وهكذا الكافر يظن أعماله تجديه شيئاً فإذا هي قد أهلكته.
Kâfir de böyledir; amellerinin kendisine bir fayda sağlayacağını sanır, oysa amelleri onu helak etmiştir.
ولما كان الله محيطاً بعلمه وقدرته بكل مكان قال: {ووجد الله} أي قدرة المحيط بكل شيء {عنده} أي عند ذلك الموضع الذي قصده لما تخيل فيه الخير فخاب ظنه {فوفاه حسابه} أي جزاء عمله على ما تقتضيه أعماله على حكم العدل، فلم يكفِ هذا الجاهل خيبة وكمداً أنه لم يجد ما قصده شيئاً كغيره من السراب حتى وجد عنده الزبانية تعتله إلى نار، لا يفك أسيرها، ولا يخمد سعيرها.
Allah Teâlâ ilmiyle ve kudretiyle her yeri kuşatıcı olduğu için şöyle buyurdu: {وَوَجَدَ اللَّهَ} “ve Allah'ı buldu”; yani her şeyi kuşatanın kudretini [buldu], {عِنْدَهُ} “onun yanında”; yani onda bir hayır tahayyül edip yöneldiği ancak zannı boşa çıkan o yerin yanında [buldu], {فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} “O da onun hesabını tastamam gördü”; yani adalet hükmü uyarınca amellerinin gerektirdiği üzere amelinin cezasını eksiksiz verdi. Bu cahile, diğer seraplar gibi yöneldiği şeyi hiçbir şey bulamayarak hüsrana ve kedere uğraması yetmemiş gibi, üstünde bir de yanında kendisini esiri kurtulmayan, alevi sönmeyen bir ateşe sürükleyen zebânîleri buldu.
ولما كان سبحانه لا يحتاج إلى كاتب، ولا يدخل عليه لبس، ولا يصعب عليه ضبط شيء وإن كثر، ولا يقد أحد أن يتأخر عما يريده به بنوع حيلة، عبر عن ذلك بقوله: {والله} أي الذي له القدرة الكاملة والعلم الشامل {سريع الحساب*} أي لأنه لا يحتاج إلى حفظ بقلب، ولا عقد بأصابع، ولا شيء غير ذلك، ولكنه عالم بذلك كله قبل أن يعمله العبد وبعد عمله له، لا يعزب عنه منه ولا من غيره شيء.
Yüce Allah bir kâtibe ihtiyaç duymadığı, O'na hiçbir karışıklık arız olmadığı, ne kadar çok olursa olsun bir şeyi zapt etmek O'na güç gelmediği ve hiç kimse O'nun hakkında dilediği şeyden herhangi bir hileyle geri kalamayacağı için bu durumu şu buyruğuyla ifade etti: {وَاللَّهُ} “Allah”; yani tam kudrete ve kuşatıcı ilme sahip olan [Allah], {سَرِيعُ الْحِسَابِ} “hesabı çok çabuk görendir”; çünkü O, ne kalpte ezberlemeye ne parmaklarla saymaya ne de bundan başka bir şeye muhtaçtır. Bilakis O, kul onu işlemeden önce de işledikten sonra da bütün bunları bilir; ne ondan ne de başkasından hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
ولما بين سبحانه بهذا المثال أنهم لم يصلوا إلى شيء غير التعب، المثمر للعطب، وكان هذا لا يفعله بنفسه عاقل، ضرب مثالاً
Yüce Allah bu misalle onların helake yol açan yorgunluktan başka hiçbir şeye ulaşamadıklarını ve akıl sahibi birinin bunu kendi kendine yapmayacağını açıklayınca, başka bir misal
آخر بين الحامل لهم على الوقوع في ممثول الأول، وهو السير بغير دليل، الموقع في خبط العشواء كالماشي في الظلام، فقال عاطفاً على {كسراب} قوله: {أو} للتخيير، أي أعمالهم لكونها لا منفعة لها كسراب، ولكونها خالية عن نور الحق {كظلمات} أو للتنويع، فإنها إن كانت حسنة الظاهر فكالسراب، أو قبيحة فكالظلمات، أو للتقسيم باعتبار وقتين كالظلمات في الدنيا والسراب في الآخرة {في بحر} هو مثال قلب الكافر {لجي} أي ذي لج هو اللج، إشارة إلى أنه عميق لا يدرك له قرار، لأن اللج معظم الماء، ويكون جمع لجة أيضاً، والأوفق هنا أن يكون منسوباً إلى الجمع، لأنه أهول، والمقام للتهويل، قال القزاز في ديوانه: ولجة البحر معروفة وهو المرضع الذي لا ترى منه أرضاً ولا جبلاً، وبحر لجي: واسع اللجة، وجمع اللجة لجج ولج. {يغشاه} أي يغطي هذا البحر ويعلوه، أو يلحق الكائن فيه {موج} وهو مثل ما يغشى قلبه من الجهل والشك والحيرة، كائن {من فوقه} أي هذا الموج {موج} آخر {من فوقه} أي هذا الموج الثاني المركوم على الأول {سحاب} قد غطى النجوم، وهو مثال الرين والختم والطبع
getirdi. Bu misalle, karanlıkta yürüyen kimse gibi körü körüne bocalamaya düşüren kılavuzsuz yürüme halinin onları ilk misale konu olan duruma sürükleyen amil olduğunu açıkladı ve {كَسَرَابٍ} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {أَوْ} muhayyerlik içindir; yani onların amelleri hiçbir faydası olmaması bakımından bir serap gibidir; hakkın nurundan yoksun olması bakımından ise {كَظُلُمَاتٍ} “karanlıklar gibidir”. Yahut çeşitlendirme içindir; zira ameller dış görünüşü itibarıyla güzelse serap gibi, çirkinse karanlıklar gibidir. Yahut iki vakit dikkate alınarak bir taksimdir; dünyada karanlıklar, ahirette ise serap gibidir. {فِي بَحْرٍ} “bir denizdeki”; bu, kâfirin kalbinin misalidir; {لُّجِّيٍّ} “derin”; yani 'lücce'ye (enginin derinliğine) sahip [bir deniz], onun dibine ulaşılamayacak kadar derin olduğuna işarettir. Zira 'lücc' suyun büyük kısmıdır; aynı zamanda 'lücce'nin çoğulu da olur. Burada çoğula nispet edilmesi daha uygundur, çünkü daha korkunçtur; makam da korkutma makamıdır. Kazzâz Dîvân'ında şöyle der: Denizin lüccesi malumdur; o, üzerinden ne bir kara ne de bir dağ görebildiğin yerdir. Bahrün lücciyyün: Lüccesi geniş olan deniz demektir. Lüccenin çoğulu lücec ve lüc gelir. {يَغْشَاهُ} “onu kaplayan”; yani bu denizi örten ve üstünü kaplayan veya içindeki varlığa ulaşan, {مَوْجٌ} “bir dalga”; bu da onun kalbini bürüyen cehalet, şüphe ve hayretin misalidir; {مِّن فَوْقِهِ} “üstünde”; yani bu dalganın üstünde bulunan, {مَوْجٌ} “bir dalga [daha]”; {مِّن فَوْقِهِ} “onun da üstünde”; yani ilkinin üzerine yığılmış bu ikinci dalganın da üstünde, yıldızları örtmüş bir {سَحَابٌ} “bulut [vardır]”; bu da kalpteki pas, mühür ve perdelenmenin misalidir;
على القلب، فلا سماء تبصر ولا أرض.
artık ne gök görünür ne de yer.
ولما كان هذا أمراً مهولاً، أشار إلى هوله وتصويره بقوله: {ظلمات} أي من البحر والموجين والسحاب {بعضها} . ولما كان المراد استغراق الجهة، لم يثبت الجار فقال: {فوق بعض} متراكمة، فلذلك يبعد كل البعد أن ينفذ فيها بصر، ولذلك قال: {إذا أخرج} أي الكائن في هذا البحر بدلالة المعنى وإن لم يجر له ذكر {يده} وهي أقرب شيء إليه {لم يكد} أي الكائن فيه {يراها} أي يقرب من ذلك فضلاً عن أن يكون، لأن الله قد ستر عنه كل نور بهذه الظلمات المتكاثفة، وهو مثال لعمله وأنه عدم لما تقدم من أن العدم كله ظلمة، فلا عمل له يكون شيئاً ولا يقرب من ذلك لأنه لا أهلية له بوجه {ومن لم يجعل الله} أي الملك الأعظم {له نوراً} من الأنوار، وهو قوة الإيجاد والإظهار {فما له من نور*} أصلاً، لأنه سبحانه يستر نوره وإن كان ملء السماوات والأرض عمن يشاء بحجب الأهوية، لأنه قادر على ما يريد.
Bu korkunç bir durum olduğu için, onun korkunçluğuna ve tasvirine şu buyruğuyla işaret etti: {ظُلُمَاتٌ} “karanlıklar”; yani denizden, iki dalgadan ve buluttan kaynaklanan [karanlıklar]; {بَعْضُهَا} “bir kısmı”. Cihetin tamamını kuşatması kastedildiği için cer harfi sabit kılınmayarak şöyle buyruldu: {فَوْقَ بَعْضٍ} “birbirinin üstünde”; üst üste yığılmış [karanlıklar]. Bu sebeple gözün onların arasından geçip görmesi son derece imkânsızdır. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {إِذَا أَخْرَجَ} “çıkardığı zaman”; yani zikri geçmese de mananın delaletiyle bu denizin içinde bulunan kimse [çıkardığı zaman], {يَدَهُ} “elini”; ki o kendisine en yakın şeydir; {لَمْ يَكَدْ} “neredeyse”; yani içindeki kimse, {يَرَاهَا} “onu göremez”; yani onu görmeye yaklaşamaz bile, nerede kaldı ki görebilsin! Çünkü Allah, bu yoğun karanlıklarla her türlü nuru ondan gizlemiştir. Bu da onun amelinin ve onun yok hükmünde olduğunun bir misalidir; zira daha önce yokluğun tamamının karanlık olduğu geçmişti. Dolayısıyla onun hiçbir ameli bir varlık ifade etmez ve hiçbir şekilde ehliyeti bulunmadığından buna yaklaşamaz bile. {وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ اللَّهُ} “Allah'ın vermediği kimseye”; yani en yüce Hükümran'ın [vermediği], {لَهُ نُورًا} “bir nur”; nurlardan bir nur ki o da var etme ve açığa çıkarma gücüdür; {فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ} “artık onun hiçbir nuru yoktur”; asla yoktur. Çünkü O, gökleri ve yeri doldursa bile dilediği kimseden heva ve heves perdeleriyle nurunu gizler; zira O, dilediği her şeye kādirdir.
ولما كان قيام الأمور، وظهورها كل ظهور، إنما هو بالنور، حساً
İşlerin ayakta kalması ve her yönüyle açığa çıkması ancak nur ile olduğu için; hissi olarak
بالإيجاد، ومعنى بجعل الموجودات آيات مرئيات تدل على موجدها، قال تعالى دالاً على ما أخبر به من أنه وحده نور السماوات والأرض، أي موجدهما بعلمه وقدرته ومن أن من كساه من نوره فإن في يوم البعث الذي يجازي فيه الخلق على ما يقتضيه العلم الذي هو النور في الحقيقة من مقادير أعمالهم، ومن أعراه من النور هلك: {ألم تر} أي تعلم يا رأس الفائزين برتبة الإحسان علماً هو في ثباته كما بالمشهادة {أن الله} الحائز لصفات الكمال {يسبح له} أي ينزه عن كل شائبة نقص لأجله خاصة بما له فيه من القدرة الكاملة {من في السماوات} .
var etmekle, manevi olarak da varlıkları kendilerini var edene delalet eden görünen ayetler kılmak suretiyle [olduğu için], Yüce Allah göklerin ve yerin yegâne nuru olduğuna, yani ilim ve kudretiyle ikisini var ettiğine ve nurundan giydirdiği kimsenin -yaratılanların amellerinin miktarlarınca hakikatte nur olan ilmin gerektirdiğine göre karşılık göreceği- diriliş gününde [kurtulacağına], nurdan mahrum bıraktığı kimsenin ise helak olacağına dair haber verdiği hususlara delil getirerek şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?”; yani ey ihsan mertebesiyle kazananların başı! Sabitliği bakımından müşahede gibi olan bir ilimle bilmedin mi ki, {أَنَّ اللَّهَ} kemal sıfatlarına sahip olan Allah'ı, {يُسَبِّحُ لَهُ} “tesbih eder”; yani O'ndaki tam kudret sebebiyle O'na mahsus olarak her türlü eksiklik şaibesinden tenzih eder; {مَن فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde olanlar”.
ولما كان مبنى السورة على شمول العلم والقدرة لم يؤكد فقال: {والأرض} أي هما وكل ما فيهما بلسان حاله، أو آلة مقاله، وعرف أن المراد العموم بعطفه بعض ما لا يعقل، وعبر ب «من» لأن المخبر به من وظائف العقلاء.
Surenin esası ilim ve kudretin kuşatıcılığı üzerine kurulu olduğundan tekit etmeyip şöyle buyurdu: {وَالْأَرْضِ} “ve yerdeki [kimseler]”; yani gerek hâl diliyle gerek kàl aletiyle hem ikisi hem de ikisinde bulunan her şey [tesbih eder]. Gayri âkil olanların bir kısmını atfetmesiyle kastın umum olduğu anlaşıldı ve haber verilen şey akıllıların vazifelerinden olduğu için 'men' (مَن) edatıyla ifade edildi.
ولما كان أمر الطير أدل لأنه أعجب، قال مخصصاً: {والطير صافات} أي باسطات أجنحتها في جو السماء، لا شبهة في أنه لا يمسكهن إلا الله، وإمساكه لها في الجو مع أنها أجرام ثقيلة، وتقديره لها فيه على القبض والبسط حجة قاطعة على كمال قدرته.
Kuşların durumu daha şaşırtıcı olduğundan [kudrete] daha açık delalet ettiği için tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ} “ve kanatlarını çırparak uçan kuşlar da [tesbih ederler]”; yani gök boşluğunda kanatlarını açan [kuşlar]. Kuşkusuz onları ancak Allah tutmaktadır; ağır cisimler olmalarına rağmen onları havada tutması ve orada kanat açıp kapamalarını takdir etmesi, O'nun tam kudretine kesin bir hüccettir.
ولما كان العلم يوصف به ما هو سبب كالكتاب المصنف ونحوه، ويشتق للشيء اسم فاعل مما لابسه كما يقال: ليله قائم، ونهاره صائم، {ولا تزال تطلع على خائنة منهم} [المائدة: ١٣] وكانت أسطر القدرة مجودة على كل كائن، شديدة الوضوح في صفحات كل شيء، فكانت الكائنات بذلك دالة على خالقها وما له من كل صفة كمال، صح إطلاق العلم عليها وإسناده إليها فقال: {كل} أي من المخلوقات {قد علم} أي بما كان سبباً له من العلم بما فيه من الآيات الدالة المعلمة بما لموجده من صفات الكمال {صلاته} أي الوجه الذي به وصلته بمولاه ونسبته إليه {وتسبيحه} أي الحال الذي به براءة صانعه من الشين وتعاليه عن النقص، وقد صرحت بذلك ألسن أحوالها، نيابة عن بيان مقالها، هذا بقيامه صامتاً جامداً، وهذا بنموه مهتزاً رابياً، إلجاء وقهراً، وهذا بحركته بالإرادة، وقصد وجوه منافعه، وبعده عن أحوال مضاره بمجرد فطرته وما أودع في طبيعته، وهذا بنطقه وعقله، ونباهته وفضله، مع أن نسبة كل منهم إلى الأرض والسماء واحدة، ويدل على ذلك دلالة واضحة ما روى الإمام أحمد في المسند عن عبد الله بن عمرو ﵄ عن «النبي ﷺ أن
Telif edilmiş kitap ve benzeri gibi sebep olan şey ilimle nitelendirilebildiğinden ve bir şeye kendisiyle irtibatlı olduğu şeyden hareketle 'gecesi kaim, gündüzü saim' denildiği ve {وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ} [Mâide: 13] buyrulduğu gibi fail ismi türetilebildiğinden; kudret satırları da her varlıkta kusursuzca işlenmiş ve her şeyin sayfalarında son derece açık olduğundan, böylece varlıklar yaratıcılarına ve O'nun sahip olduğu her kemal sıfatına delalet ettiğinden, ilim lafzının onlara ıtlak edilmesi ve onlara isnat edilmesi sahih oldu ve şöyle buyurdu: {كُلٌّ} “Her biri”; yani yaratılmışların her biri, {قَدْ عَلِمَ} “kesinlikle bilmiştir”; yani kendisinde bulunan, var edicisinin kemal sıfatlarını bildiren delil niteliğindeki ayetlerden kaynaklanan ilim sebebiyle [bilmiştir], {صَلَاتَهُ} “kendi duasını/namazını”; yani Mevlâsına olan bağını ve O'na nispetini sağlayan yönü, {وَتَسْبِيحَهُ} “ve tesbihini”; yani Yaratıcısının kusurlardan beriliğini ve noksanlıklardan yüceliğini gösteren hâlini [bilmiştir]. Sözlü beyanlarına bedel hâl dilleri bunu açıkça ilan etmiştir: Kimi sessiz ve hareketsiz duruşuyla, kimi zorunlu ve kahredici bir sevk ile kıpırdayıp büyüyerek gelişmesiyle, kimi iradeli hareketiyle, faydalı yönlerini amaçlayıp fıtratı ve tabiatına yerleştirilen şey gereği zararlı durumlardan uzak durmasıyla, kimi de konuşması, aklı, uyanıklığı ve faziletiyle [bunu gösterir]; oysa her birinin yere ve göğe nispeti birdir. İmam Ahmed'in Müsned'inde Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadis buna açıkça delalet eder: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
نوحاً ﵇ أوصى ابنه عند موته بلا إله إلا الله، فإن السماوات السبع والأرضين السبع لو كن حلقة مبهمة قصمتهن، وسبحان الله وبحمده، فإنها صلاة كل شيء وبها يرزق الخلق وقال الغزالي في الإحياء: وروي» أن رجلاً جاء إلى رسول الله ﷺ فقال: تولت عني الدنيا وقلت ذات يدي، فقال له رسول الله ﷺ: «فأين أنت من صلاة الملائكة وتسبيح الخلائق وبها يرزقون» ، قال فقلت: وما هي يا رسول الله؟ قال: «سبحان الله وبحمده سبحان الله العظيم أستغفر الله مائة مرة ما بين طلوع الفجر إلى أن تصلي الصبح، تأتيك الدنيا راغمة صاغرة، ويخلق الله من كل كلمة ملكاً يسبح الله إلى يوم القيامة لك ثوابه»
«Nuh aleyhisselâm vefatı sırasında oğluna 'Lâ ilâhe illallâh'ı vasiyet etti; zira yedi gök ve yedi yer kapalı bir halka olsaydı, bu kelime onları kırıp geçerdi. Bir de 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî'yi [vasiyet etti]; çünkü o her şeyin duasıdır ve mahlûkat onunla rızıklandırılır.» Gazzâlî İhyâ'da şöyle der: «Rivayet edildiğine göre» bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Dünya benden yüz çevirdi ve elimdeki azaldı' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Meleklerin duasından ve mahlûkatın onunla rızıklandığı tesbihinden sen neredesin?» buyurdu. Adam dedi ki: 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' Buyurdu ki: «Fecrin doğuşundan sabah namazını kılıncaya kadar yüz defa 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî sübhânallâhi'l-azîm estağfirullâh' de; dünya boyun eğerek ve küçülerek sana gelir. Allah da her kelimeden kıyamet gününe kadar Allah'ı tesbih eden bir melek yaratır ve sevabı senin olur.»
قال الحافظ زين الدين العراقي: رواه المستغفري في الدعوات عن ابن عمر ﵄ وقال: غريب من حديث مالك، ولا أعرف له أصلاً من حديث مالك «.
Hâfız Zeynüddin el-Irâkī şöyle demiştir: «Bunu Müstağfirî ed-Deavât'ta İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ve: 'Mâlik'in hadisinden garibtir; Mâlik'in hadisinden buna bir asıl bilmiyorum' dedi.»
ولما كان التقدير: فالله قدير على جميع تلك الشؤون، عطف عليه قوله: {والله} أي المحيط علماً وقدرة {عليم بما يفعلون*} بما ثبت مما أخبركم به في هذه السورة دقائق أقوالكم وأحوالكم، وضمائركم وأفعالكم، وقد تقدم في الأعراف عند {أو لم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض} [الأعراف: ١٨٥] ما ينفع هنا.
Takdirî anlam: 'Allah bütün bu işlere kādirdir' şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona atfetti: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani ilmi ve kudreti kuşatıcı olan [Allah], {عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “onların yaptıklarını hakkıyla bilendir”; bu surede size haber verdiği üzere sözlerinizin ve hallerinizin, iç dünyalarınızın ve fiillerinizin inceliklerini [bilir]. A'râf suresinde {أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [A'râf: 185] ayetinde buraya fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti.
ولما أخبر عما في الكونين بما يستلزم الملك على أنهى وجوه التمام المستلزم للقدرة على البعث، أخبر عنهما بالتصريح به فقال: {ولله} أي الذي لا ملك سواه {ملك السماوات والأرض} مع كونه مالكاً مسخراً مصرفاً لجميع ذلك، فهو جامع للملك والملك.
İki âlemde bulunan şeyleri, yeniden diriltmeye kādir olmayı gerektiren en mükemmel mülkiyeti iktiza edecek şekilde haber verince, açıkça belirterek ikisinden şöyle haber verdi: {وَلِلَّهِ} “Allah'ındır”; yani O'ndan başka hükümdar olmayan [Allah'ındır], {مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin mülkü”; bununla birlikte O, bütün bunların mâliki, boyun eğdiricisi ve çekip çevirenidir; dolayısıyla O, hem mülkü hem mülkiyeti kendinde toplamıştır.
ولما كان التقدير: ومن الله المبدأ للكل بالإيجاد من العدم، عطف عليه قوله: {وإلى الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {المصير*} أي لهم كلهم بعد الفناء، وإنما طوي هذا المقدر لأنه لا خلف فيه.
Takdirî anlam: 'Yoktan var etmek suretiyle herkesin başlangıcı Allah'tandır' şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona atfetti: {وَإِلَى اللَّهِ} “ve ancak Allah'adır”; yani her şeyi kuşatan [Allah'adır], {الْمَصِيرُ} “dönüş”; yani yok oluştan sonra hepsinin O'na [dönüşüdür]. Bu takdir edilen kısım, hakkında hiçbir ihtilaf bulunmadığı için açıkça zikredilmemiştir.
ولما أخبر بذلك فتقرر ملكه وقدرته على البعث على حسب ما وعد به بعد أن تحرر ملكه، دل عليه بتصرفه في العالم العلوي والسفلي بما يدل على القدرة على الإعادة فقال: {ألم تر أن الله} أي ذا الجلال والجمال {يزجي} أي يسوق بالرياح، وسيأتي الكلام عليها في النمل؛ وقال أبو حيان: إن الإزجاء يستعمل في سوق الثقل برفق. {سحاباً} أي بعد أن أنشأه من العدم تارة من السفل، وتارة من العلو، ضعيفاً رقيقاً متفرقاً، قال أبو حيان: وهو اسم جنس واحده
Bunu haber verip de mülkü ve vaat ettiği üzere yeniden diriltmeye kudreti kesinleştikten sonra, mülkünün tahakkuk etmesinin ardından, tekrar yaratmaya kādir olduğuna delalet eden ulvî ve süflî âlemdeki tasarrufunu göstererek şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ} “Görmedin mi ki Allah”; yani celâl ve cemâl sahibi olan [Allah], {يُزْجِي} “sevk eder”; yani rüzgârlarla sürer; Neml suresinde buna dair açıklama gelecektir. Ebû Hayyân şöyle der: 'İzcâ' ağır olan şeyi yumuşakça sürmek için kullanılır. {سَحَابًا} “bulutları”; yani onları yoktan var ettikten sonra, bazen aşağıdan bazen yukarıdan zayıf, ince ve dağınık halde [sevk eder]. Ebû Hayyân der ki: Bu bir cins ismidir, tekili
سحابة، والمعنى: يسوق سحابة إلى سحابة. وهو معنى {ثم يؤلف بينه} أي بين أجزائه بعد أن كانت قطعاً في جهات مختلفة {ثم يجعله ركاماً} في غاية العظمة متراكباً بعضه على بعض بعد أن كان في غاية الرقة {فترى} أي في تلك الحالة المستمرة {الودق} أي المطر، قال القزاز: وقيل: هو احتفال المطر. {يخرج من خلاله} أي فتوقه التي حدثت بالتراكم وانعصار بعضه من بعض {وينزل من السماء} أي من جهتها مبتدئاً من {من جبال فيها} أي في السماء، وهي السحاب الذي صار بعد تراكمه كالجبال؛ وبعض فقال: {من برد} هو ماء منعقد؛ وبين أن ذلك بإرداته واختياره بقوله: {فيصيب به} أي البرد والمطر على وجه النقمة أو الرحمة {من يشاء} من الناس وغيرهم {ويصرفه عمن يشاء} صرفه عنه؛ ثم نبه على ما هو غاية في العجب في ذلك مما في الماء من النار التي ربما نزلت منها صاعقة فأحرقت ما لا تحرق النار فقال: {يكاد سنا} أي ضوء {برقه} وهو اضطراب النور في خلاله {يذهب} أي هو، ملتبساً {بالأبصار*} لشدة لمعه وتلألئه، فتكون قوة البرق دليلاً على تكاثف السحاب وبشيراً
sehâbedir (سحابة). Manası: Bulutu buluta sevk eder. Bu da şu ayetin manasıdır: {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ} “sonra onların arasını birleştirir”; yani farklı yönlerdeki parçalar halindeyken parçalarının arasını [birleştirir], {ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} “sonra onu bir yığın haline getirir”; son derece ince iken üst üste yığılmış son derece azametli bir hale [getirir], {فَتَرَى} “böylece görürsün”; yani o sürekli durumda [görürsün], {الْوَدْقَ} “yağmuru”; Kazzâz şöyle der: Yağmurun yoğunlaşması olduğu da söylenmiştir. {يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ} “onun aralarından çıktığını”; yani yığılması ve birbiri üzerine sıkışmasıyla meydana gelen yarıklarından [çıktığını görürsün]. {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ} “Ve gökten indirir”; yani gök tarafından başlatarak indirir, {مِن جِبَالٍ فِيهَا} “oradaki dağlardan”; yani gökte bulunan, üst üste yığıldıktan sonra dağlar gibi olan bulutlardan; bir kısmını indirir ve şöyle buyurur: {مِن بَرَدٍ} “doludan”; o donmuş sudur. Bunun O'nun iradesi ve tercihiyle olduğunu şu buyruğuyla açıkladı: {فَيُصِيبُ بِهِ} “onunla vurur”; yani azap veya rahmet olarak doluyu ve yağmuru [isabet ettirir], {مَن يَشَاءُ} “dilediğini”; insanlardan ve başkalarından [dilediğini], {وَيَصْرِفُهُ عَن مَّن يَشَاءُ} “dilediğinden de onu çevirir”; onu ondan uzaklaştırır. Sonra bunda son derece şaşırtıcı olan, suyun içindeki ateşten -ki bazen ondan bir yıldırım iner de ateşin yakamadığı şeyleri yakar- bahisle şöyle buyurdu: {يَكَادُ سَنَا} “neredeyse parıltısı”; yani ışığı, {بَرْقِهِ} “şimşeğinin”; o da bulut aralarında nurun dalgalanmasıdır, {يَذْهَبُ} “giderir”; yani o, bizzat bürüyerek [alır götürür], {بِالْأَبْصَارِ} “gözleri”; parlamasının ve ışıldamasının şiddetinden ötürü. Böylece şimşeğin gücü bulutun yoğunluğuna delil, yağmurun kuvvetine müjdeci,
بقوة المطر، ونذيراً بنزول الصواعق؛ ثم ذكر ما هو أدل على الاختيار، فقال مترجماً لما مضى بزيادة: {يقلب الله} أي الذي له الأمر كلهه بتحويل الظلام ضياء والضياء ظلاماً، والنقص تارة والزيادة أخرى، مع المطر تارة والصحو أخرى {الليل والنهار} فينشأ عن ذلك التقليب من الحر والبرد والنمو والينوع واليبس ما يبهر العقول؛ ولهذا قال منبهاً على النتيجة: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم الذي ذكر من جميع ما تقدم {لعبرة لأولي الأبصار*} أي النافذة، والقلوب الناقدة، يعبرون منها إلى معرفة ما لمدبر ذلك من القدرة التامة والعلم الشامل الدال قطعاً على الوحدانية.
yıldırımların inişine de bir uyarıcı olur. Sonra iradeye daha çok delalet eden hususu zikretti ve geçmişi fazlasıyla açıklayarak şöyle buyurdu: {يُقَلِّبُ اللَّهُ} “Allah çevirir”; yani bütün işlerin sahibi olan [Allah], karanlığı aydınlığa, aydınlığı karanlığa, kimi zaman eksilterek kimi zaman artırarak, kimi zaman yağmurla kimi zaman açık havayla [çevirir], {اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “geceyi ve gündüzü”; bu çevirmeden sıcaklık, soğukluk, büyüme, olgunlaşma ve kuruma gibi akılları hayrete düşüren şeyler meydana gelir. Bu yüzden neticeye dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إِنَّ فِي ذَٰلِكَ} “Şüphesiz bunda”; yani daha önce zikredilenlerin tamamından oluşan o büyük işte, {لَعِبْرَةً لِّأُولِي الْأَبْصَارِ} “basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır”; yani keskin görüş ve eleştirel kalplere sahip olanlar için; onlar buradan bunu çekip çevirenin kesin olarak tevhidi gösteren tam kudretini ve kuşatıcı ilmini tanımaya geçerler.
ولما ذكر أولاً أحوال الخافقين دليلاً على وحدانيته، وفصل منها الآثار العلوية، فذكر ما يسقي الأرض، وطوى ذكر ما ينشأ عنه من النبات للعلم به، ذكر أحوال ما يتكون به من الحيوانات دليلاً ظاهراً على الإعادة، وبرهاناً قاهراً على المنكرين لها فقال: {والله} أي الذي له العلم الكامل والقدرة الشاملة {خلق كل دآبة} أي مما تقدم أنه يسبح له.
İlk olarak tevhidine delil kılmak üzere yer ve gök ufuklarının hallerini zikredip onlardan ulvî eserleri detaylandırınca, yeri sulayan şeyi zikredip bilinmesinden ötürü ondan biten bitkileri zikretmeyince; tekrar diriltmeye açık bir delil ve onu inkâr edenlere karşı ezici bir bürhan olarak onunla oluşan hayvanların hallerini zikretti ve şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani tam ilim ve kuşatıcı kudret sahibi olan [Allah], {خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ} “her canlıyı yaratmıştır”; yani daha önce O'nu tesbih ettiği belirtilen şeylerden [yaratmıştır].
ولما ذكر أنواعاً من الحيوان، نكر بخلاف ما في الأنبياء فقال: {من ماء} أي دافق هو أعظم أجزاء مادته كما خلق النبات من ماء «هامر» كذلك، وفاوت بينه مع كون الكل من الماء الهامر
Hayvan türlerini zikrettiğinde, Enbiyâ suresindekinin aksine nekre (belirsiz) kılarak şöyle buyurdu: {مِّن مَّاءٍ} “bir sudan”; yani maddesinin en büyük cüzü olan atılan bir sudan; nitekim bitkileri de aynı şekilde dökülen bir sudan yaratmıştır. Hepsi aralarında fark bulunmayan dökülen bir sudan olmasına rağmen onları birbirinden farklı kılmıştır;
الذي لا تفاوت فيه {فمنهم} أي الدواب.
{فَمِنْهُم} “Onlardan kimi”; yani canlılardan.
ولما كان في سياق التعظيم، وكان قد آتى كل نفس من الإدراك ما تعرف به منافعها ومضارها، عبر عن الكل بأداة من يعقل وإن كانوا متفاوتين في التمييز فقال: {من يمشي على بطنه} أي من غير رجل؛ وقدم هذا لكونه أدل على القدرة، وسماه مشياً استعارة ومشاكلة {ومنهم من يمشي على رجلين} أي ليس غير {ومنهم من يمشي على أربع} أي من الأيدي والأرجل، وفي هذا تنبيه على من يمشي على أكثر من ذلك، وإليه الإشارة بقوله: {يخلق الله} وعبر باسم الجلالة إعلاماً بتناهي العظمة؛ وقال: {ما يشاء} دلالة على أنه فعله بقدرته واختياره، لا مدخل لشيء غير ذلك فيه إلا بتقدير العزيز العليم.
Tazim siyakında olduğu ve her nefse faydasını ve zararını bileceği bir idrak verdiği için, temyiz kabiliyetleri farklı olsa da hepsi hakkında akıllılar için kullanılan edatla ifade ederek şöyle buyurdu: {مَّن يَمْشِي عَلَىٰ بَطْنِهِ} “karnı üstünde yürür”; yani ayaksız olarak; kudrete daha çok delalet ettiği için bunu öne aldı ve istiare ile müşakele kabilinden buna yürüme adını verdi; {وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَىٰ رِجْلَيْنِ} “onlardan kimi de iki ayak üstünde yürür”; yani fazlası değil; {وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَىٰ أَرْبَعٍ} “onlardan kimi de dört [ayak] üstünde yürür”; yani el ve ayaklardan dördü üzerinde. Bunda bundan daha fazlası üzerinde yürüyenlere de bir dikkat çekme vardır. {يَخْلُقُ اللَّهُ} “Allah yaratır” buyruğuyla buna işaret edilmektedir; büyüklüğün son noktasını bildirmek için lafza-i celâl ile ifade etti ve: {مَا يَشَاءُ} “dilediğini” buyurdu; bu da O'nun bunu kudreti ve tercihiyle yaptığına, Azîz ve Alîm olanın takdiri dışında başka hiçbir şeyin bunda dahli olmadığına delalet eder.
ولما كانت هذه الأدلة ناظرة إلى البعث أتم نظر، وكانوا منكرين له، أكد قوله: {إن الله} أي الذي الكمال المطلق {على كل شيء} من ذلك وغيره {قدير*} .
Bu deliller en mükemmel şekilde dirilişe baktığından ve onlar da bunu inkâr ettiklerinden şu buyruğunu tekit etti: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah”; yani mutlak kemale sahip olan [Allah], {عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeye”; bunlara ve başkalarına, {قَدِيرٌ} “hakkıyla kādirdir”.
ولما اتضح بهذا ما لله تعالى من صفات الكمال والتنزه عن كل شائبة نقص، وقامت أدلة الوحدانية على ساق، واتسقت براهين الألوهية أي اتساق، قال مترجماً لتلك الأدلة: {لقد أنزلنا} أي في
Bununla Yüce Allah'ın kemal sıfatları ve her türlü eksiklik şaibesinden tenzih edilişi açıklığa kavuşup tevhid delilleri dosdoğru dikilince ve uluhiyet bürhanları tam bir ahenkle dizilince, bu delilleri tercüme ederek şöyle buyurdu: {لَّقَدْ أَنزَلْنَا} “Andolsun biz indirdik”; yani
هذه السورة وما تقدمها، بما لنا من العظمة {آيات} أي من الحكم والأحكام والأدلة والأمثال {مبينات} لا خفاء في شيء منها عند أحد من الخلق، لأن الله قد أراد هدايتكم، بعضكم بالبيان، وبعضكم بخلق الإذعان {والله} أي الملك الأعظم {يهدي من يشاء} من العابد كلهم {إلى صراط مستقيم*} بالقوة بإنزال الآيات، والفعل بخلق الإيمان والإخبات، فيؤمنون إيماناً ثابتاً.
bu surede ve bundan öncekilerde, azametimizle, {آيَاتٍ} “ayetler”; yani hikmetler, hükümler, deliller ve misallerden [ayetler indirdik], {مُّبَيِّنَاتٍ} “açıklayıcı [ayetler]”; yaratılmışlardan hiç kimse için bunlardan hiçbirinde kapalılık yoktur. Çünkü Allah size hidayet vermeyi murat etmiştir; kiminize açıklamayla, kiminize de boyun eğmeyi yaratarak [hidayet verir]. {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani en yüce Hükümran, {يَهْدِي مَن يَشَاءُ} “dilediğine hidayet eder”; bütün kullarından [dilediğine], {إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”; ayetleri indirmekle kuvve halinde, imanı ve teslimiyeti yaratmakla fiil halinde hidayet eder; böylece sarsılmaz bir imanla iman ederler.
ولما كان إخفاء هذه الآيات عن البعض بعد بيانها أعجب من ابتداء نصبها، فكان السياق ظاهراً في أن التقدير: والله يضل من يشاء فيكفرون بالآيات والذكر الحكيم، وكان الخروج من نورها بعد التلبس بها إلى الظلام أشد غرابة، عطف على ما قدرته مما دل عليه السياق أتم دلالة قوله دليلاً شهودياً على ذلك مطوي، معجباً ممن عمي عن دلائل التوحيد التي أقامها تعالى وعددها وأوضحها بحيث صارت كما ذكر تعالى أعظم من نور الشمس: {ويقولون} أي الذين ظهر لهم نور الله، بألسنتهم فقط: {آمنا بالله} الذي أوضح لنا جلاله، وعظمته وكماله {وبالرسول} الذي علمنا كمال رسالته وعمومها بما أقام عليها من الأدلة {وأطعنا} أي أوجدنا الطاعة لله وللرسول، وعظم المخالفة بين الفعل والقول بأداة البعد فقال: {ثم يتولى} أي يرتد بإنكار القلب ويعرض عن طاعة الله ورسوله، ضلالاً منهم عن الحق {فريق منهم}
Bu ayetlerin açıklandıktan sonra bazılarından gizlenmesi, başlangıçta konulmasından daha şaşırtıcı olduğundan; siyak da açıkça takdirin: 'Allah dilediğini saptırır, onlar da ayetleri ve hikmet dolu zikri inkâr ederler' şeklinde olduğunu gösterdiğinden; nura büründükten sonra ondan çıkıp karanlığa girmek daha garip olduğundan; siyakın en mükemmel şekilde delalet ettiği bu takdirî manaya atıfla, gizlenmiş olan bu duruma şahitlik delili kabilinden, Yüce Allah'ın ikame ettiği, sayıp döktüğü ve güneşin nurundan daha büyük olacak şekilde açıkladığı tevhid delillerine karşı körleşen kimselere hayret ederek şöyle buyurdu: {وَيَقُولُونَ} “Ve derler ki”; yani Allah'ın nuru kendilerine zahir olanlar sadece dilleriyle [şöyle derler]: {آمَنَّا بِاللَّهِ} “Allah'a iman ettik”; bize celâlini, azametini ve kemalini açıklayan [Allah'a], {وَبِالرَّسُولِ} “ve Peygamber'e”; getirdiği delillerle risaletinin kemalini ve umumiliğini bildiğimiz [Peygamber'e], {وَأَطَعْنَا} “ve itaat ettik”; yani Allah'a ve Resûl'e itaati ortaya koyduk. Sonra uzaklık bildiren edatla fiil ile söz arasındaki aykırılığın büyüklüğünü belirterek şöyle buyurdu: {ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ} “Sonra yüz çevirir”; yani haktan saparak kalbin inkârıyla irtidat eder ve Allah'a ve Resûlüne itaatten yüz çevirir, {فَرِيقٌ مِّنْهُم} “onlardan bir grup”;
أي ناس يقصدون الفرقة من هؤلاء الذين قالوا هذه المقالة.
yani bu sözü söyleyenlerden ayrılığı kasteden birtakım insanlar [yüz çevirir].
ولما كان ينبغي أن يكون وقوع الارتداد منهم - كما أشير إليه - في غاية البعد وإن كان في أقل زمن، أشار إليه بأداة التراخي، وأكد ذلك بقوله مثبتاً الجارّ: {من بعد ذلك} أي القول السديد الشديد المؤكد، مع الله الذي هو أكبر من كل شيء، ومع رسوله الذي هو أشرف الخلائق {وما أولئك} أي البعداء البضاء الذين صاروا بتوليهم في محل البعد {بالمؤمنين*} أي بالكاملين في الإيمان قولاً وعقداً، وإنما هم من أهل الوصف اللساني، المجرد عن المعنى الإيقاني.
Onlardan irtidatın vuku bulması -işaret edildiği üzere- en kısa zamanda olsa bile son derece uzak olması gerektiğinden, terâhî edatıyla (ثُمَّ) buna işaret etti ve cer harfini sabit kılarak şu buyruğuyla bunu pekiştirdi: {مِّن بَعْدِ ذَٰلِكَ} “bundan sonra”; yani her şeyden büyük olan Allah'a ve yaratılmışların en şereflisi olan Resûlüne karşı verilen o sağlam, kuvvetli ve tekitli sözden sonra [yüz çevirirler]. {وَمَا أُولَٰئِكَ} “İşte onlar değillerdir”; yani yüz çevirmeleri sebebiyle uzaklık makamında bulunan o uzak ve sevimsiz kimseler [değillerdir], {بِالْمُؤْمِنِينَ} “inanan kimseler”; yani söz ve inanç bakımından imanda kâmil olan kimseler [değillerdir]; bilakis onlar yakînî manadan yoksun dille nitelenme ehlidirler.
ولما فضحهم بما أخفوه من توليهم، قبح عليهم ما أظهروه، فقال معبراً بأداة التحقيق: {وإذا دعوا} أي الذين ادعوا الإيمان من أي داع كان {إلى الله} أي ما نصب الملك الأعظم من أحكامه {ورسوله ليحكم} أي الرسول {بينهم} بما أراه الله {إذا فريق منهم} أي ناس مجبولون على الأذى المفرق {معرضون*} أي فاجؤوا الإعراض، إذا كان الحق عليهم، لاتباعهم أهواءهم، مفاجأة تؤذن بثباتهم فيه {وإن يكن} أي كوناً ثابتاً جداً {لهم} أي
Yüz çevirmelerinden gizledikleri şeyle onları rezil edince, açığa vurdukları şeyin de çirkinliğini ortaya koydu ve tahkik edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا دُعُوا} “Çağrıldıkları zaman”; yani iman iddia edenler, hangi çağırıcı olursa olsun çağrıldığında, {إِلَى اللَّهِ} “Allah'a”; yani en yüce Hükümran'ın koyduğu hükümlerine, {وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ} “ve aralarında hükmetmesi için Resûlüne”; yani Resûl'ün Allah'ın kendisine gösterdiğiyle [hükmetmesi için], {بَيْنَهُمْ} “aralarında”; {إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُم} “bir de bakarsın ki onlardan bir grup”; yani bölücü eziyet vermeye meyilli insanlar, {مُّعْرِضُونَ} “yüz çevirmektedirler”; yani hevalarına uymaları sebebiyle hak aleyhlerine olduğunda, yüz çevirmede sebat ettiklerini bildiren ani bir şekilde birdenbire yüz çevirirler. {وَإِن يَكُن} “Eğer olursa”; yani gayet kesin bir şekilde vaki olursa, {لَّهُمُ} “onların lehine”; yani
على سبيل الفرض {الحق} أي بلا شبهة {يأتوا إليه} أي بالرسول {مذعنين*} أي منقادين أتم انقياد لما وافق من أهوائهم لعلمهم أنه دائر مع الحق لهم وعليهم، لا لطاعة الله ورسوله ﷺ.
varsayım yollu, {الْحَقُّ} “hak”; yani şüphesiz bir biçimde [hak onların lehine olursa], {يَأْتُوا إِلَيْهِ} “ona gelirler”; yani Resûl'e [gelirler], {مُذْعِنِينَ} “boyun eğerek”; hevalarına uygun düştüğü için tam bir boyun eğişle [gelirler]; çünkü onun lehlerine ve aleyhlerine hakla beraber hareket ettiğini bilirler; yoksa Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmek için değil.
ولما كان سبب فعلهم هذا بعد إظهارهم الطاعة مشكلاً، ناسب أن يسأل عنه، فقال تعالى مبيناً له بعد التنبيه على ما يحتمله من الحالات: {أفي قلوبهم مرض} أي نوع فساد من أصل الفطرة يحملهم على الضلال {أم ارتابوا} بأن حدثت لهم شبهة أعمتهم عن الطريق {أم} ليس فيهم خلل لا أصلي ولا طارىء، بل الخلل في الحاكم فهم {يخافون أن يحيف} أي يجور {الله} الغني عن كل شيء، لأن له كل شيء {عليهم} بنصب حكم جائر وهو منزه عن الأغراض {ورسوله} الذي لا ينطق عن الهوى، بضرب أمر زائغ وقد ثبتت عصمته عن الأدناس.
İtaat izhar ettikten sonra bu fiili işlemelerinin sebebi müşkil olduğundan, bundan sual edilmesi uygun düştü; Yüce Allah da ihtimal dahilindeki hallere dikkat çektikten sonra bunu açıklayarak şöyle buyurdu: {أَفِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} “Kalplerinde bir hastalık mı var?”; yani fıtratın aslından gelen ve onları sapıklığa sevk eden bir tür fesat mı var, {أَمِ ارْتَابُوا} “yoksa şüpheye mi düştüler?”; yani onları yoldan alıkoyan bir şüphe mi peydah oldu, {أَمْ} “yoksa”; içlerinde ne aslî ne de arızî bir kusur bulunmayıp kusur hakimde midir ki onlar, {يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ} “haksızlık etmesinden mi korkuyorlar?”; yani zulmetmesinden, {اللَّهُ} her şey O'nun olduğu için her şeyden müstağni olan Allah'ın, {عَلَيْهِمْ} “kendilerine”; zalimce bir hüküm koyarak [haksızlık etmesinden], oysa O maksatlardan münezzehtir; {وَرَسُولُهُ} “ve Resûlünün [de]”; hevasından konuşmayan [Resûlünün], eğri bir iş ortaya koyarak [haksızlık etmesinden], oysa onun kusurlardan masum olduğu sabittir.
ولما لم يكن شيء من ذلك كائناً أضرب عنه فقال: {بل أولئك} أي البعداء البغضاء {هم} أي خاصة {الظالمون} أي الكاملون في الظلم، لأن قلوبهم مطبوعة على المرض والريب، لا أن فيها نوعاً واحداً منه، وليسوا يخافون الجور، بل هو مرادهم إذا كان الحق عليهم.
Bunlardan hiçbiri vaki olmadığı için bundan vazgeçip (ıdrâb ile) şöyle buyurdu: {بَلْ أُولَٰئِكَ} “Hayır! İşte onlar”; yani o uzak ve sevimsiz kimseler, {هُمُ} “bizzat kendileridir”; yani yalnızca onlar, {الظَّالِمُونَ} “zalimlerin [ta kendileridir]”; yani zulümde kâmil olanlardır; çünkü kalpleri hastalık ve şüphe ile damgalanmıştır; yoksa onda tek bir türü bulunuyor değildir. Onlar haksızlıktan da korkmamaktadırlar, bilakis hak aleyhlerine olduğunda onların muradı haksızlıktır.
ولما نفى عنهم الإيمان الكامل بما وصفهم به، كان كأنه
Onları nitelediği vasıflarla kendilerinden kâmil imanı nefyedince, sanki
سئل عن حال المؤمنين فقال: {إنما كان} أي دائماً {قول المؤمنين} أي العريقين في ذلك الوصف، وأطبق العشرة على نصب القول ليكون اسم كان أوغل الاسمين في التعريف، وهو «أن» وصلتها لأنه لا سبيل عليه للتنكير، ولشبهه كما قال ابن جني في المحتسب بالمضمر من حيث إنه لا يجوز وصفه كما لا يجوز وصف المضمر، وقرأ على ﵁ بخلاف وابن أبي إسحاق {قول} بارفع {إذا دعوا} أي من أي داع كان {إلى الله} أي ما أنزل الملك الذي لا كفوء له من أحكامه {ورسوله ليحكم} أي الله بما نصب من أحكامه أو الرسول ﷺ بما يخاطبهم به من كلامه {بينهم} أي في حكومة من الحكومات لهم أو عليهم {أن يقولوا سمعنا} أي الدعاء {وأطعنا} أي بالإجابة لله ورسوله ﷺ. ولما كان التقدير: فأولئك هم المؤمنون، عطف عليه قوله: {وأولئك} أي العالو الرتبة {هم} خاصة {المفلحون*} الذين تقدم في أول المؤمنون وصفهم بأنهم يدركون جميع مأمولهم.
müminlerin hali sorulmuş gibi oldu ve şöyle buyurdu: {إِنَّمَا كَانَ} “ancak şöyledir”; yani daima, {قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin sözü”; yani bu vasıfta kökleşmiş olanların [sözü]. On kıraat imamı, kânenin ismi marifelik bakımından iki ismin en belirgini olsun diye 'el-kavle' (الْقَوْلَ) kelimesinin mansub okunmasında ittifak etmiştir; o da 'en' (أَنْ) ve sılasıdır; zira onun nekrelik kazanmasına imkân yoktur ve İbn Cinnî'nin el-Muhteseb'de belirttiği gibi, zamir sıfat alamadığı gibi onun da sıfat alması caiz olmadığından zamire benzerliği vardır. Ali radıyallâhu anh'tan bir ihtilafla ve İbn Ebî İshak'tan 'el-kavlü' (الْقَوْلُ) merfu olarak okunmuştur. {إِذَا دُعُوا} “çağrıldıkları zaman”; yani hangi çağırıcı olursa olsun çağrıldığında, {إِلَى اللَّهِ} “Allah'a”; yani dengi olmayan Hükümran'ın indirdiği hükümlerine, {وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ} “ve aralarında hükmetmesi için Resûlüne”; yani koyduğu hükümleriyle Allah'ın veya onlara hitap ettiği kelamıyla Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in, {بَيْنَهُمْ} “aralarında [hükmetmesi için]”; lehlerine veya aleyhlerine herhangi bir davada [çağrıldıklarında], {أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا} “'İşittik' demeleridir”; yani çağrıyı [işittik], {وَأَطَعْنَا} “'ve itaat ettik' [demeleridir]”; yani Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabetle. Takdirî mana: 'İşte gerçek müminler onlardır' şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona atfetti: {وَأُولَٰئِكَ} “Ve işte onlar”; yani mertebesi yüce olanlar, {هُمُ} “onlar”; yalnızca onlar, {الْمُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; Mü'minûn suresinin başında bütün umduklarına kavuşacakları şeklinde vasıfları geçen kimselerdir.
ولما رتب سبحانه الفلاح على هذا النوع الخاص من الطاعة،
Yüce Allah kurtuluşu itaatin bu özel türüne bağlayınca,
أتبعه عموم الطاعة فقال: {ومن يطع الله} أي الذي له الأمر كله {ورسوله} أي في الإذعان للقضاء وغيره فيما ساءه وسره من جميع الأعمال الظاهرة {ويخش الله} أي الذي له الجلال والإكرام، بقلبه لما مضى من ذنوبه ليحمله ذلك على كل خير، كما كان الصحابة رضوان الله عليهم إذا وقع أحد منهم في تقصير يأتي إلى النبي ﷺ فيقول: طهرني، ويلقن أحدهم الرجوع فلا يرجع، وفي تطهيره الإتيان على نفسه، وقع ذلك لرجالهم ونسائهم ﵃ أجمعين وأحياناً على منهاجهم وحشرنا في زمرتهم {ويتقه} أي الله فيما يستقبل بأن يجعل بينه وبين ما يسخطه وقاية من المباحات فيتركها ورعاً.
bunun peşinden itaatin genelini getirdi ve şöyle buyurdu: {وَمَن يُطِعِ اللَّهَ} “Kim Allah'a itaat ederse”; yani bütün işlerin sahibi olan [Allah'a], {وَرَسُولَهُ} “ve Resûlüne”; yani bütün zahirî amellerden kendisini üzen ve sevindiren şeylerde hükme boyun eğmek ve diğer hususlarda [itaat ederse], {وَيَخْشَ اللَّهَ} “ve Allah'tan korkarsa”; yani celâl ve ikram sahibi olan [Allah'tan], geçmiş günahları sebebiyle kalbiyle [korkarsa] ki bu onu her türlü hayra sevk etsin; nitekim Sahabe (Allah onlardan razı olsun), içlerinden biri bir kusur işlediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Beni temizle' derdi; onlardan birine [itirafından] dönmesi telkin edilir ama dönmezdi, oysa temizlenmesinde canından olmak vardı; bu durum onların erkeklerinde de kadınlarında da (Allah hepsinden razı olsun) vaki olmuştur; Allah bizi onların menheci üzere yaşatsın ve onların zümresinde haşretsin! {وَيَتَّقْهِ} “ve O'ndan sakınırsa”; yani gelecekte O'nu gazaplandıracak şeylerle kendi arasına mubahları kalkan yaparak, takva gereği onları terk etmek suretiyle Allah'tan [sakınırsa].
ولما أفرد الضمائر إشارة إلى قلة المطيع، جمع لئلا يظن أنه واحد فقال: {فأولئك} العالو الرتبة {هم الفائزون*} بالملك الأبدي ولا فوز لغيرهم.
İtaat edenin azlığına işaretle zamirleri tekil getirdikten sonra, onun tek bir kişi olduğu sanılmasın diye çoğul yaparak şöyle buyurdu: {فَأُولَٰئِكَ} “İşte onlar”; mertebesi yüce olanlar, {هُمُ الْفَائِزُونَ} “kazananların ta kendileridir”; ebedî mülkü kazananlardır; başkaları için bir kurtuluş yoktur.
ولما ذكر سبحانه ما رتب على الطاعة الظاهرة التي هي دليل الانقياد الباطن، ذكر حال المنافقين فيه، فقال عاطفاً على {ويقولون} لأنه ليس المراد منه إلا مجرد القول من غير إرادة تقييد بزمان معين: {وأقسموا} وكأنه عبر بالماضي إشارة إلى أنهم لم يسمحوا به أكثر من مرة، لما يدل عليه من زيادة الخضوع والذل {بالله} أي الملك الذي له الكمال المطلق؛ واستعار من جهد النفس قوله في موضع الحال:
Yüce Allah bâtınî boyun eğişin delili olan zahirî itaate bağlanan mükafatı zikredince, münafıkların bu husustaki halini zikretti ve belirli bir zaman kaydı irade edilmeksizin sadece kuru söz kastedildiği için {وَيَقُولُونَ} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وَأَقْسَمُوا} “Ve yemin ettiler”; boyun eğme ve zilletin fazlalığına delalet ettiği için bunu birden fazla yapmaya yanaşmadıklarına işaret etmek üzere sanki mazi fiil ile ifade etti; {بِاللَّهِ} “Allah'a”; yani mutlak kemale sahip olan Hükümran'a; nefsin bütün gücünü harcamasından istiare yoluyla hal konumunda şöyle buyurdu:
{جهد أيمانهم} أي غاية الإقسام {لئن أمرتهم} أي بأمر من الأمور {ليخرجن} مما هم ملتبسون به من خلافه، كائناً ما كان، إلى ما أمرتهم به، وذلك أنهم كانوا يقولون لرسول الله ﷺ: أينما كنت نكن معك، إن خرجت خرجنا، وإن أقمت أقمنا، وإن أمرتنا بالجهاد جاهدنا - قاله البغوي. فكأنه قيل: ماذا تفعل في اختبارهم؟ فقيل: الأمر أوضح من ذلك، فإن لكل حق حقيقة، ولكل فعل أدلة {قل} أي لهم: {لا تقسموا} أي لا تحلفوا فإن العلم بما أنتم عليه لا يحتاج إلى الإقسام، ولكن المحرك لكم إلى الخروج محبة الامتثال لا إلزام الإقسام، وفيه إشارة إلى أنهم أهل للاتهام، وكذا قال المتنبي:
{جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle ettikleri yeminlerle”; yani yeminlerin en kuvvetlisiyle, {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ} “eğer kendilerine emredersen”; yani işlerden herhangi bir işi [emredersen], {لَيَخْرُجُنَّ} “mutlaka çıkacaklarına”; her ne olursa olsun içinde bulundukları muhalefet durumundan emrettiğin şeye kesinlikle çıkacaklarına [yemin ettiler]. Şöyle ki, onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sen nerede olursan biz seninle oluruz; sen çıkarsan çıkarız, sen kalırsan kalırız, bize cihadı emredersen cihad ederiz' derlerdi -bunu Begavî söylemiştir-. Sanki: 'Onları denemek için ne yapacaksın?' denildi; bunun üzerine: 'Mesele bundan daha açıktır; zira her hakkın bir hakikati, her fiilin de delilleri vardır' denildi ve şöyle buyruldu: {قُل} “De ki”; yani onlara: {لَّا تُقْسِمُوا} “Yemin etmeyin!”; yani yemin edip durmayın, çünkü sizin ne halde olduğunuzun bilinmesi yemine muhtaç değildir; ancak sizi çıkmaya sevk eden şey yemin zorunluluğu değil, itaati sevmek olmalıdır. Bunda onların ithama layık olduklarına da bir işaret vardır. Nitekim Mütenebbî şöyle demiştir:
وفي يمينك فيما أنت واعده ... ما دل أنك في الميعاد متهم
Vaat ettiğin şeydeki yeminin... Vadinde itham altında olduğuna delalet eden bir şeydir.
ثم علل ذلك بقوله: {طاعة} أي هذه الحقيقة {معروفة} أي منكم ومن غيركم، وإرادة الحقيقة هو الذي سوغ الابتداء بها مع تنكير لفظها لأن العموم الذي تصلح له كما قالوا من أعرف المعارف،
Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {طَاعَةٌ} “[Sizden istenen] bir itaattir”; yani bu hakikat, {مَّعْرُوفَةٌ} “bilinen [bir itaattir]”; yani sizden de başkalarından da [bilinen]. Hakikatin kastedilmiş olması, lafzı nekre olmasına rağmen onunla mübteda yapılmasını caiz kılmıştır; zira onun elverişli olduğu umumilik, alimlerin belirttiği gibi marifelerin en belirginlerindendir;
ولم تعرف ب «ال» لئلا يظن أنها لعهد ذكري أو نحوه، والمعنى أن الطاعة وإن اجتهد العبد في إخفائها لا بد أن تظهر مخايلها على شمائله، وكذا المعصية لأنه «ما أسر عبد سريرة إلا ألبسه الله رداءها» رواه الطبراني عن جندب ﵁، وروى مسدد عن عثمان بن عفان ﵁ قال: لو أن رجلاً دخل بيتاً في جوف بيت فأدمن هناك عملاً أوشك الناس أن يتحدثوا به، وما من عامل عمل عملاً إلا كساه الله رداء عمله، إن كان خيراً فخير، وإن كان شراً فشر.
ahd-i zikrî veya benzeri sanılmasın diye 'el' (ال) takısıyla marife yapılmamıştır. Manası şudur: Kul itaati gizlemeye ne kadar gayret etse de onun belirtileri simasında mutlaka ortaya çıkar; aynı şekilde masiyet de öyledir. Nitekim: «Hiçbir kul bir gizli iş yapmaz ki Allah ona o amelin örtüsünü giydirmesin» buyrulmuştur; Taberânî Cündeb radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir. Müsedded de Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam bir evin içindeki bir odaya girip orada sürekli bir amel işleyecek olsa, çok geçmeden insanlar bunu konuşur hale gelir. Hiçbir amel işleyen yoktur ki Allah ona amelinin örtüsünü giydirmesin; hayırsa hayır, şerse şer.»
ولأبي يعلى والحاكم - وقال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه عن أبي سعيد ﵁ عن رسول الله ﷺ قال: «لو أن أحدكم يعمل في صخرة صماء ليس لها باب ولا كوة لخرج عمله للناس كائناً ما كان» ثم علل إظهاره للخبء بقوله: {إن الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {خبير بما تعملون*} وإن إجتهدتم في إخفائه، فهو ينصب عليه دلائل يعرفه بها عباده، فالحلف غير مغنٍ عن الحالف، والتسليم غير ضار للمسلم.
Ebû Ya'lâ ve Hâkim'in rivayetinde -Hâkim: 'İsnadı sahihtir, ancak rivayet etmemişlerdir' demiştir- Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu nakledilmiştir: «Sizden biriniz kapısı ve penceresi olmayan sert ve yekpare bir kayanın içinde amel işleyecek olsa, ameli ne olursa olsun insanlara çıkıp görünürdü.» Sonra gizli olanı açığa çıkarmasını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah”; yani her şeyi kuşatan [Allah], {خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; siz onu gizlemeye çalışsanız bile; O, kullarının onu bileceği deliller koyar. Dolayısıyla yemin edene yemini fayda vermez, teslimiyet gösterene de teslimiyeti zarar vermez.
ولما نبه على خداعهم، أشار إلى عدم الاغترار بإيمانهم، وإلى
Onların aldatmalarına dikkat çekince, yeminlerine aldanmamaya ve
قبول شهادة التوسم فيهم، أمر بترغيبهم وترهيبهم، مشيراً إلى الإعراض عن عقوبتهم فقال: {قل أطيعوا} أيها الذين أقروا بالإيمان {الله} أي الذي لم الكمال المطلق {وأطيعوا الرسول} أي لاذي له الرسالة المطلقة، ظاهراً وباطناً لا كالمنافقين {فإن تولوا} أي توجد منكم التولية عن ذلك عصياناً له ولو على أدنى وجوه التولية - بما أشار إليه حذف التاء، تضلوا فلا تضروا إلا أنفسكم، وهو معنى قوله: {فإنما عليه} أي الرسول {ما حمل} أي من التبليغ ممن إذا حمل أحداً شيئاً فلا بد من حمله له أو حمل ما هو أثقل منه {وعليكم ما حملتم} من القبول، وليس عليه أن يقسركم على الهداية؛ وأفهم بقوله: {وإن تطيعوه} أي بالإقبال على كل ما يأمركم به {تهتدوا} أي إلى كل خير أنه لا هداية لهم بدون متابعته؛ روى عبد الله ابن الإمام أحمد في زيادات المسند عن النعمان بن بشير ﵁ أن النبي ﷺ قال على المنبر: «من لم يشكر القليل لم يشكر الكثير، ومن لم يشكر الناس لم يشكر الله، والتحدث بنعمة الله شكر، وتركه كفر، والجماعة رحمة، والفرقة عذاب» قال: فقال أبو أمامة الباهلي ﵁: عليكم بالسواد الأعظم! قال فقال رجل: ما السواد الأعظم؟
onlar hakkındaki feraset şehadetini kabul etmeye işaret ederek, cezalandırmalarından yüz çevirmeye işaretle onları teşvik ve tehdit etmeyi emredip şöyle buyurdu: {قُلْ أَطِيعُوا} “De ki: İtaat edin”; ey imanı ikrar edenler! {اللَّهَ} mutlak kemal sahibi olan Allah'a, {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “ve Resûl'e itaat edin”; yani mutlak risalete sahip olana, münafıklar gibi değil, zahiren ve bâtınen [itaat edin]. {فَإِن تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirseniz”; yani -'tâ' harfinin hazfedilmesinin işaret ettiği üzere- yüz çevirmenin en alt derecesiyle de olsa O'na isyan ederek bundan yüz çevirme hali sizden sâdır olursa, saparsınız ve ancak kendinize zarar verirsiniz; bu da şu buyruğunun manasıdır: {فَإِنَّمَا عَلَيْهِ} “Onun üzerine düşen ancak”; yani Resûl'ün [üzerine düşen], {مَا حُمِّلَ} “kendisine yüklenen görevdir”; yani birine bir şey yüklediğinde mutlaka onu taşıması veya daha ağırını yüklenmesi gereken Zat'tan tebliğ vazifesidir; {وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمِّلْتُمْ} “sizin üzerinize düşen de size yüklenen görevdir”; yani kabul etmektir; yoksa sizi hidayete zorlamak onun görevi değildir. {وَإِن تُطِيعُوهُ} “Eğer ona itaat ederseniz”; yani size emrettiği her şeye yönelmek suretiyle [itaat ederseniz], {تَهْتَدُوا} “doğru yolu bulursunuz”; yani her türlü hayra ulaşırsınız buyruğuyla, ona uymaksızın kendileri için bir hidayet olmadığını anlatmıştır. İmam Ahmed'in oğlu Abdullah Müsned'in Ziyâdât'ında Nu'mân b. Beşîr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minberde şöyle buyurmuştur: «Aza şükretmeyen çoğa da şükretmez; insanlara teşekkür etmeyen Allah'a da şükretmez. Allah'ın nimetini anlatmak şükür, onu terk etmek ise nankörlüktür. Cemaat rahmet, ayrılık ise azaptır.» Dedi ki: Bunun üzerine Ebû Ümâme el-Bâhilî radıyallâhu anh: 'Büyük çoğunluğa (sevâd-ı a'zama) sarılın!' dedi. Bir adam: 'Büyük çoğunluk nedir?' diye sordu.
فنادى أبو أمامة هذه الآية في سورة النور {فإن تولوا فإنما عليه ما حمل وعليكم ما حملتم} .
Bunun üzerine Ebû Ümâme Nur suresindeki şu ayeti yüksek sesle okudu: {فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, onun üzerine düşen ancak kendisine yüklenen görevdir; sizin üzerinize düşen de size yüklenen görevdir.”
ولما كان ما حمله الرسول ﷺ مبهماً، عينه بقوله: {وما على الرسول} أي من جهة غيره {إلا البلاغ المبين*} أي التبليغ الذي يحصل به البلاغ من غير شك، إما بالإيضاح وحده أو مضموماً إلى السيف فما دونه من أنواع الزواجر.
Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e yüklenen şey müphem kalınca, onu şu buyruğuyla tayin etti: {وَمَا عَلَى الرَّسُولِ} “Peygamber'e düşen başka bir şey değildir”; yani başkası yönünden [düşen], {إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “ancak apaçık bir tebliğdir”; yani gerek sadece açıklamayla gerekse kılıç ve onun altındaki diğer caydırıcı unsurlarla birlikte, kendisiyle şüphesiz tebliğin gerçekleştiği duyurmadır.
ولما لاح بهذا الإذن في الكف عن قتل النبي ﷺ للمنافقين لئلا يقول الناس: إن محمداً استنصر بقوم، فلما نصره الله بهم أقبل يقتلهم. فيمتنع من يسمع ذلك من الدخول في الإسلام، فتكون مفسدة قتلهم أعظم من مفسدة إبقائهم، لأن الدين لم يكن حينئذ تمكن تمكناً لا يؤثر فيه مثل ذلك، تشوفت النفوس إلى أن هذا الحال هل يستمر؟ فجلى الله عنهما هذا الكرب بقوله: بياناً لأن تمكن الدين غير مفتقر إليهم سواء أقبلوا أو أدبروا: {وعد الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {الذين آمنوا} وهو مع ذلك كالتعليل لما قبله ترغيباً لمن نظر في الدنيا نوع نظر؛ وقيد بقوله: {منكم} تصريحاً بأهل القرن الأول، ليكون ظاهراً فس إخراج المنافقين المتولين
Bununla, insanlar: 'Muhammed bir kavimden yardım istedi, Allah onu onlarla muzaffer kılınca da onları öldürmeye başladı' demesinler; bunu duyan kimse de İslâm'a girmekten kaçınmasın, böylece onları öldürmenin mefsedeti onları hayatta bırakmanın mefsedetinden daha büyük olmasın -çünkü din o sırada böylesi şeylerin tesir edemeyeceği ölçüde henüz tam yerleşmemişti- diye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıkları öldürmekten geri durmasına izin verildiği anlaşılınca, nefisler bu durumun devam edip etmeyeceğini merak etti. Allah Teâlâ da dinin yerleşmesinin onlar ister yönelsinler ister yüz çevirsinler kendilerine muhtaç olmadığını beyan etmek üzere şu buyruğuyla bu sıkıntıyı üzerlerinden giderdi: {وَعَدَ اللَّهُ} “Allah vaat etti”; yani her şeyi kuşatan [Allah], {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere”; bu aynı zamanda dünyaya bir nebze meyledenleri teşvik etmek için önceki kısmın gerekçesi gibidir; {مِنكُم} “içinizden” buyruğuyla da yüz çeviren münafıkların açıkça dışarıda kalması için ilk asır ehlini sarahaten belirterek kayıtladı;
بالإعراض، إشارة إلى أنهم لا يزالون في ذل وضعة؛ وقدم هذا القيد اهتماماً به لما ذكر بخلاف ما يأتي في سورة الفتح {وعملوا} تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} من الإذعان للأحكام وغيرها، وأكد غاية التأكيد بلام القسم، لما عند أكثر الناس من الريب في ذلك فقال: {ليستخلفنهم في الأرض} أي أرض العرب والعجم، بأن يمد زمانهم، وينفذ أحكامهم {كما استخلف} أي طلب وأوجد خلافة بإيجادهم {الذين من قبلهم} أي من الأمم من بني إسرائيل وغيرهم من كل من حصلت له مكنة، وظفر على الأعداء بعد الضعف الشديد كما كتب في الزبور {أن الأرض يرثها عبادي الصالحون} وكما قال موسى ﵇: {إن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين} {وليمكنن لهم} أي في الباطن والظاهر {دينهم} أضافة إليهم إشارة إلى رسوخ أقدامهم فيه وأنه أبديّ لا ينسخ {الذي ارتضى لهم} حتى يقيموا الحدود فيه من قتل وغيره على الشريف والوضيع سواء كان الواقعون في ذلك عصبة أم لا، لا يراعون أحداً، ولا يخافون لومة لأئم، لأنه لا يضره إذ ذاك إدباراً مدبر كما قال ﷺ عن الحرورية كافة
yüz çevirmekle [münafık olanların] daima zillet ve alçaklık içinde kalacaklarına işaret etmiştir. Bu kaydı, Fetih suresinde gelecek olanın aksine, zikredilen sebepten dolayı ona verilen öneme binaen öne almıştır. İmanlarını doğrulamak üzere {وَعَمِلُوا} [ve yapanlara] {الصَّالِحَاتِ} “salih ameller” [vaat etti]; yani hükümlere boyun eğmek ve benzeri [amelleri]. İnsanların çoğunda bu hususta şüphe bulunduğundan, yemin lâmı ile son derece tekit ederek şöyle buyurdu: {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “onları yeryüzünde mutlaka halife kılacaktır”; yani ömürlerini uzatarak ve hükümlerini geçerli kılarak Arap ve Acem topraklarında; {كَمَا اسْتَخْلَفَ} “nitekim halife kılmıştı”; yani onları var ederek bir hilafet talep edip var ettiği gibi, {الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekileri”; yani İsrâiloğulları ve diğerlerinden, şiddetli bir zayıflığın ardından güç ve kudret elde edip düşmanlarına galip gelen bütün ümmetleri. Nitekim Zebur'da {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne ancak salih kullarım vâris olur” diye yazılmıştır; Musa aleyhisselâm'ın da dediği gibi: {إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۖ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Akıbet ise takva sahiplerinindir.” {وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ} “ve onlar için pekiştirip yerleştirecektir”; yani bâtında ve zahirde, {دِينَهُمُ} “dinlerini”; dinde ayaklarının sabit olmasına ve onun ebedî olup neshedilmeyeceğine işaretle dini onlara izafe etti; {الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ} “onlar için razı olduğu [dinlerini]”; öyle ki onda öldürme ve diğer had cezalarını, bu duruma düşenler ister bir topluluk olsun ister olmasın, şerefli ve alt tabaka ayrımı yapmaksızın uygularlar; hiç kimsenin hatırını saymazlar, kınayanın kınamasından korkmazlar. Çünkü o vakit yüz çevirenin yüz çevirmesi dine zarar vermez; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem bütün Harûrîler (Hâricîler) hakkında şöyle buyurmuştur:
«إنه إن أدركهم ليقتلنهم قتل عاد، بعد أن كف
«Eğer onlara yetişirse, Âd kavminin öldürülüşü gibi onları mutlaka öldürecektir; -Huneyn Gazvesi'nde onların elebaşını
عن قتل رأسهم ونهى عن قتله - وهو واحد في غزوة حنين» .
öldürmekten vazgeçip onu öldürmeyi yasakladıktan sonra, ki o zaman tek kişiydi-»
ولما بشرهم بالتمكين، أشار لهم إلى مقداره بقوله: {وليبدلنهم} وأشار إلى عدم استغراق هذا الأمن العام لجميع الزمان بإثبات الجارّ فقال: {من بعد خوفهم} هذا الذي هم فيه الآن {أمناً} أي عظيماً بمقدار هذا الخوف، في زمن النبوة وخلافتها؛ ثم أتبع ذلك نتيجته بقوله تعليلاً للتمكين وما معه: {يعبدونني} أي وحدي؛ وصرح بالمراد بياناً لحال العابدة النافعة بقوله: {لا يشركون بي شيئاً} ظاهراً ولا باطناً، لأن زمانهم يكون زمن عدل، فلا يتحابون فيه بالرغبة والرهبة، روى الطبراني في الوسط عن أبيّ بن كعب ﵁ قال: لما قدم النبي ﷺ وأصحابه ﵃ المدينة، وآوتهم الأنصار ﵃ أجمعين، رمتهم العرب من قوس واحدة فنزلت {ليستخلفنهم في الأرض} الآية. ولقد صدق الله سبحانه ومن أصدق من الله حديثاً - ففتح سبحانه لهم البلاد، ونصرهم على جبابرة العباد، فأذلوا رقاب الأكاسرة، واستعبدوا أبناء القياصرة، ومكنوا شرقاً وغرباً مكنة لم تحصل قبلهم لأمة من الأمم، كما قال ﷺ «إن الله زوى لي الأرض فرأيت مشارقها ومغاربها
Onlara hâkimiyeti müjdeleyince, {وَلَيُبَدِّلَنَّهُم} “ve onları mutlaka değiştirecektir” buyruğuyla bunun miktarını da kendilerine bildirdi. Harf-i cerri zikrederek bu genel güvenliğin bütün zamanları kapsamayacağına işaret edip şöyle buyurdu: {مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ} “korkularının ardından”; yani şu an içinde bulundukları bu korkunun ardından, {أَمْنًا} “bir güvenliğe”; yani nübüvvet ve hilafet döneminde bu korku büyüklüğünde azim bir güvenliğe [kavuşturacaktır]. Sonra hâkimiyetin ve beraberindekilerin gerekçesi olarak bunun neticesini şu buyruğuyla peşinden getirdi: {يَعْبُدُونَنِي} “Bana kulluk ederler”; yani yalnızca Bana. Fayda veren kulluğun durumunu beyan sadedinde meramı açıkça ifade ederek şöyle buyurdu: {لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} “Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar”; ne zahirde ne bâtında. Çünkü onların zamanı adalet zamanı olur, o zamanda arzu veya korku sebebiyle [birbirlerine] yaranmaya çalışmazlar. Taberânî el-Evsat'ta Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı radıyallâhu anhüm Medine'ye gelip de Ensar radıyallâhu anhüm ecmaîn onları barındırınca, Araplar onlara tek bir yaydan ok attılar (hep birlikte hücum ettiler). Bunun üzerine {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “Onları yeryüzünde mutlaka halife kılacaktır” ayeti indi. Allah Teâlâ elbette doğru söylemiştir -sözce Allah'tan daha doğru kim olabilir ki?- Nitekim Allah onlara beldeleri fethetti, onları zorba kullara karşı muzaffer kıldı; böylece Kisrâların boyunlarını eğdiler, Kayserlerin çocuklarını esir aldılar, doğuda ve batıda kendilerinden önce hiçbir ümmete nasip olmamış bir hâkimiyet elde ettiler; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah yeryüzünü bana dürdü, ben de onun doğularını ve batılarını gördüm.
وسيبلغ ملك أمتي ما زوي لي منها» يعرف ذلك من طالع فتوح البلاد، وأجمعها وأحسنها النصف الثاني من سيرة الحافظ أبي الربيع بن سالم الكلاعي، وكتاب شيخه ابن حبيش أيضاً جامع، ولا أعلم شيئاً أنفع في رسوخ الإيمان، بعد حفظ القرآن، من مطالعة السير والفتوح، وسيرة الكلاعي جامعة للأمرين، ونظمي للسيرة في القصيدة التي أولها:
Ümmetimin mülkü de bana dürülen yerlere kadar ulaşacaktır.» Beldelerin fetihlerini okuyan kimse bunu anlar. Bunların en kapsamlı ve en güzeli Hâfız Ebü'r-Rebî' b. Sâlim el-Kelâî'nin siyerinin ikinci yarısıdır; hocası İbn Hubeyş'in kitabı da kapsamlıdır. Kur'an'ı ezberledikten sonra imanın kökleşmesinde, siyer ve fetihleri okumaktan daha faydalı bir şey bilmiyorum. Kelâî'nin siyeri her iki hususu da bir araya getirmiştir. Benim, başı şu olan kasidede nazmettiğim siyerim de:
ما بال جفنك هامي الدمع هامره ... وبحر فكرك وافي الهم وافره
Göz kapağına ne oldu ki gözyaşı boşanıp durur? ... Ve fikir denizin tasayı bol bol taşırır?
أجمع السير - يسر الله إكمال شرحها، آمين.
Siyerlerin en kapsamlısıdır -Allah onun şerhini tamamlamayı kolaylaştırsın, âmin-.
ولما قتلوا عثمان ﵁، وخرجوا على عليّ ثم ابنه الحسن ﵄، نزع الله ذلك الأمن كما أشير إليه ب «من» وتنكير «أمناً» وجاء الخوف واستمر يتطاول ويزداد قليلاً قليلاً إلى أن صار في زماننا هذا إلى أمر عظيم - والله المستعان.
Onlar Osman radıyallâhu anh'ı öldürüp, Ali'ye ve sonra oğlu Hasan'a radıyallâhu anhümâ isyan edince, Allah 'min' harfiyle ve 'emnen' kelimesinin nekire oluşuyla işaret edildiği gibi o güveni çekip aldı; korku geldi ve bu günümüzdeki vahim duruma varıncaya dek azar azar uzayıp artarak devam etti -Allah'tan yardım dilenir-.
ولما كان التقدير: فمن ثبت على دين الإسلام، وانقاد لأحكامه واستقام، نال هذه البشرى، عطف عليه قوله: {ومن كفر} أي بالإعراض عن الأحكام أو غيرها؛ أو هو عطف على {يعبدونني}
Takdir: 'Kim İslâm dini üzerinde sebat eder, hükümlerine boyun eğer ve dosdoğru olursa bu müjdeye nail olur' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfedildi: {وَمَن كَفَرَ} “ve kim nankörlük eder/inkâr ederse”; yani hükümlerden veya başka şeylerden yüz çevirmek suretiyle; yahut bu {يَعْبُدُونَنِي} “bana kulluk ederler” buyruğuna matuftur,
لأن معناه: ومن لم يعبدني.
çünkü bunun anlamı: 'Ve kim Bana kulluk etmezse' demektir.
ولما كان الفاسق الكامل إنما هو من مات على كفره فحبط عمله، فكان بذلك كفره مستغرقاً لزمانه دون من مات مسلماً وإن كان كافراً في جميع ما مضى له قبل ذلك، أسقط الجار فقال: {بعد ذلك} أي الاستخلاف العظيم على الوجه المشروح {فأولئك} البعداء من الخير {هم} خاصة {الفاسقون*} أي الخارجون من الدين خروجاً كاملاً، لا تقبل معه معذرة، ولا تقال لصاحبه عثرة، بل تقام عليهم الأحكام بالقتل وغيره، ولا يراعى فيهم ملام، ولا تأخذ بهم رأفة عند الانتقام، كما تقدم في أول السورة فيمن لزمه الجلد، ولعل الآية مشيرة إلى أهل الردة.
Kâmil fâsık, ancak küfrü üzere ölüp ameli boşa giden ve böylece küfrü bütün vaktini kaplayan kimsedir; bundan önce geçen bütün zamanında kâfir olsa bile Müslüman olarak ölen kimse böyle değildir. Bu sebeple harf-i cerri düşürerek şöyle buyurdu: {بَعْدَ ذَٰلِكَ} “bundan sonra”; yani açıklanan şekilde gerçekleşen o büyük hilafetten sonra; {فَأُولَٰئِكَ} “işte onlar”; hayırdan uzak olan o kimseler, {هُمُ} “ancak kendileridir”; hususiyle, {الْفَاسِقُونَ} “yoldan çıkmışların ta kendileridir”; yani dinden tam bir çıkışla çıkanlardır; artık bununla birlikte hiçbir mazeret kabul edilmez, sahibinin hiçbir sürçmesi bağışlanmaz. Aksine onlara öldürme ve diğer şekillerde hükümler uygulanır, onlar hakkında hiçbir kınama gözetilmez ve intikam anında onlara karşı bir acıma tutmaz; nitekim surenin başında celde (kırbaç) cezası gereken kimse hakkında geçtiği gibi. Muhtemelen bu ayet irtidat edenlere (dinden dönenlere) işaret etmektedir.
ولما تمت هذه البشرى، وكان التقدير: فاعملوا واعبدوا، عطف عليه قوله: {وأقيموا الصلاة} أي فإنها قوام ما بينكم وبين ربكم، مع أنه يصح عطفه على قوله «أطيعوا الله» فيكون من مقول {قل} {وآتوا الزكاة} فهي نظام ما بينكم وبين إخوانكم {وأطيعوا الرسول} أي المحيط بالرسالة في كل ما يأمركم به، فإنما هو عن أمر ربكم {لعلكم ترحمون*} أي لتكونوا عند من يجهل العواقب على
Bu müjde tamamlanınca ve takdiri de: 'Öyleyse amel edin ve kulluk yapın' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfedildi: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “ve namazı dosdoğru kılın”; yani çünkü o, sizinle Rabbiniz arasındakilerin direğidir; bununla birlikte onun «Allah'a itaat edin» sözüne matuf olması da caizdir, böylece {قُلْ} “de ki” sözünün kapsamında olur; {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verin”; çünkü o, sizinle kardeşleriniz arasındakilerin nizamıdır; {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “ve Peygamber'e itaat edin”; yani risaleti her yönüyle kuşatmış olan [Peygamber'e], size emrettiği her şeyde [itaat edin], zira bu ancak Rabbinizin emrindendir; {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “umulur ki merhamet olunursunuz”; yani akıbetleri bilmeyenlerin nezdinde,
رجاء من حصول الرحمة ممن لا راحم في الحقيقة غيره.
hakikatte O'ndan başka hiçbir merhamet edicinin bulunmadığı zâttan rahmetin gerçekleşmesi ümidi üzerinde olasınız diye.
ولما كان الكفار من الكثرة والقوة بمكان، كان الحال جديراً بتأكيد معنى التمكين، جواباً لسؤال من كأنه قال: وهل ذلك ممكن فقال: {لا تحسبن} أي أيها المخاطب {الذين كفروا} أي وإن زادت كثرتهم على العد، وتجاوزت عظمتهم الحد، فإن ذلك الحسبان ضعف عقل، لأن الملك لا يعجزه من تحت قهره، ويجوز أن يكون خطاباً للنبي ﷺ لزيادة تحقيقه، لأنه على قدر عظمة المخاطب يكون إنجاز الوعد {معجزين} لأهل ودنا {في الأرض} فإنهم مأخوذون لا محالة {ومأواهم} أي مسكنهم ومنزلهم بعد الأخذ {النار} . ولما كانت سكنى الشيء لا تكون إلا بعد الصيرورة إليه قال: {ولبئس المصير*} مصيرها! فكيف إذا كان على وجه السكنى.
Kâfirler çokluk ve güç bakımından üstün bir konumda olduklarından, durum, 'Peki bu mümkün müdür?' diyen birine cevap olarak hâkimiyet anlamını tekit etmeyi gerektiriyordu; bu sebeple şöyle buyurdu: {لَا تَحْسَبَنَّ} “sakın sanma”; yani ey muhatap, {الَّذِينَ كَفَرُوا} “o inkâr edenleri”; yani sayıları sayılamayacak kadar çok olsa ve büyüklükleri haddi aşsa bile; zira öyle sanmak akıl zayıflığıdır, çünkü Hükümran olanı, Kendi kahredici gücü altındakiler âciz bırakamaz. Hitabın, vaadin gerçekleşmesini daha da pekiştirmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması da caizdir, zira vaadin yerine getirilmesi muhatabın büyüklüğü ölçüsündedir; {مُعْجِزِينَ} “âciz bırakıcılar [olarak]”; sevdiklerimizi [âciz bırakıcılar], {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde”; şüphesiz onlar mutlaka yakalanacaklardır; {وَمَأْوَاهُمُ} “ve onların barınağı”; yani yakalandıktan sonraki meskenleri ve yurtları, {النَّارُ} “ateştir”. Bir şeyde ikamet etmek ancak ona varıp ulaştıktan sonra olacağı için şöyle buyurdu: {وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ve ne kötü bir varış yeridir o!” Onun varış yeri ne kötüdür! Ya bir de bu durum kalıcı bir barınma şeklinde olursa nasıl olur!
ولما كان الملل من شيم النفوس، فكان تدريج الكلام في المقاصد لا سيما الأحكام شيئاً فشيئاً خلال مقاصد أخرى أوقع في القلب، وأشهى إلى الطبع، لا سيما إذا كان على وجوه من المناسبات عجيبة، وضروب من الاتصالات هي مع دقتها غريبة، زين الله تأصيلها بتفصيلها فابتدأ السورة بطائفة منها، وفصلها بدر الوعظ، وجواهر الحكم،
Usanmak insan nefsinin tabiatından olduğundan, maksatları, özellikle de hükümleri, başka gayelerin arasında azar azar aşamalı olarak anlatmak kalbe daha tesirli ve tabiata daha hoştur; hele ki bu, şaşırtıcı münasebetler ve inceliğiyle hayranlık uyandıran irtibat çeşitleri üzere olursa. Allah Teâlâ onun aslını ayrıntılarıyla süslemiş, sureye bunlardan bir kısmıyla başlamış; onu vaaz incileri, hikmet cevherleri,
والحث على معالي الأخلاق، ومكارم الأعمال، ثم وصلها بالإلهيات التي هي أصولها، وعن علي مقاماتها تفرعت فصولها، فلما ختمها بالتمكين لأهل هذا الدين، وتوهين أمر المعتدين، شرع في إكمالها، بإثبات بقية أحوالها، تأكيداً لما حكم به من التمكين، وما ختمه من ذلك من التوهين، وتحذيراً مما ختمه من العذاب المهين، وتحقيقاً لما ألزم به من الطاعة، ولزوم السنة والجماعة، فقال واصلاً بما ختم به الأحكام الأولى، من الأمر بإنكاح الأيامى، والكف عن إكراه البغايا، إثر الذين لم يظهروا على عورات النساء: {يا أيها الذين آمنوا} أي من الرجال والنساء، إما للتغليب، وإما لأن النساء أولى بحفظ العورة {ليستأذنكم} تصديقاً لدعوى الإيمان {الذين ملكت أيمانكم} من العبيد والإماء البالغين، ومن قاربهم، للدخول عليكم كراهة الاطلاع على عوراتكم والتطرق بذلك إلى مساءتكم {والذين} ظهروا على عورات النساء، ولكنهم {لم يبلغوا الحلم} وقيده بقوله: {منكم} ليخرج الأرقاء والكفار {ثلاث مرّات} في كل دور، ويمكن أن يراد: ثلاث استئذانات في كل مرة، فإن لم يحصل الإذن رجع المستأذن كما تقدم: المرة الأولى من الأوقات
yüksek ahlaka ve şerefli amellere teşvikle fasıllara ayırmış; ardından bunu onların asılları olan ve kısımlarının onun yüce makamlarından dallanıp budaklandığı ilahiyat konularına bağlamıştır. Sûreyi bu dinin ehline hâkimiyet vermek ve haddi aşanların durumunu zayıflatmakla bitirince, hükme bağladığı hâkimiyeti ve sonundaki bu zayıflatmayı tekit etmek, sonundaki aşağılayıcı azaptan sakındırmak, emrettiği itaati ve Sünnet ile cemaate bağlılığı gerçekleştirmek üzere diğer durumlarını da zikrederek tamamlamaya başladı. Böylece, kadınların mahrem yerlerini henüz bilmeyenlerin hemen ardından, bekârları evlendirme ve cariyeleri fuhşa zorlamaktan vazgeçirme emrinden oluşan ilk hükümleri bitirdiği yere bağlayarak şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”; yani gerek tağlîb yoluyla gerekse kadınlar mahremiyetin korunmasına daha lâyık olduğu için erkekler ve kadınlar! {لِيَسْتَأْذِنكُمُ} “sizden izin istesinler”; iman iddiasını doğrulamak üzere, {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “sağ ellerinizin malik olduğu kimseler”; avret yerlerinizi görmenin hoş karşılanmaması ve böylece sizi üzecek durumlara yol açılmaması için yanınıza girmek hususunda bâliğ olan veya bulûğa yaklaşan köleler ve cariyeler; {وَالَّذِينَ} “ve o kimseler ki”; kadınların mahrem yerlerine vâkıf olan fakat, {لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} “henüz ergenlik çağına ermemişlerdir”; köleleri ve kâfirleri dışarıda bırakmak için {مِنكُمْ} “içinizden” buyruğuyla kayıtladı; {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} “üç defa”; her devrede. Her vakitte üç defa izin isteme de kastedilmiş olabilir; eğer izin verilmezse izin isteyen kimse daha önce geçtiği üzere geri döner. Üç vakitten
الثلاث {من قبل صلاة الفجر} لأنه وقت القيام من المضاجع وطرح ثياب النوم {و} الثانية {حين تضعون ثيابكم} أي التي للخروج بين الناس {من الظهيرة} للقائلة {و} الثالثة {من بعد صلاة العشاء} لأنه وقت الانفصال من ثياب اليقظة، والاتصال بثياب النوم، وخص هذه الأوقات لأنها ساعات الخلوة، ووضع الثياب، وأثبت من في الموضعين دلالة على قرب الزمن من الوقت المذكور لضبطه، وأسقطها في الأوسط دلالة على استغراقه لأنه غير منضبط، ثم علل ذلك بقوله: {ثلاث عورات} أي اختلالات في التستر والتحفظ، وأصل العورة - كما قال البيضاوي: الخلل.
birincisi: {مِّن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ} “sabah namazından önce”; çünkü o, yataklardan kalkma ve uyku elbiselerini çıkarma vaktidir; {وَ} ikincisi: “ve” {حِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم} “elbiselerinizi çıkardığınız vakit”; yani insanlar arasına çıkmak için giyilenleri, {مِّنَ الظَّهِيرَةِ} “öğle sıcağında”; kaylûle (öğle uykusu) için; {وَ} üçüncüsü: “ve” {مِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ} “yatsı namazından sonra”; çünkü o, uyanıklık elbiselerinden soyunup uyku elbiselerine bürünme vaktidir. Bu vakitleri tahsis etti, çünkü bunlar yalnız kalma ve elbiseleri çıkarma saatleridir. Vaktin yakınlığını ve sınırını belirtmek için iki yerde 'min' edatını zikretti; ortancada ise sınırlandırılamayıp vakti bütünüyle kapsadığını göstermek için onu düşürdü. Sonra bunun gerekçesini şu buyruğuyla açıkladı: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ} “üç avret [vaktidir]”; yani örtünme ve korunmada eksiklik [zamanlarıdır]. Avretin aslı -Beydâvî'nin dediği gibi- gediktir.
لأنه لما كانت العورة تبدو فيها سميت بها {لكم} لأنها ساعات وضع الثياب والخلوة بالأهل، وبين حكم ما عدا ذلك بقوله مستأنفاً: {ليس عليكم} أي في ترك الأمر {ولا عليهم} يعني العبيد والخدم والصبيان، في ترك الاستئذان {جناح} أي إثم، وأصله الميل {بعدهن} أي في جميع ما سوى هذه الأوقات إذا هجموا عليكم؛ ثم علل الإباحة في غيرها،
Çünkü avret mahalli bu vakitlerde açığa çıktığı için bu isimle anılmıştır; {لَّكُمْ} “sizin için”; çünkü bunlar elbiselerin çıkarıldığı ve aileyle baş başa kalındığı saatlerdir. Bunun dışındakilerin hükmünü ise söze yeniden başlayarak şöyle beyan etti: {لَّيْسَ عَلَيْكُمْ} “size yoktur”; yani emretmeyi terk etmekte, {وَلَا عَلَيْهِمْ} “onlara da yoktur”; yani izin istemeyi terk etmelerinde kölelere, hizmetçilere ve çocuklara, {جُنَاحٌ} “bir günah”; yani bir vebal -aslı eğriliktir-, {بَعْدَهُنَّ} “bunların dışındaki [vakitlerde]”; yani bu vakitlerin dışındaki bütün zamanlarda izinsiz olarak yanınıza girdiklerinde. Sonra diğer vakitlerdeki bu serbestliğin gerekçesini açıkladı,
مخرجاً لغيرهم، مبيناً أن حكمة الاستئذان في كل وقت كما مضى بقوله: {طوافون عليكم} أي لعمل ما تحتاجونه في الخدمة كما أنتم طوافون عليهم لعمل ما يصلحهم ويصلحكم في الاستخدام {بعضكم} طواف {على بعض} لعمل ما يعجز عنه الآخر أو يشق عليه فلو عم الأمر بالاستئذان لأدى إلى الحرج.
başkalarını hariç tutarak, her vakitte izin istemenin hikmetinin daha önce geçtiği gibi olduğunu şu buyruğuyla beyan etti: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُم} “çevrenizde dolaşırlar”; yani hizmette ihtiyaç duyduğunuz işleri yapmak için; nitekim siz de onları istihdam etmekte kendilerine ve size yarayan işleri yapmak için onların çevresinde dolaşırsınız; {بَعْضُكُمْ} “bir kısmınız”; dolaşır, {عَلَىٰ بَعْضٍ} “diğerinizin [çevresinde]”; diğerinin yapmaktan âciz olduğu veya kendisine zor gelen işleri yapmak için. Dolayısıyla her durumda izin isteme emri genelleştirilseydi bu meşakkate yol açardı.
ولما أعلى سبحانه البيان في هذه الآيات إلى حد يعجز الإنسان لا سيما وهي في الأحكام، والكلام فيها يعيي أهل البيان، وكان السامع لما جبل عليه من النسيان، يذهل عن أن هذا هو الشأن، في جميع القرآن، قال مشيراً إلى عظم شأنها، في تفريقها وبيانها: {كذلك} أي مثل هذا البيان {يبين الله} بما له من إحاطة العلم والقدرة {لكم} أيتها الأمة الخاصة {الآيات} في الأحكام وغيرها وبعلمه وحكمته {والله} الذي له الإحاطة العامة بكل شيء {عليم} بكل شيء {حكيم*} يتقن ما يريده، فلا يقدر أحد على نقضه، وختم الآية بهذا الوصف يدل على أنها محكمة لم تنسخ كما قال الشعبي وغيره - أفاده ابن كثير، وحُكي مثله عن ابن عباس ﵄ وسعيد بن جبير.
Allah Teâlâ bu ayetlerdeki beyanı, insanı âciz bırakacak bir dereceye yükseltince -özellikle de bunlar ahkâm ayetleridir ve ahkâm konusundaki söz belagat ehlini bile âciz bırakır- ve dinleyen kimse fıtratındaki unutkanlık sebebiyle bütün Kur'an'daki durumun da böyle olduğunu unutabileceğinden, bu ayetlerin kısımlara ayrılmasındaki ve açıklanmasındaki şanının yüceliğine işaretle şöyle buyurdu: {كَذَٰلِكَ} “İşte böylece”; yani bu açıklama gibi, {يُبَيِّنُ اللَّهُ} “Allah açıklar”; ilim ve kudretinin her şeyi kuşatmasıyla, {لَكُمُ} “size”; ey seçkin ümmet, {الْآيَاتِ} “ayetleri”; hükümlerde ve diğer hususlarda, ilmi ve hikmetiyle. {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; her şeyi genel bir şekilde kuşatan [Allah], {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; her şeyi, {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; dilediği şeyi sağlam yapar, hiç kimse onu bozmaya güç yetiremez. Ayetin bu vasıfla bitirilmesi, Şa'bî ve başkalarının dediği gibi -İbn Kesîr bunu belirtmiştir- onun muhkem olup neshedilmediğine delalet eder; benzer bir görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Saîd b. Cübeyr'den de nakledilmiştir.
ولما بين حكم الصبيان والأرقاء الذين هم أطوع للأمر، وأقبل لكل خير، أتبعه حكم البالغين من الأحرار فقال: {وإذا بلغ الأطفال منكم} أي من أحراركم {الحلم} أي السن الذي يكون فيه إنزال المني برؤية الجماع في النوم، هذا أصله، والمراد سن مطلق الإنزال {فليستأذنوا} على غيرهم في جميع الأوقات {كما استأذن الذين من قبلهم} على ما بين في أول الآيات القائلة {لا تدخلوا بيوتاً غير بيوتكم حتى تستأنسوا} ونقل ابن كثير عن يحيى بن أبي كثير وسعيد بن جبير أن الغلام إذا كان رباعياً فإنه يستأذن في العورات الثلاث على أبويه، فإذا بلغ الحلم فليستأذن على كل حال.
Emre daha itaatkâr ve her hayrı kabule daha yatkın olan çocukların ve kölelerin hükmünü açıklayınca, hürlerden bulûğa erenlerin hükmünü onun peşinden getirip şöyle buyurdu: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنكُمُ} “İçinizden çocuklar erdiği zaman”; yani hürlerinizden, {الْحُلُمَ} “ergenlik çağına”; yani uykuda cinsel ilişki görmekle meninin indiği yaşa; aslı budur, kastedilen ise mutlak anlamda meni gelme (bülûğ) yaşıdır; {فَلْيَسْتَأْذِنُوا} “izin istesinler”; başkalarının yanına [girerken] her vakitte, {كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi”; {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّىٰ تَسْتَأْنِسُوا} “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp selam vermeden girmeyin” buyuran ilk ayetlerde açıklandığı üzere. İbn Kesîr, Yahyâ b. Ebî Kesîr ve Saîd b. Cübeyr'den, çocuğun dört yaşına bastığında anne babasının yanına üç avret vaktinde izin isteyerek gireceğini, bulûğa erdiğinde ise her halükârda izin istemesi gerektiğini nakletmiştir.
ولما كانت آيات الاستئذان أتقن حاسم لمواد الشر، وتركها أعظم فاتح لأبواب الفتن، وكان إخراج الكلام، في أحكام الحلال والحرام، مع التهذيب والبيان، في النهاية من الصعوبة، وكان فطم النفوس عما ألفت في غاية من العسر شديدة، أشار سبحانه إلى ذلك بتكرير آية البيان، إشارة إلى أنها - لما لها من العلو - جديرة بالتأكيد، وإلى أن البلغاء يستبعدون القدرة على البيان كلما أريد على هذا السنن
İstidzan (izin isteme) ayetleri şer kapılarını kapatmanın en mükemmel yolu, bunları terk etmek ise fitne kapılarını açmanın en büyük sebebi olduğundan; helal ve haram hükümlerine dair sözü edep ve beyanla birlikte ortaya koymak son derece güç ve nefisleri alıştıkları şeylerden vazgeçirmek de gayet meşakkatli olduğundan, Allah Teâlâ beyan ayetini tekrarlayarak buna işaret etti. Bu tekrar, ayetin -yüceliğinden ötürü- tekit edilmeye lâyık olduğuna ve belagat ehlinin bu usul üzere her istendiğinde böylesi bir beyana güç yetiremeyeceğini düşündüklerine bir işarettir.
فقال: {كذلك} أي مثل ذلك البيان الذي بينه في آيات الأحكام {يبين الله} بما له من صفات الكمال {لكم} مع ما لكم من خلال النقص {آياته} أي العلامات الدالة عليه من هذه الفرعيات وما رقت إليه الأصليات، فأضافها إليه سبحانه تعظيماً لها، إشارة إلى أنها مقدمة للآيات الإلهيات، لأن من لم يتفرغ من مكدرات الأفكار، لم يطر ذلك المطار، وحثاً على تدبر ما تقدم منها لاستحضار ما دعت إليه من الحكم، وفصلت به من المواعظ، وتنبيهاً على ما فيها من العلوم النافعة ديناً ودنيا، وزاد في الترغيب في العلم والحكمة إشارة إلى أن ذلك سبب كل سعادة فقال: {والله} أي المحيط بكل شيء {عليم حكيم*} روى الطبراني وغيره
Şöyle buyurdu: {كَذَٰلِكَ} “İşte böylece”; yani ahkâm ayetlerinde açıkladığı o beyan gibi, {يُبَيِّنُ اللَّهُ} “Allah açıklar”; kemal sıfatlarıyla, {لَكُمْ} “size”; sizdeki eksik huylara rağmen, {آيَاتِهِ} “ayetlerini”; yani bu fer'î meselelerden ve onların ulaştığı aslî konulardan Kendisine delalet eden işaretleri. Bunları yüceltmek için Kendisine izafe etti; zira bunlar ilahî ayetlere birer mukaddimedir, çünkü zihni bulandıran şeylerden sıyrılamayan kimse o semalarda uçamaz. Ayrıca daha önce geçenleri tefekkür edip onların davet ettiği hikmetleri ve ayrıntısıyla sunduğu öğütleri zihinde canlandırmaya teşvik etmek, din ve dünya açısından içerdikleri faydalı ilimlere dikkat çekmek içindir. İlim ve hikmete teşvikini artırarak, bunun her türlü mutluluğun sebebi olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani her şeyi kuşatan [Allah], {عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”. Taberânî ve başkaları rivayet etmiştir:
«عن أنس رضي الله عنه قال: لما كانت صبيحة احتلمت دخلت على النبي ﷺ فأخبرته أني قد احتلمت، فقال:» لا تدخل على النساء «، فما أتى عليّ يومٌ كان أشد منه» .
«Enes radıyallâhu anh’tan şöyle rivayet edilmiştir: İhtilam olduğum günün sabahında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdim ve ihtilam olduğumu haber verdim. Bunun üzerine: «Kadınların yanına girme» buyurdu. Üzerime bundan daha ağır gelen bir gün geçmedi.»
ولما ذكر سبحانه اقتبال الشباب، في تغيير حكم الحجاب، أتبعه الحكم عند إدبار الشباب، في إلقاء الظاهر من الثياب، فقال: {والقواعد} وحقق ألمر بقوله: {من النساء} جمع قاعد، وهي
Allah Teâlâ hicap (örtünme) hükmünün değişmesinde gençliğin başlangıcını zikredince, dış elbiselerin çıkarılması konusunda gençliğin sona erişindeki hükmü onun peşinden getirip şöyle buyurdu: {وَالْقَوَاعِدُ} “ve oturmuş (yaşlanmış) olanlar”; şu buyruğuyla durumu perçinledi: {مِنَ النِّسَاءِ} “kadınlardan”; kâid (oturan) kelimesinin çoğuludur, o da
التي قعدت عن الولد وعن الحيض كبراً وعن الزوج. ولما كان هذا الأخير قطبها قال: {اللاتي لا يرجون نكاحاً} أي لعدم رغبتهن فيه أو لوصولهن إلى حد لا يرغب فيهن معه {فليس عليهن جناح} أي شيء من الحرج في {أن يضعن ثيابهن} أي الظاهرة فوق الثياب الساترة بحضرة الرجال بدليل قراءة ابن مسعود ﵁ {من ثيابهن} قال أبو صالح: تضع الجلباب، وهو ما يغطي ثيابها من فوق كالملحفة، وتقوم بين يدي الرجل في الدرع والخمار {غير متبرجات بزينة} أي متعمدات - بوضع ما أبيح لهن وضعه إظهار وجوههن مع الزينة، أو غير متظاهرات بالزينة، قال في الجمع بين العباب والمحكم: تبرجت المرأة: أظهرت وجهها. وفي القاموس: تبرجت: أظهرت زينتها للرجال - انتهى. ومادة برج تدور على الظهور كما مضى في الحجر؛ وقال البيضاوي: وأصل البرج التكلف في إظهار ما يخفى - انتهى. وكأنه أشير بصيغة التفعل إلى أن ما ظهر منها من وجهها أو زينتها عفواً غير مقصود به الفساد لا حرج فيه.
yaşlılıktan dolayı çocuktan, hayızdan ve evlenmekten kesilmiş kadındır. Bu sonuncusu işin mihveri olduğundan şöyle buyurdu: {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} “evlilik ummayanlar”; yani buna rağbet etmediklerinden veya kendilerine rağbet edilmeyecek bir yaşa ulaştıklarından dolayı; {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ} “onlar için bir günah yoktur”; hiçbir sorumluluk yoktur, {أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında”; yani İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın {مِن ثِيَابِهِنَّ} kıraatinin delaletiyle, erkeklerin huzurunda avreti örten elbiselerin üzerindeki dış elbiseleri [çıkarmalarında]. Ebû Sâlih şöyle demiştir: 'Cilbâbı, yani çarşaf gibi elbisesini üstten örten örtüyü çıkarır; erkeğin karşısına entari ve başörtüsüyle çıkar.' {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “ziynetlerini teşhir etmeksizin”; yani çıkarılması helal kılınan elbiseyi çıkararak ziynetleriyle birlikte yüzlerini kasten göstermeksizin yahut ziyneti sergilemeksizin. el-Ubâb ile el-Muhkem'i cem eden eserde şöyle denir: 'Kadın teberrüc etti, yüzünü gösterdi demektir.' el-Kâmûs'ta ise: 'Teberrucet: Ziynetini erkeklere gösterdi demektir' der. 'B-r-c' kökü, Hicr suresinde geçtiği üzere açığa çıkma manası etrafında döner. Beydâvî ise şöyle demiştir: 'Teberrücün aslı, gizli olanı açığa çıkarmaya zorlanmaktır.' Tef'ul kalıbıyla, kadının yüzünden veya ziynetinden kasıtsız olarak, fesat kastı gütmeksizin kendiliğinden açılan şeylerde bir vebal olmadığına işaret edilmiş gibidir.
ولما ذكر الجائز، وكان إبداء الوجه داعياً إلى الريبة، أشار إليه
Câiz olanı zikredince ve yüzü açmak şüpheye sevk edebileceğinden, müstehabı zikrederek
بقوله ذاكراً المستحب، بعثاً على اختيار أفضل الأعمال وأحسنها: {وأن يستعففن} أي يطلبن العفة بدوام الستر وعدم التخفف بإلقاء الجلباب والخمار {خير لهن} من الإلقاء المذكور.
amellerin en faziletli ve en güzelini seçmeye teşvik sadedinde şöyle buyurdu: {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} “ve iffetli davranmaları”; yani cilbâb ve başörtüsünü çıkarmayıp hafiflemeyerek ve örtünmeye devam ederek iffet talep etmeleri, {خَيْرٌ لَّهُنَّ} “kendileri için daha hayırlıdır”; zikredilen şekilde çıkarmalarından.
ولما كان ما ذكر من حالهن من الخلطة على ذلك الوصف معلوماً أنه لا يخلو عن كلام، كان التقدير: فالله في وضع الحرج عنهن رؤوف بهن رحيم، عطف عليه قوله: {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {سميع} أي لكلامهن إذا خاطبن الرجال هل يخضعن فيه ويتصنعن في ترخيم الصوت به أو يلقينه على الحالة المعروفة غير المنكرة {عليم*} بما يقصدن به وبكل شيء.
Kadınların bu vasıfla bir arada bulunmalarının konuşmadan uzak olmayacağı bilindiğinden, takdiri de: 'Allah onlardan sorumluluğu kaldırmakla kendilerine çok şefkatli ve merhametlidir' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfedildi: {وَاللَّهُ} “Ve Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {سَمِيعٌ} “hakkıyla işitendir”; erkeklerle konuştuklarında sözlerini [işitendir]; sözlerinde kırıtıp seslerini yapmacık bir şekilde yumuşatıyorlar mı, yoksa yadırganmayacak bilinen normal hâliyle mi söylüyorlar? {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; bununla neyi kastettiklerini ve her şeyi.
ولما أتم سبحانه ما ذكر من حرمات البيوت المستلزمة لصيانة الأبضاع على وجه يلزم منه إحراز الأموال، أتبعه ما يباح من ذلك للأكل الذي هو من أجلّ مقاصد الأموال اجتماعاً وانفراداً، فقال في جواب من كأنه سأل: هل هذا التحجير في البيوت سارٍ في الأقارب وغيرهم في جميع الأحوال؟ : {ليس على الأعمى حرج} أي في مؤاكلة غيره وما يأتي من الأحكام، وإن كره غيره أكله لمد يده كيفما اتفق فإنه مرحوم، والاستئذان من أجل
Allah Teâlâ, malların korunmasını gerektirecek biçimde iffet ve namusların korunmasını zorunlu kılan evlerin hürmetine dair zikrettiklerini tamamlayınca; gerek toplu gerekse tek başına malların en büyük gayelerinden olan yemek konusunda bu evlerden helal kılınanları onun peşinden getirdi. 'Evlerdeki bu kısıtlama her durumda akrabalar ve başkaları için de geçerli midir?' diye soran birine cevap olarak şöyle buyurdu: {لَّيْسَ عَلَى الْأَعْمَىٰ حَرَجٌ} “Köre bir güçlük yoktur”; yani başkasıyla birlikte yemek yemekte ve gelecek olan hükümlerde. Başkası elini rastgele uzattığı için onunla yemekten hoşlanmasa bile o merhamete lâyıktır; izin istemek ise
البصر {ولا على الأعرج} الذي لايرجى {حرج} وإن تقذر منه بعض المترفين فإنه يجامعه في أنه يرحم لنقصه {ولا على المريض} أي مرضاً يرجى بعرج أو غيره {حرج} كذلك لمرضه، وأخره لرجاء برئه {ولا على أنفسكم} أي ولا على غير من ذكر، وعبر بذلك تذكيراً بأن الكل من نفس واحدة {أن تأكلوا من بيوتكم} أي التي فيها عيالكم، وذكرها سبحانه لئلا يحصل من تركها لو تركها ريبة، وليدخل فيها بيوت الأولاد لأنهم من كسب الأب «أطيب ما أكل الرجل من كسبه وإن ولده من كسبه» «أنت ومالك لأبيك» {أو بيوت آبائكم} وإن بعدت أنسابكم - ولعله جمع لذلك - فإنها مرباكم وحرمتها حرمتكم {أو بيوت أمهاتكم} كذلك، وقدم الأب لأنه أجل وهو حاكم بيته دائماً والمال له {أو بيوت إخوانكم} من الأبوين أو الأب أو الأم بالنسب أو الرضاع، فإنهم من أولى من رضي بذلك بعد الوالدين، لأنهم أشقاؤكم، وهم أولياء بيوتهم {أو بيوت أخواتكم} فإنهن بعدهم، من أجل أن ولي البيت - إذا كن مزوجات - الزوج {أو بيوت أعمامكم} فإنهم شقائق آبائكم سواء كانوا أشقاء أو لأب أو أم، ولو أفرد العم لتوهم أنه الشقيق فقط فإنه أحق بالاسم {أو بيوت عماتكم} فهن بعد الأعمام لضعفهن، ولأنه ربما
gözden dolayıdır; {وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ} “topala da yoktur”; [iyileşmesi] umulmayan [topala], {حَرَجٌ} “bir güçlük”; bazı refah düşkünleri ondan tiksinse bile, kusurundan ötürü merhamet olunma noktasında körle aynı durumdadır; {وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ} “hastaya da yoktur”; yani topallık veya başka bir sebeple [iyileşmesi] umulan bir hastalığı olan kimseye, {حَرَجٌ} “bir güçlük”; aynı şekilde hastalığından ötürü; iyileşme umudundan dolayı onu sona bıraktı; {وَلَا عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ} “kendi nefislerinize de [bir güçlük] yoktur”; yani zikredilenlerin dışındakilere de. Herkesin tek bir nefisten olduğunu hatırlatmak için bu ifadeyi kullandı; {أَن تَأْكُلُوا مِن بُيُوتِكُمْ} “kendi evlerinizden yemenizde”; yani çoluk çocuğunuzun bulunduğu evlerden. Terk edildiğinde şüphe doğmasın diye Allah Teâlâ bunu zikretti; ayrıca çocukların evleri de buna dâhil olsun diyedir, çünkü onlar babanın kazancındandır: «Kişinin yediği en helal şey kendi kazancındandır; çocuğu da onun kazancındandır», «Sen de malın da babana aitsiniz». {أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ} “yahut babalarınızın evlerinden”; soylarınız uzaklaşsa bile -muhtemelen bu sebeple çoğul getirmiştir-, çünkü orası sizin yetiştiğiniz yerdir ve onların hürmeti sizin hürmetinizdir; {أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ} “yahut annelerinizin evlerinden”; aynı şekilde. Babayı öne aldı, çünkü o daha şereflidir, daima evinin hâkimidir ve mal onundur; {أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ} “yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden”; anne-baba bir veya baba bir ya da anne bir, nesep veya süt yoluyla; zira onlar ana babadan sonra buna en çok rıza gösterecek kimselerdir, çünkü onlar sizin öz kardeşlerinizdir ve evlerinin reisleridir; {أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ} “yahut kız kardeşlerinizin evlerinden”; onlar kardeşlerden sonradır, çünkü evin reisi -evli iseler- kocadır; {أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ} “yahut amcalarınızın evlerinden”; çünkü onlar babalarınızın öz kardeşleridir, ister anne-baba bir ister baba bir ister anne bir olsunlar; eğer amcayı tekil getirseydi sadece öz amca zannedilebilirdi, zira o bu isme daha lâyıktır; {أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ} “yahut halalarınızın evlerinden”; zayıflıklarından ve bazen
كان أولياء بيوتهن الأزواج {أو بيوت أخوالكم} لأنهم شقائق أمهاتكم {أو بيوت خالاتكم} أخرهن لما ذكر {أو ما ملكتم مفاتحه} أي التصرف فيه بوجه من الوجوه كالوكالة {أو صديقكم} الذي تعرفون رضاه بذلك ولو بقرينة كما هو الغالب، ولذلك أطلقه، وإن لم يكن أمكنكم من مفتاحه بل كان عياله فيه، كل ذلك من غير إفساد ولا حمل ولا ادخار، وقد عدل الصديق هنا بالقريب، تنبيهاً على شريف رتبة الصداقة ولطيف سرها، وخفيف أمرها، وأفرده لعزته؛ وعن جعفر بن محمد: من عظم حرمة الصديق أن جعله كالنفس والأب ومن معه. قال الأصبهاني: وقالوا: إذا دل ظاهر الحال على رضا المالك قام ذلك مقام الإذن الصريح، وبما سمج الاستئذان وثقل كمن قدم إليه طعام فاستأذن صاحبه في الأكل.
evlerinin reisleri kocaları olabileceğinden amcalardan sonradır; {أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ} “yahut dayılarınızın evlerinden”; çünkü onlar annelerinizin öz kardeşleridir; {أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ} “yahut teyzelerinizin evlerinden”; zikredilen sebepten ötürü onları sona bıraktı; {أَوْ مَا مَلَكْتُم مَّفَاتِحَهُ} “yahut anahtarlarına malik olduğunuz [yerlerden]”; yani vekâlet gibi herhangi bir şekilde tasarrufuna [malik olduğunuz]; {أَوْ صَدِيقِكُمْ} “yahut dostunuzun [evlerinden]”; çoğunlukla olduğu gibi bir karineyle dahi olsa rızasını bildiğiniz dostunuzun; bu yüzden anahtarını size teslim etmemiş olup ailesi içinde bulunsa bile bunu mutlak bıraktı. Bütün bunlar ifsat etmeksizin, yanına alıp götürmeksizin ve biriktirmeksizin olmalıdır. Dostluğun şerefli mertebesine, latif sırrına ve külfetsizliğine dikkat çekmek üzere burada dost akraba ile denk tutulmuş; az bulunur oluşundan ötürü de tekil getirilmiştir. Ca'fer b. Muhammed'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Dostun hürmetinin büyüklüğündendir ki Allah onu nefis, baba ve beraberindekiler gibi kılmıştır.' Isfehânî dedi ki: Şöyle demişlerdir: 'Hâlin zahiri mal sahibinin rızasına delalet ediyorsa, bu açık iznin yerine geçer. Bazen izin istemek çirkin ve ağır kaçar; nitekim önüne yemek konulan birinin sahibinden yemek için izin istemesi gibi.'
ولما ذكر معدن الأكل، ذكر حاله فقال: {ليس عليكم جناح} أي شيء من الإثم الذي من شأنه أن يميل بصاحبه عن السواء في {أن تأكلوا جميعاً} أي مجتمعين وإن كان بينكم ناقص الخلقة، لأن من كان معرضاً للآفات جدير بأن يرحم المبتلى، فلا يستقذره حذراً من انعكاس الحال.
Yemeğin mahallini zikredince, onun şeklini zikredip şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “Size bir günah yoktur”; sahibini doğrudan saptıracak hiçbir günah yoktur, {أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا} “hep birlikte yemenizde”; yani aranızda yaratılıştan bir engeli bulunan biri olsa bile bir arada [yemenizde]. Zira belalara maruz kalabilecek kimse, durumun tersine dönmesinden korkarak müptela olana merhamet etmeli, ondan tiksinmemelidir.
ولما رغب في أول الإسلام - لما كان فيه أكثر الناس من الضيق - في المؤاساة، والاجتماع مع الضيوف، ترغيباً ظن به الوجوب، مع ما كانوا عليه من الكرم الباعث على الجود والاجتماع للأنس بالمحتاج، خفف عنهم بقوله: {أو أشتاتاً} أي متفرقين لغير قصد الاستقذار، والترفع والإضرار، وإن كان الأكل في جماعة أفضل وأبرك - كما يفهمه تقديمه، فقد روى الإمام أحمد وأبو داود وابن ماجه عن وحشي بن حرب عن أبيه عن جده «أن رجلاً قال للنبي ﷺ: إنا نأكل ولا نشبع، قال:» فلعلكم تأكلون متفرقين؟ اجتمعوا على طعامكم، واذكروا اسم الله يبارك لكم فيه «» ولابن ماجه عن عمر ﵁ عن رسول الله ﷺ أنه قال: «كلوا جميعاً ولا تفرقوا فإن البركة مع الجماعة» .
İslâm'ın başlangıcında -insanların çoğu darlık içinde olduğu için- yardımlaşmaya ve misafirlerle bir arada yemeye, cömertlik duygularının verdiği cömertlik ve muhtaçlara yakınlık göstermek için bir araya gelme alışkanlıklarıyla birlikte neredeyse farz zannedilecek derecede teşvik edilince, şu buyruğuyla onlara kolaylık sağladı: {أَوْ أَشْتَاتًا} “yahut ayrı ayrı [yemenizde]”; yani tiksinme, büyüklenme ve zarar verme kastı olmaksızın ayrı ayrı [yemenizde bir günah yoktur]. Her ne kadar cemaatle yemek -öne alınmasından anlaşıldığı üzere- daha faziletli ve daha bereketli olsa da. Nitekim İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Vahşî b. Harb'den, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Biz yiyoruz ama doymuyoruz' dedi. Resûlullah: 'Herhalde ayrı ayrı yiyorsunuz? Yemeğinizin başında toplanın ve Allah'ın adını anın ki sizin için bereketlensin' buyurdu.» İbn Mâce'de de Ömer radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Hep birlikte yiyin, ayrılmayın; çünkü bereket cemaatle beraberdir.»
ولما ذكر موطن الأكل وكيفيته، ذكرالحال التي يكون عليها الداخل إلى تلك المواطن أو غيرها، فقال مسبباً عما مضى من الإذن، معبراً بأداة التحقيق، بشارة بأنهم يطيعون بعد أن كانوا تحرجوا من ذلك حين أنزل تعالى {لا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل} [النساء: ٢٩] : {فإذا دخلتم} أي بسبب ذلك أو غيره {بيوتاً} أي مأذوناً فيها، أيّ بيوت كانت مملوكة أو لا، مساجد أو غيرها {فسلموا} عقب الدخول {على أنفسكم}
Yemek yerini ve şeklini zikredince, o mekânlara veya başkalarına giren kimsenin takınacağı hâli zikretti. Allah Teâlâ: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” [en-Nisâ: 29] ayetini indirdiği vakit bundan çekinmelerinin ardından artık itaat edecekleri müjdesiyle, tahkik edatını kullanarak ve önceki izne bağlayarak şöyle buyurdu: {فَإِذَا دَخَلْتُم} “Girdiğiniz zaman”; yani bundan ötürü veya başka bir sebeple, {بُيُوتًا} “evlere”; yani girilmesine izin verilen, ister mülk olsun ister olmasın, mescit veya başka türlü hangi ev olursa olsun; {فَسَلِّمُوا} “hemen selam verin”; girdikten sonra, {عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ} “kendi nefislerinize”;
أي أهلها الذين هم منكم ديناً وقرباً، وعبر بذلك ترغيباً في السلام، والإحسان في الإكرام، ولتصلح العبارة لما إذا لم يكن فيها أحد فيقال حينئذ «السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين» فيكون من الاستعمال في الحقيقة والمجاز {تحية} مصدر من المعنى دون اللفظ، أو أوقعوا الدعاء للمحيي بسلامة وحياة وملك بقاء {من عند الله} أي هي جديرة لتمام حسنها أن تضاف إلى من له الكمال كله سبحانه {مباركة} أي ثابتة أعظم ثبات بكونها موافقة لما شرع الله من خالص قلوبكم {طيبة} تلذذ السمع؛ ثم وصف البيان، تنبيهاً على ما في هذه الآيات من الحسن والإحسان، فقال مستأنفاً كما مر غير مرة: {كذلك} أي مثل هذا البيان، العظيم الشأن {يبين الله} أي المحيط بكل شيء {لكم الآيات} التي لا أكمل منها.
yani din ve yakınlık bakımından sizden olan ev halkına. Selama ve ikramda güzelliğe teşvik etmek için ve içinde kimse bulunmadığında da söylenebilsin diye bu ifadeyi kullandı; bu durumda «Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun» denir, böylece hakikat ve mecazda kullanım kabilinden olur; {تَحِيَّةً} “bir dirlik temennisi olarak”; lafızdan değil manadan kaynaklanan bir masdardır; yahut selam verilen kimseye esenlik, hayat ve kalıcı bir mülk duası edin; {مِّنْ عِندِ اللَّهِ} “Allah katından”; yani tam güzelliğinden ötürü bütün kemalatın sahibi olan Zât'a izafe edilmeye lâyık bir dirlik temennisi; {مُبَارَكَةً} “bereketli”; yani ihlaslı kalplerinizden Allah'ın meşru kıldığı şeye uygun olması hasebiyle son derece sabit; {طَيِّبَةً} “hoş [bir esenlik temennisi]”; işitene lezzet veren. Sonra bu ayetlerdeki güzellik ve ihsana dikkat çekmek üzere beyanı vasfederek, defalarca geçtiği üzere yeniden söze başlayıp şöyle buyurdu: {كَذَٰلِكَ} “İşte böylece”; yani şanı yüce olan bu beyan gibi, {يُبَيِّنُ اللَّهُ} “Allah açıklar”; her şeyi kuşatan Allah, {لَكُمُ الْآيَاتِ} “size ayetleri”; kendisinden daha mükemmeli olmayan [ayetleri].
ولما كان الله تعالى، بعلمه وحكمته، وعزه وقدرته، ولطفه وخبرته، قد خلق عقلاً نيراً يهدي إلى الحق، وإلى طريق مستقيم، وقسمه بين عباده، وخلق فيهم أنواعاً من العوائق لذلك العقل عن النفوذ على سمت الاستقامة، من الهوى والكسل، الفتور والملل، جعلها حجباً تحجبه عن النفوذ، وتستر عنه المدارك، وتمنعه من البلوغ، إلا برياضات
Allah Teâlâ ilmi ve hikmeti, izzeti ve kudreti, lütfu ve haberdarlığı ile hakka ve dosdoğru yola ileten parlak bir akıl yaratıp onu kulları arasında paylaştırdığı; heva, tembellik, gevşeklik ve bıkkınlık gibi bu aklın dosdoğru istikamette işlemesine engel olan çeşitli mâniaları da onların içinde yarattığı; bunları aklın nüfuz etmesini engelleyen, idrakleri örten ve riyazetler
ومجاهدات تكل عنها القوى، وتضعف عندها العزائم، فلا يكاد الماهر منهم يرتب قياساً صحيحاً، لغلطه في المقدمات، فتكون النتيجة حينئذ فاسدة القاعدة، واهية الأساس، فكانوا لا يزالون لذلك مختلفين، حتى يوصلهم الاختلاف إلى الإحن، والمشاجرة والفتن، فيجرهم إلى السيف وذهاب النفوس تلف الأرواح، فأنزل سبحانه لهم في كل وقت شرعاً يليق بذلك الزمان على لسان رسول من رسله عليهم الصلاة والسلام، جعل ذلك الشرع يطابق العقل السوي، والنور الضوي، والمنهل الروي، والسبب القوي، من تمسك به هدي ولم يزغ، حد فيه سبحانه حدوداً، وأقام فيه زواجر، لتظهر حكمته، ويتضح علمه وقدرته، فصارت شرائع متفقة الأصول، مختلفة الفروع، بحسب الأزمنة، إشارة إلى أن الفاعل في تغيير الأحكام بحسب الأزمان واحد مختار، وامتحاناً للعباد، تمييزاً لأهل الصلاح منهم من أهل الفساد، وكانت الإغارة على شيء من الأعراض والأموال على غير ما أذن
ve kuvvetlerin âciz kaldığı, azimlerin zayıfladığı mücahedeler olmaksızın hedefe varmasını meneden perdeler kıldığı için, onların en mâhiri bile mukaddimelerdeki hatası sebebiyle sahih bir kıyas kuramaz; netice ise o zaman kuralı bozuk, esası çürük olur. Bu yüzden ihtilaf onları kinlere, çekişmelere ve fitnelere ulaştırıncaya kadar sürekli ihtilaf içinde kalırlardı; bu da onları kılıca, canların gitmesine ve ruhların telef olmasına sürüklerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberlerinden (aleyhimüssalâtü vesselâm) bir peygamberin diliyle her vakitte o zamana uygun bir şeriat indirdi; o şeriatı düzgün akla, aydınlatıcı nura, bol sulu pınara ve sağlam sebebe mutabık kıldı; ona sarılan hidayete erdi ve sapmadı. Hikmeti zahir olsun, ilmi ve kudreti açıkça anlaşılsın diye onda sınırlar koydu ve caydırıcı hükümler tesis etti. Böylece asılları bir, zamanlara göre fürûatı (ayrıntıları) farklı şeriatlar oldu; bu da hükümlerin zamanlara göre değişmesindeki Fâil'in (yapanın) bir ve mutlak irade sahibi olduğuna işaret etmek ve kulları imtihan edip aralarındaki salihleri bozgunculardan ayırt etmek içindir. İzin verilenin dışındaki ırzlara ve mallara tecavüz etmek
فيه تُذهب العقول، وتعمي البصائر، ختم الآية بقوله: {لعلكم تعقلون*} أي لتكونوا على رجاء عند من يصح منه الرجاء من ثبات هذا الوصف لكم، وهو ضبط النفوس وردها عن الأهوية، باتباع آيات الشرع التي أنزلها الذي كرر وصفه هنا بأنه عليم حكيم، فلا تتولوا بعد قولكم
akılları giderip basiretleri kör ettiğinden, ayeti şu buyruğuyla bitirdi: {لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “umulur ki akıl edersiniz”; yani burada vasfı tekrar tekrar 'Alîm' ve 'Hakîm' olarak zikredilen Zât'ın indirdiği şeriat ayetlerine uyarak nefisleri zapt etme ve onları hevalardan alıkoyma vasfının sizde sabit olması hususunda, kendisinden ümit beslenmesi sahih olan katında bir ümit üzere olasınız diye; ta ki:
{سمعنا وأطعنا} [المائدة: ٧] عن الإذعان للأحكام وأنتم معرضون.
{سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “İşittik ve itaat ettik” [el-Mâide: 7] dedikten sonra hükümlere boyun eğmekten yüz çevirip geri dönmeyesiniz.
ولما كان سبحانه قد نفى عنهم الإيمان بالتولي عن الأحكام، وتلاه بما رأيت أن تظمه أحسن نظام، حتى ختم بما أومأ إلى أن من عمي عن أحكامه بعد هذا البيان مسلوب العقل، وكرر في هذه السورة ذكر البيان، تكريراً أشار إلى لمعان المعاني بأمتن بنان حتى صارت مشخصات للعيان، وبين من حاز وصف الإيمان، بحسن الاستئذان، وكان أمر الرسول ﷺ أجلّ موطن تجب الإقامة فيه ويهجر ما عداه من الأوطان، فتصير الأرض برحبها ضيقة لأجله، محظوراً سلوكها مِن جرّاه، بمنزلة بيت الغير الذي لا يحل دخوله بغير إذن، قال معرفاً بذلك على طريق الحصر مقابلاً لسلب {وما أولئك بالمؤمنين} [المائدة: ٤٣] مبيناً عظيم الجناية في الذهاب عن مجلس النبي ﷺ المقتضي للجمع من غير إذن: {إنما المؤمنون} أي الكاملون الذين لهم الفلاح
Allah Teâlâ hükümlerden yüz çevirmekle onlardan imanı nefyedip ardından bunu gördüğün en güzel nizamla dizince ve bu beyandan sonra O'nun hükümlerine karşı kör olanın aklından yoksun olduğuna işaret eden ifadeyle hitama erdirince; bu surede 'beyan' zikrinin tekrar edilmesiyle manaların en sağlam parmaklarla parıldayıp ayan beyan müşahhas hâle geldiğine işaret edilince ve güzelce izin istemekle iman vasfını kazanan kimse açıklanınca; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri de içinde kalınması vacip olan, onun dışındaki mekânların terk edildiği, onun uğruna yeryüzünün genişliğine rağmen daraldığı, onun sebebiyle [başka yerlere] gitmenin izinsiz girilmesi helal olmayan başkasının evi gibi yasaklandığı en yüce makam olduğundan; {وَمَا أُولَٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} “Onlar mümin değillerdir” [el-Mâide: 43] nefyine mukabil olarak hasr yoluyla bunu tanıtarak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in toplanmayı gerektiren meclisinden izinsiz ayrılmanın ne kadar büyük bir cürüm olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler ancak o kimselerdir ki”; yani kurtuluşa eren kâmil müminler,
{الذين آمنوا بالله} أي الملك الأعلى {ورسوله} ظاهراً وباطناً.
{الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ} “Allah'a iman etmişlerdir”; yani en yüce Hükümran'a, {وَرَسُولِهِ} “ve Resûlüne”; zahiren ve bâtınen.
ولما كان الكلام في الراسخين، كان الموضع لأداة التحقيق فقال: {وإذا} أي وصدقوا إيمانهم بأنهم إذا {كانوا معه} أي الرسول صلى الله ﵇ {على أمر جامع} أي لهم على الله، كالجهاد لأعداء الله، والتشاور في مهم، وصلاة الجمعة، ونحو ذلك {لم يذهبوا} عن ذلك الأمر خطوة إلى موضع من الأرض ولو أنه بيوتهم، لشيء من الأشياء ولو أنه أهم مهماتهم، لأنه أخذ عليهم الميثاق بالطاعة في العسر واليسر والمنشط والمكره {حتى يستأذنوه} فيأذن لهم، لأن المأمور به قد صار منزلهم ومأواهم ومتبوأهم، وصار كل ما سواه من الأماكن والأمور له ﵊ دونهم، لا حظ لهم فيه، فلا يحل لهم أن يدخلوه حساً أو معنى إلا بإذنه، وهذا من عظيم النتبيه على عليّ أمره، وشريف قدره، وذلك أنه سبحانه كما أمرهم بالاستئذان عند الدخول عليه وعلى غيره، أفرده بأمرهم باستئذانه عند الانصراف عنه ﷺ، وجعل رتبة ذلك تالية لرتبة الإيمان بالله والرسول، وجعلهما كالتسبيب له مع تصدير الجملة بأداة الحصر، وإيقاع المؤمنين في مبتدأ مخبراً عنه بموصول أحاطت وصلته بالرتب الثلاث شرحاً له.
Söz [imanda] kökleşmiş olanlar hakkında olunca, yer tahkik edatının yeri oldu ve şöyle buyurdu: {وَإِذَا} “Ve [oldukları] zaman”; yani onlar imanlarını şu şekilde doğrularlar ki: {كَانُوا مَعَهُ} “onunla beraber oldukları zaman”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber, {عَلَىٰ أَمْرٍ جَامِعٍ} “toplu bir iş üzerinde”; yani Allah yolunda kendilerini toplayan; Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmek, mühim bir meselede istişarede bulunmak, cuma namazı ve benzeri bir iş üzerinde olduklarında, {لَّمْ يَذْهَبُوا} “ayrılıp gitmezler”; o işten yeryüzünün hiçbir yerine doğru, kendi evleri bile olsa tek bir adım atıp gitmezler; en mühim işleri bile olsa hiçbir şey için gitmezler. Çünkü onlardan zorlukta ve kolaylıkta, sevinçte ve kederde itaat etmek üzere biat alınmıştır; {حَتَّىٰ يَسْتَأْذِنُوهُ} “ondan izin isteyinceye kadar”; o da kendilerine izin verir. Çünkü emredilen yer onların menzili, barınağı ve mekânı olmuştur; onun dışındaki bütün mekânlar ve işler ise kendilerine değil sadece ona aleyhisselâm aittir, onların onda hiçbir payı yoktur; dolayısıyla onun izni olmaksızın oraya hissen veya manen girmeleri helal olmaz. Bu, onun işinin yüceliğine ve kadrinin şerefine son derece azim bir ihtardır. Şöyle ki: Allah Teâlâ onun ve başkalarının huzuruna girerken izin istemelerini emrettiği gibi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurundan ayrılırken de ondan izin istemelerini emretmekle onu hususi kılmış; bunun mertebesini de Allah'a ve Resûlüne imanın hemen ardından gelen bir derece yapmış, cümleyi hasr edatıyla başlatarak ve müminleri mübteda yapıp sılası üç mertebeyi kuşatan bir ism-i mevsulle haber vererek bu ikisini onun bir sebebi kılmıştır.
ولما نفى عن المؤمنين الذهاب إلى غاية الاستئذان، فأفهم أن المستأذن مؤمن، صرح بهذا المفهوم ليكون آكد، فقال تشديداً في الإخلال بالأدب بين يديه ﷺ، وتأكيداً لحفظ حرمته والأدب معه لئلا يتشوش فكره في أسلوب آخر، وبياناً لأن الاستئذان مصداق الإيمان: {إن الذين يستأذنونك} أي يطلبون إذنك لهم إذا أرادوا الانصراف، في شيء من أمورهم التي يحتمل أن تمنع منها {أولئك} العالو الرتبة خاصة {الذين يؤمنون} أي يوجدون الإيمان في كل وقت {بالله} الذي له الأمر كله فلا كفوء له {ورسوله} وذلك ناظم لأشتات خصال الإيمان.
Müminlerin izin isteme gayesine kadar [bir yere] gitmelerini nefyedip böylece izin isteyenin mümin olduğu anlaşılınca, daha da tekidli olması için bu mefhumu açıkça zikretti. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda edebe riayetsizlik edilmesini şiddetle yasaklamak, hürmetinin korunmasını ve başka bir üslupla zihninin dağılmaması için onunla edepli olunmasını tekit etmek ve izin istemenin imanın doğrulanması olduğunu beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ} “Şüphesiz senden izin isteyenler”; yani senden menedilmesi muhtemel olan işlerinden biri için ayrılmak istediklerinde senden izin talep edenler, {أُولَٰئِكَ} “işte onlar”; bilhassa o yüksek mertebede olanlar, {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ} “iman edenlerdir”; yani her vakit imanı ortaya koyanlardır, {بِاللَّهِ} “Allah'a”; her iş Kendisine ait olup hiçbir dengi bulunmayan [Allah'a], {وَرَسُولِهِ} “ve Resûlüne”. Bu da imanın dağınık bütün hasletlerini bir araya toplayıcıdır.
ولما قصرهم على الاستئذان، تسبب عن ذلك إعلامه ﷺ بما يفعل إذ ذاك فقال: {فإذا استأذنوك} أي هؤلاء الذين صحت دعواهم؛ وشدد عليهم تأكيداً لتعظيم الأدب معه ﷺ بقوله: {لبعض شأنهم} وهو ما تشتد الحاجة إليه {فأذن لمن شئت منهم} قيل: كان رسول الله ﷺ إذا صعد المنبر يوم الجمعة فمن اراد أن يخرج لعذر قام بحياله فيعرف أنه يستأذن فيأذن لمن شاء، قال مجاهد: وإذن الإمام يوم الجمعة أن يشير بيده، وقيل: كذلك ينبغي أن يكون الناي مع أئمتهم ومقدميهم
Onları izin istemeye bağlayınca, bundan o sırada ne yapacağının ona sallallâhu aleyhi ve sellem bildirilmesi doğdu ve şöyle buyurdu: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ} “Senden izin istedikleri zaman”; yani iddiaları doğru olan bu kimseler; onunla sallallâhu aleyhi ve sellem olan edebi yüceltmeyi tekit etmek üzere onlara şunu da şart koştu: {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} “bazı işleri için”; yani şiddetle ihtiyaç duydukları şeyler için; {فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ} “onlardan dilediğine izin ver”. Denildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü minbere çıktığında, bir özür sebebiyle çıkmak isteyen kimse onun tam karşısına dikilirdi, o da izin istediğini anlar ve dilediğine izin verirdi. Mücâhid dedi ki: 'İmamın cuma günü izin vermesi, eliyle işaret etmesidir.' Denildi ki: İnsanların imamları ve önderleriyle olan durumu da böyle olmalıdır.
في الدين والعلم لا يخذلونهم في نازلة من النوازل.
din ve ilim hususunda [onlara tabi olmalı], başlarına gelen hiçbir musibette onları yalnız ve yardımsız bırakmamalıdırlar.
ولما أثبت له بهذا التفويض من الشرف ما لا يبلغ وصفه، أفهمهم أن حال المستأذن قاصرة عن حال المفوض الملازم كيفما كانت، فقال: {واستغفر لهم الله} أي الذي له الغنى المطلق، فلا تنفعه طاعة، ولا تضره معصية، أو يكون الكلام شاملاً لمن صحت دعواه وغيره؛ ثم علل ذلك ترغيباً في الاستغفار، وتطييباً لقلوب أهل الأوزار، بقوله: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {غفور} أي له هذا الوصف فهو جدير بأن يغفر لهم ما قصروا فيه {رحيم*} أي فكل ما أمرهم به فهو خير لهم وإن تراءى لهم خلافه.
[Allah Teâlâ] bu yetki devriyle ona nitelenemeyecek derecede bir şeref bahşedince, izin isteyenin durumunun her halükarda [Resûlullah'a] teslim olup onun yanından ayrılmayanın durumundan daha geride olduğunu onlara anlattı ve şöyle buyurdu: {واستغفر لهم الله} “Onlar için Allah'tan bağışlanma dile”; yani mutlak zenginlik sahibi olan, kendisine hiçbir itaatin fayda vermediği ve hiçbir isyanın zarar vermediği [Allah'tan]. Yahut bu söz, mazeret iddiası doğru olanı da diğerlerini de kapsamaktadır. Sonra istiğfara teşvik etmek ve günah ehlinin kalplerini ferahlatmak amacıyla bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {غفور} “Çok bağışlayandır”; yani bu sıfata sahip olup onların kusur ettikleri şeyleri bağışlamaya layıktır, {رحيم*} “Çok merhametlidir”; yani onlara emrettiği her şey, kendilerine aksine görünse bile onlar için hayırlıdır.
ولما أظهرت هذه السورة بعمومها، وهذه الآيات بخصوصها، من شرف الرسول ما بهر العقول، لأجل ما وقع للمنافق من التجرؤ على ذلك الجناب الأشم، والمنصب الأتم، وعلم منه أن له ﷺ في كل أمره وجميع شأنه خصوصية ليست لغيره، صرح بذلك تفخيماً للشأن، وتعظيماً للمقام، ليتأدب من ناضل عن المنافق، أو توانى في أمره فقصر عن مدى أهل السوابق، فقال منبهاً على أن المصائب سبب لإظهار المناقب أو إشهار المعايب {لا تجعلوا} أي ايها الذين آمنوا {دعاء الرسول} أي لكم الذي يوقعه {بينكم}
Bu sure genel olarak, bu ayetler de özel olarak, münafığın o yüce makama ve en kâmil mertebeye cüret etmesi sebebiyle Resûl'ün akıllara durgunluk veren şerefini ortaya koyup onun sallallâhu aleyhi ve sellem her emrinde ve bütün işlerinde başkasında olmayan bir hususiyetinin bulunduğu bundan anlaşılınca; münafığı savunan veya onun işinde gevşeklik gösterip önde gelenlerin derecesine ulaşamayan kimsenin edeplenmesi için, durumun büyüklüğünü ve makamın yüceliğini açıkça bildirdi ve musibetlerin meziyetlerin ortaya çıkmasına veya ayıpların açığa çıkmasına vesile olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {لا تجعلوا} “Kılmayın / Yapmayın”; yani ey iman edenler! {دعاء الرسول} “Resûl'ün çağrısını”; yani size yönelik gerçekleştirdiği çağrısını, {بينكم} “aranızda”
ولو على سبيل العموم، في وجوب الامتثال {كدعاء بعضكم بعضاً} فإن أمره عظيم، ومخالفته استحلالاً كفر، ولا تجعلوا أيضاً دعاءكم إياه كدعاء بعضكم لبعض بمجرد الاسم، بل تأدبوا معه بالتفخيم والتبجيل والتعظيم كما سن الله بنحو: يا ايها النبي، ويا أيها الرسول، مع إظهار الأدب في هيئة القول الفعل بخفض الصوت والتواضع.
-icabet etmenin gerekliliği hususunda- genel anlamda olsa dahi, {كدعاء بعضكم بعضاً} “birbirinizi çağırmanız gibi” [kılmayın]. Zira onun emri pek büyüktür ve helal sayarak ona muhalefet etmek küfürdür. Ayrıca sizin onu çağırmanız da sadece ismiyle birbirinizi çağırmanız gibi olmasın; bilakis Allah'ın meşru kıldığı üzere 'Ey Peygamber!', 'Ey Resûl!' gibi hitaplarla ona tazim, hürmet ve saygı göstererek, sesinizi kısarak ve tevazu gösterip söz ve fiil tarzında edebi ortaya koyarak edepli davranın.
ولما كان بعضهم يظهر المؤالفة، ويبطن المخالفة، حذر من ذلك بشمول علمه وتمام قدرته، فقال معللاً مؤكداً محققاً معلماً بتجديد تعليق العلم الشهودي كلما جدد أحد خيانة لدوام اتصافه بإحاطة العلم من غير نظر إلى زمان: {قد يعلم الله} أي الحائز لجميع صفات المجد إن ظننتم أن ما تفعلونه من التستر يخفي أمركم على رسوله ﷺ، فهو سبحانه يعلم {الذين يتسللون} وعين أهل التوبيخ بقوله: {منكم} أي يتكلفون سلَّ أنفسهم ليجعلوا ذهابهم في غاية الخفاء {لواذاً} أي تسللاً مستخفين به بتستر بعضهم فيه ببعض؛ يقال: لاذ بالشيء لوذاً ولواذاً وملاوذة: استتر وتحصن، فهو مصدر لتسلل من غير لفظه، ولعله أدخل «قد» على المضارع ليزيد أهل التحقيق تحقيقاً، ويفتح لأهل الريب إلى الاحتمال طريقاً، فإنه يكفي في الخوف من النكال طروق الاحتمال؛ وسبب عن علمه قوله:
Onlardan bazıları uyuşma gösterip içlerinde muhalefet gizleyince, ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin tamlığı ile bundan sakındırdı. Bir kimse her hıyanet yenilediğinde zamana bakılmaksızın ilminin kuşatıcılığı sıfatının sürekliliği sebebiyle şühûdî ilminin taallukunun yenilendiğini bildirerek, gerekçelendirici, tekit edici ve kesinleyici olarak şöyle buyurdu: {قد يعلم الله} “Muhakkak ki Allah bilir”; yani bütün yücelik sıfatlarına sahip olan [Allah bilir]; gizlenmekle yaptıklarınızın işinizi O'nun Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem saklayacağını sanıyorsanız, Allah Teâlâ {الذين يتسللون} “sıvışıp gidenleri” bilir. {منكم} “içinizden” buyurarak kınanacak olanları belirledi; yani gidişlerini son derece gizli tutmak için kendilerini gizlice çekip çıkaranları, {لواذاً} “birbirini siper ederek”; yani bazısının bazısı arkasına saklanması suretiyle gizlenerek sıvışıp gidenleri [bilir]. Nitekim bir şeye 'lâze bi'ş-şey'i levzen ve livâzen ve mülâvezeten' denilir ki gizlendi ve korundu demektir; bu kelime 'tesellül' (sıvışma) kelimesinin lafız dışı mastarıdır. 'Kad' edatını muzari fiilin başına getirmesi, hakikat ehline kesinliği artırmak ve şüphe ehline bir ihtimal kapısı açmak içindir; zira cezadan korkmak için ihtimalin akla gelmesi dahi yeterlidir. İlminin bir neticesi olarak da şöyle buyurdu: