Binûn

Nûr — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد علم من هذه الآيات وما سبقها من أول السورة وما لحقها إلى آخرها أن الله تعالى ما غلظ في شيء من المعاصي ما غلظ في قصة الإفك، ولا توعد في شيء ما توعد فيها، وأكد وبشع، ووبخ وقرع، كل ذلك إظهاراً لشرف رسوله ﷺ وغضباً له وإعظاماً لحرمته وصوناً لحجابه.

Bu ayetlerden, surenin başından buraya kadar geçenlerden ve sonuna kadar gelecek olanlardan anlaşılmıştır ki Allah Teâlâ, hiçbir günahta İfk hadisesinde olduğu kadar sert davranmamış ve hiçbir konuda burada yaptığı gibi tehdit savurmamıştır. [Hükmü] tekit etmiş, [durumu] çirkin göstermiş, azarlamış ve paylamıştır. Bütün bunlar, Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem şerefini ortaya koymak, onun adına gazaplanmak, hürmetini yüceltmek ve mahremiyetini korumak içindir.

ولما تضمن ما ذكر من وصفه تعالى علمه بالخفيات، أتبعه ما هو كالعلة لآية {الزاني لا ينكح إلا زانية أو مشركة} دليلاً شهودياً على براءة عائشة رضي الله تعالى عنها فقال: {الخبيثات} أي من النساء وقدم هذا الوصف لأن كلامهم فيه، فإذا انتفى ثبت الطيب

Allah Teâlâ'nın gizlilikleri bildiğine dair zikredilen vasfı bu manayı içerince, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın masumiyetine müşahadeye dayalı bir delil olarak {الزَّانِي لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً} “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik bir kadından başkasını nikâhlamaz” ayetinin illeti mesabesinde olan hususu bunun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {الْخَبِيثَاتُ} “Kötü kadınlar”; yani kadınlardan [kötü olanlar]. Bu vasfı öne aldı, çünkü onların sözü bu konudaydı; dolayısıyla bu [kötülük] ortadan kalkınca temizlik sabit olur.

{للخبيثين} أي من الرجال. ولما كان ذلك لا يفهم أن الخبيث مقصور على الخبيثة قال: {والخبيثون} أي من الرجال أيضاً {للخبيثات} أي من النساء.

{لِلْخَبِيثِينَ} “kötü erkeklere [yaraşır]”; yani erkeklerden [kötü olanlara]. Bu ifadeden kötü erkeğin sadece kötü kadına has olduğu anlaşılmayacağı için şöyle buyurdu: {وَالْخَبِيثُونَ} “Kötü erkekler de”; yani yine erkeklerden [kötü olanlar], {لِلْخَبِيثَاتِ} “kötü kadınlaradır”; yani kadınlardan [kötü olanlaradır].

ولما أنتج هذا براءتها ﵂ لأنها قرينة أطيب الخلق، أكده بقوله: {والطيبات} أي منهن {للطيبين} أي منهم {والطيبون للطيبات} بذلك قضى العليم الخبير أن كل شكل ينضم إلى شكله، ويفعل أفعال مثله، وهو سبحانه قد اختار لهذا النبي الكريم لكونه أشرف خلقه خلص عباده من الأزواج والأولاد والأصحاب {كنتم خير أمة أخرجت للناس} [آل عمران: ١١٠] «خيركم قرني» وكلما ازداد الإنسان منهم من قلبه ﷺ قرباً ازداد طهارة، وكفى بهذا البرهان دليلاً على براءة الصديقة ﵂، فكيف وقد أنزل الله العظيم في براءتها صريح كلامه القديم، وحاطه من أوله وآخره بهاتين الآيتين المشيرتين إلى الدليل العادي، وقد تقدم عند آية {الزاني} ذكر لحديث «الأرواح جنود مجندة» وما لاءمه، لكنه لم يستوعب تخريجه،

Bu durum, yaratılmışların en temizi olan zâtın eşi olması hasebiyle onun (Âişe) radıyallâhu anhâ masumiyetini netice verince, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {وَالطَّيِّبَاتُ} “Temiz kadınlar”; yani kadınlardan [temiz olanlar], {لِلطَّيِّبِينَ} “temiz erkeklere [yaraşır]”; yani erkeklerden [temiz olanlara]; {وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “temiz erkekler de temiz kadınlaradır”. Her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan [Allah], her benzerin kendi benzerine katılacağına ve kendi mislinin fiillerini yapacağına böylece hükmetti. Sübhânehu ve Teâlâ, yaratılmışların en şereflisi olması sebebiyle bu kerîm Peygamber için eşlerden, çocuklardan ve ashabdan kullarının en seçkinlerini seçmiştir: {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} [Âl-i İmrân: 110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz”, «Hayırlınız benim asrımdakilerdir». Onlardan bir kimse onun sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine ne kadar çok yakın olursa o kadar çok temizliği artar. Bu bürhan, Sıddîka'nın radıyallâhu anhâ masumiyetine bir delil olarak yeterlidir. Kaldı ki Azîm olan Allah onun masumiyeti hakkında kadîm kelamının sarih naslarını indirmiş, onu başından sonuna kadar âdetullah kabilinden delile işaret eden bu iki ayetle kuşatmıştır. {الزَّانِي} “Zina eden” ayetinde «Ruhlar bir araya getirilmiş ordulardır» hadisi ve ona uygun olanlar zikredilmişti, fakat tahrici bütünüyle yapılmamıştı.

وقد خرجه مسلم في الأدب من صحيحه وأبو داود في سننه من حديث أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «الأرواح جنود مجندة، فما تعارف منها ائتلف، وما تناكر منها اختلف» وفي رواية عنه رفعها: «الناس معادن كمعادن الذهب والفضة، خيارهم في الجاهلية خيارهم في الإسلام إذا فقهوا، والأرواح جنود مجندة، فما تعارف منها ائتلف، وما تناكر منها اختلف» وهذا الحديث روي أيضاً عن عائشة أم المؤمنين ﵂ وعلي ابن أبي طالب وسلمان الفارسي وعبد الله بن عباس وعبد الله بن مسعود وعبد الله بن عمرو وعمرو بن عبسة ﵃، وقد علق البخاري في صحيحه حديث عائشة ﵂ بصيغة الجزم، ووصله في كتاب الأدب المفرد وكذا الإسماعيلي في المستخرج، وأبو الشيخ في كتاب الأمثال، وتقدم عزوه إلى أبي يعلى، ولفظ حديث ابن عمر ﵄ «فما كان في الله ائتلف، وما كان في غير الله اختلف» أخرجه أبو الشيخ في الأمثال، ولفظ حديث ابن مسعود ﵁ «فإذا التقت تشامّ كما تشامّ الخيل، فما تعارف منها ائتلف» -

Bunu Müslim Sahîh'inin Edeb bölümünde, Ebû Dâvûd da Sünen'inde Ebû Hüreyre radıyallâhu anh hadisinden tahric etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ruhlar bir araya toplanmış ordulardır; onlardan birbiriyle tanışıp uyuşanlar kaynaşır, tanışmayıp uyuşmayanlar ise ayrışır.» Ondan merfu olarak gelen bir rivayette ise şöyledir: «İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibi madenlerdir; dinde derin anlayış sahibi oldukları takdirde Cahiliye'de hayırlı olanları İslâm'da da hayırlı olanlarıdır. Ruhlar bir araya toplanmış ordulardır; onlardan birbiriyle tanışıp uyuşanlar kaynaşır, tanışmayıp uyuşmayanlar ise ayrışır.» Bu hadis ayrıca Müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ, Ali b. Ebî Tâlib, Selmân-ı Fârisî, Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Amr ve Amr b. Abese'den radıyallâhu anhüm de rivayet edilmiştir. Buhârî Sahîh'inde Âişe'nin radıyallâhu anhâ hadisini cezm sîgasıyla muallak olarak zikretmiş, el-Edebü'l-Müfred adlı kitabında ise mevsul olarak vermiştir; aynı şekilde İsmâilî el-Müstahrec'de, Ebû'ş-Şeyh de Kitâbü'l-Emsâl'de [mevsul olarak rivayet etmiştir]; daha önce Ebû Ya'lâ'ya nispeti geçmişti. İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ hadisinin lafzı «Allah için olanlar kaynaşır, Allah'tan başkası için olanlar ise ayrışır» şeklindedir ve bunu Ebû'ş-Şeyh el-Emsâl'de rivayet etmiştir. İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh hadisinin lafzı ise «Karşılaştıklarında atların birbirini kokladığı gibi koklaşırlar; onlardan tanışıp uyuşanlar kaynaşır...» şeklindedir -

الحديث. وأما حديث علي ﵁ فرواه الطبراني في الأوسط في ترجمة محمد بن الفضل السقطي وأبو عبد الله بن منده في كتاب الروح عن سالم بن عبد الله بن عمر عن أبيه قال: قال عمر بن الخطاب ﵁ لعلي بن أبي طالب ﵁: يا أبا الحسن! ربما شهدت وغبنا وربما شهدنا وغبت، ثلاث أسألك عنهن هل عندك منهن علم؟ قال علي: وما هن؟ قال: الرجل يحب الرجل ولم ير منه خيراً، والرجل يبغض الرجل ولم ير منه شراً، فقال علي ﵁: نعم! سمعت رسول الله صلى الله ﵇ يقول:

hadisin devamı. Ali'nin radıyallâhu anh hadisine gelince; Taberânî el-Evsat'ta Muhammed b. el-Fadl es-Sakatî'nin tercümesinde, Ebû Abdillâh b. Mende de Kitâbü'r-Rûh'ta Sâlim b. Abdillâh b. Ömer vasıtasıyla babasından şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh şöyle dedi: 'Ey Ebü'l-Hasan! Bazen sen bulunurdun biz bulunmazdık, bazen de biz bulunurduk sen bulunmazdın. Sana hakkında bir bilgin var mı diye soracağım üç husus var.' Ali: 'Onlar nedir?' dedi. [Ömer] dedi ki: 'Kişi bir adamı sever, oysa ondan hiçbir hayır görmemiştir; kişi bir adama buğzeder, oysa ondan hiçbir kötülük görmemiştir.' Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: 'Evet! Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim:' dedi:

«إن الأرواح جنود مجندة، فما تعارف منها ائتلف، وما تناكر منها اختلف» قال عمر: واحدة، قال: والرجل يحدث الحديث إذ نسيه فبينا هو وما نسيه إذ ذكره؟ فقال علي ﵁: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «ما من القلوب قلب إلا وله سحابة كسحابة القمر، بينما القمر مضيء إذ علته سحابة فأظلم إذ تجلت فأضاء، وبينا القلب يتحدث إذ تجللته سحابة فنسي إذ تجلت عنه فذكر» ، فقال عمر ﵁:

«Şüphesiz ruhlar bir araya toplanmış ordulardır; onlardan birbiriyle tanışıp uyuşanlar kaynaşır, tanışmayıp uyuşmayanlar ise ayrışır.» Ömer: 'Bu bir,' dedi ve ekledi: 'Kişi bir söz anlatırken onu unutuverir; oysa tam onu unutmamışken bir anda hatırlayıverir, bu nasıl olur?' Ali radıyallâhu anh şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Kalplerden hiçbir kalp yoktur ki ayın bulutu gibi bir bulutu olmasın. Ay aydınlıkken birden onu bir bulut kaplar ve kararır, bulut açılınca da yeniden aydınlanır. Kalp de konuşurken birden onu bir bulut bürür ve unutur, bulut üzerinden sıyrılınca da hatırlar.» Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh:

اثنتان، وقال: والرجل يرى الرؤيا، فمنها ما يصدق ومنها ما يكذب؟ قال: نعم! سمعت رسول الله ﷺ يقول: «ما من عبد أو أمة ينام فيستثقل نوماً إلا عرج بروحه إلى العرش، فالتي لا تستيقظ إلا عند العرش فتلك الرؤيا التي تصدق، والتي تستيقظ دون العرش فتلك الرؤيا التي تكذب» ، فقال عمر ﵁: ثلاث كنت في طلبهن فالحمد لله الذي أصبتهن قبل الموت وكذا أخرج الطبراني حديث سلمان كحديث أبي هريرة ﵃ أجمعين، وأنشدوا لأبي نواس في المعنى:

'Bu iki,' dedi ve sordu: 'Kişi rüya görür; bazısı doğru çıkar, bazısı yalan çıkar, bu nasıldır?' [Ali] dedi ki: 'Evet! Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Uykusu ağırlaşacak şekilde uyuyan hiçbir erkek veya kadın kul yoktur ki ruhu Arş'a yükseltilmiş olmasın. Ancak Arş'ın yanında uyanan ruhun gördüğü rüya doğru çıkan rüyadır; Arş'a ulaşmadan uyananın gördüğü rüya ise yalan çıkan rüyadır.»' Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'Öğrenmek istediğim üç şey bunlardı. Ölmeden önce bunlara kavuşturan Allah'a hamdolsun' dedi. Taberânî, Selmân hadisini de Ebû Hüreyre'nin radıyallâhu anhüm ecmaîn hadisi gibi tahric etmiştir. Bu manada Ebû Nüvâs'ın şu şiirini inşad etmişlerdir:

إن القلوب لأجناد مجندة ... لله في الأرض بالأهواء تعترف

Şüphesiz kalpler bir araya toplanmış ordulardır... Allah için yeryüzünde meyilleriyle birbirini tanırlar.

فما تعارف منها فهو مؤتلف ... وما تناكر منها فهو مختلف

Onlardan birbiriyle tanışıp uyuşanlar kaynaşır... Tanışmayıp uyuşmayanlar ise ayrışır.

ولما ثبت هذا كانت نتيجته قطعاً: {أولئك} أي العالو الأوصاف بالطهارة والطيب {مبرؤون} ببراءة الله وبراءة كل من له تأمل في مثل هذا الدليل {مما يقولون} أي القذفة الأخابث لأنها لا تكون

Bu durum sabit olunca, onun kesin neticesi şöyle oldu: {أُولَئِكَ} “İşte onlar”; yani temizlik ve paklık vasıfları yüce olanlar, {مُبَرَّءُونَ} “aklanmışlardır”; Allah'ın aklamasıyla ve böylesi bir delil üzerinde düşünen herkesin aklamasıyla [temize çıkarılmışlardır], {مِمَّا يَقُولُونَ} “onların söylediklerinden”; yani o en habis iftiracıların [söylediklerinden]. Çünkü o [Âişe],

زوجة أطيب الطيبين إلا وهي كذلك.

temizlerin en temizinin eşi olup ancak kendisi de öyle olabilir.

ولما أثبت لهم البراءة، استأنف الإخبار بجزائهم فقال: {لهم مغفرة} أي لما قصروا فيه إن قصروا، ولما كان في معرض الحث على الإنفاق على بعض الآفكين قال: {ورزق كريم*} أي يحيون به حياة طيبة، ويحسنون له إلى من أساء إليهم، ولا ينقصه ذلك لكرمه في نفسه بسعته وطيبه وغير ذلك من خلال الكرم.

Onların masumiyetini ispat edince, mükâfatlarını haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {لَهُم مَّغْفِرَةٌ} “Onlar için bir bağışlanma vardır”; yani şayet bir kusur işlemişlerse kusurları için [bir mağfiret vardır]. İfk hadisesine karışan bazısına infak etmeye teşvik sadedinde olduğu için de şöyle buyurdu: {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “ve değerli bir rızık vardır”; yani onunla güzel bir hayat yaşayacakları, onun sayesinde kendilerine kötülük edenlere iyilikte bulunacakları ve genişliği, temizliği ve diğer kerem hasletleriyle bizatihi değerli olduğu için bunun kendisini eksiltmeyeceği [bir rızık vardır].

ولما أنهى سبحانه الأمر في براءة عائشة ﵂ على هذا الوجه الذي كساها به من الشرف ما كساها، وحلاها برونقه من مزايا الفضل ما حلاها، وكأن أهل الإفك قد فتحوا بإفكهم هذا الباب الظنون السيئة عدواة من إبليس لأهل هذا الدين بعد أن كانوا في ذلك وفي كثير من سجاياهم - إذ قانعاً منهم بداء الشرك - على الفطرة الأولى، أمر تعالى رداً لما أثار بوسواسه من الداء بالتنزه عن مواقع التهم والتلبس بما يحسم الفساد فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي ألزموا أنفسهم هذا الدين {لا تدخلوا} أي واحد منكم، ولعله

Sübhânehu ve Teâlâ, Âişe'nin radıyallâhu anhâ masumiyeti konusunu ona giydirdiği bunca şerefle ve süslediği bunca fazilet güzelliğiyle bu şekilde tamamlayınca -sanki ifk ehli bu iftiralarıyla, İblis'in bu dinin ehline olan düşmanlığı sebebiyle kötü zannın kapısını aralamış gibiydi; oysa onlar bunda ve birçok seciyelerinde, [şeytan] onlardaki şirk hastalığıyla yetindiği için ilk fıtrat üzere idiler-, Teâlâ [şeytanın] vesvesesiyle alevlendirdiği bu hastalığı bertaraf etmek üzere töhmet mevkilerinden uzak durmayı ve fesadı kökünden kesecek şeylere sarılmayı emrederek şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”; yani kendilerine bu dini bağlayıcı kılanlar! {لَا تَدْخُلُوا} “Girmeyin”; yani sizden hiç kimse [girmesin]. Muhtemelen

خاطب الجمع لأنهم في مظنة أن يطردوا الشيطان بتزين بعضهم بحضرة بعض بلباس التقوى، فمن خان منهم منعه إخوانه، فلم يتكمن منه شيطانه، فنهي الواحد من باب الأولى {بيوتاً غير بيوتكم} أي التي هي سكنكم {حتى تستأنسوا} أي تطلبوا بالاستئذان أن يأنس بكم من فيها وتأنسوا به، فلو قيل له: من؟ فقال: أنا لم يحصل الاستئناس لعدم معرفته، بل الذي عليه أن يقول: أنا فلان - يسمى نفسه بما يعرف به ليؤنس به فيؤذن له أو ينفر منه فيرد {وتسلموا على أهلها} أي الذين هم سكانها ولو بالعارية منكم فتقولوا: السلام عليكم! أأدخل؟ أو تطرقوا الباب إن كان قد لا يسمع الاستئذان ليؤذن لكم {ذلكم} الأمر العالي الذي أمرتكم به {خير لكم} مما كنتم تفعلونه من الدخول بغير إذن ومن تحية الجاهلية، لأنكم إذا دخلتم بغير إذن ربما رأيتم ما يسوءكم، وإذا استأذنتم لم تدخلوا على ما تكرهون، هذا في الدنيا، وأما في الأخرى فأعظم، وقد روى أبو موسى

çoğula hitap etmiştir; çünkü onlar, birbirlerinin huzurunda takva libasıyla süslenerek şeytanı kovma zannı altındadırlar; öyle ki onlardan biri hıyanet etse kardeşleri ona engel olur, böylece şeytanı ona musallat olamaz. Dolayısıyla tek bir kişinin nehyedilmesi evleviyetledir: {بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} “Kendi evlerinizden başka evlere”; yani sizin ikametgâhınız olan [evlerden başkasına], {حَتَّىٰ تَسْتَأْنِسُوا} “izin alıp aşinalık kuruncaya kadar”; yani izin istemek suretiyle içeridekilerin size, sizin de onlara aşina olmanızı talep edinceye kadar [girmeyin]. Şayet ona 'Kim o?' denilse ve o da 'Benim' dese, tanınmadığı için ünsiyet hasıl olmaz; bilakis ona düşen 'Ben falanım' diyerek kendisiyle ünsiyet kurulması için izin verilmesi veya hoşlanılmayıp geri çevrilmesi maksadıyla kendisini bilinen ismiyle zikretmesidir. {وَتُسَلِّمُوا عَلَىٰ أَهْلِهَا} “ve ev halkına selam verinceye kadar”; yani sizden ödünç olarak oturuyor olsalar bile oranın sakinlerine [selam verinceye kadar]. Şöyle dersiniz: 'es-Selâmü aleyküm! Girebilir miyim?' veya size izin verilmesi için şayet izin isteme duyulmayacaksa kapıyı çalarsınız. {ذَٰلِكُمْ} “Bu”; size emrettiğim bu yüce emir, {خَيْرٌ لَّكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır”; izinsiz girmekten ve Cahiliye selamlaşmasından yapageldiğiniz şeylerden [daha hayırlıdır]. Çünkü izinsiz girdiğinizde muhtemelen sizi üzecek bir şey görürsünüz; izin istediğinizde ise hoşlanmayacağınız bir durumla karşılaşmazsınız. Bu dünyadadır; ahirette ise [hayırlılığı] daha büyüktür. Nitekim Ebû Mûsâ

الأشعري ﵁: إذا سلم ثلاثاً فلم يجبه أحد فليرجع.

el-Eş'arî radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: Üç defa selam verip de kimse cevap vermezse dönsün gitsin.

وكان هذا إذا ظن أن صاحب البيت سمع.

Bu durum, ev sahibinin işittiği zannedildiğinde geçerliydi.

ولما كان كل إنسان لا ينفك عن أحوال يكره أن يطلع عليها أو تقطع عليه، قال: {لعلكم تذكرون*} أي لتكون حالكم حال من يرجى أن يتذكر برجوعه إلى نفسه عند سماع هذا النهي، فيعرف أن ما يسوءه من غيره يسوء غيره منه، فيفعل ما يحب أن يفعل معه خوفاً من المقابلة، لأن الجزاء من جنس العمل، وكل ما يجب عليه في غير بيته يستحب له في بيته بنحو النحنحة ورفع الصوت بالذكر ونحوه على ما أشار إليه حديث النهي عن الطروق لكيلا يرى من أهله ما يكره.

Her insan, başkalarının muttali olmasından veya bölünmesinden hoşlanmayacağı durumlardan hali olmadığı için şöyle buyurdu: {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”; yani bu yasağı işittiğinde nefsine dönerek başkasından gördüğünde kendisini üzen şeyin kendisinden sadır olduğunda da başkasını üzeceğini hatırlaması umulan kimsenin hâli gibi olsun hâliniz; böylece aynı şekilde karşılık görme korkusuyla kendisine yapılmasını istediği şeyi yapsın. Zira ceza, amelin cinsindendir. Başkasının evinde kendisine vacip olan her şey, kendi evinde de boğaz temizleme, zikirle sesi yükseltme ve benzeri şeylerle müstehaptır; nitekim ailesinden hoşlanmayacağı bir şey görmemesi için [geceleyin habersizce] kapıyı çalmaktan nehyeden hadis de buna işaret etmektedir.

ولما كان السكان قد يكونون غائبين، والإنسان لكونه عورة لا يحب أن يطلع غيره على جميع أموره، قال: {فإن لم تجدوا فيها} أي البيوت التي ليس بها سكناكم {أحداً} قد يمنعكم، فالله يمنعكم منها، تقديماً لدرء المفاسد {فلا تدخلوها} أي أبداً

Ev halkı bazen bulunmayabileceği ve insan da mahrem halleri sebebiyle başkasının bütün işlerine muttali olmasından hoşlanmayacağı için şöyle buyurdu: {فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِيهَا} “Eğer orada bulamazsanız”; yani sizin ikametgâhınız olmayan evlerde, {أَحَدًا} “hiç kimseyi”; sizi menedecek [hiç kimseyi bulamazsanız], mefsedetleri defetmeyi öne almak maksadıyla Allah sizi oradan meneder: {فَلَا تَدْخُلُوهَا} “oraya girmeyin”; yani asla [girmeyin],

{حتى يؤذن لكم} من آذن ما بإذن شرعي من الساكن أو غيره، لأن الدخول تصرف في ملك الغير أو حقه فلا يحل بدونه إذنه. ولما كان كأنه قيل: فإن أذن لكم في شيء ما استأذنتم فيه فادخلوا، عطف عليه قوله: {وإن قيل لكم} من قائل ما إذا استأذنتم في بيت فكان خالياً أو فيه أحد: {ارجعوا فارجعوا} أي ولا تستنكفوا من أن تواجهوا بما تكرهون من صريح المنع، فإن الحق أحق أن يتبع، وللناس عورات وأمور لا يحبون اطلاع غيرهم عليها.

{حَتَّىٰ يُؤْذَنَ لَكُمْ} “size izin verilinceye kadar”; sakin veya başkası tarafından şer'î bir izinle bir izin veren tarafından [izin verilinceye kadar]. Çünkü girmek, başkasının mülkünde veya hakkında tasarrufta bulunmaktır; dolayısıyla onun izni olmadan helal olmaz. Sanki 'Eğer izin istediğiniz bir hususta size izin verilirse giriniz' denilmiş gibi olduğu için, şu buyruğu ona atfetti: {وَإِن قِيلَ لَكُمُ} “Ve eğer size denilirse”; bir ev için izin istediğinizde ev ister boş olsun ister içinde birisi bulunsun, herhangi bir söyleyen tarafından: {ارْجِعُوا فَارْجِعُوا} “'Geri dönün' denirse hemen dönün”; yani açıkça engellenmek gibi hoşunuza gitmeyen bir durumla karşılaşmaktan çekinip gocunmayın. Zira hak, uyulmaya daha layıktır ve insanların başkalarının muttali olmasını istemedikleri mahremiyetleri ve özel halleri vardır.

ولما كان في المنع نقص يوجب غضاضة ووحراً في الصدر، وعد سبحانه عليه بما يجبر ذلك، فقال على طريق الاستئناف: {هو} أي الرجوع المعين {أزكى} أي أطهر وأنمى {لكم} فإن فيه طهارة من غضاضة الوقوف على باب الغير، ونماء بما يلحق صاحب البيت من الاستحياء عند امتثال أمره في الرجوع مع ما في ذلك عند الله.

Geri çevrilmede insanın canını sıkan ve göğsünde bir kırgınlık oluşturan bir eksiklik bulunduğundan, Sübhânehu ve Teâlâ bunu telafi edecek şeyi vaat ederek yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {هُوَ} “Bu [dönüş]”; yani bu belirli geri dönüş, {أَزْكَىٰ} “daha temiz ve daha feyizlidir”; {لَكُمْ} “sizin için”. Çünkü bunda başkasının kapısında beklemenin verdiği ağırlıktan arınma ve geri dönme emrine uyulduğunda ev sahibinde hasıl olan mahcubiyet sebebiyle bir artış vardır; bunun Allah katındaki mükâfatı da cabasıdır.

ولما كان التقدير: فالله يجازيكم على امتثال أمره، وكان الإنسان قد يفعل في البيوت الخالية وغيرها من الأمور الخفية ما يخالف ما أدب به سبحانه مما صورته مصلحة وهو مفسدة، عطف على ذلك المقدر قوله: {والله} أي الملك الأعلى. ولما كان المراد المبالغة في العلم، قدم الجار ليصير كما إذا سألت شخصاً عن علم شيء فقال لك: ما

Takdirî mana 'Allah emrine uymanız karşılığında sizi mükâfatlandıracaktır' şeklinde olunca ve insan boş evlerde ve diğer gizli yerlerde Sübhânehu'nun terbiye ettiği şeylere aykırı olarak görünüşte maslahat fakat gerçekte mefsedet olan gizli işler yapabileceği için, bu takdirî anlama şu buyruğunu atfetti: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani en yüce Hükümran. İlimde mübalağa kastedildiği için car-mecruru öne aldı; öyle ki birine bir şeyin bilgisini sorduğunda sana 'Şundan başkasını

أعلم غيره، فقال: {بما تعملون} أي وإن التبس أمره على أحذق الخلق {عليم*} لا يخفى عليه شيء منه وإن دق، فإياكم ومشتبهات الأمور، فإذا وقفتم للاستئذان فلا تقفوا تجاه الباب، ولكن على يمينه أو يساره، لأن الاستئذان إنما جعل من أجل البصر، وتحاموا النظر إلى الكوى التي قد ينظر منها أحد من أهل البيت ليعرف من على الباب: هل هو ممن يؤنس به فيؤذن له، أو لا فيرد، ونحو هذا من أشكاله مما لا يخفى على متشرع فطن، يطير طائر فكره في فسيح ما أشار إليه مثل قوله صلى الله ﵇: «إذا حدث الرجل فالتفت فهي أمانة» وراه أحمد وأبو داود والترمذي عن جابر ﵁.

bilmem' demesi gibi oldu ve şöyle buyurdu: {بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptığınız şeyleri”; yaratılmışların en zekisine bile durumu kapalı kalsa da [yaptıklarınızı], {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; ne kadar ince olursa olsun ondan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Sakın şüpheli işlere yaklaşmayın! İzin istemek için durduğunuzda kapının tam karşısında durmayın, aksine sağında veya solunda durun; çünkü izin istemek ancak göz[ün harama kaymaması] için meşru kılınmıştır. Ev halkından birinin kapıdakinin kim olduğunu, kendisiyle ünsiyet kurulup izin verilecek biri mi yoksa geri çevrilecek biri mi olduğunu anlamak için bakabileceği pencerelere bakmaktan sakının. Anlayışlı ve şeriata bağlı bir kimseden gizli kalmayacak benzeri durumlar da böyledir; onun fikir kuşu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisinin işaret ettiği enginlikte uçar: «Bir adam bir söz söyleyip de etrafına bakındı mı, o söz bir emanettir.» Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Câbir'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir.

ولما كان من الأماكن التي قد لا يوجد بها أحد ما يباح الدخول إليه لخلوه أو عدم اختصاص النازل به كالخانات والربط، أتبع ما تقدم التعريف بأنه لم يدخل في النهي فقال مستأنفاً: {ليس عليكم جناح} أي ميل بلوم أصلاً {أن تدخلوا بيوتاً} كالخانات والربط {غير مسكونة} ثم وصفها بقوله: {فيها متاع}

İçinde kimsenin bulunmayabileceği yerlerden, hanlar ve ribatlar gibi boş olması veya konaklayana has olmaması sebebiyle girilmesi mubah olanlar da bulununca, daha önce geçen hükmün peşinden bunların yasağa dahil olmadığını bildirmek üzere yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {لَّيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “Size bir günah yoktur”; yani kınanmayı gerektirecek hiçbir vebal yoktur, {أَن تَدْخُلُوا بُيُوتًا} “evlere girmenizde”; hanlar ve ribatlar gibi, {غَيْرَ مَسْكُونَةٍ} “meskûn olmayan”; sonra onları şu buyruğuyla niteledi: {فِيهَا مَتَاعٌ} “içinde bir menfaat bulunan”;

أي استمتاع بنوع انتفاع كالاستظلال ونحوه {لكم} ويدخل فيه المعد للضيف إذا أذن فيه صاحبه في أول الأمر ووضع الضيف متاعه فيه، لأن الاستئذان لئلا يهجم على ما يراد الاطلاع عليه ويراد طيه عن علم الغير، فإذا لم يخف ذلك فلا معنى للاستئذان.

yani gölgelenmek ve benzeri gibi bir tür faydalanma [imkânı bulunan], {لَّكُمْ} “sizin için”. Sahibi başlangıçta izin verdiği ve misafir de eşyasını oraya koyduğu takdirde misafir için hazırlanan yer de buna dahildir. Çünkü izin istemek, görülmek istenmeyen ve başkasının bilgisinden gizlenmek istenen bir şeye ansızın muttali olmamak içindir; böyle bir korku olmadığında ise izin istemenin bir anlamı kalmaz.

ولما كان التقدير: فالله لا يمنعكم مما ينفعكم، ولا يضر غيركم، عطف عليه قوله: {والله} أي الملك الأعظم {يعلم} في كل وقت {ما تبدون} وأكد بإعادة الموصول فقال: {وما تكتمون*} تحذيراً من أن تزاحموا أحداً في مباح بما يؤذيه ويضيق عليه، معتلين بأصل الإباحة، أو يؤذن لكم في منزل فتبطنوا فيه الخيانة فإنه وإن وقع الاحتراز من الخونة بالحجاب فلا بد من الخلطة لما بني عليه الإنسان من الحاجة إلى العشرة، ولذلك اتصل به على طريق الاستئناف قوله تعالى؛ مقبلاً على أعلى خلقه فهماً وأشدهم لنفسه ضبطاً دون بقيتهم، إشارة إلى صعوبة الأمر وخطر المقام، مخوفاً لهم بالإعراض عنهم، بالتردي برداء الكبر، والاحتجاب في مقام القهر: {قل للمؤمنين} فعبر بالوصف إشارة إلى عدم القدرة على الاحتراز من المخالط بعد الخلطة، وأنه لا يعف فيها إلا من رسخ الإيمان في قلبه

Takdirî mana 'Allah size fayda veren ve başkasına zarar vermeyen şeyleri menyetmez' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani en yüce Hükümran, {يَعْلَمُ} “bilir”; her vakit, {مَا تُبْدُونَ} “açığa vurduğunuz şeyleri”; ve ism-i mevsulü tekrarlayarak tekit edip şöyle buyurdu: {وَمَا تَكْتُمُونَ} “ve gizlediğiniz şeyleri”. Asıl olanın mubahlık olmasını bahane ederek bir kimseyi mubah bir yerde rahatsız edip sıkıntıya sokacak şekilde sıkıştırmaktan veya bir eve girmenize izin verildiğinde orada içinizde hıyanet saklamaktan sakındırmak içindir. Zira tesettür ile hainlerden sakınılsa bile, insanın birlikte yaşama ihtiyacı üzerine yaratılmış olması sebebiyle bir arada bulunmak kaçınılmazdır. Bundan dolayı, meselenin zorluğuna ve makamın tehlikesine işaret etmek üzere yaratılmışların anlayışı en yüksek ve nefsine hâkimiyeti en güçlü olanına -diğerlerine değil- yönelerek, büyüklük ridasına bürünme ve kahır makamında perdelenme ile kendilerinden yüz çevrilmesiyle onları korkutarak müstakil bir cümle halinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna bitişti: {قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ} “Mümin erkeklere söyle”. Bu vasıfla ifade edilmesi, birliktelik sağlandıktan sonra bir arada bulunulan kimseden sakınmanın mümkün olmadığına ve bu durumda ancak kalbinde iman kökleşmiş olan kimsenin iffetli kalabileceğine işaret eder;

لخفاء الخيانة حينئذ بخلاف ما سبق في المنع من الدخول حيث كان التعبير ب «الذين آمنوا» {يغضوا} أي يخفضوا ولا يرفعوا، بل يكفوا عما نهوا عنه.

çünkü bu durumda hıyanet gizlidir; eve girmekten menederken yapılan «iman edenler» ifadesinin aksine böyledir. {يَغُضُّوا} “[Gözlerini] yumsunlar”; yani gözlerini indirsinler, kaldırmasınlar; bilakis yasaklandıkları şeyden gözlerini sakınsınlar.

ولما كان الأمر في غاية العسر، قال: {من أبصارهم} بإثبات من التبعيضية إشارة إلى العفو عن النظرة الأولى، وأن المأخوذ به إنما هو التمادي، ولما كان البصر يريد الزنى قدمه.

Bu mesele son derece zor olduğu için: {مِنْ أَبْصَارِهِمْ} “gözlerinden [bir kısmını]” buyurdu; teb'îz (kısmîlik) bildiren مِنْ (min) edatını zikretmesi, ilk bakışın affedildiğine ve asıl sorumluluğun bakışta ısrar etmekten kaynaklandığına işaret içindir. Göz zinaya sevk ettiği için onu öne aldı.

ولما كان حفظ الفرج لخطر المواقعة أسهل من حفظ البصر، ولأنه لا يفعل به من غير اختبار، حذف «من» لقصد العموم فقال: {ويحفظوا فروجهم} أي عن كل حرام من كشف وغيره ولم يستثن الزوجة وملك اليمين استغناء عنه بما سبق في المؤمنون، ولأن المقام للتهويل في أمر للحفظ والتشديد، ورغب في ذلك بتعليله بقوله: {ذلك} أي الأمر العالي العظيم من كل من الغض والحفظ الذي أمرتهم به {أزكى لهم} أي أقرب إلى أن ينموا ويكثروا ويطهروا حساً ومعنى، ويبارك لهم، أما الحسي فهو أن الزنى مجلبة للموت بالطاعون، ويورث الفقر وغيرهما من البلايا «ما من قوم ظهر فيهم الزنى إلا أخذوا بالسنة»

Cinsi münasebetin tehlikesine rağmen tenasül uzvunu korumak gözü korumaktan daha kolay olduğu ve tecrübe etmeksizin onunla bir iş yapılmayacağı için, umumilik kastıyla «مِنْ» edatını hazfetti ve şöyle buyurdu: {وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ} “ve ırzlarını korusunlar”; yani açılma ve diğer bütün haramlardan [korusunlar]. Mü'minûn Suresi'nde geçen ifadelerle yetinildiği için ve makam koruma hususunda korkutma ve şiddet makamı olduğu için zevceyi ve cariyeyi istisna etmedi. Bunu şu buyruğuyla gerekçelendirerek teşvik etti: {ذَٰلِكَ} “Bu”; yani sana emrettiğim gözü sakınma ve ırzı korumanın her birinden oluşan bu yüce ve büyük emir, {أَزْكَىٰ لَهُمْ} “onlar için daha temizdir”; yani maddeten ve manen arınmalarına, çoğalmalarına, temizlenmelerine ve kendilerine bereket verilmesine daha yakındır. Maddî olanına gelince; zina veba ile ölüme yol açar, fakirlik ve benzeri belaları miras bırakır: «Zinânın aralarında açığa çıktığı hiçbir kavim yoktur ki kıtlıkla yakalanmış olmasınlar.»

رواه أحمد عن عمرو بن العاص ﵁،

Bunu Ahmed, Amr b. el-Âs'tan radıyallâhu anh rivayet etmiştir.

ورواه عنه أبو القاسم عبد الرحمن بن عبد الحكم في كتاب الفتوح ولفظه «ما من قوم يظهر فيهم الزنى إلا أخذوا بالفنا وما من قوم يظهر فيهم الربا إلا أخذوا بالسنة، وما من قوم يظهر فيهم الرشا إلا أخذوا بالرعب الزنى يورث الفقر» رواه البيهقي عن ابن عمر ﵄ وإذا ظهر الزنى ظهر الفقر والمسكنة وراه ابن ماجة والبزار وهذا لفظه عن ابن عمر ﵄ والبيهقي ولفظه: «الزنى يورث الفقر» وفي رواية له «ما ظهرت الفاحشة في قوم قط يعمل بها فيهم علانية إلا ظهر فيهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن في أسلافهم» ورواه عنه ابن إسحاق في السيرة في سرية عبد الرحمن بن عوف ﵁ إلى دومة الجندل ولفظه: «إنه لم تظهر الفاحشة في قوم قط حتى يعلنوا بها إلا ظهر فيهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن في أسلافهم الذين مضوا ولم ينقضوا المكيال والميزان إلا أخذوا بالسنين وشدة المؤنة وجورالسلطان، ولم يمنعوا الزكاة من أموالهم إلا منعوا القطر من السماء، فلولا البهائم ما مطروا، وما نقضوا عهد الله وعهد رسوله إلا سلط عليهم عدو من غيرهم، فأخذ بعض ما كان في أيديهم، وما

Bunu ondan Ebü'l-Kâsım Abdurrahmân b. Abdilhakem Kitâbü'l-Fütûh'ta şu lafızla rivayet etmiştir: «Aralarında zinanın açığa çıktığı hiçbir kavim yoktur ki helak ile yakalanmış olmasınlar; aralarında faizin açığa çıktığı hiçbir kavim yoktur ki kıtlıkla yakalanmış olmasınlar; aralarında rüşvetin açığa çıktığı hiçbir kavim yoktur ki korku ile yakalanmış olmasınlar. Zina fakirlik getirir.» Bunu Beyhakî İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir: «Zina açığa çıkınca fakirlik ve miskinlik açığa çıkar.» Bunu İbn Mâce ve el-Bezzâr -bu lafızla- İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ, Beyhakî de «Zina fakirlik getirir» lafzıyla rivayet etmiştir. Beyhakî'nin bir rivayetinde ise şöyledir: «Bir kavimde fuhuş açığa çıkıp da aralarında alenen işlenir hale geldiğinde, mutlaka aralarında veba ve geçmiş atalarında bulunmayan hastalıklar baş gösterir.» İbn İshâk da es-Sîre'de Abdurrahmân b. Avf'ın radıyallâhu anh Dûmetü'l-Cendel seriyyesinde ondan şu lafızla rivayet etmiştir: «Bir kavimde fuhuş açığa çıkıp da onu alenen işler hale geldiklerinde, mutlaka aralarında veba ve gelip geçmiş atalarında bulunmayan hastalıklar baş gösterir. Ölçü ve tartıyı eksik yapmadıkları müddetçe kıtlık, geçim darlığı ve sultanın zulmüyle yakalanmazlar; mallarının zekâtını vermemezlik etmedikleri müddetçe gökten yağmur kesilmez, şayet hayvanlar olmasaydı yağmur da yağmazdı. Allah'ın ahdini ve Resûlü'nün ahdini bozmadıkları müddetçe kendilerinden olmayan bir düşman onlara musallat edilmez, böylece ellerindekilerin bir kısmını alır. Ve

لم يحكم أئمتهم بكتاب الله وتجبروا فيما أنزل الله إلا جعل الله بأسهم بينهم» وفي الترغيب للمنذري عن ابن ماجة والبزار والبيهقي عنه ﵁ نحو هذا اللفظ، وفي آخر السيرة عن أبي بكر ﵁ في خطبته عندما ولي الخلافة: لا يدع قوم الجهاد في سبيل الله إلا ضربهم الله بالذل، ولا تشيع الفاحشة في قوم قط إلا عمهم الله بالبلاء. وفي الموطأ عن مالك عن يحيى بن سعيد أنه بلغه عن ابن عباس ﵄ أنه قال «ما ظهر الغلول فب قوم قط إلا ألقى في قلوبهم الرعب، ولا فشا الزنى في قوم قط إلا كثر فيهم الموت، ولا نقص قوم قط المكيال والميزان إلا قطع عنهم الرزق، ولا حكم قوم بغير الحق إلا فشا فيهم الدم، ولا ختر قوم بالعهد إلا سلط عليهم العدو» وروى الطبراني في الأوسط عن أبي ذر ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا كثرت الفاحشة كثر الفساد، وجار السلطان» وفيه: «أمثلهم في ذلك الزمان المداهن. إذا ظهر الربا والزنى في قرية آذن الله في هلاكها» رواه الطبراني عن ابن عباس ﵄،

önderleri Allah'ın Kitabı ile hükmetmeyip Allah'ın indirdiği hususlarda zorbalık etmedikçe Allah onların aralarındaki şiddetli çekişmeyi kendi içlerinde kılmaz.» Münzirî'nin et-Terğîb'inde İbn Mâce, el-Bezzâr ve Beyhakî'den naklen ondan radıyallâhu anh bu lafzın bir benzeri yer alır. Sîret'in sonunda Ebû Bekir'den radıyallâhu anh hilafete geldiğinde irat ettiği hutbesinde şöyle dediği nakledilir: 'Bir kavim Allah yolunda cihadı terk etmeye görsün, mutlaka Allah onları zillete mahkûm eder. Bir kavimde fuhuş yayılmaya görsün, mutlaka Allah onları umumi bir belaya uğratır.' el-Muvatta'da Mâlik'ten, o da Yahyâ b. Saîd'den, ona ulaştığına göre İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ şöyle dediği rivayet edilir: «Bir kavimde ganimetten çalma (gulûl) açığa çıkmaya görsün, mutlaka kalplerine korku salınır. Bir kavimde zina yayılmaya görsün, mutlaka aralarında ölüm çoğalır. Bir kavim ölçü ve tartıyı eksik yapmaya görsün, mutlaka onlardan rızık kesilir. Bir kavim haksız yere hükmetmeye görsün, mutlaka aralarında kan dökülmesi yayılır. Bir kavim ahdi bozmaya görsün, mutlaka düşman onlara musallat edilir.» Taberânî el-Evsat'ta Ebû Zerr'den radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Fuhuş çoğaldığında fesat çoğalır ve sultan zulmeder.» Hadiste şu da vardır: «O zamanda onların en iyisi yağcılık yapandır. Bir beldede faiz ve zina açığa çıktığında Allah oranın helak edilmesine izin vermiştir.» Bunu Taberânî İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir.

وأما المعنوي فروى الإمام أحمد عن أبي أمامة ﵁ قال: «ما من مسلم ينظر إلى محاسن امرأة ثم يغض بصره إلا أخلف الله له عبادة يجد حلاوتها»

Manevi olana gelince; İmam Ahmed, Ebû Ümâme'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: «Bir kadının güzelliklerine bakıp da ardından gözünü yuman hiçbir Müslüman yoktur ki Allah ona lezzetini bulacağı bir ibadeti nasip etmiş olmasın.»

قال ابن كثير: وروي هذا مرفوعاً عن ابن عمر وحذيفة وعائشة ﵃ ولكن في أسانيدها ضعف. وساق له شاهداً من الطبراني عن ابن مسعود ﵁ بلفظ: «إن النظرة سهم من سهام إبليس مسموم، من تركها مخافتي أبدلته إيماناً يجد حلاوته في قلبه» فعلم من ذلك أن من تخلق بما أمره الله هنا كان قلبه موضعاً للحكمة، وفعله أهلاً للنجح، وذكره مقروناً بالقبول.

İbn Kesîr şöyle der: 'Bu hadis İbn Ömer, Huzeyfe ve Âişe'den radıyallâhu anhüm merfu olarak da rivayet edilmiştir; fakat senetlerinde zayıflık vardır.' Buna Taberânî'den İbn Mes'ûd radıyallâhu anh yoluyla gelen şu şahidi zikretmiştir: «[Haram] bakış, İblis'in zehirli oklarından bir oktur; kim benden korktuğu için onu terk ederse, ona kalbinde lezzetini bulacağı bir iman bahşederim.» Buradan anlaşılmıştır ki Allah'ın burada emrettiği şeylerle ahlaklanan kimsenin kalbi hikmetin mahalli, fiili başarıya layık ve zikri kabulle makrun olur.

ولما كان الزكاء يتضمن التكثير والتطهير، وكان الكلام هنا في غض البصر، وكان ظاهراً جداً في الطهارة، لم يدع داع إلى التأكيد بالتصريح بالطهارة، وأما آية البقرة فلما كانت في العضل، وكان لا يكون إلا عن ضغائن وإحن فكان الولي رما ظن أن منعها عمن عضلها عنه أطهر له ولها. أكد العبارة بفعل الزكاء بالتصريح بما

Tezkiye hem artırmayı hem de temizlemeyi içerdiği ve buradaki söz de gözü yummak hakkında olup temizlik konusunda son derece açık bulunduğu için, temizliği açıkça zikrederek tekit etmeye bir gerek kalmamıştır. Bakara ayetine gelince; o kadının evlenmesine engel olma (adl) hakkında olduğu ve bu da ancak kin ve düşmanlıklardan kaynaklandığı için veli, kadını evlenmesine mani olduğu kimseden men etmenin kendisi ve kadın için daha temiz olduğunu zannederdi. Bu sebeple ifadeyi tezkiye fiiliyle tekit edip

أفهمه من الطهارة.

ondan anlaşılan temizliği açıkça beyan etti.

ولما كان المقام صعباً لميل النفوس إلى الدنايا واتباعها للشهوات، علل هذا الأمر مرغباً ومرهباً بقوله: {إن الله} أي الذي لا يخفى عليه شيء لما له من الإحاطة الكاملة {خبير} ولما كان وازع الحياء مع ذلك مانعاً عظيماً فلا يخالف إلا بمعالجة وتدرب، عبر بالصنعة فقال: {بما يصنعون*} أي وإن تناهوا في إخفائه، ودققوا في تدبير المكر فيه.

Nefislerin bayağılıklara meyletmesi ve şehvetlere uyması sebebiyle makam zorlu olduğundan, bu emri teşvik ve sakındırma maksadıyla şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah”; yani tam kuşatması sebebiyle kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Zât, {خَبِيرٌ} “hakkıyla haberdardır”; hayâ duygusu bununla birlikte büyük bir engel teşkil ettiği ve ancak uğraş ve alışkanlıkla çiğnenebileceği için sanat (yapıp etme) ifadesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {بِمَا يَصْنَعُونَ} “yapageldikleri şeylerden”; yani onu gizlemekte son noktaya varsalar ve onda tuzak kurma hususunda ne kadar ince davransalar da [Allah hakkıyla haberdardır].

ولما بدأ بالقومة من الرجال، ثنى بالنساء فقال: {وقل للمؤمنات} فرغب أيضاً بذكر هذا الوصف الشريف {يغضضن} ولما كان المراد الغض عن بعض المبصرات وهم المحارم قال: {من أبصارهن} فلا يتبعنها النظر إلى منهي عنه رجل أو غيره، وأجابوا عن حديث عائشة ﵂ في النظر إلى لعب الحبشة في المسجد باحتمال أنها كانت دون البلوغ لأنها قالت: فاقدروا قدر الجارية الحديثة السن الحريصة على اللهو. {ويحفظن فروجهن} عما لا يحل لهن من كشف وغيره.

Erkeklerin kavvamlığıyla başlayınca, ikinci olarak kadınları zikredip şöyle buyurdu: {وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ} “Mümin kadınlara da söyle”; bu şerefli vasfı zikrederek onları da teşvik etti, {يَغْضُضْنَ} “yumsunlar”; bakılan şeylerin bir kısmından yani mahremlerden gözü sakınmak kastedildiği için şöyle buyurdu: {مِنْ أَبْصَارِهِنَّ} “gözlerini”; böylece erkek olsun veya başkası olsun yasaklanan bir şeye bakışlarını sürdürmesinler. Âişe'nin radıyallâhu anhâ Mescid'de Habeşlilerin oyununa bakmasıyla ilgili hadise, onun bizzat 'Oyun oynamaya hevesli küçük yaştaki genç kızın durumunu takdir ediniz' demesi sebebiyle henüz büluğ çağına ermemiş olma ihtimaliyle cevap vermişlerdir. {وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ} “ve ırzlarını korusunlar”; açılma ve benzeri gibi kendilerine helal olmayan şeylerden [korusunlar].

ولما كان النساء حبائل الشيطان، أمرن بزيادة الستر بقوله:

Kadınlar şeytanın tuzakları olduğu için, şu buyruğuyla daha fazla örtünmekle emrolundular:

ناهياً عن الزينة ليكون النهي عن مواقعها من الجسد أشد وأولى {ولا يبدين زينتهن} أي كالحلي والفاخر من الثياب فكيف بما وراءها {إلا ما ظهر منها} أي كان بحيث يظهر فيشق التحرز في إخفائه فبدا من غير قصد كالسوار والخاتم والكحل فإنها لا بد لها من مزاولة حاجتها بيدها ومن كشف وجهها في الشهادة ونحوها.

Bedendeki ziynet yerlerinden menedilmesi daha şiddetli ve evleviyetle olsun diye ziynetten nehyederek şöyle buyurdu: {وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} “Ziynetlerini açığa vurmasınlar”; yani takılar ve süslü elbiseler gibi; nerede kaldı ki bunların altındaki [beden kısımları]! {إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا} “kendiliğinden görünen kısmı müstesna”; yani gizlenmesinde güçlük bulunacak şekilde açığa çıkan ve bilezik, yüzük ve sürme gibi kasıtsız olarak görünen kısımlar. Çünkü kadının ihtiyacını eliyle görmesi, şahitlik ve benzeri durumlarda yüzünü açması kaçınılmazdır.

ولما كان أكثر الزينة في ألأعناق والأيدي والأرجل، وكان دوام ستر الأعناق أيسر وأمكن، خصها فقال: {وليضربن} من الضرب، وهو وضع الشيء بسرعة وتحامل، يقال: ضرب في عمله: أخذ فيه، وضرب بيده إلى كذا: أهوى، وعلى يده: أمسك، وضرب الليل بأوراقه: أقبل، والضارب: الليل الذي ذهبت ظلمته يميناً وشمالاً وملأت الدنيا، والضارب: الطويل من كل شيء والمتحرك.

Ziynetin çoğu boyunlarda, ellerde ve ayaklarda bulunduğu ve boyunların sürekli örtülü kalması daha kolay ve mümkün olduğu için onları tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَلْيَضْرِبْنَ} “Örtsünler”; darb kökünden olup bir şeyi süratle ve kuvvetle koymaktır. 'İşinde darb etti' denildiğinde ona başladı; 'eliyle şuna doğru darb etti' denildiğinde yöneldi; 'elinin üzerine darb etti' denildiğinde tuttu, engelledi; 'gece yapraklarıyla darb etti' denildiğinde geldi demektir. ed-Dârib: Karanlığı sağa sola yayılıp dünyayı dolduran gece; ayrıca her şeyin uzunu ve hareketli olanı demektir.

ولما كان المقصود من هذا الضرب بعض الخمار، وهو ما لا صق الجيب منه، عداه بالباء فقال: {بخمرهن} جمع خمار، وهو منديل يوضع على الرأس، وقال أبو حيان: وهو المقنعة التي تلقي المرأة على رأسها.

Bu örtmeyle başörtüsünün bir kısmı yani yaka açıklığına bitişik olan kısmı kastedildiği için, fiili bâ (بِ) harf-i cerri ile geçişli kılarak şöyle buyurdu: {بِخُمُرِهِنَّ} “başörtülerini”; hımâr kelimesinin çoğuludur ve başa konulan mendildir. Ebû Hayyân şöyle der: 'Kadının başına örttüğü örtüdür (mıknae).'

{على جيوبهن} جمع جيب، وهو خرق الثوب الذي

{عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ} “yakalarının üzerine [salsınlar]”; ceyb kelimesinin çoğuludur; o da elbisenin

يحيط بالعنق، فالمعنى حينئذ يهوين بها إلى ما تحت العنق ويسبلنها من جميع الجوانب ويطولنها ستراً للشعر والصدر وغيرهما مما هنالك، وكأنه اختير لفظ الضرب إشارة إلى قوة القصد للستر وإشارة إلى العفو عما قد يبدو عند تحرك الخمار عند مزاولة شيء من العقل؛ قال أبو حيان: وكان النساء يغطين رؤوسهن بالأخمرة ويسدلنها من وراء الظهور فيبقى النحر والعنق والأذنان لا ستر عليهن. وروى البخاري في التفسير عن عائشة ﵂ قالت: يرحم الله نساء المهاجرات الأول لما نزلت {وليضربن بخمرهن} شققن مروطهن - وفي رواية: أخذن أزرهن فشققنها من قبل الحواشي - فاختمرن بها، يعني تسترن ما قدام، والإزار هنا الملاء.

boynu çevreleyen yırtmacıdır. Bu durumda mana; saçı, göğsü ve orada bulunan diğer yerleri örtmek için [başörtülerini] boynun altına doğru indirsinler, her taraftan salsınlar ve uzatsınlar demektir. Sanki örtünme kastının kuvvetine ve bir işle meşgul olurken başörtüsünün oynamasıyla açılabilecek şeylerin affedildiğine işaret etmek üzere darb lafzı seçilmiştir. Ebû Hayyân şöyle der: 'Kadınlar başlarını başörtüleriyle örter ve onları arkalarına salarlardı; böylece gerdan, boyun ve kulaklar örtüsüz kalırdı.' Buhârî Tefsir bölümünde Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah ilk muhacir kadınlara rahmet etsin; {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ} “Başörtülerini salsınlar” ayeti indiğinde mürûtlarını (yün veya keten elbiselerini) yırttılar -bir rivayette: etekliklerini alıp kenarlarından yırttılar- ve bunlarla başlarını örttüler; yani ön taraflarını örttüler. Buradaki izâr çarşaftır.'

ولما كان ذكر الجيب ربما أوهم خصوصاً في الزينة، عم بقوله: {ولا يبدين} أو كرره لبيان من يحل الإبداء له ومن لا يحل، وللتأكيد {زينتهن} أي الخفية في أي موضع كانت من عنق أو غيره،

Yakanın zikredilmesi ziynet hususunda belki bir hususilik vehmettirebileceği için şu buyruğuyla umumi kıldı veya bunu kime göstermenin helal olup kime helal olmadığını açıklamak ve tekit etmek maksadıyla tekrarladı: {وَلَا يُبْدِينَ} “Ve açmasınlar”; {زِينَتَهُنَّ} “ziynetlerini”; yani boyunda veya başka bir yerde bulunan gizli ziynetlerini,

وهي ما عدا الوجه والكفين، وظهور القدمين، بوضع الجلباب، وهو الثوب الذي يغطي الثياب والخمار قاله ابن عباس ﵄. {إلا لبعولتهن} أي أزواجهن، فإن الزينة لهم جعلت. قال أبو حيان: ثم ثنى بالمحارم وسوى بينهم في إبداء الزينة، ولكن تختلف مراتبهم في الحرمة بحسب ما في نفوس البشر فالأب والأخ ليس كابن الزوج - انتهى. فقال تعالى: {أو آبائهن} أي فإن لهم عليهن من الشفقة ما يمنع النظر بالشهوة ومثلهم في هذا المعنى سواء الأعمام والأخوال وكل منهما والد مجازاً بدليل {وإله آبائك إبراهيم وإسماعيل} {أو آباء بعولتهن} فإن رحمتهم لأولادهم مانعة {أو أبنائهن} فإن لهن عليهن من الهيبة ما يبعد عن ذلك {أو أبناء بعولتهن} فإن هيبة آبائهم حائلة {أو إخوانهن} فإن لهم من الرغبة في صيانتهن عن العار ما يحفظ من الريبة {أو بني} عدل به عن جمع التكسير لئلا يتوالى أربع مضمرات من غير فاصل حصين فتنقص عذوبته {إخوانهن أو بني أخواتهن} فإنهم كأبنائهن {أو نسائهن} أي المسلمات، وأما غير المسلمات فحكمهن حكم الرجال؛

ki bu, elbiseleri ve başörtüsünü örten bir giysi olan cilbabı giymek suretiyle yüz, iki el ve ayakların üstü dışındaki yerlerdir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. {إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ} “kocalarından başkasına [göstermesinler]”; çünkü ziynet onlar için kılınmıştır. Ebû Hayyân şöyle der: 'Sonra mahremleri ikinci olarak zikretmiş ve ziyneti gösterme hususunda onları bir tutmuştur; fakat insanların nefislerindeki duruma göre hürmet dereceleri farklılık arz eder; zira baba ve erkek kardeş, kocanın oğlu gibi değildir' -iktibas sonu-. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أَوْ آبَائِهِنَّ} “veya babalarına”; çünkü onların kadınlara olan şefkati şehvetle bakmayı engeller. Bu manada amcalar ve dayılar da tıpkı onlar gibidir ve {وَإِلَٰهِ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} “ve ataların İbrahim ve İsmail'in ilahına” deliliyle her ikisi de mecazen babadır. {أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ} “veya kocalarının babalarına”; çünkü onların çocuklarına olan merhameti engeldir. {أَوْ أَبْنَائِهِنَّ} “veya kendi oğullarına”; çünkü kadınların onlar üzerinde böylesi bir şeyden uzak tutan bir heybeti vardır. {أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ} “veya kocalarının oğullarına”; çünkü babalarının heybeti engeldir. {أَوْ إِخْوَانِهِنَّ} “veya erkek kardeşlerine”; çünkü onları ardan koruma arzuları şüpheden muhafaza eder. {أَوْ بَنِي} “veya oğullarına”; araya sağlam bir fasıla girmeksizin peş peşe dört zamir gelip de akıcılığı zedelenmesin diye kırık çoğuldan sarf-ı nazar edilmiştir; {إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ} “erkek kardeşlerinin veya kız kardeşlerinin oğullarına”; çünkü onlar kendi oğulları gibidir. {أَوْ نِسَائِهِنَّ} “veya kendi kadınlarına”; yani Müslüman kadınlara; gayrimüslim kadınlara gelince, onların hükmü erkeklerin hükmü gibidir.

روى سعيد بن منصور في سننه عن عمر ﵁ أنه كتب إلى عبيدة ﵁ ينهى عن دخول الذميات الحمام مع المسلمات، وقال: فإنه لا يحل لامرأة تؤمن بالله واليوم الآخر أن ينظر إلى عورتها إلا أهل ملتها، وفي مسند عبد بن حميد نحوه عن ابن عباس ﵄. {وأما ما ملكت أيمانهن} أي من الذكور والإناث وإن كن غير مسلمات لما لهن عليهن من الهيبة، وحمل ابن المسيب الآية على الإماء فقط؛ قال أبو حيان: قال الزمخشري: وهذا هو الصحيح، لأن عبد المرأة بمنزلة الأجنبي منها خصيّاً كان أو فحلاً، وعن ميسون بنة بحدل الكلابية أن معاوية ﵁ دخل عليها ومعه خصي فتقنعت منه فقال: هو خصي، فقالت: يا معاوية! أترى المثلة به تحلل ما حرم الله - انتهى.

Saîd b. Mansûr Sünen'inde Ömer'in radıyallâhu anh Ubeyde'ye radıyallâhu anh zimmî kadınların Müslüman kadınlarla birlikte hamama girmesini nehyeden bir mektup yazdığını ve şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının avretine kendi dininden olanlardan başkasının bakması helal olmaz.' Abd b. Humeyd'in Müsned'inde İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} “veya ellerinin altında bulunanlara”; kadınların üzerlerindeki heybeti sebebiyle gayrimüslim bile olsalar erkek ve kadın köleler [buna dahildir]. İbnü'l-Müseyyeb ise ayeti yalnızca cariyelere hamletmiştir. Ebû Hayyân şöyle der: 'Zemahşerî şöyle dedi: Sahih olan da budur; zira kadının kölesi ister hadım ister erkek olsun ona yabancı bir erkek mesabesindedir. Meysûn bint Bahdel el-Kelbiyye'den rivayet edildiğine göre Muâviye radıyallâhu anh yanında bir hadımla onun yanına girmiş, o da örtünmüştür. Muâviye: «O hadımdır» deyince o: «Ey Muâviye! Ona uzuv kesme cezasının (müsle) uygulanmış olması Allah'ın haram kıldığını helal mi kılar sanıyorsun?» demiştir' -iktibas sonu-.

وقصة مابور ترد هذا، وقوله: الكلابية، قال شيخنا في تخريج الكشاف: صوابه: الكلبية بإسكان اللام. {أو التابعين} أي للخدمة أو غيرها {غير أولي الإربة} أي الحاجة إلى الاستمتاع بالنساء {من الرجال} كالشيوخ الفانين ومن بهم علة منعت شهوتهم، وكذا من كان ممسوحاً لقصة مابور {أو} من

Mâbûr kıssası ise bunu reddetmektedir. Müellifin 'el-Kilâbiyye' sözüne gelince; şeyhimiz Tahrîcü'l-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Doğrusu lâm harfinin sükûnu ile el-Kelbiyye'dir.' {أَوِ التَّابِعِينَ} “veya tâbi olanlara”; yani hizmet ve benzeri için tâbi olanlara, {غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ} “şehveti ve arzusu bulunmayan”; yani kadınlardan faydalanma ihtiyacı olmayan, {مِنَ الرِّجَالِ} “erkeklerden”; pir-i fâniler ve şehvetlerine mani olan bir illeti bulunanlar gibi. Aynı şekilde Mâbûr kıssasından ötürü hadım edilmiş kimseler de böyledir. {أَوِ} “veya”;

{الطفل} أي جنسه، والطفل الصغير ما لم يبلغ الحلم أو خمس عشرة سنة، وهو في الأصل: الرخص الناعم من كل شيء، وكأنه سمي بذلك لأنه يخرج ملتبساً بالتراب الذي تأكله الحامل، قال في القاموس: وطفل النبت كفرح وطفل بالضم تطفيلاً: أصابه التراب، والطفال، كغراب وسحاب: الطين اليابس. قال القزاز: ويسميه أهل نجد الكلام والعامة تقول لجنس منه: طفل، {الذين لم يظهروا} أي لم يعلوا بالنظر المقصود للاطلاع {على عورات النساء} لعم بلوغ سن الشهوة لذلك.

{الطِّفْلِ} “çocuklara”; yani çocuk cinsine. Çocuk, büluğa veya on beş yaşına ermemiş küçük kimsedir. Aslında o, her şeyin körpe ve yumuşak olanıdır. Hamile kadının yediği toprağa bulanmış olarak çıktığı için böyle isimlendirilmiş gibidir. el-Kâmûs'ta şöyle der: Bitki topraklandı (tıfle'n-nebtü / taffle tatfîlen): Ona toprak isabet etti. Tufâl ve tafâl: Kuru çamur. Kazzâz şöyle der: Necid ehli ona 'kelâm' der, avam ise onun bir türüne 'tıfl' der. {الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا} “henüz muttali olmayan”; yani bakmak maksadıyla bilgi sahibi olmak üzere henüz üstünlük sağlamamış olan, {عَلَىٰ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ} “kadınların avret yerlerine”; bunun için şehvet çağına henüz ulaşmamış olmaları sebebiyle [muttali olmayan çocuklara].

ولما نهى عن الإظهار، نبه على أمر خفي منه فقال: {ولا يضربن بأرجلهن} أي والخلاخيل وغيرها من الزينة فيها. ولما كان ذلك لمطلق الإعلام، بناه للمفعول فقال: {ليعلم ما يخفين} أي بالساتر الذي أمرن به {من زينتهن} بالصوت الناشىء من الحركة عند الضرب المذكور، وفي معنى ذلك التطيب، والنهي عن ذلك يفهم النهي عن موضعه من الجسد من باب الأولى.

Açığa vurmayı nehyedince, bunun gizli olan bir yönüne dikkat çekerek şöyle buyurdu: {وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ} “Ayaklarını da vurmasınlar”; yani ayaklarında halhallar ve diğer ziynetler varken. Bu durum mutlak olarak bildirme gayesine matuf olduğu için fiili meçhul sîgada getirerek şöyle buyurdu: {لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ} “gizledikleri bilinsin diye”; yani emrolundukları örtü ile [gizledikleri], {مِن زِينَتِهِنَّ} “ziynetlerinden [olan şeyler]”; anılan ayak vurma esnasındaki hareketten doğan ses ile [bilinsin diye ayaklarını vurmasınlar]. Güzel koku sürünmek de bu manadadır; bundan nehyedilmesi, bedendeki yerinden nehyedilmeyi evleviyetle anlatır.

ولما أنهى سبحانه ما أمره ﷺ بالتقدم فيه إلى الرجال والنساء، وكان من المعلوم أن العبد الحقير المجبول على الضعف

Allah Sübhânehu, erkeklere ve kadınlara ulaştırması konusunda Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği hususları bitirince; ve zayıflık üzere yaratılmış olan o aciz kulun,

الموجب للتقصير لن يقدر على أن يقدر المولى العلي الكبير حق قدره وإن أبلغ في الاجتهاد وزاد في التشمير، أتبعه التلطف بالإقبال عليهم في الأمر بإقبالهم إليه إشارة إلى أن الأمر في غاية الصعوبة، وأن الإنسان لكونه محل الزلل والتقصير - وإن اجتهد - لا يسعه إلا إحسان الرحيم الرحمن، فقال: {وتوبوا إلى الله} أي ارجعوا إلى طاعة الملك الأعلى مهما حصل منكم زيغ كما كنتم تفعلونه في الجاهلية {جميعاً} رجالكم ونسائكم {أيُّه المؤمنون} والتعبير بالوصف إشارة إلى علو مقام التوبة بأنه لا يقدر على ملازمتها إلا راسخ القدم في الإيمان، عارف بأنه وإن بالغ في الاجتهاد واقع في النقصان، وهذا الأمر للوجوب، وإذا كان للراسخين في الإيمان فمن دونه من باب الأولى {لعلكم تفلحون*} أي لتكونوا على رجاء من الفوز بالمطلوب الذي مضى أول سورة المؤمنون تعليقه بتلك الأوصاف التي منها رعاية الأمانة ولا سيما في الفروج؛ قال الغزالي في كتاب التوبة من الإحياء: إن الإنسان من حيث جبل على النقص لا يخلو عما يوجب عليه التوبة، فإن خلا في بعض الأحوال عن معصية الجوارح فلا يخلو عن الهم بالذنوب بالقلب، فإن خلا عنه فلا يخلو عن وسواس الشيطان بإيراد الخواطر المتفرقة المذهلة عن ذكر الله، فإن خلا عنه فلا يخلو عن غفلة

kusur işlemeyi gerektiren bu fıtratı sebebiyle, ne kadar çok çabalasa ve gayretini ne kadar artırsa da Yüce ve Büyük Mevlâ'yı hakkıyla takdir etmeye asla güç yetiremeyeceği bilindiğinden; işin son derece zor olduğuna ve insanın -ne kadar çabalarsa çabalasın- hata ve kusur mahalli olması hasebiyle Rahmân ve Rahîm olanın lütfundan başka bir şeye sığınamayacağına işaret etmek üzere, onlara Kendisine yönelmelerini emrederek lütufla mukabelede bulundu ve şöyle buyurdu: {وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ} “Allah'a tevbe edin”; yani cahiliye döneminde yaptığınız gibi sizden her ne sapma meydana geldiyse Yüce Hükümran'ın itaatine dönün, {جَمِيعًا} “hepiniz”; ey erkekleriniz ve kadınlarınız! {أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ} “ey müminler!” Bu vasıfla hitap edilmesi, tevbe makamının yüceliğine ve ona devam etmeye ancak imanda sebat eden, ne kadar gayret gösterse de noksanlık içinde olduğunu bilen kimsenin güç yetirebileceğine işarettir. Bu emir vücub (farziyet) ifade eder; imanda sebat etmiş kimseler için bile böyleyse, onların altındakiler için evleviyetle geçerlidir. {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa eresiniz”; yani Mü'minûn suresinin başında, aralarında başta ırzların korunması olmak üzere emanetlere riayet etmenin de bulunduğu vasıflara bağlanması zikredilen o arzulanan zafere ulaşma ümidini taşıyasınız diye. Gazâlî, İhyâ'nın 'Tevbe' kitabında şöyle der: İnsan noksanlık üzere yaratılmış olması hasebiyle, kendisine tevbeyi gerektirecek şeylerden uzak kalamaz. Şayet bazı hallerde azaların günahından uzak kalsa, kalple günah işlemeyi kurmaktan uzak kalamaz. Şayet bundan uzak kalsa, Allah'ın zikrinden alıkoyan dağınık düşünceleri getiren şeytanın vesvesesinden uzak kalamaz. Şayet bundan da uzak kalsa, gafletten

وقصور في العلم بالله وصفاته وأفعاله، وكل ذلك نقص، وله أسباب، وترك أسبابه بالتشاغل بأضدادها رجوع عن طريق إلى ضده، والمراد بالتوبة الرجوع، ولا يتصور الخلو في حق الآدمي عن هذا النقص، وإنما يتفاوتون في المقادير.

ve Allah'ı, O'nun sıfatlarını ve fiillerini bilmedeki eksiklikten uzak kalamaz. Bunların hepsi birer noksanlıktır ve bunların sebepleri vardır. Bunların zıtlarıyla meşgul olarak sebeplerini terk etmek ise bir yoldan zıddına dönmektir; tevbeden maksat da dönüştür. İnsanoğlu hakkında bu noksanlıktan büsbütün beri olmak düşünülemez; onlar ancak miktarlarda birbirlerinden farklı olurlar.

ولما تقدم سبحانه إلى عباده في الأمور العامة للأحوال والأشخاص في الزنى وأسبابه، فحكم وقرر، ووعظ وحذر، أتبعه أسباب العصمة التي هي نعم العون على التوبة فقال مرشداً: {وأنكحوا الأيامى} مقلوب أيايم جمع أيم، وزن فعيل من آم، عينه ياء، وهو العزب ذكراً كان أو أنثى أو بكراً {منكم} أي من أحراركم، وأغنى لفظ الأيم عن ذكر الصلاح لأنه لا يقال لمن قصر عن درجة النكاح {والصالحين} أي للنكاح {من عبادكم وإمائكم} أي أرقائكم الذكور والإناث، احتياطاً لمصالحهم وصوناً لهم عن الفساد امتثالاً لما ندب إليه حديث «تناكحوا تكاثروا فإني أباهي بكم الأمم يوم القيامة» .

Allah Sübhânehu, zina ve sebepleri hususunda durumlar ve şahıslar için genel olan meselelerde kullarına emirlerini bildirip hüküm koyunca, yerleştirip vaaz ve uyarılarda bulununca; bunun ardından tevbeye en güzel yardımcı olan korunma (iffet) sebeplerini zikretti ve yol göstererek şöyle buyurdu: {وَأَنكِحُوا الْأَيَامَىٰ} “Evlendirin bekârları”; el-Eyâmâ (الْأَيَامَىٰ) kelimesi, 'آم' fiilinden faîl vezninde olan ve aynel fiili 'yâ' olan 'eyyim'in çoğulu olan eyâyimden (أيايم) devşirmedir. O da erkek olsun, kadın veya bakire olsun bekâr kimsedir; {مِنكُمْ} “içinizden”; yani hürlerinizden. 'Eyyim' lafzı, nikâh derecesine ulaşamamış kimseye denilmediği için ayrıca salah (ehliyet) zikrinden müstağni kılmıştır. {وَالصَّالِحِينَ} “ve elverişli olanları”; yani nikâha uygun olanları, {مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ} “kölelerinizden ve cariyelerinizden”; yani erkek ve kadın kölelerinizden; menfaatlerini gözetmek ve «Evleniniz, çoğalınız; zira ben kıyamet gününde diğer ümmetlere karşı sizinle övüneceğim» hadisinin teşvik ettiği hususa uyarak onları fesattan korumak için [evlendirin].

ولما كان للزواج كلف يهاب لأجلها، لما طبع الآدمي عليه من الهلع في قلة الوثوق بالرزق، أجاب من كأنه قال: قد يكون الإنسان

Evliliğin birtakım külfetleri olup insanoğlunun rızık konusunda güven azlığından kaynaklanan sabırsız fıtratı sebebiyle bundan çekinildiği için, sanki 'İnsan bazen

غير قادر لكونه معدماً، بقوله: {إن يكونوا} أي كل من ذكر من حر أو عبد، والتعبير بالمضارع يشعر بأنه قد يكون في النكاح ضيق وسعة {فقراء} أي من المال {يغنهم الله} أي الذي له الكمال كله، إذا تزوجوا {من فضله} لأنه قد كتب لكل نفس رزقها فلا يمنعكم فقرهم من إنكاحهم، وعن ابن أبي حاتم عن أبي بكر الصديق ﵁ أنه قال: أطيعوا الله فيما أمركم من النكاح ينجز لكم ما وعدكم من الغنى. وقال البغوي: قال عمر ﵁: عجبت لمن يبتغي الغنى في بغير النكاح - وقرأ هذه الآية. وعن ابن مسعود ﵁ أنه قال: التمسوا الغنى في النكاح، وتلا هذه الآية ابن جرير. ولأحمد والترمذي والنسائي وابن ماجة عن أبي هريرة ﵁ رفعه: «ثلاثة حق على الله عونهم: الناكح يريد العفاف، والمكاتب يريد الأداء، والغازي

yoksul olduğu için güç yetiremeyebilir' diyen birine şu sözüyle cevap vermiştir: {إِن يَكُونُوا} “Eğer onlar iseler”; yani hür veya köle olarak zikredilenlerden her biri; muzari fiille ifade edilmesi evlilikte darlık ve genişliğin olabileceğini hissettirir, {فُقَرَاءَ} “fakir”; yani malca [fakir iseler], {يُغْنِهِمُ اللَّهُ} “Allah onları zenginleştirir”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah, evlendikleri takdirde [onları zenginleştirir], {مِن فَضْلِهِ} “Kendi lütfundan”; çünkü O, her nefsin rızkını takdir etmiştir, binaenaleyh onların fakirliği onları evlendirmenize engel olmasın. İbn Ebî Hâtim'den, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Evlilik hususunda Allah'ın size emrettiğine itaat edin ki, size vaat ettiği zenginliği gerçekleştirsin.' Begavî şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh dedi ki: 'Evlilikten başka bir yolla zenginlik arayana şaşarım' -ve bu ayeti okudu-. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Zenginliği nikâhta arayınız'; bu ayeti İbn Cerîr tilavet etmiştir. Ahmed, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Üç kişi vardır ki onlara yardım etmek Allah üzerine bir haktır: İffetli kalmak isteyen evlenen, borcunu ödemek isteyen mükâteb (sözleşmeli köle) ve gazi

في سبيل الله» ويؤيده ما في الصحيح من حديث الواهبة نفسها حيث زوجها رسول الله ﷺ لمن لم يجد ولا خاتماً من حديد.

Allah yolunda [cihad eden].» Sahîh'te geçen, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini hibe eden kadını demirden bir yüzüğü dahi bulunmayan kimseyle evlendirmesi hadisi de bunu desteklemektedir.

ولما كان التقدير: فالله ذو فضل عظيم، عطف عليه قوله: {والله} أي ذو الجلال والإكرام {واسع عليم*} أي فهو بسعة قدرته يسوق ما كتبه للمرأة على يد الزوج، وبشمول علمه يسبب أسبابه. ولما أمر سبحانه بما يعصم من الفتنة من غض البصر ثم بما يحصن من النكاح، وجراً عليه بالوعد بالإغناء، وكان هذا الوعد فيما بعد النكاح، وقدم الكلام فيه ترغيباً للإنسان في التوكل والإحصان، وكان قلبه ما قد يتعذر لأجله إما بعدم وجدان المهر وما يطلب منه تقديمه، أو بعدم رضى العبد وغيره يكون ولده رقيقاً أو غير ذلك، أتبعه قوله حاثاً على قمع النفس الأمارة عند العجز: {وليستعفف} أي يبالغ في طلب العفة وإيجادها عن الحرام {الذين لا يجدون نكاحاً} أي قدرة عليه وباعثاً إليه {حتى يغنيهم الله} أي الذي له الإحاطة بجميع صفات الكمال {من فضله} في ذلك الذي

Takdirî mana 'Allah büyük lütuf sahibidir' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: {وَاللَّهُ} “Allah”; yani celâl ve ikram sahibi olan [Allah], {وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “lütfu pek geniş olandır, hakkıyla bilendir”; yani O, kudretinin genişliğiyle kadın için takdir ettiğini kocanın eliyle sevk eder ve ilminin kuşatıcılığıyla da bunun sebeplerini var eder. Allah Sübhânehu, gözü sakınmak gibi fitneden koruyan şeyleri, ardından da nikâh gibi iffeti muhafaza eden şeyleri emredip cömertçe zenginlik vaadinde bulununca; ve bu vaad nikâhtan sonrası için olup insanın tevekküle ve iffete rağbet etmesi maksadıyla söz öne alınınca; ve bazen mehir ve peşin verilmesi istenen şeyin bulunamaması yahut kölenin ve başkasının çocuğunun köle olmasını istememesi gibi sebeplerle evlilik zorlaşabileceğinden, acziyet anında emmâre nefsi dizginlemeye teşvik ederek şu sözünü ekledi: {وَلْيَسْتَعْفِفِ} “İffetli kalmaya çalışsınlar”; yani harama karşı iffet talebinde ve bunu gerçekleştirmede son derece gayret göstersinler, {الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا} “evlenme imkânı bulamayanlar”; yani buna güç ve imkân bulamayanlar, {حَتَّىٰ يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ} “Allah onları zenginleştirinceye kadar”; yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {مِن فَضْلِهِ} “Kendi lütfundan”; kendisi sebebiyle

تعذر عليهم النكاح بسببه.

evliliğin kendilerine güçleştiği o hususta [zenginleştirinceye kadar iffetli davransınlar].

ولما كان من جملة الموانع كما تقدم خوف الرق على الولد لمن له من الرقيق همة علية، ونفس أبية، أتبعه قوله: {والذين يبتغون} أي يطلبون طلباً عازماً {الكتاب} أي المكاتبة {مما ملكت أيمانكم} ذكراً كان أو أنثى؛ وعبر ب «ما» إشارة إلى ما في الرقيق من النقص {فكاتبوهم} أي ندباً لأنه معاوضة تتضمن الإرفاق على ما يؤدونه إليكم منجماً، فإذا أدوه عتقوا {إن علمتم فيهم خيراً} أي تصرفاً صالحاً في دينهم ودنياهم لئلا يفسد حالهم بعد الاستقلال بأنفسهم؛ قال ابن كثير: وروى أبو داود في كتاب المراسيل عن يحيى ابن أبي كثير قال: قال رسول الله ﷺ: «إن علمتم فيهم حرفة ولا ترسلوهم كلاًّ على الناس» انتهى. ولعله عبر بالعلم في موضع الظن لذلك {وءاتوهم} وجوباً إذا أدوا إليكم {من مال الله} أي الذي عم كل شيء بنعمته، لأنه الملك العظم {الذي آتاكم} ولو بحط شيء من مال الكتابة.

Daha önce geçtiği üzere engellerden birisi de yüksek bir himmete ve izzetli bir nefse sahip olan köle için çocuğunun köle olma korkusu olduğundan, şu sözünü buna ekledi: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ} “İsteyenlerle”; yani kesin bir taleple isteyenlerle, {الْكِتَابَ} “yazılı sözleşme (mükâtebe)”; yani azatlık sözleşmesini, {مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “sağ ellerinizin malik olduklarından”; erkek olsun veya kadın olsun; kölelikteki noksanlığa işaret etmek için 'mâ' (مَا) ile ifade etmiştir, {فَكَاتِبُوهُمْ} “hemen sözleşme yapın”; yani mendup olarak; çünkü bu, taksitler halinde size ödeyecekleri bedel karşılığında kolaylık göstermeyi içeren bir ivazlı akittir; bunu ödediklerinde hür olurlar, {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “eğer kendilerinde bir hayır görürseniz”; yani kendi başlarına kaldıklarında durumları bozulmasın diye dinlerinde ve dünyalarında uygun bir tasarruf ehliyeti [görürseniz]. İbn Kesîr şöyle der: Ebû Dâvûd Kitâbü'l-Merâsîl'de Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Onlarda bir zanaat bilirseniz [sözleşme yapın], onları insanlara yük olarak salıvermeyin» -iktibas sonu-. Bu sebeple zan makamında 'ilim' lafzı kullanılmış olabilir. {وَآتُوهُم} “ve onlara verin”; size ödeme yaptıklarında vacip olarak [verin], {مِّن مَّالِ اللَّهِ} “Allah'ın malından”; yani nimetiyle her şeyi kuşatan Allah'ın, zira mutlak Hükümran O'dur, {الَّذِي آتَاكُمْ} “size verdiği”; mükâtebe bedelinden bir kısmını indirmek suretiyle olsa bile.

ولما أمر سبحانه بالجود في أمر الرقيق تارة بالنفس، وتارة

Allah Sübhânehu köleler hususunda bazen canla, bazen de

بالمال، نهاهم عما ينافيه فقال: {ولا تكرهوا فتياتكم} أي إماءكم، ولعله عبر بلفظ الفتوة هزاً لهم إلى معالي الأخلاق، وتخجيلاً من طلب الفتوة من أمة {على البغاء} أي الزنى لتأخذوا منهن مما يأخذنه من ذلك.

malla cömertlik göstermeyi emredince, buna aykırı olan şeyden onları nehyedip şöyle buyurdu: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ} “Cariyelerinizi zorlamayın”; yani kadın kölelerinizi. Onları yüce ahlaka teşvik etmek ve bir cariyeden dahi iffet ve asalet beklenirken bunu engellemekten utandırmak için 'feteyât' lafzını kullanmış olabilir, {عَلَى الْبِغَاءِ} “fuhşa”; yani bundan elde edecekleri geliri kendilerinden alasınız diye zinaya [zorlamayın].

ولما كان الإكراه على الزنى لا يصح إلا عند العفة، وكان ذلك نادراً من أمة، قال: {إن} بأداة الشك {أردن تحصناً} وفي ذلك زيادة تقبيح للإكراه على هذا الفعل حيث كانت النساء مطلقاً يتعففن عنه مع أنهن مجبولات على حبه، فكيف إذا لم يمنعهن مانع خوف أو حياء كالإماء، فكيف إذا أذن لهن فيه. فكيف إذا ألجئن إليه، وأشار بصيغة التفعل وذكر الإرادة إلى أن ذلك لا يكون إلا عن عفة بالغة، وزاد في تصوير التقبيح بذكر علة التزام هذا العار في قوله: {لتبتغوا} أي تطلبوا طلباً حثيثاً فيه رغبة قوية بإكراههن على الفعل الفاحش {عرض الحياة الدنيا} فإن العرض متحقق فيه الزوال، والدنيا مشتقة من الدناءة.

Zinaya zorlama ancak iffetli olma durumunda söz konusu olabileceği ve bu da bir cariyeden nadir görülebileceği için, şart/şüphe edatıyla şöyle buyurdu: {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “eğer onlar iffetli kalmak isterlerse”; bunda bu fiile zorlamayı daha da çirkin gösterme vardır; zira kadınlar fıtraten arzulu olmalarına rağmen genel olarak bundan sakınırlar; cariyeler gibi korku ve haya engeli bulunmayanlar için durum nasıl olur, hele bir de kendilerine izin verilirse nasıl olur, ya bir de buna mecbur edilirlerse nasıl olur! 'Tefe‘‘ül' sîgası ve irade zikri ile bunun ancak ileri derecede bir iffetten kaynaklanabileceğine işaret etmiştir. Bu utancı göze almanın gerekçesini şu sözünde zikrederek çirkinliği daha da tasvir etti: {لِّتَبْتَغُوا} “isteyeceksiniz diye”; yani onları bu çirkin fiile zorlayarak güçlü bir arzuyla hırsla talep edesiniz diye, {عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının geçici menfaatini”; çünkü 'araz' (geçici menfaat) yok olmaya mahkûmdur, 'dünya' ise süflîlik ve alçaklıktan (denâet) türetilmiştir.

ولما نهى سبحانه عن الإكراه، رغب الموالي في التوبة عند المخالفة

Allah Sübhânehu zorlamayı nehyedince, bu hususta muhalefet ettiklerinde efendileri tevbeye teşvik etti

فيه فقال: {ومن يكرههن} دون أن يقول: وإن أكرهن، وعبر بالمضارع إعلاماً بأن يقبل التوبة ممن خالف بعد نزول الآية، وعبر بالاسم العلم في قوله: {فإن الله} إعلاماً بأن الجلال غير مؤيس من الرحمة، ولعله عبر بلفظ «بعد» إشارة إلى العفو عن الميل إلى ذلك الفعل عند مواقعته إن رجعت إلى الكراهة بعده، فإن النفس لا تملك بغضه حينئذ، فقال: {من بعد إكراههن غفور} أي لهن وللموالي، يستر ذلك الذنب إن تابوا {رحيم*} بالتوفيق للصنفين إلى ما يرضيه.

ve 'Onları zorlarlarsa' demeyip şöyle buyurdu: {وَمَن يُكْرِههُّنَّ} “Kim onları zorlarsa”; ayetin nüzulünden sonra muhalefet eden kimseden tevbenin kabul edileceğini bildirmek için muzari sîgasını kullandı. {فَإِنَّ اللَّهَ} “şüphesiz ki Allah” sözünde lafza-i celâli kullanarak celâl sıfatının rahmetten ümit kestirici olmadığını bildirdi. Fiili işlerken ona meyil etmenin, şayet sonradan yeniden tiksinmeye dönerse bağışlanacağına işaret etmek üzere 'sonra' (بعد) lafzını kullanmış olabilir; zira nefis o esnada nefret duymaya güç yetiremeyebilir. Şöyle buyurdu: {مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ} “onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır”; yani hem cariyeler hem de efendiler için; tevbe ederlerse bu günahı örter, {رَّحِيمٌ} “çok merhamet edicidir”; her iki zümreyi de Kendisini razı edecek şeye muvaffak kılmak suretiyle [merhamet eder].

ولما أتم سبحانه هذه الآيات في براءة عائشة ﵂ ومقدماتها وخواتيمها، قال عاطفاً على قوله أولها {وأنزلنا فيها آيات بينات لعلكم تذكرون} : {ولقد أنزلنا} أي بما لنا من العظمة ترغيباً لكم وترهيباً {إليكم} أي لتتعظوا {آيات مبينات} مفصل فيها الحق من الباطل، موضح بالنقل والعقل بحيث صارت لشدة بيانها تبين هي لمن تدبرها طرق الصواب كما أوضحنا ذلك لمن يتدبره

Allah Sübhânehu, Âişe'nin radıyallâhu anhâ beraati, bunun öncülleri ve sonuçları hakkındaki bu ayetleri tamamlayınca, surenin başındaki {وَأَنزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَّعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “ve iyice belleyip düşünesiniz diye onda apaçık ayetler indirdik” sözüne atıfla şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ أَنزَلْنَا} “Andolsun ki biz indirdik”; yani size rağbet ve korku vermek üzere büyüklüğümüzle [indirdik], {إِلَيْكُمْ} “size”; yani ibret alasınız diye, {آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ} “açıklayıcı ayetler”; hak ile batılın birbirinden ayrıldığı, nakil ve akılla beyan edilmiş olan, açıklığının kuvvetinden ötürü üzerinde düşünen kimseye bizzat kendisi doğru yolları gösteren [ayetler indirdik]; nitekim bunu düşünen kimse için

في براءة عائشة رضي الله تعالى عنها وما تقدمها وتتبعها مما هو صلاحكم في الدين والدنيا {ومثلاً} أي وشبهاً بأحوالكم {من الذين خلوا من قبلكم} أي من أحوالهم بما أنزل الله إليهم في التوراة في أحوال المخالطة والزنى وقذف الأبرياء كيوسف ومريم ﵉ وتبرئتهم كما قدمت كثيراً منه في سورة المائدة وغيرها مما صار في حسن سبكه في هذا الكتاب، وبديع حبكه عند أولي الألباب، كالأمثال السائرة، والأفلاك الدائرة {وموعظة للمتقين*} بما فيه من الأحكام والفواصل المنبئة عن العلل المذكرة بما يقرب من الله زلفى، وينور القلب، ويوجب الحب والألفة، ويذهب وحر الصدر؛ ثم علل إنزاله لذلك على هذا السنن الأقوم، والنظم المحكم، بقوله: {الله} أي الذي أحاطت قدرته وعلمه {نور} أي ذو نور {السماوات والأرض} لأنه مظهرهما بإيجادهما وإيجاد أهلهما وهاديهم بالتنوير بالعلم الجاعل صاحبه بهدايته إلى الصراط المستقيم كالماشي في نور الشمس، لا يضع شيئاً في غير موضعه كما

Âişe'nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- beraatinde ve din ve dünyanızdaki salahınız olan öncesi ve sonrasındaki hususlarda açıkladığımız gibi; {وَمَثَلًا} “ve bir misal”; yani hallerinize benzer bir misal, {مِّنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önce gelip geçenlerden”; yani Yûsuf ve Meryem aleyhimesselâm gibi birliktelik, zina ve suçsuzlara iftira atma durumları ve beraatleri hususunda Tevrat'ta Allah'ın kendilerine indirdiği hallerinden [misaller indirdik]; nitekim Mâide suresinde ve diğer yerlerde bunun birçoğunu zikretmiştim; öyle ki bu kitaptaki güzel üslubu ve akıl sahipleri nezdindeki eşsiz örgüsüyle dillerde dolaşan meseller ve dönen felekler gibi olmuştur; {وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ} “ve takva sahipleri için bir öğüt [indirdik]”; içindeki hükümler, gerekçeleri bildiren fasılalar, Allah'a yaklaştıracak şeyleri hatırlatan, kalbi nurlandıran, sevgi ve ülfeti gerektiren, göğsün kin ve öfkesini gideren hususlar ile [bir öğüt indirdik]. Sonra bunu en dosdoğru yol ve muhkem nizam üzere indirmesini şu sözüyle gerekçelendirdi: {اللَّهُ} “Allah”; yani kudreti ve ilmi her şeyi kuşatan [Allah], {نُورُ} “nurudur”; yani nurun sahibidir, {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin”; çünkü O, onları ve ehlini var ederek onları ortaya çıkaran, sırat-ı müstakime iletmesiyle sahibini güneşin ışığında yürüyen gibi kılan ilim nuruyla onlara hidayet edendir; öyle ki hiçbir şeyi uygun olmayan yere koymaz, tıpkı

أن الماشي في النور لا يضع رجلاً في غير موضعها اللائق بها، ولا شك أن النور هو ما به تظهر به الأشياء وتنكشف، فهو سبحانه مظهرهما، وهما وما فيهما دال على ظهوره، وأنه تام القدرة شامل العلم حاوٍ لصفات الكمال، منزه عن شوائب النقص، وفي آخر الشورى ما ينفع جداً هنا.

ışıkta yürüyenin ayağını uygun olmayan yere basmaması gibi. Şüphe yok ki nur, eşyanın kendisiyle açığa çıktığı ve keşfolunduğu şeydir; O Sübhânehu ikisini (gökleri ve yeri) açığa çıkarandır; onlar ve içindekiler de O'nun apaçıklığına, kudretinin tamlığına, ilminin kuşatıcılığına, kemal sıfatlarını barındırdığına ve noksanlık şaibelerinden münezzeh olduğuna delalet eder. Şûrâ suresinin sonunda burada son derece faydalı olacak bilgiler vardır.

ولما كان من المحال أن يضل عن نور هو ملء الخافقين أحد من سكانهما، بين وجه خفائه مع ظهور ضيائه واتساعه وقوة شعاعه، حتى ضل عنه أكثر الناس، فقال مبيناً بإضافة النور إلى ضميره أن الإخبار عنه بالنور مجاز لا حقيقة، منبهاً على أن آياته الهادية تلوح خلال الشبهات الناشئة عن الأوهام الغالبة على الخلق التي هي كالظلمات {مثل نوره} أي الذي هدى به إلى سبيل الرشاد في خفائه عن بعض الناس مع شدة ظهوره، وهو آياته الدالة عليه من أقواله وأفعاله {كمشكاة} أي مثل كة أي خرق لكن غير نافذ في جدار؛ قال البغوي: فإن كان لها منفذ فهي كوة.

Doğu ile batıyı dolduran bir nurdan bu iki âlem sakinlerinden birinin sapması imkânsız olduğundan; ışığının açıklığı, genişliği ve şuasının kuvvetine rağmen çoğu insanın ondan sapacak derecede gizli kalışının yönünü beyan etti. Nuru Kendi zamirine izafe ederek O'nun hakkında nur olarak haber verilmesinin hakikat değil mecaz olduğunu açıklayarak ve doğru yola ileten ayetlerinin, yaratılmışlara galebe çalan ve karanlıklar gibi olan vehimlerden kaynaklanan şüpheler arasından parıldadığına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali”; yani son derece açık olmasına rağmen bazı insanlara gizli kalışı bakımından doğru yola ilettiği nurunun misali; bu da O'nun sözlerinden ve fiillerinden Kendisine delalet eden ayetleridir, {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandillik (hücre/oyuk) gibidir”; yani duvarda bulunan fakat arkaya geçmeyen bir oyuk gibidir. Begavî şöyle der: Şayet bir menfezi varsa o zaman penceredir (küvve).

ولما دخل المشكاة في هذا المثل خفياً فقدمها تشويقاً إلى شرحه، أتبعه قوله شارحاً له: {فيها مصباح} أي سراج ضخم ثاقب.

Mişkât (oyuk) bu meselde kapalı olarak yer aldığından açıklanmasına şevk uyandırmak için onu öne geçirdi ve peşinden onu açıklayarak şöyle buyurdu: {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde bir lamba bulunan”; yani büyük, ışığı delen bir kandil bulunan.

وهو الذبالة - أي الفتيلة - الضخمة المتقدة، من الصباح الذي هو نور الفجر، والمصباح الذي هو الكوكب الكبير؛ قال البغوي: وأصله الضوء - انتهى.

O, tutuşmuş kalın fitildir; fecrin nuru olan sabahtan ve büyük yıldız olan mısbahtan gelir. Begavî: 'Aslı ışıktır' demiştir -iktibas sonu-.

فإذا كان في المشكاة اجتمعت أشعته فكان أشد إنارة، ولو كان في فضاء لافترقت أشعته؛ وأتى ببقية الكلام استئنافاً على تقدير سؤال تعظيماً له فقال: {المصباح في زجاجة} أي قنديل.

Mişkât (oyuk) içinde olunca ışınları toplanır ve aydınlatması daha güçlü olur; şayet açık alanda olsaydı ışınları dağılırdı. Sözün devamını, lambanın büyüklüğünü belirtmek üzere takdirî bir soruya cevap olarak istînâfen getirdi ve şöyle buyurdu: {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} “o lamba da bir sırça (cam) içindedir”; yani bir fanus içindedir.

ولما كان من الزجاج ما هو في غاية الصفاء، بين أن هذه منه فقال: {الزجاجة كأنها} أي في شدة الصفاء {كوكب} شبهه بها دون الشمس والقمر لأنهما يعتريهما الخسوف {دريّ} أي متلألىء بالأنوار فإنه إذا كان في زجاجة صافية انعكست الأشعة المنفصلة عنه من بعض جوانب الزجاجة إلى بعض لما فيها من الصفاء والشفيف فيزداد النور ويبلغ النهاية كما أن شعاع الشمس إذا وقع على ماء أو زجاجة صافية تضاعف النور حتى أنه يظهر فيما يقابله مثل ذلك النور؛ والدريّ - قال الزجاج: مأخوذ من درأ إذا اندفع منقضاً فتضاعف نوره.

Camın son derece şeffaf olanı bulunduğu için, bu camın da öyle olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا} “o sırça sanki”; yani duruluk ve parlaklıkta, {كَوْكَبٌ} “bir yıldızdır”; güneş ve aya tutulma arız olduğu için [onlara değil] yıldıza benzetti, {دُرِّيٌّ} “inci gibi parlayan”; nurlarla parıldayan; zira berrak bir cam içinde olduğunda, camın saflığı ve şeffaflığı sebebiyle ondan çıkan ışınlar camın bir tarafından diğerine yansır, böylece nur katbekat artar ve nihayete ulaşır; tıpkı güneş ışığının suya veya berrak bir cama vurduğunda nurun katlanması ve karşısındakinde de aynı nurun belirmesi gibi. Züccâc şöyle der: Dürrî, kayıp döküldüğünde nuru katlanan anlamındaki dere’e (درأ) fiilinden alınmıştır.

ولما كان من المصابيح أيضاً ما يكون نوره ضعيفاً بين أن هذا ليس كذلك فقال: {يوقد} أي المصباح، بأن اشتد وقده. ولما كان هذا الضوء يختلف باختلاف ما يتقد فيه، فإذا كان دهناً صافياً خالصاً كان شديد، وكانت الأدهان التي توقد ليس فيها ما يظهر فيه الصفاء كالزيت لأنه ربما بلغ في الصفاء والرقة مبلغ الماء مع زيادة بياض وشعاع يتردد في أجزائه، قال: {من شجرة} أي زيتها {مباركة} أي عظيمة الثبات والخيرات يطيب منبتها {زيتونة} .

Ayrıca lambaların ışığı zayıf olanı da bulunduğu için, bunun öyle olmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {يُوقَدُ} “yakılır”; yani alevi parlayarak o lamba tutuşturulur. Bu ışık, içinde yandığı yağa göre farklılık gösterdiğinden ve saf ve katışıksız bir yağ olduğunda ışık kuvvetli olduğundan; yakılan yağlar içinde de zeytinyağı gibi berraklığı ortaya çıkan bir yağ bulunmadığından -çünkü o berraklık ve incelikte su derecesine ulaşabilir, üstelik beyazlığı fazladır ve cüzlerinde bir ışıltı dolaşır- şöyle buyurdu: {مِن شَجَرَةٍ} “bir ağaçtan”; yani onun yağından, {مُّبَارَكَةٍ} “mübarek”; yani sebatı ve hayırları bol, yetiştiği yer hoş olan, {زَيْتُونَةٍ} “bir zeytin ağacından”.

ولما كان الزيت يختلف باختلاف شجرته في احتجابها عن الشمس وبروزها لها، لأن الشجر ربما ضعف وخبث ثمره بحائل بينه وبين الشمس، بين أن هذه الشجرة ليست كذلك فقال: {لا شرقية} أي ليست منسوبة إلى الشرق وحده، لكونها بحيث لا يتمكن منها

Zeytinyağı, ağacın güneşten gizlenmesi ve güneşe açık olması bakımından farklılık gösterdiğinden -çünkü ağaç, güneşle arasına giren bir engel sebebiyle bazen zayıflar ve meyvesi kötüleşir- bu ağacın öyle olmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {لَّا شَرْقِيَّةٍ} “ne doğuya aittir”; yani yalnızca doğuya nispet edilmiş değildir; öyle ki

الشمس إلا عند الشروق لكنها في لحف جيل يظلها إذا تضيفت الشمس للغروب {ولا غربية} لأنها في سفح جبل يسترها من الشمس عند الشروق، بل هي بارزة للشمس من حين الشروق إلى وقت الغروب، ليكون ثمرها أنضج فيكون زيته أصفى، قال البغوي: هذا قول ابن عباس ﵄ في رواية عكرمة والكلبي والأكثرين. فهي لزكاء عنصرها، وطهارة منبتها، وبروزها للشمس والرياح، بحيث {يكاد زيتها} لشدة صفائه {يضيء ولو لم تمسسه نار} .

güneş sadece doğuş anında ona vurup batmaya yöneldiğinde bir dağ yamacında kalıp gölgelenmez; {وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne de batıya aittir”; çünkü güneş doğarken onu güneşten örten bir dağın eteğinde değildir; bilakis meyvesinin daha iyi olgunlaşması ve yağının daha berrak olması için doğuşundan batış vaktine kadar güneşe açıktır. Begavî şöyle demiştir: Bu, İkrime, Kelbî ve çoğunluğun rivayetinde İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ kavlidir. Dolayısıyla o, kökünün temizliği, yetiştiği yerin paklığı, güneşe ve rüzgârlara açık olması sebebiyle öyle bir durumdadır ki, {يَكَادُ زَيْتُهَا} “neredeyse onun yağı”; aşırı berraklığından ötürü, {يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “kendisine bir ateş değmese bile ışık verecek”.

ولما علم من هذا أن لهذا الممثل به أنواراً متظاهرة بمعاونة المشكاة والزجاجة والمصباح والزيت، فلم يبق مما يقوي نوره ويزيده إشارقاً، ويمده بإضاءة نقية، قال في الممثل له: {نور على نور} أي أن العلم الرباني عظيم الاتساع كلما سرحت فيه النظر، وأطلقت عنان الفكر، أتى بالغرائب ولا يمكن أن يوقف له على حد.

Buradan anlaşıldığı üzere, kendisine benzetilen bu şeyin (temsilin) oyuk, cam, lamba ve yağın yardımıyla birbiri ardınca gelen nurları vardır; öyle ki nurunu kuvvetlendirecek, parlaklığını artıracak ve onu duru bir aydınlıkla besleyecek hiçbir şey eksik kalmamıştır. Benzetilen hakikat hakkında şöyle buyurdu: {نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ} “nur üstüne nurdur”; yani Rabbanî ilim son derece geniştir; ona nazarını her çevirdiğinde ve fikrinin dizginlerini her saldığında akıllara durgunluk veren incelikler getirir ve ona bir sınır tayin etmek mümkün değildir.

ولما كان الإخبار عن مضاعفة هذا النور موجباً لاعتقاد أنه لا يخفى عن أحد، أشار إلى أنه - بشمول علمه وتمام قدرته - يعمى عنه من يريد مع شدة ضيائه، وعظيم لألائه، فقال: {يهدي الله} أي

Bu nurun kat kat olduğunun haber verilmesi, onun kimseden gizli kalmayacağı zannını doğuracağından; ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin tamlığıyla, ışığının şiddetine ve parıltısının büyüklüğüne rağmen dilediği kimseyi ondan kör edeceğine işaret ederek şöyle buyurdu: {يَهْدِي اللَّهُ} “Allah iletir”; yani

بعظمته المحيطة بكل شيء {لنوره من يشاء} كما هدى الله من هدى من المؤمنين لتبرئة عائشة ﵂ قبل إنزال براءتها.

her şeyi kuşatan azametiyle [iletir], {لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ} “nuruna dilediği kimseyi”; nitekim beraati indirilmeden önce müminlerden dilediğini Âişe'nin radıyallâhu anhâ beraatine hidayet ettiği gibi.

بكون الله اختارها لنبيه ﷺ، ولا يختار له إلا طيباً طاهراً وما شاكل ذلك، وعلم أن قسيم ذلك «ويضل الله عن نوره من يشاء» وعلم أن وجه كونه ضل عنه أكثر الناس إنما هو ستر القادر له بنقص في حس من يريد سبحانه إضلاله، لا لنقص في النور كما قال الشاعر:

Bu da Allah'ın onu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için seçmiş olması, O'nun ise Peygamberi için ancak temiz ve pak olanı seçeceği ve benzeri hususlardır. Bilinmektedir ki bunun mukabili 'Allah nurundan dilediğini saptırır' ifadesidir. Çoğu insanın ondan sapmış olmasının sebebinin ise, nurun noksanlığından değil; Sübhânehu saptırmayı dilediği kimsenin idrakindeki bir noksanlık sebebiyle Mutlak Kâdir'in o nuru perdelemesi olduğu anlaşılmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:

والنجم تستصغر الأبصار صورته ... فالذنب للطرف لا للنجم في الصغر

Gözler yıldızın cüssesini küçük görür ... Küçük görünmedeki kusur yıldıza değil göze aittir.

كما سيأتي إيضاح ذلك عند قوله تعالى {ألم تر إلى ربك كيف مد الظل} [الفرقان: ٢٥] ، ومر آنفاً في حديث علي ﵁ في الأرواح ما ينفع ههنا.

Bunun açıklaması Yüce Allah'ın {أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [Furkân: 45] ayetinde gelecektir. Az önce Ali'den radıyallâhu anh ruhlar hakkında geçen hadiste burada fayda verecek bilgiler mevcuttur.

ولما كان كأنه قيل: ضرب الله هذا المثل لكم لتدبروه فتنفعوا به، عطف عليه قوله: {ويضرب الله} أي بما له من الإحاطة بكمال القدرة وشمول العلم {الأمثال للناس} لعلمه

Sanki 'Allah bu misali düşünesiniz ve onunla faydalanasınız diye verdi' denilmiş gibi, şu sözünü buna atfetti: {وَيَضْرِبُ اللَّهُ} “Ve Allah verir”; yani tam kudreti ve kuşatıcı ilmiyle [verir], {الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ} “insanlara misalleri”; onları

بها، تقريباً للأفهام، لعلهم يهتدون {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {بكل شيء} أي منها ومن غيرها {عليم*} يبين كل شيء بما يسهل سبيله فثقوا بما يقول، وإن لم تفهموه أنفسكم وأمعنوا النظر فيه يفتح لكم سبحانه ما انغلق منه.

bildiği için, akıllara yaklaştırmak üzere, umulur ki doğru yolu bulurlar diye [misaller verir]. {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {بِكُلِّ شَيْءٍ} “her şeyi”; yani bu misallerden olanı da olmayanı da, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; her şeyi yolunu kolaylaştıracak şekilde açıklar; öyleyse O'nun buyurduklarına güvenin, kendiniz anlamasanız bile üzerinde dikkatle düşünün; O Sübhânehu size kapalı olanı açacaktır.

ولما كان كأنه قيل: فأي شيء يكون هذه المشكاة؟ قال شافياً على هذا السؤال: {في بيوت} أي في جدران بيوت، فجمع دلالة على أن المراد بالمشكاة الجنس لا الواحد، وفي وحدتها ووحدة آلات النور إشارة إلى عزته جداً {أذن الله} أي مكن بجلاله فأباح وندب وأوجب {أن ترفع} حساً في البناء، ومعنى بإخلاصها للعمل الصالح، من كل رافع أذن له سبحانه في ذلك، فعلى المرء إذا دخلها أن يتحصن من العدو بما رواه أبو دواد عن عبد الله بن عمرو ﵄ عن رسول الله ﷺ أنه كان إذا دخل المسجد قال: «أعوذ بالله العظيم، وبوجهه الكريم، وسلطانه القديم، من الشيطان الرجيم» قال عقبة بن مسلم: فإذا قال ذلك قال الشيطان: حفظ مني سائر يوم.

Sanki 'Bu mişkât (kandillik/hücre) nerede bulunur?' denilmiş gibi, bu soruya tatmin edici bir cevap olarak şöyle buyurdu: {فِي بُيُوتٍ} “Birtakım evlerde”; yani evlerin duvarlarındaki [oyuklardadır]; 'evler' şeklinde çoğul getirmesi, mişkâttan maksadın tek bir fert değil cins olduğuna delalet eder. Onun tekliği ve nur aletlerinin tekliği ise onun son derece kıymetli ve nadir olduğuna işarettir; {أَذِنَ اللَّهُ} “Allah izin vermiştir”; yani celâliyle imkân tanımış, mübah kılmış, teşvik etmiş ve vacip kılmıştır, {أَن تُرْفَعَ} “yüceltilmesine”; bina olarak maddeten, salih amellere tahsis edilerek de manen [yüceltilmesine], O Sübhânehu'nun bu hususta izin verdiği her yücelten tarafından. O halde kişi oraya girdiğinde, Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Amr'dan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescide girdiği zaman söylediği şu dua ile düşmandan korunmalıdır: «Kovulmuş şeytandan Yüce Allah'a, O'nun Kerîm vechine ve ezelî hükümranlığına sığınırım.» Ukbe b. Müslim der ki: Bunu söylediğinde şeytan: 'Günün geri kalanında benden korundu' der.

{ويذكر} من كل ذاكر أذن له سبحانه {فيها اسمه} أي ذكراً صافياً عن شوب، وخالصاً عن غش {يسبح} أي يصلي وينزه {له} أي خاصة {فيها بالغدو} أي الإبكار، بصلاة الصبح {والآصال*} أي العشيات، ببقية الصلوات، فيفتحون أعمالهم ويختمونها بذكره ليحفظوا فيما بين ذلك ويبارك لهم فيما يتقلبون فيه، وجمع الأصيل لتحقق أن المراد الظهر والعصر والمغرب والعشاء؛ قال البغوي: لأن اسم الأصيل يجمعها. {رجال} أيّ رجال {لا تلهيهم تجارة} أي ببيع أو شرى أو غيرهما، يظهر لهم فيها ربح.

{وَيُذْكَرَ} “ve anılmasına [izin vermiştir]”; O Sübhânehu'nun izin verdiği her anan kimse tarafından, {فِيهَا اسْمُهُ} “oralarda Kendi isminin”; yani her türlü şaibeden arınmış ve hileden uzak halis bir zikirle [anılmasına]. {يُسَبِّحُ} “tesbih eder”; yani namaz kılar ve tenzih eder, {لَهُ} “O'nu”; yani sadece O'nu, {فِيهَا} “oralarda”, {بِالْغُدُوِّ} “sabahları”; yani sabah namazıyla erken vakitlerde, {وَالْآصَالِ} “ve akşamları”; yani diğer namazlarla akşam vakitlerinde. Böylece amellerine O'nun zikriyle başlayıp onunla bitirirler ki bu ikisi arasında korunsunlar ve meşgul oldukları işlerde kendilerine bereket verilsin. el-Âsâl kelimesinin çoğul gelmesi, öğle, ikindi, akşam ve yatsının kastedildiğinin tahakkuku içindir; Begavî şöyle der: 'Çünkü asîl ismi bunların hepsini kapsar.' {رِجَالٌ} “öyle adamlar [tesbih eder ki]”; ne erler!

ولما كان الإنسان قد يضطر إلى الخروج بالبيع عن بعض ما يملك للاقتيات بثمنه أو التبلغ به إلى بعض المهمات التي لا وصول له إليها إلا به، أو بتحصيل ما لا يملك كذلك مع أن البيع في التجارة أيضاً هو الطلبة الكلية لأنه موضع تحقق الربح الذي لا صبر عنه، قال: {ولا بيع} أي وإن لم يكن على وجه التجارة، والبيع يطلق بالاشتراك على التحصيل الذي هو الشرى وعلى الإزالة {عن ذكر الله} أي الذي له الجلال والإكرام مطلقاً بصلاة وغيرها، فهم

İnsan bazen nafakasını temin etmek yahut ancak onunla ulaşabileceği bazı mühim işlere erişmek için elindekilerin bir kısmını satmak zorunda kalabileceğinden ya da aynı şekilde sahip olmadığı şeyi elde etmek durumunda kalabileceğinden; ayrıca ticarette de satış, vazgeçilemez olan kârın gerçekleştiği yer olması sebebiyle asıl gaye olduğundan şöyle buyurdu: {لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ} “onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş alıkoymaz”; yani kârın belirdiği alım, satım veya başka bir şey ve ticaret maksadıyla olmasa bile [hiçbir satış onları alıkoymaz]. 'Bey'' lafzı müşterek olarak hem satın alma demek olan elde etmeye hem de elden çıkarmaya denir. {عَن ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ı anmaktan”; yani namaz ve başka yollarla mutlak olarak celâl ve ikram sahibi olan Allah'ı anmaktan [alıkoymaz]. Onlar

كل وقت في شهود ومراقبة لمن تعرف إليهم بصفات الكمال {و} لا يلهيهم ذلك عن {إقام الصلاة} التي هي طهرة الأرواح، أعادها بعد ذكرها بالتسبيح تصريحاً بها تأكيداً لها وحثاً على حفظ وقتها لأنه من جملة مقوماتها وكذا جميع حدودها ولو بأوجز ما يكون من أدنى الكمال - بما أشار إليه حرف التاء إشعاراً بأن هذا المدح لا يتوقف على أنهى الكمال {و} لا عن {إيتاء الزكاة} التي هي زكاء الأشباح ونماؤها، وخص الرجال مع أن حضور النساء المساجد سنة شهيرة، إشارة إلى أن صلاتهن في بيوتهن أفضل لما روى أبو داود في سننه وابن خزيمة في صحيحه عن عبد الله بن مسعود ﵁ عن رسول الله ﷺ قال:

her an, Kendisini kemal sıfatlarıyla tanıtan Zât'ı müşahede ve murakabe halindedirler; {و} ve bu onları {إِقَامِ الصَّلَاةِ} “namazı dosdoğru kılmaktan” da alıkoymaz; namaz ki ruhların arınmasıdır; tesbih ile zikrinden sonra açıkça teyit etmek ve vaktini korumaya teşvik etmek için onu tekrar zikretti; zira vakit onun temel şartlarındandır ve aynı şekilde kemalin en asgari derecesinden en veciz şekilde de olsa bütün rükünlerini [korumaya teşvik eder]; 'tâ' harfinin [hazfiyle] işaret edildiği üzere bu övgünün en nihai kemale bağlı olmadığını hissettirir; {و} ve {إِيتَاءِ الزَّكَاةِ} “zekâtı vermekten” de alıkoymaz; zekât ki bedenlerin temizliği ve gelişmesidir. Kadınların mescitlere gitmesi meşhur bir sünnet olduğu halde 'rical' (adamlar/erler) kelimesini tahsis etmesi, kadınların namazlarının evlerinde daha faziletli olduğuna işarettir; nitekim Ebû Dâvûd Sünen'inde ve İbn Huzeyme Sahîh'inde Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

«صلاة المرأة في بيتها أفضل من صلاتها في حجرتها، وصلاتها في مخدعها أفضل من صلاتها في بيتها» والمخدع: الخزانة. وللإمام أحمد والطبراني وابن خزيمة والحاكم عن أم سلمة ﵂ أن النبي ﷺ قال: «خير مساجد النساء قعر بيوتهن» ولأحمد وابن خزيمة وابن حبان في صحيحيهما عن أم حميدة امرأة أبي حميد الساعدي

«Kadının evindeki namazı, avlusundaki namazından daha faziletlidir; odasındaki/mahzenindeki namazı da evindeki namazından daha faziletlidir.» Mahzen (mahda'): Küçük oda/kilerdir. İmam Ahmed, Taberânî, İbn Huzeyme ve Hâkim'in Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kadınların mescitlerinin en hayırlısı, evlerinin en kuytu köşeleridir.» Ahmed, İbn Huzeyme ve İbn Hibbân'ın Sahîh'lerinde Ebû Humeyd es-Sâidî'nin hanımı Ümmü Humeyd'den

رضي الله عنهما أنها قالت: يا رسول الله! إني أحب الصلاة معك، قال: «قد علمت أنك تحبين الصلاة معي، وصلاتك في بيتك خير من صلاتك في حجرتك، وصلاتك في حجرتك خير من صلاتك في دارك، وصلاتك في دارك خير من صلاتك في مسجد قومك، وصلاتك في مسجد قومك خير من صلاتك في مسجدي» ، قال: فأمرت فبني لها مسجد في أقصى بيت من بيتها وأظلمه، فكانت تصلي فيه حتى لقيت الله ﷿.

radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben seninle namaz kılmayı çok seviyorum.' Buyurdu ki: «Benimle namaz kılmayı sevdiğini biliyorum; fakat senin evinin içindeki namazın avlundaki namazından daha hayırlıdır; avlundaki namazın hanendeki namazından daha hayırlıdır; hanendeki namazın kabilenin mescidindeki namazından daha hayırlıdır; kabilenin mescidindeki namazın ise benim mescidimdeki namazından daha hayırlıdır.» Râvi der ki: Bunun üzerine emretti ve evinin en uzak ve en karanlık köşesinde kendisi için bir mescit (namazgâh) yapıldı; Aziz ve Celil olan Allah'a kavuşuncaya kadar orada namaz kıldı.

ولما وصف الرجال المذكورين ما وصفهم به، ذكر علة فعلهم لذلك زيادة في مدحهم فقال: {يخافون يوماً} وهو يوم القيامة، هو بحيث {تتقلب فيه} أي لشدة هوله، تقلباً ظاهراً - بما اشار إليه إثبات التاءين {القلوب والأبصار*} أي بين طمع في النجاة، وحذر من الهلاك، ويمكن أن يقال: المشاكي - والله أعلم - هي المساجد، والزجاج هي الرجال، والمصابيح هي القلوب، وتلألؤها ما تشتمل عليه من المعاني الحاملة على الذكر، والشجرة الموصوفة

Anılan erleri bu vasıflarla niteleyince, onları daha da övmek maksadıyla bunu yapmalarının gerekçesini zikredip şöyle buyurdu: {يَخَافُونَ يَوْمًا} “Bir günden korkarlar”; o da kıyamet günüdür; öyle bir gündür ki, {تَتَقَلَّبُ فِيهِ} “döneceği [bir günden]”; yani dehşetinin şiddetinden ötürü -iki 'tâ' harfinin sabit kılınmasıyla işaret edildiği üzere- apaçık bir şekilde döneceği, {الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} “kalplerin ve gözlerin”; yani kurtuluş ümidi ile helak korkusu arasında [döneceği bir günden korkarlar]. Şöyle de denilebilir -Allah en doğrusunu bilir-: Hücreler (mişkâtlar) mescitlerdir; camlar adamlardır; lambalar kalplerdir; lambaların parıldaması ise kalplerin içerdiği zikre sevk eden manalardır. Nitelenen ağaç ise,

هي مثال الأبدان، التي صفاها الله من الأدران، وطبعها على الاستقامة، والزيت مثال لما وضع سبحانه فيها من جميل الأسرار، وقد ورد في بعض الأخبار أن المساجد لأهل السماوات كالنجوم لأهل الأرض، وفي معجم الطبراني في الأوسط عن ابن عمر ﵄: «كمشكاة» قال: جوف محمد ﷺ، والزجاجة قلبه، والمصباح النور الذي في قلبه، والشجرة إبراهيم ﵇، {لا شرقية ولا غربية} : لا يهودي ولا نصراني.

Allah'ın kirlerden arındırdığı ve istikamet üzere yarattığı bedenlerin misalidir; yağ ise O Sübhânehu'nun onlara koyduğu güzel sırların misalidir. Bazı rivayetlerde mescitlerin gök ehli için, yer ehli için yıldızlar gibi olduğu varid olmuştur. Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Evsat'ında İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandillik gibidir” ayeti hakkında: 'Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sinesidir; cam onun kalbidir; lamba kalbindeki nurdur; ağaç ise İbrahim'dir aleyhisselâm; {لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya aittir ne de batıya”: Ne Yahudi ne de Hristiyandır' demiştir.

ولما بين تعالى أفعال هؤلاء الرجال التي أقبلوا بها عليه، وأعرضوا عما عداه، بين غايتهم فيها فقال: {ليجزيهم} أي يفعلون ذلك ليجزيهم {الله} أي في دار كرامته بعد البعث بعظمته وجلاله، وكرمه. وجماله {أحسن ما عملوا} أي جزاءه. ويغفر لهم سيئه {ويزيدهم من فضله} على العدل من الجزاء ما لم يستحقوه - كما هي عادة أهل الكرم.

Yüce Allah bu erlerin Kendisine yöneldikleri ve O'ndan başkasından yüz çevirdikleri amellerini beyan edince, bundaki gayelerini açıklayarak şöyle buyurdu: {لِيَجْزِيَهُمُ} “onları mükâfatlandırmak için”; yani bunu Allah'ın kendilerini mükâfatlandırması için yaparlar, {اللَّهُ} “Allah”; yani dirilişten sonra O'nun ikram yurdunda azameti, celâli, keremi ve cemaliyle, {أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “yaptıklarının en güzeliyle”; yani onun karşılığıyla [mükâfatlandırması için] ve onların kötülüklerini bağışlar, {وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ} “ve lütfundan onlara fazlasını vermesi için”; kerem ehlinin âdeti olduğu üzere hak etmedikleri fazlalığı adalete dayalı mükâfatın üzerine ekleyerek [vermesi için].

ولما كان التقدير: فإن الله لجلاله، وعظمته وكماله، لا يرضى أن يقتصر في جزاء المحسن على ما يستحقه فقط، عطف عليه بياناً لأن قدرته وعظمته لا حد لها قولَه: {والله} أي

Takdirî mana 'Şüphesiz Allah, celâli, azameti ve kemali sebebiyle iyilik yapanın mükâfatını sadece hak ettiğiyle sınırlı tutmaya razı olmaz' şeklinde olunca; kudret ve azametinin bir sınırı olmadığını beyan etmek üzere şu sözünü buna atfetti: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani

الذي لا كفوء له فلا اعتراض عليه {يرزق من يشاء} . ولما كان المعنى: رزقاً يفوق الحد، ويفوت العد، عبر عنه بقوله: {بغير حساب*} فهو كناية عن السعة، ويجوز أن يكون مع السعة التوفيق، فيكون بشارة بنفي الحساب في الآخرة أيضاً أصلاً ورأساً، لأن ذلك المرزوق لم يعمل ما فيه درك عليه فلا يحاسب، أو يحاسب ولا يعاقب؛ فيكون المراد بنفي الحساب نفي عسره وعقابه، ويجوز أن يزاد الرزق كفافاً، وقد ورد أنه لا حساب فيه؛ روى ابن كثير من عند ابن أبي حاتم بسنده عن أسماء بنت يزيد ﵂ قالت: قال رسول الله ﷺ:

dengi bulunmayan ve Kendisine itiraz edilemeyen [Allah], {يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ} “dilediğini rızıklandırır”. Mana 'haddi aşan ve sayıya sığmayan bir rızıkla' şeklinde olunca, bunu şu sözüyle ifade etti: {بِغَيْرِ حِسَابٍ} “hesapsız olarak”; bu da genişlikten kinayedir. Genişlikle birlikte muvaffakiyet olması da caizdir; bu durumda ahirette de hesabın tamamen ve kökten nefyedilmesi müjdesi olur; çünkü o rızıklandırılan kişi aleyhine bir mesuliyet doğuracak amel işlememiştir ki hesaba çekilsin; yahut hesaba çekilir ama cezalandırılmaz. Dolayısıyla hesapsız olmaktan maksat hesabın zorluğunun ve azabının olmamasıdır. Rızkın kifayet miktarı olması da caizdir; nitekim onda hesap olmadığı varid olmuştur. İbn Kesîr, İbn Ebî Hâtim'den kendi senediyle Esmâ bint Yezîd'den radıyallâhu anhâ Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

«إذا جمع الله الأولين والآخرين يوم القيامة جاء منادٍ فنادى بصوت يسمع الخلائق: سيعلم أهل الجمع من أولى بالكرم، ليقم الذين لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله، فيقومون وهم قليل، ثم يحاسب سائر الخلائق» .

«Allah kıyamet gününde öncekileri ve sonrakileri topladığında bir münadi gelip bütün mahlûkatın işiteceği bir sesle şöyle nida eder: 'Mahşer halkı ikrama kimin daha layık olduğunu birazdan bilecektir; ne ticaretin ne de alışverişin kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoymadığı kimseler kalksın!' Onlar kalkarlar ve sayıları pek azdır; sonra diğer bütün mahlûkat hesaba çekilir.»

ولما أخبر تعالى أن الذين اتبعوا نور الحق سبحانه، وصلوا - من جزائه بسبب ما هداهم إليه النور من الأعمال الصالحة - إلى حقائق هي في نفس الأمر الحقائق، أخبر عن أضدادهم الذين اتبعوا الباطل فحالت

Yüce Allah, Hakkın nuruna uyanların -o nurun kendilerini hidayet ettiği salih ameller sebebiyle O'nun mükâfatından- işin hakikatinde gerçek olan hakikatlere ulaştıklarını haber verince; batıla uyup

جباله الوعرة الشامخة بين أبصار بصائرهم وبين تلك الأنوار بضد حالهم فقال: {والذين كفروا} أي ستروا بما لزموه من الضلال ما انتشر من نور الله {أعمالهم} كائنة في يوم الجزاء {كسراب} وهو ما تراه نصف النهار في البراري لاصقاً بالأرض يلمع كأنه ماء، وكلما قربت منه بعد حتى تصل إلى جبل ونحوه فيخفى؛ قال الرازي في اللوامع: والسراب شعاع ينكشف فينسرب ويجري كالماء تخيلاً؛ وقال ابن كثير: يرى عن بعد كأنه بحر طام، وإنما يكون ذلك بعد نصفف النهار، وأما الآل فإنما يكون أول النهار، يرى كأنه ماء بين السماء والأرض - انتهى. وقال البغوي: والآل ما ارتفع عن الأرض، وهو شعاع يرى بين السماء والأرض بالغدوات شبه الملاءة، يرفع فيه الشخوص، يرى فيه الصغير كبيراً، والقصير طويلاً، والرقراق يكون بالعشايا، وهو ما ترقرق من السراب، أي جاء وذهب. {بقيعة} جمع قاع، وهو أرض سهلة مطمئنة فد انفرجت

onun sarp ve yüce dağları basiretlerinin gözleri ile bu nurlar arasına giren zıtlarının durumunu onların halinin zıddıyla haber vererek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlere gelince”; yani sarıldıkları sapıklıkla Allah'ın yayılan nurunu örtenlerin, {أَعْمَالُهُمْ} “onların amelleri”; ceza gününde, {كَسَرَابٍ} “bir serap gibidir”; serap, gün ortasında çöllerde yere yapışık olarak gördüğün ve su gibi parıldayan şeydir; ona her yaklaştığında uzaklaşır, nihayet bir dağa veya benzeri bir yere ulaştığında kaybolur gider. Râzî Levâmi'de şöyle der: Serap, açığa çıkıp süzülen ve vehimde su gibi akan bir ışıktır. İbn Kesîr der ki: Uzaktan sanki kabarık bir deniz gibi görünür; bu ancak gün ortasından sonra olur. Âl'e (ılgım) gelince; o günün başında olur, yer ile gök arasında su gibi görünür -iktibas sonu-. Begavî der ki: Âl, yerden yükselen şeydir; sabah vakitlerinde yer ile gök arasında çarşaf gibi görünen bir ışıktır; içinde karaltılar yükselir, küçük olan büyük, kısa olan uzun görünür. Rakrâk ise akşamları olur; o seraptan dalgalanan, yani gelip giden şeydir. {بِقِيعَةٍ} “düzlükteki/çöldeki”; kâ' (قاع) kelimesinin çoğuludur; o da etrafından dağlar ve tepeler çekilmiş düz ve çukur arazidir

عنها الجبال والآكام - قاله في القاموس. وقال أبو عبد الله القزاز في ديوانه: القيعة والقاع واحد، وهما الأرض المستوية الملساء يحفن فيها التراب، الفراء: القيعة جمع قاع كجار وجيرة. وقال الصغاني في مجمع البحرين: والقاع: المستوي من الأرض، والجمع أقواع وأقوع وقيعان، صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها، والقيعة مثل قاع، وهو أيضاً من الواو، وبعضهم يقول: هو جمع؛ وقال ابن جرير: والقاع ما انبسط من الأرض واتسع، وفيه يكون السراب. وقال عبد الغافر الفارسي في مجمع الغرائب: قال الفراء: القاع: مستنقع الماء، والقاع: المكان المستوي الواسع في وطأة من الأرض يعلوه المطر فيمسكه ويستوي نباته، وجمعه قيعة وقيعان.

-bunu Kâmûs sahibi söylemiştir-. Ebû Abdillâh el-Kazzâz Dîvân'ında şöyle der: Kî‘a ve kâ‘ birdir; ikisi de üzerinde toprak savrulan düz ve pürüzsüz arazidir. Ferrâ der ki: Kî‘a, câr ve cîre gibi kâ‘ kelimesinin çoğuludur. Sagānî Mecma‘u'l-Bahreyn'de şöyle der: el-Kâ‘: Düz arazidir; çoğulu akvâ‘, ak‘u‘ ve kî‘ân gelir; kendisinden önceki harfin kesresinden ötürü 'vâv' harfi 'yâ'ya dönüşmüştür. Kî‘a ise kâ‘ gibidir, o da 'vâv'lıdır; bazıları onun çoğul olduğunu söyler. İbn Cerîr der ki: el-Kâ‘, arazinin düz ve geniş olanıdır; serap da orada bulunur. Abdülgāfir el-Fârisî Mecma‘u'l-Garâib'de şöyle der: Ferrâ dedi ki: el-Kâ‘: Su birikintisidir; el-kâ‘: Arazinin alçak kısmında bulunan, yağmurun üzerine yağıp tuttuğu ve bitkisi düzgün olan geniş ve düz yerdir; çoğulu kî‘a ve kî‘ân gelir.

{يحسبه الظمآن} أي العطشان الشديد العطش من ضعف العقل {ماء} فيقصده ولا يزال سائراً {حتى إذا جاءه} أي جاء الموضع الذي توهمه به {لم يجده شيئاً} من الأشياء، فلم يفده قصده غير زيادة العطش بزيادة التعب، وبعده عن مواطن الرجاء، فيشتد بأسه، وتنقطع حليه فيهلك،

{يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ} “susayan kimsenin sandığı”; yani aklının zayıflığından ötürü aşırı derecede susamış olanın [sandığı], {مَاءً} “su [sandığı bir serap gibidir]”; böylece ona yönelir ve durmaksızın yürür, {حَتَّىٰ إِذَا جَاءَهُ} “nihayet ona vardığında”; yani su olduğunu zannettiği yere vardığında, {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “onun hiçbir şey olmadığını görür”; hiçbir şey olmadığını bulur; dolayısıyla ona yönelmesi, yorgunluğun artmasıyla susuzluğun artmasından ve ümit yerlerinden uzaklaşmaktan başka bir fayda sağlamamış olur; böylece zorluğu şiddetlenir, çareleri tükenir ve helak olur;