getirdiği her şeye kesin olarak inandık.
ولما كان عظم المقام موجباً لتقصير العابد، وكان الاعتراف بالتقصير جابراً له قالوا: {فاغفر لنا} أي استر بسبب إيماننا عيوبنا التي كان تقصيرنا بها {وارحمنا} أي افعل بنا فعل الراحم من الخير الذي هو على صورة الحنو والشفقة والعطف.
Makamın yüceliği kulun kusurlu olmasını gerektirdiğinden ve kusuru itiraf etmek de onu telafi edici olduğundan şöyle dediler: {فاغفر لنا} “Bizi bağışla” yani imanımız sebebiyle, kusurumuzun kaynağı olan ayıplarımızı ört, {وارحمنا} “ve bize merhamet et!” Yani şefkat, merhamet ve lütuf suretinde olan hayırdan merhamet edenin fiili gibi bize muamele eyle.
ولما كان التقدير: فأنت خير الغافرين، فإنك إذا سترت ذنباً أنسيته لكل أحد حتى للحفظة، عطف عليه قوله: {وأنت خير الراحمين*} لأنك تخلص مَنْ رحمته من كل شقاء وهوان، بإخلاص الإيمان، والخلاص من كل كفران.
Takdir "Sen bağışlayanların en hayırlısısın, zira Sen bir günahı örttüğün zaman onu herkese, hatta koruyucu meleklere dahi unutturursun" şeklinde olduğundan, buna şu buyruğunu atfetti: {وأنت خير الراحمين*} “Ve Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!” Çünkü Sen merhamet ettiğin kimseyi imanı halis kılmak ve her türlü küfürden kurtarmak suretiyle her türlü bedbahtlıktan ve zilletten kurtarırsın.
ولما تسبب عن إيمان هؤلاء زيادة كفران أولئك قال:
Bunların imanı, ötekilerin inkârının artmasına sebep olduğundan şöyle buyurdu:
{فاتخذتموهم سخرياً} أي موضعاً للهزء والتلهي والخدمة لكم، قال الشهاب السمين في إعرابه: والسخرة - بالضم: الاستخدام، وسخريا - بالضم منها والسخر بدون هاء - الهزء والمكسور منه يعني على القراءتين وفي النسبة دلالة على زيادة قوة في الفعل كالخصوصية والعبودية {حتى أنسوكم} أي لأنهم كانوا السبب في ذلك بتشاغلكم بالاستهزاء بهم واستبعادهم {ذكري} أي أن تذكروني فتخافوني بإقبالكم بكليتكم على ذلك منهم.
{فاتخذتموهم سخرياً} “Siz ise onları alaya aldınız” yani kendiniz için bir alay, eğlence ve hizmet konusu edindiniz. Şihâb es-Semîn irabında şöyle demiştir: "Ötre ile es-Suhra (السُّخْرَة), hizmet ettirmek demektir; ötre ile suhriyyen (سُخْرِيّاً) ise bundan türemiştir. Tâ harfi olmaksızın es-Sahr (السَّخْر) ise alay etmektir; kesre ile olanı da [yani her iki kıraate göre de böyledir]. Nispet ekinde ise hususiyet ve ubûdiyyet kelimelerinde olduğu gibi fiildeki kuvvetin artışına bir delalet vardır." {حتى أنسوكم} “Nihayet [bu durum] size unutturdu” yani onlarla alay etmekle ve onları hor görmekle meşgul olmanız sebebiyle bu duruma sebep oldular da unutturdu, {ذكري} “Beni anmayı” yani onlara tüm varlığınızla yönelmeniz sebebiyle Beni anıp Benden korkmayı [unutturdu].
ولما كان التقدير: فتركتموه فلم تراقبوني في أوليائي، عطف عليه قوله: {وكنتم} أي بأخلاق هي كالجبلة {منهم} أي خاصة {تضحكون*} كأنهم لما صرفوا قواهم إلى الاستهزاء بهم عد ضحكهم من غيرهم عدماً.
Takdir "Onu terk ettiniz de dostlarım hususunda Benden çekinmediniz" şeklinde olduğundan, buna şu buyruğunu atfetti: {وكنتم} “ve siz idiniz” yani fıtrat gibi olan ahlakınızla, {منهم} “onlara” yani özellikle onlara, {تضحكون*} “gülüyordunuz!” Sanki güçlerini onlarla alay etmeye sarf ettiklerinden, başkalarına gülmeleri yok hükmünde sayılmıştır.
ولما تشوفت النفس بعد العلم بما فعل بأعدائهم إلى جزائهم، قال: {إني جزيتهم} أي مقابلة على عملهم {اليوم بما صبروا} أي على عبادتي، ولم يشغلهم عنها تألمهم بأذاكم كما كما شغلكم عنها التذاذكم بإهانتهم، فوزَهم دونكم، وهو معنى قوله: {أنهم هم} أي خاصة {الفائزون*} أي
Düşmanlarına yapılan muamele öğrenildikten sonra nefis onların mükâfatını merak edince şöyle buyurdu: {إني جزيتهم} “Şüphesiz Ben onları mükâfatlandırdım” yani amellerine karşılık olarak, {اليوم بما صبروا} “sabretmelerine karşılık bugün” yani Bana ibadet üzere [sabretmelerine karşılık]; sizin onları aşağılamaktan zevk almanız sizi ibadetten alıkoyduğu gibi, onların sizin eziyetlerinizden elem duyması onları ibadetten alıkoymadı; sizin aksinize onların kurtulmasını [mükâfat kıldım]. Bu da şu buyruğunun manasıdır: {أنهم هم} “şüphesiz ki onlar” yani özellikle onlar, {الفائزون*} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir!” Yani
الناجون الظافرون بالخير بعد الإشراف على الهلكة، وغير العبارة لإفادة الاختصاص والوضوح والرسوخ، وكسر الهمزة حمزة والكسائي على الاستئناف.
helakin eşiğine geldikten sonra kurtulan ve hayra nail olanlardır. İhtisas, açıklık ve kökleşmişlik ifade etmesi için ifade tarzı değiştirilmiştir. Hamza ve Kisâî ise hemzenin kesresiyle istînâf üzere okumuşlardır.
ولما كان الفائز - وهو الظافر - من لم يحصل له بؤس في ذلك الأمر الذي فاز به، وكان قد أشار سبحانه بحرف الغاية وما شاكله إلى أنه مد لأهل الشقاء في الدنيا في الأعمار والأرزاق حتى استهانوا بعبادة السعداء، فكان ربما قيل: إن أعداءهم فازوا بالاستهزاء بهم والرفعة عليهم في حال الدنيا، وكان سبحانه قد أسلف ما يرد ذلك من الإخبار بأنه خلدهم في النار وأعرض عنهم وزجرهم عن كلامه، وكان أنعم أهل الدنيا إذا غمس في النار غمسة ثم سئل عن نعيمه قال: ما رأيت نعيماً قط، فكان ذلك محزاً لتقريع الأشقياء بسبب تضيع أيامهم وتنديمهم عليها. تشوف السامع إلى أنه هل يسألهم عن تنعيمه لهم في الدنيا الذي كان جديراً منهم بالشكر فقابلوه بالكفر والاستهزاء بأوليائه؟ فأجاب تشوفه ذلك مجهلاً لهم ومندماً ومنبهاً على الجواب أن فوزهم في الدنيا - لقلته التي هي أحقر من قطرة في جنب بحر - عدم، بقوله: {قال} تأسيفاً على ما أضاعوا من عبادة يسيرة تؤرثهم سعادة لا انقضاء لها
Kurtulan -ki o zafere ulaşandır- kazandığı o şeyde kendisine hiçbir sıkıntı dokunmayan kimsedir. Sübhânehu ve Teâlâ gaye bildiren edat ve benzerleriyle, dünyada bedbahtların ömürlerini ve rızıklarını uzattığını, öyle ki onların bahtiyarların ibadetini küçümsediklerini işaret buyurmuştu. Belki de şöyle denebilirdi: Onların düşmanları dünya halindeyken onlarla alay etmekle ve onlara üstün gelmekle kazanmışlardı! Oysa Sübhânehu ve Teâlâ onları ateşte ebedî kıldığını, onlardan yüz çevirdiğini ve Kendi kelamından onları azarladığını haber vererek bunu reddeden hususları daha önce zikretmişti. Dünyanın en müreffeh adamı ateşe bir kez batırılıp çıkarıldıktan sonra kendisine nimetleri sorulduğunda: "Asla hiçbir nimet görmedim" der. Bu durum, bedbahtların günlerini zayi etmeleri sebebiyle azarlanmaları ve bunlara pişman ettirilmeleri için bir sebep teşkil ediyordu. Dinleyen kimse, dünyada kendilerine şükrü gerektiren nimetler verip de buna inkârla ve Allah'ın velileriyle alay etmekle karşılık verdikleri o nimetlerin onlara sorulup sorulmayacağını merak etti. Onları cahillikle niteleyerek, pişman ederek ve dünyadaki kazançlarının -denizin yanındaki bir damladan daha değersiz olan azlığından ötürü- bir hiç olduğuna dikkat çekerek bu merakı şu buyruğuyla cevapladı: {قال} “[Allah] buyurdu” sonu gelmez bir saadeti kendilerine miras bırakacak azıcık bir ibadeti zayi etmelerine hayıflanarak,
وارتكبوا من لذة قليلة أعقبتهم بؤساً لا آخر له - هذا على قراءة الجماعة، وبين سبحانه بقراءة ابن كثير وحمزة والكسائي أن القول بواسطة بعض عباده الذين أقامهم لتعذيبهم إعراضاً عنهم تحقيقاً لما أشار إليه {ولا تكلمون} فقال: {قل} أي يا من أقمناه للانتقام ممن أردنا أي لهؤلاء الذين غرتهم الحياة الدنيا على ما يرون من قصر مدتها ولعبها بأهلها فكفروا بنا واستهزؤوا بعبادنا: {كم لبثتم في الأرض} على تلك الحال التي كنتم تعدونها فوزاً {عدد سنين*} أنتم فيها ظافرون ولأعدائكم قاهرون، ولعله عبر بما منه الإسنات الذي معناه القحط إشارة إلى أن أيام الدنيا ضيقة حرجة وإن كان فيها سعة، ولا سيما للكفرة بكفرهم وخبثهم ومكرهم الذي جرهم إلى أضيق الضيق وأسوأ العيش {قالوا} استقصاراً له في جنب ما رأوا من العذاب واستنقاذاً لأنفسهم ظناً أن مدة لبثهم في النار تكون بمقدار مكثهم في الدنيا: {لبثنا يوماً} ولعلهم ذكروا العامل تلذذاً بطول الخطاب، أو تصريحاً بالمراد دفعاً للبس والارتياب، ثم زادوا في التقليل فقالوا: {أو بعض يوم} .
ve arkasından sonu olmayan bir bedbahtlık getiren azıcık bir lezzeti işlemelerine [hayıflanarak]. Bu, cemaat kıraatine göredir. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî kıraatinde ise Sübhânehu ve Teâlâ, {ولا تكلمون} "Benimle konuşmayın!" buyruğunun işaret ettiği hususu gerçekleştirmek üzere onlardan yüz çevirerek, bu sözün azap etmek üzere görevlendirdiği Kendi kullarından bazıları vasıtasıyla söylendiğini beyan etmiştir. Şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Yani dilediğimiz kimselerden intikam almak üzere görevlendirdiğimiz ey kimse! Süresinin kısalığını ve ehliyle oynamasını görmelerine rağmen dünya hayatının kendilerini aldattığı, bu yüzden Bizi inkâr edip kullarımızla alay eden şu kimselere [de ki]: {كم لبثتم في الأرض} “Yeryüzünde ne kadar kaldınız” bir kazanç saydığınız o hal üzere, {عدد سنين*} “yıl sayısı olarak?” Ki siz orada galiptiniz ve düşmanlarınıza üstündünüz. Belki de kıtlık anlamına gelen "el-isnât" kelimesinin kökünden gelen bir lafızla ifade edilmiştir ki dünya günlerinin -içinde genişlik olsa bile- dar ve sıkıntılı olduğuna işaret edilsin; bilhassa kâfirler için, onları en dar sıkıntıya ve en kötü yaşantıya sürükleyen küfürleri, habasetleri ve hileleri sebebiyle [böyledir]. {قالوا} “Dediler ki:” Gördükleri azabın yanında bunu pek kısa bularak ve ateşte kalış sürelerinin dünyada kalış süreleri kadar olacağını zannedip kendilerini kurtarmak ümidiyle: {لبثنا يوماً} “Bir gün kaldık” Belki de hitabın uzamasından lezzet aldıkları için yahut şüphe ve tereddüdü gidermek üzere kastedileni açıkça belirtmek için âmili zikrettiler; sonra daha da azaltarak şöyle dediler: {أو بعض يوم} “yahut günün bir kısmı kadar!”
ولما كان المكرة في الدنيا إذا أرادوا تمشية كذبهم قالوا لمن
Dünyadaki hilekârlar yalanlarını geçerli kılmak istediklerinde,
أخبروه فتوقف في خبرهم: سل فلاناً، إيثاقاً بإخبارهم، وستراً لعوارهم، جروا على ذلك تمادياً منهم في الجهل بالعليم القدير في قولهم: {فاسأل} أي لتعلم صدق خبرنا أو بسبب ترددنا في العلم بحقيقة الحال لتحرير حقيقة المدة {العادين*} ويحتمل أيضاً قصد الترقيق عليهم بالإشارة إلى أن ما هم فيه من العذاب شاغل لهم عن أن يتصوروا شيئاً حاضراً محسوساً، فضلاً عن أن يكون ماضياً، فضلاً عن أن يكون فكرياً، فكيف إن كان حساباً.
haber verdikleri ve haberleri konusunda tereddüt eden kimseye, verdikleri habere güven kazandırmak ve kusurlarını örtmek için "Filancaya sor" derler. Onlar da Alîm ve Kadîr olan [Allah]'a karşı cahillikte haddi aşarak şu sözlerinde bu âdete uydular: {فاسأل} “Sor” yani haberimizin doğruluğunu bilmen için yahut sürenin hakikatini tam tespit etmek üzere durumun hakikatini bilmedeki tereddüdümüz sebebiyle, {العادين*} “sayanlara!” İçinde bulundukları azabın, değil geçmiş bir şeyi, değil zihnî bir şeyi, hazırda hissedilen bir şeyi bile tasavvur etmekten onları alıkoyduğuna işaretle kendilerine merhamet edilmesini kastetmiş olmaları da muhtemeldir; nerede kaldı ki hesap yapmak olsun!
ولما كان ذلك على تقدير تسليمه لا ينفعهم لأن الجزاء بالعذاب على عزمهم على التمادي في العناد على مرّ الآباد، المصدق منهم بالانهماك في الفساد، أجابهم إلى قصدهم في عدهم بعبارة صالحة صادقة على مدة لبثهم طال أو قصر، بقوله على طريق الاستئناف لمن تشوف إلى معرفة جوابهم: {قال} أي الله على قراءة الجماعة، وبينت قراءة حمزة والكسائي أن إسناد القول إليه سبحانه مجاز عن قول بعض عباده العظماء فقال على طريق الأول: {قل} أي لهؤلاء الذين وقع الإعراض عنهم {إن} أي ما {لبثتم} أي في الدنيا
Bu durum kabul edilse dahi onlara fayda vermeyeceğinden -çünkü azap ile cezalandırma, fesada dalmakla kendilerince doğrulanan, çağlar boyunca inatta ısrar etme azimlerine karşılıktır- onların sayma konusundaki maksatlarına, uzun olsun kısa olsun kaldıkları süreye uygun ve doğru bir ifadeyle cevap verdi. Onların cevabını öğrenmek isteyen kimseye istînâf yoluyla şöyle buyurdu: {قال} “[Allah] buyurdu” yani cemaat kıraatine göre Allah buyurdu. Hamza ve Kisâî kıraati ise sözün Sübhânehu ve Teâlâ'ya nispet edilmesinin, O'nun yüce kullarından bazılarının sözünden mecaz olduğunu beyan etmiştir. İlk kıraat tarzında şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Yani kendilerinden yüz çevrilen şu kimselere [de ki]: {إن} “Ancak” yani [başka değil] {لبثتم} “kaldınız” yani dünyada,
{إلا قليلاً} أي هو من القلة بحيث لا يسمى بل هو عدم {لو أنكم كنتم} أي كوناً هو كالجبلة {تعلمون*} أي في عداد من يعلم في ذلك الوقت، لما آثرثم الفاني على الباقي، ولأقبلتم على ما ينفعكم، وتركتم الخلاعة التي لا يرضاها عاقل، ولا يكون على تقدير الرضا بفعلها إلا بعد الفراغ من المهم، ولكنكم كنتم في عداد البهائم، وفي ذلك تنبيه للمؤمنين الذين هم الوارثون على الشكر على ما منحهم من السرور بإهلاك أعدائهم وإيراثهم أرضهم وديارهم، مع إعزازهم والبركة في أعمارهم، بعد إراحتهم منهم في الدنيا، ثم بإدامة سعادتهم في الآخرة وشقاوة أعدائهم.
{إلا قليلاً} “pek az [bir süre]!” Yani anılmayacak derecede azdır, hatta bir hiçtir. {لو أنكم كنتم} “Keşke siz olsaydınız” yani fıtratınız gibi olan bir oluşla, {تعلمون*} “biliyor olsaydınız!” Yani o vakitte bilenlerin zümresinde olsaydınız, fani olanı baki olana tercih etmez, size fayda verecek şeye yönelir ve akıllı hiçbir kimsenin razı olmayacağı, yapılmasına rıza gösterilmesi takdirinde bile ancak mühim işlerden boşaldıktan sonra yapılabilecek olan laubaliliği terk ederdiniz; fakat siz hayvanlar zümresindeydiniz. Bunda, vâris olan müminlere, dünyada düşmanlarından rahata kavuşturulduktan sonra, onları aziz kılma ve ömürlerine bereket verme ile birlikte düşmanlarını helak edip yurtlarını ve diyarlarını kendilerine miras bırakmasıyla bahşettiği sevince, ardından ahirette saadetlerini ve düşmanlarının bedbahtlığını daim kılmasına şükretmeleri için bir uyarı vardır.
ولما كان حالهم في ظنهم أن لا بعث، حتى اشتغلوا بالفرح، والبطر والمرح، والاستهزاء بأهل الله، حال من يظن العبث على الله الملك الحق المبين، سبب عن ذلك عطفاً على قوله {فاتخذتموهم سخرياً} إنكاره عليهم في قوله: {أفحسبتم} ويجوز أن يكون معطوفاً على مقدر نحو: أحسبتم أنا نهملكم فلا ننصف مظلومكم من ظالمكم، فحسبتم {أنما خلقناكم} أي على ما لنا من العظمة {عبثاً} أي عابثين أو للعبث منا أو منكم، لا لحكمة إظهار العدل والفضل، حتى اشغلتم بظلم أنفسكم وغيركم؛ قال أبو حيان: والعبث:
Onların yeniden dirilişin olmayacağını sanarak sevinç, şımarıklık, taşkınlık ve Allah ehlini alaya almakla meşgul olma halleri; el-Melik, el-Hakk, el-Mübîn olan Allah'a abes isnat eden kimsenin hali gibi olduğundan; {فاتخذتموهم سخرياً} "Siz ise onları alaya aldınız" buyruğuna atıfla, şu buyruğundaki inkârını buna bağladı: {أفحسبتم} “Yoksa sandınız mı?” Şöyle bir takdire de matuf olması caizdir: "Sizi başıboş bırakacağımızı, mazlumunuzun hakkını zaliminizden almayacağımızı mı sandınız da zannettiniz ki: {أنما خلقناكم} “Biz sizi yarattık” yani azametimize rağmen, {عبثاً} “boş yere!” Yani Bizden veya sizden kaynaklanan anlamsız bir iş olarak, adaleti ve lütfu ortaya koyma hikmeti olmaksızın, öyle ki kendinize ve başkalarına zulmetmekle meşgul oldunuz!" Ebû Hayyân şöyle demiştir: "el-Abes (العبث), faydadan yoksun olan özdür/iştir." {وأنكم} “ve şüphesiz sizin” yani ve sandınız ki siz,
اللب الخالي عن فائدة. {وأنكم} أي وحسبتم أنكم {إلينا} أي خاصة {لا ترجعون*} بوجه من الوجوه لإظهار القدرة والعظمة في الفصل، وأخرج ابن أبي حاتم في تفسيره وأبو يعلى الموصلي في الجزء الرابع والعشرين من مسنده والبغوي في تفسيره عن ابن مسعود ﵁ أنه رقى رجلاً مصاباً بهذه الآية إلى آخر السورة في أذنيه فبرأ فقال رسول الله ﷺ: «والذي نفسي بيده! لو أن رجلاً موقناً قرأ بها على جبل لزال» وفي سندهما ابن لهيعة. قال ابن كثير: وروى أبو نعيم عن محمد ابن إبراهيم بن الحارث عن أبيه ﵁، قال: بعثنا رسول الله ﷺ في سرية وأمرنا أن نقول إذا أمسينا وأصبحنا {أفحسبتم} - الآية، قال: فقرأناها فغنمنا وسلمنا.
{إلينا} “Bize” yani yalnızca Bize, {لا ترجعون*} “döndürülmeyeceksiniz!” Hüküm vermede kudret ve azametin ortaya çıkması için hiçbir surette [döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?] İbn Ebî Hâtim tefsirinde, Ebû Ya'lâ el-Mevsılî Müsned'inin yirmi dördüncü cüzünde ve el-Begavî tefsirinde İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiler ki: O, cin çarpmış/rahatsızlanmış bir adama bu ayetten surenin sonuna kadar kulaklarına okumuş ve adam iyileşmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «والذي نفسي بيده! لو أن رجلاً موقناً قرأ بها على جبل لزال» “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şayet yakin sahibi bir adam bunu bir dağa okusaydı [dağ yerinden] zail olurdu.” İkisinin senedinde İbn Lehîa vardır. İbn Kesîr dedi ki: Ebû Nuaym, Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris'ten, o da babasından radıyallâhu anh rivayet etti, dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyeye gönderdi ve akşama ve sabaha erdiğimizde {أفحسبتم} “Yoksa sandınız mı?” ayetini okumamızı emretti." Dedi ki: "Biz de onu okuduk; böylece ganimet elde ettik ve selamete erdik."
ولما كان التقدير: ليس الأمر كما حسبتم، علل ذلك بقوله: {فتعالى الله} أي علا الذي له الجلال والجمال علواً كبيراً عن العبث؛ ثم وصفه بما ينافي العبث فقال: {الملك} أي المحيط بأهل مملكته علماً وقدرة وسياسة، وحفظاً ورعاية.
Takdir "İş sizin sandığınız gibi değildir" şeklinde olduğundan, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فتعالى الله} “Yüceler yücesidir Allah!” Yani celâl ve cemâl sahibi olan [Allah], abes şeylerden pek yüce bir yükseklikle yücedir. Sonra abes ile bağdaşmayan sıfatıyla O'nu niteleyerek şöyle buyurdu: {الملك} “[Gerçek] Hükümran!” Yani mülkünün ehlini ilim, kudret, siyaset, koruma ve gözetme ile kuşatan.
ولما كان بعض ملوك الدنيا قد يفعل ما ينافي شيم الملوك من العبث بما فيه من الباطل، أتبع ذلك بصفة تنزهه عنه فقال: {الحق} .
Dünya krallarından bazısı, içindeki batıl sebebiyle hükümdarların şanına yakışmayan abes şeyleri yapabildiğinden, bunu O'nu bundan tenzih eden bir sıfatla takip ettirip şöyle buyurdu: {الحق} “Hak olan!”
أي الذي لا تطرق للباطل إليه في شيء من ذاته ولا صفاته، فلا زوال له ولا لملكه فأنّى يأتيه العبث.
Yani zatında ve sıfatlarında hiçbir şekilde batılın kendisine yanaşamayacağı kimsedir; O'nun için de mülkü için de zeval yoktur; öyleyse O'na abes nasıl gelebilir?
ولما كان الحق من حيث هو قد يكون له ثان. نفى ذلك في حقه تعالى بقوله: {لا إله إلا هو} فلا يوجد له نظير أصلاً في ذات ولا صفة، ومن يكون كذلك يكون حائزاً لجميع أوصاف الكمال، وخلال الجلال والجمال، متعالياً عن سمات النقص، والعبث من أدنى صفات النقص، لخلوه عن الحكمة التي هي أساس الكمال؛ ثم زاد في التعيين والتأكيد للتفرد بوصفه بصفة لا يدعيها غيره فقال: {رب العرش} أي السرير المحيط بجميع الكائنات، العالي عليها علواً لا يدانيه شيء؛ ثم وصف العرش لأنه في سياق الحكم بالعدل والتنزه عن العبث بخلاف سياق براءة والنمل فإنه للقهر والجبروت بقوله: {الكريم*} أي الذي تنزل منه الخيرات الحاصلة للعباد، مع شرف جوهره، وعلى رتبته، ومدحه أبلغ مدح لصاحبه، والكريم من ستر مساوىء الأخلاق بإظهار معاليها وتنزه عن كل دناءة؛ قال القزاز: وأصل الكرم في اللغة الفضل والرفعة. ولما كان التقدير: فمن دعا الله وحده فأولئك هم المفلحون الوارثون في الدارين، عطف عليه قوله: {ومن يدع مع الله} أي الملك الذي كفوء له لإحاطته بجميع صفات
Hak olanın, hak olması bakımından bir ikincisi bulunabileceğinden, Allah Teâlâ hakkında bunu şu buyruğuyla nefyetti: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilâh yoktur!” Dolayısıyla zatında ve sıfatında O'nun asla hiçbir benzeri bulunmaz. Böyle olan kimse bütün kemal sıfatlarını, celâl ve cemâl vasıflarını kendinde toplamış, noksanlık alametlerinden yüce olmuştur. Abes ise kemalin esası olan hikmetten yoksun oluşu sebebiyle en bayağı noksanlık sıfatlarındandır. Sonra başkasının iddia edemeyeceği bir sıfatla O'nu niteleyerek teklik vurgusunu ve tayinini artırıp şöyle buyurdu: {رب العرش} “Arş'ın Rabbidir” yani bütün varlıkları kuşatan, hiçbir şeyin yetişemeyeceği bir yücelikle onların üzerinde yüce olan tahtın [Rabbidir]. Sonra Arş'ı -adaletle hükmetme ve abesten tenzih bağlamında olduğu için, Berâe ve Neml surelerindeki kahır ve ceberut bağlamının aksine- şu buyruğuyla niteledi: {الكريم*} “O şerefli [Arş'ın]!” Yani cevherinin şerefi ve mertebesinin yüceliğiyle birlikte kullara ulaşan hayırların kendisinden indiği [Arş'ın]. Onu övmek, sahibini en beliğ şekilde övmektir. Kerîm, yüce ahlakı ortaya koyarak kötü huyları örten ve her türlü bayağılıktan münezzeh olandır. el-Kazzâz şöyle demiştir: "Lügatte kerem kelimesinin aslı fazilet ve yüceliktir." Takdir "Kim yalnızca Allah'a dua/ibadet ederse, işte onlar her iki yurtta kurtuluşa eren vârislerin ta kendileridir" şeklinde olduğundan, buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يدع مع الله} “Kim Allah ile birlikte yalvarırsa” yani bütün kemal sıfatlarını
الكمال {إلهاً} ولما كانوا لتعنتهم ينسبون الداعي له سبحانه باسمين أو أكثر إلى الشرك، قيد بقوله: {آخر} ثم أيقظ من سنة الغفلة، ونبه على الاجتهاد والنظر في أيام المهلة، بقول لا أعدل منه ولا أنصف فقال: {لا برهان له} ولما كان المراد ما يسمى برهاناً ولو على أدنى الوجوه الكافية، عبر بالباء سلوكاً لغاية الإنصاف دون «على» المفهمة للاستعلاء بغاية البيان فقال: {به} أي بسبب دعائه فإنه إذا اجتهد في إقامة برهان على ذلك لم يجد، بل وجد البراهين كلها قائمة على نفي ذلك، داعية إلى الفلاح باعتقاد التوحيد والصلاح، هذا المراد، لا أنه يجوز أن يقوم على شيء غيره برهان {فإنما حسابه} أي جزاؤه الذي لا تمكن زيادته ولا نقصه {عند ربه} الذي رباه، ولم يربه أحد سواه، وغمره بالإحسان، ولم يحسن إليه أحد غيره، الذي هو أعلم بسريرته وعلانيته منه نفسه، فلا يخفى عليه شيء من أمره.
kuşattığı için hiçbir dengi bulunmayan o Hükümran ile birlikte [yalvarırsa], {إلهاً} “bir ilâha” Onlar inatları sebebiyle Sübhânehu ve Teâlâ'ya iki veya daha fazla isimle dua eden kimseyi şirke nispet ettiklerinden, şu buyruğuyla kayıtladı: {آخر} “başka” Sonra gaflet uykusundan uyandırdı ve mühlet günlerinde gayret göstermeye ve düşünmeye, kendisinden daha adili ve insaflısı olmayan şu sözle dikkat çekti: {لا برهان له} “hiçbir delili olmayan” En asgari düzeyde yeterli sayılan bir delil dahi olsa delil diye isimlendirilen şey kastedildiği için, en beliğ beyanla üstünlük hissettiren "alâ" (عَلَى) edatı yerine son derece insaflı bir yol tutarak "bâ" (بِـ) edatıyla ifade edip şöyle buyurdu: {به} “ona dair” yani ona yalvarması sebebiyle [bir delili olmayan]. Zira o buna dair bir delil ikame etmeye çalışsa bulamaz; aksine bütün delilleri bunu nefyeder vaziyette, tevhidi ve ıslahı benimsemek suretiyle kurtuluşa çağırır halde bulur. Kastedilen budur; yoksa O'ndan başkasına delil bulunabileceği caiz olduğu anlamına gelmez. {فإنما حسابه} “onun hesabı ancak” yani artması veya eksilmesi mümkün olmayan cezası, {عند ربه} “Rabbinin katındadır!” O'nu terbiye eden, O'ndan başka hiç kimsenin terbiye etmediği, O'nu ihsana boğan ve O'ndan başka hiç kimsenin kendisine ihsanda bulunmadığı, gizlisini ve açığını kendisinden daha iyi bilen [Rabbinin katındadır]; O'na onun hiçbir işi gizli kalmaz.
ولما أفهم كون حسابه عند هذا المحسن أحد أمرين: إما الصفح بدوام الإحسان، وإما الخسران بسبب الكفران، قال على طريق الجواب لمن يسأل عن ذلك: {إنه لا يفلح} ووضع {الكافرون*} موضع ضميره تنبيهاً على كفره وتعميماً للحكم، فصار أول السورة
Onun hesabının bu İhsan Sahibi'nin katında olmasının iki durumdan birini: ya ihsanın devamıyla bağışlanmayı ya da inkâr sebebiyle hüsranı ifade etmesi dolayısıyla, bunu soran kimseye cevap sadedinde şöyle buyurdu: {إنه لا يفلح} “Şüphesiz felaha ermez” ve zamir yerine {الكافرون*} “kâfirler!” lafzını koydu ki küfrüne dikkat çekilsin ve hüküm genelleştirilsin. Böylece surenin başı
وآخرها مفهماً لأن الفلاح مختص به المؤمنون.
ve sonu, felahın müminlere mahsus olduğunu hissettirir hale geldi.
ولما كان الأمر كذلك، أمر سبحانه نبيه ﷺ بالاجتهاد في إنقاذ عباده حتى بالدعاء لله في إصلاحهم ليكون الختم بالرحمة للمؤمنين، كما كان الافتتاح بفلاحهم، فقال عاطفاً على قوله {ادفع بالتي هي أحسن} فإنه لا إحسان أحسن من الغفران، أو على معنى {قال كم لبثتم} الذي بينته قراءة ابن كثير وحمزة والكسائي بالأمر: {وقل} ، أو يكون التقدير: فأخلص العبادة له {وقل} لأجل أن أحداً لا يقدره حق قدره: {رب} أيها المحسن إليّ {اغفر وارحم} أي أكثر من تعليق هاتين الصفتين في أمتي لتكثرها، فإن في ذلك شرفاً لي ولهم، فأنت خير الغافرين {وأنت خير الرّاحمين*} فَمنْ رحمته أفلح بما توفقه له من امتثال ما أشرت إليه أول السورة، فكان من المؤمنين، فكان من الوارثين الذين يرثون الفردوس هم فيها خالدون، فقد انطبق على الأول هذا الآخر بفوز كل مؤمن، وخيبة كل كافر، نسأل الله تعالى أن يكون لنا أرحم راحم وخير غافر، إنه المتولي للسرائر، والمرجو لإصلاح الضمائر - آمين.
Durum böyle olunca, Sübhânehu ve Teâlâ, başlangıcı müminlerin kurtuluşuyla olduğu gibi sonu da onlara rahmetle olsun diye kullarını kurtarmak için hatta ıslahları yönünde Allah'a dua ederek gayret göstermesini Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem emretti. {ادفع بالتي هي أحسن} "En güzel olanla sav" buyruğuna atıfla -zira bağışlamaktan daha güzel bir ihsan yoktur- yahut İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî'nin emirle okuduğu kıraatin açıkladığı {قال كم لبثتم} manasına atıfla şöyle buyurdu: {وقل} “Ve de ki:” Yahut takdir "İbadeti yalnızca O'na halis kıl {وقل} 've de ki'" şeklinde olur; zira hiç kimse O'nun kadrini hakkıyla takdir edemez: {رب} “Rabbim!” Ey bana ihsanda bulunan! {اغفر وارحم} “Bağışla ve merhamet et!” Yani ümmetim hakkında bu iki sıfatın tecellisini çoğalt ki onları çoğaltasın; zira bunda benim için de onlar için de bir şeref vardır; çünkü Sen bağışlayanların en hayırlısısın, {وأنت خير الرّاحمين*} “ve Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!” Kime merhamet ederse, surenin başında işaret ettiğim hususlara uymaya onu muvaffak kılmasıyla o kimse kurtuluşa erer; böylece müminlerden olur ve Firdevs'e vâris olan, orada ebedî kalacak kimselerden olur. Nitekim her müminin kurtuluşu ve her kâfirin hüsranı ile bu son, başlangıç ile tam bir uyum arz etmiştir. Allah Teâlâ'dan bizim için merhametlilerin en merhametlisi ve bağışlayanların en hayırlısı olmasını niyaz ederiz; şüphesiz O sırların sahibidir ve kalpleri ıslah etmesi umulandır - Âmin.