{تنزيلاً*} في أيديهم صحائف الأعمال؛ قال ابن عباس ﵄: تشقق السماء في الدنيا فينزل أهلها وهم أكثر ممن في الدنيا من الجن والإنس، ثم تشقق السماء الثانية فينزل أهلها وهم أكثر من أهل السماء الدنيا وأهل الأرض جناً وإنساً ثم كذلك حتى تشقق السماء السابعة، وأهل كل سماء يزيدون على أهل السماء التي قبلها، ثم ينزل الكروبيون ثم حملة العرش.
{تنزيلاً*} “bir indirişle [indirildiği gün]” ellerinde amel sahifeleri bulunur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Dünya seması yarılır ve onun ehli iner; onlar dünyadaki cin ve insanlardan daha çoktur. Sonra ikinci sema yarılır ve onun ehli iner; onlar da dünya seması ehlinden ve yer ehlinden -cin ve insan olarak- daha çoktur. Sonra bu şekilde yedinci sema yarılıncaya kadar devam eder; her semanın ehli kendinden önceki semanın ehlinden fazladır. Sonra Kerûbiyyûn (büyük melekler), ardından da Arş'ı taşıyan melekler iner.
ولما كان ذلك اليوم سبباً لانكشاف الأمور ومعرفة أنه لا ملك لسواه سبحانه لأنه لا يقضي فيه غيره قال: {الملك يومئذ} أي يوم إذ تشقق السماء بالغمام؛ ثم وصف الملك بقوله: {الحق} أي الثابت معناه ثابتاً لا يمكن زواله؛ ثم أخبر عنه بقوله: {للرحمن} أي العام الرحمة في الدارين، ومن عموم رحمته وحقية ملكه أن يسر قلوب أهل ورده بتعذيب أهل عداوته الذين عادوهم فيه لتضييعهم الحق باتباع الباطل، ولولا اتصافه بالرحمة لم يدخل أحد الجنة، ومعنى التركيب أن ملك غيره في ذلك اليوم إنما هو بالاسم الذي تقدم له في الدنيا تسميته به فقط، لا حكم له أصلاً ولا ظاهراً كما كان في الدنيا {وكان} أي ذلك ايوم الذي تظهر فيه الملائكة الذين طلب الكفار رؤيتهم
O gün işlerin açığa çıkmasına ve O Subhânehu'dan başka hiçbir hükümdarın bulunmadığının bilinmesine sebep olunca -çünkü o gün O'ndan başkası hüküm veremez- şöyle buyurdu: {الملك يومئذ} “O gün mülk” yani göğün bulutlarla yarıldığı gün; sonra mülkü şu kavliyle niteledi: {الحق} “gerçektir” yani anlamı sabit olan, zevali mümkün olmayan bir sabitliktedir; sonra şu kavliyle haber verdi: {للرحمن} “Rahmân'ındır” yani her iki yurtta da rahmeti umumi olan [Allah'ındır]. O'nun rahmetinin umumiliğinden ve mülkünün hak oluşundandır ki, bâtıla uyarak hakkı zayi etmeleri sebebiyle kendilerine düşmanlık eden düşmanlarını cezalandırarak Kendi huzuruna gelenlerin kalplerini sevindirir. O'nun rahmetle nitelenmiş olması bulunmasaydı hiç kimse cennete giremezdi. Cümlenin anlamı şudur: O gün O'ndan başkasının mülkü, ancak dünyada daha önce ona ad verilmiş olan salt bir isimden ibarettir; dünyada olduğu gibi ne aslen ne de zahiren hiçbir hükmü yoktur. {وكان} “Ve [o gün] olmuştur” yani kâfirlerin görmeyi talep ettikleri meleklerin ortaya çıktığı o gün,
{يوماً على الكافرين} أي فقط {عسيراً*} شديد العسر والاستعار.
{يوماً على الكافرين} “kâfirlere bir gün” yani yalnızca onlara {عسيراً*} “pek çetin [bir gün]” zorluğu ve alevi pek şiddetli.
ولما كان حاصل حالهم أنهم جانبوا أشرف الخلق الهادي لهم إلى كل خير، وصاحبوا غيره ممن يقودهم إلى كل شر، بين عسر ذلك اليوم الذي إنما أوجب جرأتهم تكذيبهم به بتناهي ندمهم على فعلهم هذا فقال: {ويوم يعض الظالم} أي لفرط تأسفه لما يرى فيه من الأهوال {على يديه} أي كلتيهما فيكاد يقطعهما لشدة حسرته وهو لا يشعر، حال كونه مع هذا الفعل {يقول} أي يجدد في كل لحظة قوله: {يا ليتني اتخذت} أي أرغمت نفسي وكلفتها أن آخذ في الدنيا {مع الرسول سبيلاً*} أي عملاً واحداً من الأعمال التي دعاني إليها، وأطعته طاعة ما، لما انكشف لي في هذا اليوم من أن كل من أطاعه ولو لحظة حصلت له سعادة بقدرها، وعض اليد والأنامل وحرق الأسنان ونحو ذلك كناية عن الغيظ والحسرة لأنها من روادفهما، فتذكر الرادفه دلالة على المردوف فيرتفع الكلام في طبقة الفصاحة إلى حد يجد السامع عنده في نفسه من الروعة والاستحسان ما لا يجده عند المكنى عنه.
Onların halinin neticesi, kendilerini her hayra ileten mahlûkatın en şereflisinden uzak durup kendilerini her şerre sürükleyen başkalarıyla arkadaşlık etmeleri olunca, küstahlıklarını sadece onu yalanlamalarının doğurduğu o günün çetinliğini, bu yaptıklarına karşı duyacakları son derece pişmanlıkla beyan ederek şöyle buyurdu: {ويوم يعض الظالم} “Ve zalimin ısıracağı gün” yani o gün göreceği dehşetler karşısında aşırı teessüfünden ötürü {على يديه} “iki elini” yani ellerinin her ikisini de, farkında bile olmadan şiddetli hasretinden neredeyse koparırcasına [ısıracağı], bu fiille birlikte {يقول} “şöyle diyeceği [gün]” yani her an şu sözünü yenileyerek: {يا ليتني اتخذت} “Ah keşke tutsaydım” yani dünyada nefsime zorlayıp kendime vazife kılarak tutsaydım {مع الرسول سبيلاً*} “Peygamber ile beraber bir yol” yani beni davet ettiği amellerden tek bir ameli tutup ona bir derece itaat etseydim; çünkü bu günde bana açığa çıktı ki, bir an bile olsun ona itaat eden herkese o nispette bir saadet nasip olmuştur. Elini ve parmak uçlarını ısırmak, dişlerini gıcırdatmak ve benzeri durumlar öfke ve hasretten kinayedir; zira bunlar o ikisinin ayrılmaz neticelerindendir (revâdif). Böylece ayrılmaz netice (râdife) zikredilerek asıl manaya (merdûf) delalet edilmiş olur ve söz fesahat derecesinde öyle bir mertebeye yükselir ki, dinleyen onda kinaye edilen şeyin lafzında bulamayacağı bir tesir ve hayranlık hisseder.
ولما تأسف على مجانبة الرسول، تندم على مصادقة غيره بقوله: {يا ويلتي} أي يا هلاكي الذي ليس لي منادم غيره لأنه ليس بحضرتي سواه. ولما كان يريد محالاً، عبر بأداته فقال: {ليتني لم أتخذ فلاناً} يعني الذي أضله - يسميه باسمه، وإنما كنى عنه وهو سبحانه لا يخاف من المناواة، ولا يحتاج إلى المداجاة، إرادة للعموم وإن كانت الآية نزلت في شخص معين {خليلاً*} أي صديقاً أوافقه في أعماله لما علمت من سوء عاقبتها، ثم استأنف قوله الذي يتوقع كل سامع أن يقوله: {لقد} أي والله لقد {أضلني عن الذكر} أي عمّي عليّ طريق القرآن الذي لاذكر في الحقيقة غيره وصرفني عنه، والجملة في موضع العلة لما قبلها {بعد إذ جاءني} ولم يكن لي منه مانع يظهر غير إضلاله.
Peygamber'den uzak durduğuna teessüf edince, başkasıyla dostluk kurduğuna şu sözüyle pişmanlık gösterdi: {يا ويلتي} “Yazıklar olsun bana!” yani «Ey helakim! Huzurumda senden başkası bulunmadığı için benim senden başka dert ortağım yoktur!» İmkânsız bir şeyi arzuladığı için onun edatıyla ifade ederek şöyle dedi: {ليتني لم أتخذ فلاناً} “Keşke falancayı edinmeseydim” yani kendisini saptıranı -onu ismiyle anar; ayet muayyen bir şahıs hakkında inmiş olsa bile, Subhânehu olan Allah muhalefetten korkmadığı ve dalkavukluğa da muhtaç olmadığı halde genelliği kastetmek için kinaye yapmıştır- {خليلاً*} “dost” yani akıbetinin kötülüğünü bildiğim amellerinde kendisine uyduğum bir dost! Sonra her dinleyenin söylemesini bekleyeceği sözüne yeniden başlayarak dedi ki: {لقد} “Andolsun” yani Allah'a yemin olsun ki {أضلني عن الذكر} “beni Zikir'den saptırdı” yani gerçekte kendisinden başka Zikir bulunmayan Kur'an yolunu bana kapattı ve beni ondan çevirdi; bu cümle kendinden önceki için illet (gerekçe) konumundadır, {بعد إذ جاءني} “bana geldikten sonra” oysa onun saptırmasından başka ona engel olacak görünürde hiçbir mâniim yoktu.
ولما كان التقدير: ثم ها هو قد خذلني أحوج ما كنت إلى نصرته، عطف عليه قوله: {وكان الشيطان} أي كل من كان سبباً للضلال من عتاة الجن والإنس {للإنسان خذولاً*} أي شديد الخذلان يورده ثم يسلمه إلى أكره ما يكره، لا ينصره، ولو أراد لما استطاع، بل هو شر من ذلك، لأن عليه إثمه في نفسه ومثل إثم من أضله.
Takdiri mana: «Sonra işte o, yardımına en muhtaç olduğum anda beni yüzüstü bıraktı» şeklinde olunca, buna şu kavlini atfetti: {وكان الشيطان} “Ve şeytan olmuştur” yani cinlerin ve insanların azgınlarından sapmaya sebep olan herkes {للإنسان خذولاً*} “insanı pek yüzüstü bırakıcı” yani son derece terk edici; onu [tehlikeye] sürükler, sonra da en nefret ettiği şeye onu teslim eder, ona yardım etmez, yardım etmek istese bile buna güç yetiremez. Hatta durum bundan daha da kötüdür; çünkü hem kendi günahı hem de saptırdığı kimsenin günahının bir misli onun üzerinedir.
ولما ذكر سبحانه أقوال الكفار إلى أن ختم بالإضلال عن الذكر،
Allah Subhânehu, kâfirlerin sözlerini Zikir'den saptırma ile sonlandırıncaya kadar zikredince,
وكانوا مع إظهارهم التكذيب به وأنه مفتعل في غاية الطرب له، والاهتزاز به، والتعجب منه، والمعرفة بأنه يكون له نبأ، أشار إلى ذلك بقوله: عاطفاً على {وقالوا ما لهذا الرسول} معظماً لهذه الشكاية منه ﷺ، مخوفاً لقومه لأن الرسل قبله عليهم الصلاة والسلام كانوا إذا شكوا أنزل بقومهم عذاب الاستئصال: {وقال الرسول} يعني محمداً ﷺ: {يا رب} أيها المحسن إليّ بأنواع الإحسان الذي أعظمه الرسالة، وعبر بأداة البعد هضماً لنفسه مبالغة في التضرع {إن قومي} أي قريشاً الذين لهم قوة وقيام ومنعة {اتخذوا} أي يتكليف أنفسهم ضد ما تجده {هذا القرآن} أي المقتضي للاجتماع عليه والمبادرة إليه {مهجوراً*} أي متروكاً، فأشار بصيغة الافتعال إلى أنهم عالجوا أنفسهم في تركه علاجاً كثيراً، لما يرون من حسن نظمه، ويذوقون من لذيذ معانيه، ورائق أسالبيه، ولطيف عجائبه، وبديع غرائبه، كما تعرّف به قصة أبي جهل وأبي سفيان بن حرب والأخنس بن شريق حين كانوا يستمعون لقراءته ليلاً، كل واحد منهم في مكان لا يعلم به صاحباه، ثم يجمعهم الطريق إذا أصبحوا فيتلاومون ويتعاهدون على أن لا يعودوا، ثم يعودون
Ve onlar, onu yalanladıklarını ve onun uydurma olduğunu açığa vurmakla birlikte, aslında ondan son derece coşku duyuyor, onunla sarsılıyor, ona hayran kalıyor ve onun büyük bir haber olacağını biliyorlardı. {وقالوا ما لهذا الرسول} kavline atfederek, sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu şikayetini tazim etmek ve kavmini korkutmak üzere buna işaret etti; zira ondan önceki elçiler -aleyhimüssalâtü vesselâm- şikayette bulunduklarında kavimlerinin üzerine kök kazıyıcı azap indirilirdi: {وقال الرسول} “Ve Peygamber dedi ki:” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem: {يا رب} “Ey Rabbim!” ey en büyüğü elçilik olan türlü ihsanlarla bana lütufta bulunan! Yalvarışta mübalağa etmek amacıyla nefsini küçülterek uzaklık edatıyla hitap etti: {إن قومي} “Şüphesiz benim kavmim” yani güç, sebat ve himayeye sahip olan Kureyş {اتخذوا} “edindiler” yani nefislerini içlerinde buldukları şeyin aksine zorlayarak {هذا القرآن} “bu Kur'an'ı” ki etrafında toplanmayı ve ona koşmayı gerektirir {مهجوراً*} “terk edilmiş [bir şey]” yani bırakılmış; iftiâl kalıbıyla, onun nazmının güzelliğini gördükleri, manalarının lezzetini, üsluplarının berraklığını, inceliklerinin letafetini ve harikalarının eşsizliğini tattıkları halde onu terk etmek için nefisleriyle çokça mücadele ettiklerine işaret etti. Nitekim Ebû Cehil, Ebû Süfyân b. Harb ve el-Ahnes b. Şerîk'in geceleyin Kur'an dinlemeye gittikleri, her birinin diğer iki arkadaşının haberi olmayan bir yerde durduğu, sabah olunca yolun onları birleştirdiği, birbirlerini kınayıp bir daha gelmemek üzere sözleştikleri, sonra yine geldikleri kıssasında anlatıldığı üzere,
حتى فعلوا ذلك ثلاث ليال ثم أكدوا على أنفسهم العهود حتى تركوا ذلك كما هو مشهور في السير.
bunu üç gece yaptılar; sonra siyer kitaplarında meşhur olduğu üzere birbirlerine kesin sözler vererek bunu bıraktılar.
ولما كان في هذا الكلام معنى الشكاية وشدة التحرق، وعظيم التحزن كما يشير إليه إثبات يا التي للبعد، على خلاف ما جرت به العادة في نداء الخواص الذين هو أخصهم، والاستفهام عن سبب هجرانهم مع ما لهم إليه من الدواعي، كان كأنه قيل: ذلك بأن من فعله عاداك حسداً لك، وعطف عليه: {وكذلك} أي ومثل ما فعلنا من هذا الفعل العظيم وأنت أعظم الخلق لدنيا {جعلنا} بما لنا من العظمة {لكل نبي} أي من الأنبياء قبلك، رفعة لدرجاتهم {عدواً من المجرمين} الذين طبعناهم على الشغف بقطع ما يقتضي الوصل فأضللناهم بذلك إهانة لهم فاصبر كما صبروا فإني سأهدي بك من شئت، وأنصرك على غيرهم، وأكرم قومك من عذاب الاستئصال تشريفاً لك.
Bu sözde bir şikâyet, derin bir ıstırap ve büyük bir hüzün anlamı bulunup -ki bu durum, en hası olduğu havas kimselerin nidasında âdet olanın hilafına, uzaklık bildiren 'yâ' edatının getirilmesiyle ve ona yönelme sebepleri varken onu terk etmelerinin sebebini sormakla anlaşılmaktadır- sanki şöyle denilmiş gibi oldu: «Bu, onu yapan kimsenin sana olan hasedinden dolayı düşmanlık etmesindendir.» Bunun üzerine şunu atfetti: {وكذلك} “Ve işte böylece” yani Bizim yaptığımız bu büyük fiil gibi -ki sen Bizim katımızda mahlûkatın en yücesisin- {جعلنا} “kıldık” büyüklüğümüzle {لكل نبي} “her peygambere” yani derecelerini yükseltmek için senden önceki peygamberlere de {عدواً من المجرمين} “günahkârlardan bir düşman” ki Biz onları birleşmeyi gerektiren şeyleri koparmaya düşkün olarak tabiatlandırdık ve onları aşağılamak için böylece saptırdık. O halde onların sabrettiği gibi sabret; zira Ben dilediğimi senin vesilenle hidayete erdireceğim, diğerlerine karşı sana yardım edeceğim ve sana bir şeref olmak üzere kavmini kök kazıyıcı azaptan koruyacağım.
ولما كان موطناً تعلق فيه النفوس متشوقة إلى الهداية بعد هذا الطبع، والنصرة بعد ذلك الجعل، كان كأنه قيل: لا تحزن فلنجعلن لك ولياً ممن نهديه للإيمان، ولننصرنهم على عدوهم كما فعلنا بمن قبلك،
Bu, nefislerin bu mühürlenmeden sonra hidayete, bu kılınıştan sonra da yardıma iştiyakla bağlandığı bir makam olunca sanki şöyle denilmiş gibi oldu: «Üzülme! İmana ileteceğimiz kimselerden sana elbette bir dost kılacağız ve senden öncekilere yaptığımız gibi onları da düşmanlarına karşı kesinlikle muzaffer kılacağız;
بل أعظم حتى نقضي أممهم من ذلك العجب، ولا يسعهم إلا الخضوع لكم والدخول في ظلال عزكم، ولما كان ذلك - لكثرة المعادين - أمراً يحق له الاستبعاد، قال عاطفاً على ما تقديره؛ ثم نصر إخوانك من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام على من جعلهم أعداءهم ربُّك الذي أرسلهم: {وكفى بربك} أي المحسن إليك {هادياً} يهدي بك من قضى بسعادته {ونصيراً*} ينصرك على من حكم بشقاوته.
hatta daha da üstün kılacağız; öyle ki diğer milletler bu duruma hayretle bakacak ve size boyun eğip izzetinizin gölgesine girmekten başka çare bulamayacaklardır.» Düşmanların çokluğu sebebiyle bu durum uzak görülmeye layık olunca, takdiri: «Sonra peygamber kardeşlerine -aleyhimüssalâtü vesselâm- düşman kıldığı kimselere karşı onları gönderen Rabbin yardım etti» şeklinde olan ifadeye atfen şöyle buyurdu: {وكفى بربك} “Rabbin yeter” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin] {هادياً} “bir yol gösterici olarak” saadetine hükmettiği kimseyi senin vesilenle hidayete erdirir {ونصيراً*} “ve bir yardımcı olarak.” şekavetine hükmettiği kimseye karşı da sana yardım eder.
ولما ذكر سبحانه شكايته من هجرانهم للقرآن، وقرر عداوتهم له ونصرته عليهم، أتبع ذلك بما يدل عليه، فقال عطفاً على ما مضى من الأشباه في الشبه، وأظهر موضع الإضمار تنبيهاً على الوصف الذي حملهم على هذا القول: {وقال الذين كفروا} أي غطوا عدواة وحسداً ما تشهد عقولهم بصحته من أن القرآن كلام لإعجازه لهم متفرقاً، فضلاً عن كونه مجتمعاً، وغطوا ما وضح لهم من آثاره الظاهرة الشاهد بوحدانيته، وغير ذلك من صفاته العلية: {لولا} أي هلا.
Allah Subhânehu, onun Kur'an'ı terk etmelerinden şikâyetini zikredip onların ona düşmanlığını ve kendisinin onlara karşı yardımını perçinleyince, bunun ardından buna delalet eden şeyi getirdi. Şüphelerdeki benzerlere atıfla ve onları bu söze sevk eden vasfa dikkat çekmek üzere zamir makamında zahir ismi açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {وقال الذين كفروا} “Ve inkâr edenler dediler ki:” yani düşmanlık ve haset sebebiyle, akıllarının doğruluğuna şahitlik ettiği, Kur'an'ın bir bütün olarak bulunması şöyle dursun parça parça halde bile onları aciz bırakması bakımından [Allah'ın] kelamı olduğu gerçeğini örtenler ve O'nun birliğine şahitlik eden açık eserlerinden ve diğer yüce sıfatlarından kendilerine apaçık olan hususları gizleyenler: {لولا} “Neden [olmadı]?” yani keşke olsaydı.
ولما كانوا لشدة ضعفهم لا يكادون يسمحون بتسمية القرآن تنزيلاً فضلاً عن أن يسندوا إنزاله إلى الله ﷾، بنوا للمفعول في هذه الشبهة التي أوردها قولهم: {نُزِّل عليه} ولما عبروا بصيغة التفعيل
Onlar aşırı zayıflıkları sebebiyle Kur'an'ı indirilmiş (tenzîl) olarak adlandırmaya neredeyse yanaşmadıkları gibi, onun indirilişini Allah Azze ve Celle'ye isnat etmeyi hiç istemediklerinden, öne sürdükleri bu şüphede fiili meçhul kılarak {نُزِّل عليه} “ona indirildi” dediler. Tef'îl kalıbıyla ifade ettiklerinde ise,
المشيرة إلى التدريج والتفريق استجلاباً للسامع لئلا يعرض عنهم، أشاروا إلى أن ذلك غير مراد فقالوا: {القرآن} أي المقتضي اسمه للجمع؛ ثم صرحوا بالمراد بقولهم: {جملة} وأكدوا بقولهم: {واحدة} أي من أوله إلى آخره بمرة، ليتحقق أنه من عند الله، ويزول عنا ما نتوهمه من أنه هو الذي يرتبه قليلاً قليلاً، فتعبيرهم بما يدل على التفريق أبلغ في مرادهم، فإنهم أرغبوا السامع في الإقبال على كلامهم بتوطينه على ما يقارب مراده، ثم أزالوا بالتدريج أتم إزالة، فكان في ذلك من المفاجأة بالروعة والإقناط مما أمّل من المقاربة ما لم يكن في «أنزل» والله أعلم.
dinleyeni kendilerinden yüz çevirmesin diye çekmek için peyderpey ve parça parça indirmeye işaret eden [bu kalıbı kullandıklarında], bunun murat edilmediğini belirterek şöyle dediler: {القرآن} “Kur'an” yani ismi toplanmayı iktiza eden [kitap]; sonra muratlarını açıkça ifade ederek: {جملة} “toptan” dediler ve şunu ekleyerek pekiştirdiler: {واحدة} “bir defada” yani başından sonuna kadar bir kerede [indirilmeliydi], ta ki Allah katından olduğu kesinleşsin ve onu parça parça kendisinin düzenlediğine dair vehmimiz ortadan kalksın. Dolayısıyla onların parça parça indirmeye delalet eden bir lafızla ifade etmeleri, meramlarını anlatmada daha beliğ olmuştur; zira dinleyenin arzusuna yakın bir noktaya onu alıştırarak kendi sözlerine yönelmeye teşvik etmişler, sonra da onu peyderpey tamamen ortadan kaldırmışlardır. Böylece umulan yakınlaşmadan sonra aniden şaşırtma ve ümitsizliğe düşürme hususunda «enzele» lafzında bulunmayan bir tesir ortaya çıkmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ولما كان التقدير: وما له ينزل عليه مفرقاً، وكان للتفريق فوائد جليلة، أشار سبحانه إلى عظمتها بقوله معبراً للإشارة إلى ما اشتملت عليه من العظمة بأداة البعد: {كذلك} أي أنزلناه شيئاً فشيئاً على هذا الوجه العظيم الذي أنكروه {لنثبت به فؤادك} بالإغاثة بتردد الرسل بيننا وبينك، وبتمكينك وتمكين أتباعك من تفهم المعاني، وتخفيفاً للأحكام، في تحميلها أهل الإسلام، بالتدريج على حسب المصالح، ولتنافي الحكمة في الناسخ والمنسوخ، لما رتب فيه من المصالح،
Takdiri mana: «Neden ona parça parça indiriliyor?» şeklinde olunca ve parça parça indirilmesinde pek yüce faydalar bulununca, Subhânehu olan Allah, ihtiva ettiği azamete işaret etmek üzere uzaklık edatıyla ifade ederek onun büyüklüğüne şöyle işaret buyurdu: {كذلك} “İşte böylece” yani inkâr ettikleri bu muazzam şekilde onu azar azar indirdik {لنثبت به فؤادك} “onunla senin kalbini pekiştirelim diye” Bizimle senin aranda elçilerin gidip gelmesiyle imdat ederek, senin ve sana tabi olanların manaları kavramasını sağlayarak ve maslahatlara göre peyderpey İslam ehline yüklenmesinde hükümleri hafifleterek, ayrıca nâsih ve mensûhta gözetilen hikmetin onda sıralanan maslahatlarla tecelli etmesi için [böyle yaptık],
وتسهيلاً للحفظ لا سيما والأمة أمية لا تقرأ ولا تكتب، وتلقيناً للأجوبه في أوقاتها، وتعظيماً للإعجاز، لأن ما تحدى بنجم منه فعجز عنه علم أن العجز عن أكثر منه أولى، فالحاصل أن التفريق أدخل في باب الإعجاز وفي كل حكمة، فعلم أن هذا الاعتراض فضول ومماراة بما لا طائل تحته من ضيق الفطن، وقلة الحلية، وحرج الخطيرة، دأب المقطوع المبهوت، لأن المدار الإعجاز، وأما كونه جملة أو مفرقاً فأمر لا فائدة لهم فيه، وليست الإشارة محتملة لأن تكون للكتب الماضية، لأن نزولها إنما كان منجماً كما بينته في سورة النساء عن نص التوراة المشير إليه نص كتابنا، لا كما يتوهمه كثير من الناس، ولا أصل له إلا كذبة من بعض اليهود شبهوا بها على أهل الإسلام فمشت على أكثرهم وشرعوا يتكلفون لها أجوبة، واليهود الآن معترفون بأن التوراة نزلت في نحو عشرين سنة والله الموفق.
Özellikle de ümmet okuma yazma bilmeyen ümmî bir ümmet olduğu için ezberlemeyi kolaylaştırmak, cevapları vakitlerinde telkin etmek ve mucizevi yönünü (i'câz) yüceltmek için [böyle yaptık]. Çünkü bir parçasıyla meydan okunup da ondan aciz kalındığında, daha fazlasından aciz kalmanın öncelikle söz konusu olacağı anlaşılır. Netice itibarıyla parça parça indirilmesi, i'câz babına ve her türlü hikmete daha uygundur. Böylece anlaşıldı ki bu itiraz; anlayış kıtlığından, çaresizlikten ve dar görüşlülükten kaynaklanan, çaresiz kalıp donakalmış kimsenin âdeti olan boş ve faydasız bir çekişmedir. Çünkü asıl mesele i'câzdır; toptan veya parça parça olması ise onlara bir fayda sağlamayacak bir husustur. Buradaki işaretin geçmiş kitaplara ait olması muhtemel değildir; zira onların inişi de Kitabımızın nassının işaret ettiği Tevrat nassından Nisâ Suresi'nde açıkladığım üzere peyderpey olmuştur, pek çok insanın zannettiği gibi değildir. Bunun aslı, Yahudilerin bazılarının İslam ehline şüphe vermek için uydurduğu bir yalandan ibarettir; bu yalan çoğunun zihnine yerleşmiş ve buna zorlama cevaplar üretmeye başlamışlardır. Oysa Yahudiler bugün Tevrat'ın yaklaşık yirmi yılda indiğini itiraf etmektedirler. Muvaffak kılan Allah'tır.
ولما كان إنزله مفرقاً أحسن، أكده بقوله عطفاً على الفعل الذي تعلق به «كذلك» {ورتلناه ترتيلاً*} أي فرقناه في الإنزال إليك تفريقاً في نيف وعشرين سنة؛ وقال البغوي: قال ابن عباس رضي الله
Parça parça indirilmesi daha güzel olunca, bunu «kezâlike» lafzının taalluk ettiği fiile atfederek şu kavliyle pekiştirdi: {ورتلناه ترتيلاً*} “ve onu ağır ağır tertil ile okuduk.” yani onu sana yirmi küsur yılda parça parça indirerek açıkladık. Begavî dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:
عنهما: بيناه بياناً، والترتيل: التبين في ترسل وتثبت انتهى. وأصله ترتيل الأسنان وهو تفليجها كنور الأقحوان.
«Onu apaçık beyan ettik.» Tertîl: Tane tane ve sindire sindire açıklamaktır (iktibas bitti). Aslı ise dişlerin tertîli, yani papatya çiçeği gibi aralıklı ve düzgün olmasıdır.
ولما كان التقدير: قد بطل ما أتوا به هذا الاعتراض، عطف عليه قوله: {ولا يأتونك} أي المشركون {بمثل} أي باعتراض في إبطال أمرك يخيلون به لعقول الضعفاء بما يجتهدون في تنميقه وتحسينه وتدقيقه حتى يصير عندهم في غاية الحسن والرشاقة لفظاً ومعنى {إلا جئناك} أي في جوابه {بالحق} ومن الألف واللام الدالة على الكمال يُعرَف أن المراد به الثابت الذي لا شيء أثبت منه، فيرهق ما أتوا به لبطلانه، ويفتضح بعد ذلك الستر فضيحة تخجّل القائل والسامع القابل.
Takdiri mana: «Onların bu itirazla getirdikleri şey boşa çıkmıştır» şeklinde olunca, buna şu kavlini atfetti: {ولا يأتونك} “Ve sana getirmezler” yani müşrikler {بمثل} “hiçbir misal” yani senin davanı iptal etmek için, süslemeye, güzelleştirmeye ve inceltmeye çalıştıkları, böylece lafız ve mana bakımından katlarında son derece güzel ve zarif görünen ve zayıfların akıllarına şüphe düşürdükleri hiçbir itiraz [getirmezler ki] {إلا جئناك} “mutlaka sana getirmiş olmayalım” yani onun cevabında {بالحق} “hakkı”. Kemali gösteren harf-i tariften (elif-lâm) anlaşılır ki bundan murat, kendisinden daha sabiti bulunmayan sabit hakikattir; böylece getirdikleri şey bâtıl oluşu sebebiyle ezilip yok olur ve bu örtünün ardından, söyleyeni de kabul edip dinleyeni de utandıracak şekilde rezil rüsva olur.
ولما كان التقدير في الأصل: بأحق منه، وإنما عبر بالحق، لئلا يفهم أن لما يأتون به وجهاً في الحقيقة، عطف عليه قوله: {وأحسن} أي من مثلهم {تفسيراً*} أي كشفاً لما غطى الفهم من ذلك الذي خيلوا به وادعوا أنهم أوضحوا به وجهاً من وجوه المطاعن، فجزم أكثر من السامعين بحسنه.
Aslında takdiri mana: «Ondan daha hak olanı» şeklinde olup, getirdikleri şeyin hakikatte bir yönü olduğu anlaşılmasın diye 'hak' olarak ifade edilince, buna şu kavlini atfetti: {وأحسن} “ve daha güzelini” yani onların getirdiği misalden daha güzelini {تفسيراً*} “açıklama bakımından.” Yani onların vehmettirdikleri ve onunla bir kusur bulma yönünü açıkladıklarını iddia ettikleri, böylece dinleyenlerin çoğunun güzelliğine kesin gözüyle baktığı o kapalılığın üzerindeki örtüyü kaldırma bakımından [daha güzelini getirmişizdir].
ولما أنتجت هذه الآيات كلها أنهم معاندون لربهم، وأنهم يريدن بهذه السؤالات أن يضللوا سبيله، ويحتقروا مكانته، ويهدروا منزلته،
Bütün bu ayetler onların Rablerine karşı inatçı olduklarını, bu sorularla O'nun yolunu saptırmak, makamını küçümsemek ve mevkiini hiçe saymak istediklerini ortaya koyunca,
علم قطعاً أنه يعمر بهم دار الشقاء، وكان ذلك أدل على أنهم أعمى الناس عن الطرق المحسوسة، فضلاً عن الأمثال المعلومة، والتمثيل للمدارك الغامضة، وأنهم أحقر الناس لأنه لا ينتقص الأفاضل إلا ناقص، ولا يتكلم الإنسان إلا فيمن هو خير منه، قال معادلاً لقوله: {أصحاب الجنة يومئذ خير} [الفرقان: ٢٤] واصفاً لما تقدم أنه أظهره موضع الإضمار من قوله {الذين كفروا} [الفرقان: ٣٢] {الذين يحشرون} أي يجمعون قهراً ماشين مقلوبين {على وجوههم} أو مسحوبين {إلى جهنم} كما أنهم في الدنيا كانوا يعملون ما كأنهم معه لا يبصرون ولا تصرف لهم في أنفسهم، تؤزهم الشياطين أزاً، فإن الآخرة مرآة الدنيا، مهما عمل هنا رئي هناك، كما أن الدنيا مزرعة الآخرة، مهما عمل فيها جنيت ثمرته هناك «روى البخاري عن أنس ﵄ أن رجلاً قال: يا نبي الله! كيف يحشر الكافر على وجهه يوم القيامة؟ قال:» أليس الذي أمشاه على الرجلين في الدنيا قادراً على أن يمشيه على وجهه يوم القيامة؟ قال قتادة: يعني الراوي عن أنس: بلى وعزة ربنا «.
O'nun şakavet yurdunu onlarla dolduracağı kesin olarak bilindi. Bu durum, onların bilinen misaller şöyle dursun, kapalı idrakler için verilen misaller bir yana, bizzat hissedilen yollara karşı bile insanların en körü olduklarını ve insanların en aşağılığı olduklarını en açık şekilde gösteriyordu; çünkü faziletli kimseleri ancak nakıs olanlar kötüler ve insan ancak kendisinden daha hayırlı olan kimse hakkında konuşur. {أصحاب الجنة يومئذ خير} “Cennet ehli o gün daha hayırlıdır” kavline denk getirerek ve daha önce {الذين كفروا} kavminden zamir makamında açıkça zikrettiği kimseleri niteleyerek şöyle buyurdu: {الذين يحشرون} “O toplanacak olanlar” yani baş aşağı yürütülerek zorla toplananlar {على وجوههم} “yüzleri üstü” yahut sürüklenenler {إلى جهنم} “cehenneme doğru”. Tıpkı dünyada iken şeytanların kendilerini sürekli kışkırttığı, sanki hiçbir şey görmüyorlarmış ve kendi nefisleri üzerinde hiçbir tasarrufları yokmuş gibi amel ettikleri gibi; zira ahiret dünyanın aynasıdır, burada ne işlenirse orada o görünür; nitekim dünya ahiretin tarlasıdır, burada ne ekilirse orada onun meyvesi toplanır. Buhârî, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre bir adam: «Ey Allah'ın Peygamberi! Kâfir kıyamet günü yüzü üstü nasıl haşredilir?» dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: «Dünyada onu iki ayak üzerinde yürüten, kıyamet günü yüzü üstü yürütmeye kâdir değil midir?» Enes'ten rivayet eden Katâde: «Evet, Rabbimizin izzetine andolsun [kâdirdir]!» dedi.
ولما وصف المتعنتين في أمر القرآن بهذا الوصف، استأنف الإخبار بأنهم متصفون بما ألزموا به من أن الإتيان بالقرآن مفرقاً وضع للشيء في غير موضعه فقال: {أولئك} أي البعداء البغضاء {شر} أي شر خلق {مكاناً وأضل سبيلاً*} حيث عموا عن طريق الجنة التي لا أجلى منها ولا أوسع، وسلكوا طريق النار التب لا أضيق منه ولا أوعر، وعموا عن أن إنزال القرآن نجوماً أولى لما تقدم من اللطائف وغيرها مما لا يحيط به إلا الله تعالى،» وسبيلاً «تمييز محول عن الفاعل أصله: ضل سبيلهم، وإسناد الضلال إليه من الإسناد المجازي.
Kur'an konusunda inatlaşanları bu vasıfla niteleyince, Kur'an'ın parça parça getirilmesini bir şeyi yerine koymamak saymalarıyla kendilerine lazım gelen vasıfla nitelendiklerini yeniden haber vererek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani o uzak ve nefret edilen kimseler {شر} “en şerlisidir” yani mahlûkatın en şerlisidir {مكاناً وأضل سبيلاً*} “yer bakımından ve yolca en sapığıdır.” Çünkü onlar, cennetin ondan daha aydını ve daha genişi bulunmayan yoluna karşı körleşmişler; cehennemin ondan daha darı ve daha engebelisi bulunmayan yoluna girmişlerdir. Kur'an'ın peyderpey indirilmesinin, geçen nükteler ve Allah Teâlâ'dan başkasının ihata edemeyeceği hikmetler sebebiyle daha evla olduğuna karşı kör kalmışlardır. «Sebîlen» lafzı failden dönüştürülmüş temyizdir, aslı: «dalle sebîluhum» (yolları saptı) şeklindedir ve sapmanın yola isnat edilmesi mecâzî isnattandır.
ولما بين أنهم كذبوه وعادوه، وأشار بآية الحشر إلى جهنم إلى أنه لا يهلكهم بعامة، عطف على عامل» لنثبت «تسلية له وتخويفاً لهم قوله: {ولقد آتينا} أي بما لنا من العظمة {موسى الكتاب} كما أتيناك، بينا فيه الشرائع والسنن والأحكام، وجعلناه هدى ورحمة، وأنزلناه إليه منجماً في نحو عشرين سنة يقال: إنها ثمان عشرة كما أنزلنا إليك هذا القرآن في نيف وعشرين سنة، كما بينت ذلك
Onların kendisini yalanladıklarını ve düşmanlık ettiklerini beyan edip cehenneme haşredilme ayetiyle de onları topyekûn helak etmeyeceğine işaret edince, kendisini teselli etmek ve onları korkutmak üzere «linusebbite» fiilinin amiline atfen şöyle buyurdu: {ولقد آتينا} “Ve andolsun ki verdik” yani büyüklüğümüzle verdik {موسى الكتاب} “Mûsâ'ya Kitab'ı” sana verdiğimiz gibi; onda şeriatları, sünnetleri ve hükümleri açıkladık, onu bir hidayet ve rahmet kıldık. Sana bu Kur'an'ı yirmi küsur senede indirdiğimiz gibi, ona da yaklaşık yirmi -on sekiz olduğu da söylenir- senede peyderpey indirdik; nitekim bunu açıkladım
في آخر سورة النساء وغيرها، على أن أحداً ممن طالع التوراة لا يقدر على إنكار ذلك، فإنه بيّن من نصوصها. وزاد في التسلية بذكر الوزير، لأن الرد للاثنين أبعد، وفيه إشارة إلى أنه لا ينفع في إيمانهم إرسال ملك كما اقترحوا ليكون معه نذيراً، فقال: {وجعلنا} بما لنا من العظمة {معه أخاه} ثم بينه بقوله: {هارون} وبين محط الجعل بقوله: {وزيراً} أي معيناً في كل أمر بعثناه به، وهو مع ذلك نبي، ولا تنافي بين الوزارة والنبوة.
Nisâ Suresi'nin sonunda ve diğer yerlerde, Tevrat'ı okuyan hiç kimsenin bunu inkâr edemeyeceğini belirttim; zira bu durum onun nasslarında açıktır. Yardımcıyı (veziri) zikrederek teselliyi artırdı; çünkü iki kişiyi birden reddetmek daha uzaktır. Bunda, teklif ettikleri gibi kendisiyle birlikte bir uyarıcı olması için bir melek gönderilmesinin onların iman etmesine fayda vermeyeceğine bir işaret vardır. Şöyle buyurdu: {وجعلنا} “ve kıldık” büyüklüğümüzle {معه أخاه} “onunla beraber kardeşini” sonra onu şu kavliyle açıkladı: {هارون} “Hârûn'u” ve kılınan makamı şu kavliyle beyan etti: {وزيراً} “bir yardımcı” yani onu gönderdiğimiz her işte bir yardımcı [kıldık]; o, bununla birlikte bir peygamberdir ve vezirlik ile peygamberlik arasında hiçbir çelişki yoktur.
ولما كانت الواو لا ترتب، فلم يلزم من هذا أن يكون هذا الجعل بعد إنزال الكتاب كما هو الواقع، رتب عليه قوله: {فقلنا} أي بعد جعلنا له وزيراً. ولما كان المقصود هنا من القصة التسلية والتخويف، ذكر حاشيتها أولها وآخرها، وهما إلزام الحجة والتدمير، فقال: {اذهبا إلى القوم} أي الذين فيهم قوة وقدرة على ما يعانونه وهم القبط {الذين كذبوا بآياتنا} أي المرئية والمسموعة من الأنبياء الماضين قبل إتيانكما في علم الشهادة، والمرئية والمسموعة منكما بعد إتيانكما في علمنا. فذهبا إليهم فكذبوهما فيما أرياهم وأخبراهم به من الآيات،
Vâv harfi tertip ifade etmediğinden, bu kılınışın -vâkıada olduğu gibi- Kitab'ın indirilmesinden sonra olmasını gerektirmez. Buna binaen şu kavlini sıraladı: {فقلنا} “Bunun üzerine dedik ki:” yani ona bir yardımcı kılmamızdan sonra. Burada kıssadan maksat teselli ve korkutma olunca, kıssanın iki ucunu, yani başını ve sonunu zikretti ki onlar da hüccetin ikamesi ile helaktir. Şöyle buyurdu: {اذهبا إلى القوم} “Gidin o kavme” yani uğraştıkları şeylerde güç ve kudret sahibi olan kavme ki onlar Kıptîlerdir {الذين كذبوا بآياتنا} “ayetlerimizi yalanlayan” yani şehadet ilminde siz gelmeden önce geçmiş peygamberlerden görülen ve işitilen, ilmimizde ise siz geldikten sonra sizden görülecek ve işitilecek olan [ayetlerimizi]. Onlar da kendilerine gittiler; onlar ise kendilerine gösterdikleri ve haber verdikleri ayetler konusunda ikisini yalanladılar,
لما طبعناهم عليه من الطبع المهيىء لذلك.
çünkü Biz onları buna zemin hazırlayan bir tabiat üzere yaratmıştık.
ولما كان السياق للإنذار بالفرقان، طوي أمرهم إلا في عذابهم فقال: {فدمرناهم} أي لذلك {تدميراً*} بإغراقهم أجمعين عل يد موسى ﵇ في البحر، لم نبق منهم أحداً مع ما أصبناهم به قبل ذلك من المصائب، مع اجتهاد موسى ﵇ في إحيائهم بالإيمان، الموجب لإبقائهم في الدارين، عكس ما فعلناه بموسى ﵇ من إنجائه من الهلاك بإلقائه في البحر، وإبقائه بمن اجتهد في إعدامه، وجعلنا لكل منهما حظاً من بحره {هذا ملح أجاج} هو غطاء جهنم، {وهذا عذب فرات} [الفرقان: ٥٣] عنصره من الجنة، فليحذر هؤلاء الذين تدعوهم من مثل ذلك إن فعلوا مثل فعل أولئك.
Bağlam Furkan ile uyarma bağlamı olunca, azapları dışındaki durumları özet geçilerek şöyle buyruldu: {فدمرناهم} “Biz de onları helak ettik” yani bu sebeple {تدميراً*} “kökten bir helak edişle.” Mûsâ aleyhisselâm'ın eliyle hepsini denizde boğarak, daha önce başlarına getirdiğimiz musibetlerin yanında onlardan hiçbir kimseyi geride bırakmadık. Oysa Mûsâ aleyhisselâm, her iki yurtta da ebedî kalmalarını sağlayacak olan iman ile onları diriltmeye gayret etmişti; tıpkı Mûsâ aleyhisselâm'ı denize atarak helakten kurtarmamız ve onu yok etmeye çalışan kimsenin yanında yaşatmamızın aksine! Onların her birine kendi denizinden bir pay verdik: {هذا ملح أجاج} “Bu, tuzlu ve acıdır” ki cehennemin örtüsüdür; {وهذا عذب فرات} “bu da tatlı ve susuzluğu gidericidir” aslı cennettendir. O halde kendilerini davet ettiğin bu kimseler, şayet onların yaptığının benzerini yaparlarsa böylesi bir akıbetten sakınsınlar!
ولما هدد المكذبين، بإهلاك الأولين، الذين كانوا أقوى منهم وأكثر، وقدم قصة موسى ﵇ لمناسبة الكتاب في نفسه أولاً؛ وفي تنجيمه ثانياً، أتبعه أول الأمم، لأنهم أول، ولما في عذابهم من الهول، ولمناسبة ما بينه وبين عذاب القبط، فقال: {وقوم} أي ودمرنا قوم {نوح لما كذبوا الرسل} بتكذيبهم نوحاً؛ لأن من كذب واحداً من الأنبياء بالفعل فقد كذب الكل بالقوة، لأن
Kendilerinden daha güçlü ve daha çok olan öncekileri helak etmekle yalanlayanları tehdit edince ve önce Kitab'ın bizzat kendisine, ikinci olarak da peyderpey indirilişine olan münasebeti sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasını öne alınca, ardından ilk kavmi getirdi; çünkü onlar ilktir, azaplarında büyük bir dehşet vardır ve azapları ile Kıptîlerin azabı arasında bir münasebet bulunmaktadır. Şöyle buyurdu: {وقوم} “Ve kavmini de” yani helak ettik kavmini {نوح لما كذبوا الرسل} “Nûh'un, peygamberleri yalanladıkları zaman” Nûh'u yalanlamalarıyla; çünkü peygamberlerden birini fiilen yalanlayan kimse, potansiyel olarak hepsini yalanlamış olur. Çünkü
المعجزات هي البرهان على صدقهم، وهي متساوية الأقدام في كونها خوارق، لا يقدر على معارضتها، فالتكذيب بشيء منها تكذيب بالجميع لأنه لا فرق، ولأنهم كذبوا من مضى من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فيما سمعوه من أخبارهم، ولأنهم عللوا تكذيبهم بأنه من البشر فلزمهم تكذيب كل رسول من البشر. ولما كان كأنه قيل: بأيّ شيء دمروا؟ قال: {أغرقناهم} كما أغرقنا آل فرعون بأعظم مما أغرقناهم {وجعلناهم} أي قوم نوح في ذلك {للناس آية} أي علامة على قدرتنا على ما نريد من إحداث الماء وغيره وإعدامه والتصرف في ذلك بكل ما نشاء، وإنجاء من نريد بما أهلكنا به عدوه {وأعتدنا} أي هيأنا تهيئة قريبة جداً وأحضرنا على وجه ضخم شديد تام التقدير؛ وكان الأصل: لهم، ولكنه أظهر تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {للظالمين} أي كلهم في أيّ زمان كانوا، لأجل ظلمهم بوضعهم الأشياء في غير مواضعها {عذاباً أليماً*} لاسيما في الآخرة.
mucizeler onların doğruluğunun delilidir ve karşı konulamayacak harikulade haller olma hususunda hepsi aynı seviyededir; dolayısıyla onlardan birini yalanlamak hepsini yalanlamaktır, çünkü aralarında fark yoktur. Ayrıca onlar geçmiş peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- haberlerinden işittikleri hususlarda yalanlamışlar ve yalanlamalarını da onun bir beşer olması gerekçesine dayandırmışlardır; bu da beşer olan her elçiyi yalanlamalarını gerektirmiştir. Sanki: «Neyle helak edildiler?» denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {أغرقناهم} “onları suda boğduk” Firavun ailesini boğduğumuz gibi, hatta onları boğduğumuzdan daha büyük bir şekilde [boğduk] {وجعلناهم} “ve onları kıldık” yani bu hususta Nûh kavmini {للناس آية} “insanlar için bir ibret” yani suyu ve diğer varlıkları yaratmaya, yok etmeye, bunda dilediğimiz gibi tasarrufta bulunmaya ve düşmanını kendisiyle helak ettiğimiz şeyle dilediğimiz kimseyi kurtarmaya olan kudretimize bir alamet [kıldık] {وأعتدنا} “ve hazırladık” yani pek yakın bir hazırlıkla hazırlayıp muazzam, şiddetli ve tam bir takdir ile hazır kıldık; aslı «onlara» şeklinde idi, fakat genel kılmak ve hükmü vasfa bağlamak için açık isimle getirerek şöyle buyurdu: {للظالمين} “zalimler için” yani hangi zamanda olurlarsa olsunlar, eşyayı yerli yerine koymamak suretiyle yaptıkları zulümleri sebebiyle hepsine {عذاباً أليماً*} “can yakıcı bir azap.” özellikle de ahirette.
ولما ذكر آخر الأمم المهلكة بعامة وأولها، وكان إهلاكهما بالماء، ذكر من بينهما ممن أهلك بغير ذلك، إظهاراً للقدرة والاختيار، وطوى
Topyekûn helak edilen ümmetlerin sonuncusunu ve ilkini zikredip ikisinin de helaki su ile olunca, kudret ve ihtiyarını göstermek üzere bu ikisi arasında bulunup başka şeylerle helak edilenleri zikretti ve
خبرهم بغير العذاب لأنه كما مضى في سياق الإنذار فقال: {وعاداً} أي ودمرنا عاداً بالريح {وثموداْ} بالصيحة {وأصحاب الرس} أي البئر التي هي غير مطوية؛ قال ابن جرير: والرس في كلام العرب كل محفور مثل البئر والقبر ونحو ذلك. أي دمرناهم بالخسف {وقروناً بين ذلك} أي الأمر العظيم المذكور، وهو بين كل أمتين من هذه الأمم {كثيراً*} وناهيك بما يقول فيه العلي الكبير: إنه كثير؛ أسند البغوي في تفسير {أمة وسطاً} [البقرة: ١٤٣] في البقرة عن أبي سعيد الخدري ﵁ قال: قام فينا رسول الله ﷺ يوماً بعد العصر، فما ترك شيئاً إلى يوم القيامة إلا ذكره في مقامه ذلك حتى إذا كانت الشمس على رؤوس النخل وأطراف الحيطان قال: «أما إنه لم يبق من الدنيا فيما مضى إلا كما بقي من يومكم هذا، ألا وإن هذه الأمة توفي سبعين أمة هي آخرها وأكرمها على الله ﷿» أخرجه الترمذي في الفتن وأحمد والطبراني وابن ماجه في الفتن أيضاً لكن ببعضه وليس عند واحد منهم اللفظ المقصود من السبعين
geçenlerde olduğu gibi inzar bağlamında olduğundan azap dışındaki haberlerini özet geçerek şöyle buyurdu: {وعاداً} “Âd'ı da” yani Âd'ı rüzgârla helak ettik {وثموداْ} “Semûd'u da” korkunç bir çığlıkla [helak ettik] {وأصحاب الرس} “ve Ress halkını da” yani örülmemiş kuyunun [halkını]; İbn Cerîr dedi ki: Arap kelamında ress; kuyu, kabir ve benzeri her türlü kazılmış çukurdur. Yani onları da yere batırmakla helak ettik {وقروناً بين ذلك} “ve bunlar arasında nice nesilleri de” yani zikredilen o büyük hadise arasında, bu ümmetlerden her iki ümmet arasında bulunan {كثيراً*} “pek çok [nesli].” Yüceler Yücesi ve Pek Büyük olan [Allah]'ın hakkında «pek çok» dediği şey sana yeter! Begavî, Bakara Suresi'ndeki {أمة وسطاً} “vasat bir ümmet” [Bakara: 143] ayetinin tefsirinde Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan isnat ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir gün ikindiden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalktı; kıyamet gününe kadar olacak hiçbir şeyi bırakmayıp o durduğu yerde zikretti; nihayet güneş hurma ağaçlarının başlarında ve duvarların uçlarında olunca şöyle buyurdu: «Haberiniz olsun ki, geçen zamana nispetle dünyadan geriye kalan, şu gününüzden geriye kalan miktar kadardır. Dikkat edin, bu ümmet yetmiş ümmeti tamamlayacaktır; onların sonuncusu ve Allah Azze ve Celle katında en kerim olanıdır.» Bunu Tirmizî Fiten'de, Ahmed, Taberânî ve İbn Mâce de yine Fiten'de tahriç etmişlerdir, fakat bir kısmıyla tahriç etmişler ve hiçbirinde yetmiş
أمة، وفي بعض ألفاظهم وجعلنا نلتفت إلى الشمس هل بقي منها شيء وهذا يدل على أن الذي كان قد بقي من النهار نحو العشر من العشر، وهذا يقتضي إذا اعتبرنا ما مضى لهذه الأمة من الزمان أن يكون الماضي من الدنيا من خلق آدم ﵇ في يوم الجمعة الذي يلي الستة الأيام التي خلقت فيها السماوات والأرض أكثر من مائة ألف سنة - والله أعلم.
ümmet lafzı kastedilen şekliyle bulunmamaktadır. Bazı rivayetlerinde: «Güneşten bir şey kalmış mı diye ona bakmaya başladık» ifadesi yer alır; bu da gündüzden geriye kalanın onda birin onda biri kadar olduğuna delalet eder. Bu ümmet için geçen zamanı hesaba kattığımızda bu durum, göklerin ve yerin yaratıldığı altı günü takip eden cuma gününde Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışından itibaren dünyanın geçen ömrünün yüz bin yıldan fazla olmasını iktiza eder - Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ولما قدم سبحانه أنه يأتي في هذا الكتاب بما هو الحق في جواب أمثالهم، بين أنه فعل بالجميع نحو من هذا، فقال تسلية لنبيه ﷺ وتأسية وبياناً لتشريفه بالعفو عن أمته: {وكلاًّ} أي من هذه الأمم {ضربنا} بما لنا من العظمة {له الأمثال} حتى وضح له السبيل، وقام - من غير شبهة - الدليل {وكلاًّ تبرنا تتبيراً*} أي جعلناهم فتاتاً قطعاً بليغة التقطيع، لا يمكن غيرنا أن يصلها ويعيدها إلى ما كانت عليه قبل التفتيت.
Subhânehu olan Allah, bu Kitap'ta onların getirdiği misallere cevap olarak hakkı getireceğini daha önce bildirince, hepsine buna benzer muamelede bulunduğunu beyan ederek Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek, acısını dindirmek ve ümmetini affetmekle ona bahşettiği şerefi açıklamak üzere şöyle buyurdu: {وكلاًّ} “Ve her birine” yani bu ümmetlerin her birine {ضربنا} “verdik” büyüklüğümüzle {له الأمثال} “ona misaller” ta ki yol apaçık ortaya çıksın ve hiçbir şüpheye yer bırakmayacak delil kaim olsun. {وكلاًّ تبرنا تتبيراً*} “ve hepsini kırıp geçirdikçe geçirdik.” Yani onları unufak, ileri derecede parçalanmış parçalar haline getirdik; öyle ki Bizden başkası onları birleştiremez ve unufak edilmeden önceki haline döndüremez.
ولما ذكر الإهلاك بالماء وبغيره، وكان الإهلاك بالماء تارة بالبحر، وتارة بالإمطار، وختم بالخسف، ذكر الخسف الناشىء عن الأمطار، بحجارة النار، مع الغمر بالماء، دلالة على تمام القدرة، وباهر العظمة، وتذكيراً بما يرونه كل قليل في سفرهم إلى الأرض المقدسة لمتجرهم، وافتتح القصة باللام المؤذنة بعظيم الاهتمام، مقرونة بحرف التحقيق، إشارة إلى أنهم لعدم الانتفاع بالآيات كالمنكرين للمحسوسات، وغير الأسلوب تنبيهاً على عظيم الشأن وهزاً للسامع فقال: {ولقد أتوا} أي هؤلاء المكذبون من قومك، وقال: {على القرية} - وإن كانت مدائن سبعاً أو خمساً كما قيل - تحقيراً لشأنها في جنب قدرته سبحانه، وإهانة لمن يريد عذابه، ودلالة على جمع الفاحشة لهم حتى كانوا كأنهم شيء واحد كما دل عليه التعبير بمادة «قرا» الدالة على الجمع {التي أمطرت} أي وقع إمطارها ممن لا يقدر على الإمطار سواه بالحجارة، ولذا قال: {مطر السوء} وهي قرى قوم لوط، ثم خسف بها وغمرت بما ليس في الأرض مثله في أنواع الخبث؛ قال البغوي: كانت خمس قرى فأهلك الله أربعاً منها ونجت واحدة وهي أصغرها، وكان أهلها
Su ile ve sudan başka şeylerle helak edilişi zikredip su ile helak etme bazen denizle, bazen yağmurla olup yere batırma (hasf) ile son bulunca; tam kudrete ve göz kamaştırıcı azamete delalet etmek ve ticaretleri için Mukaddes Belde'ye yaptıkları yolculuklarında sık sık gördükleri şeyleri hatırlatmak üzere, su ile boğulmanın yanında ateş taşlarıyla yağmur yağdırılmasından doğan yere batırmayı zikretti. Kıssaya, büyük bir ehemmiyeti bildiren lâm harfiyle ve tahkik harfiyle (kad) birlikte başladı; bu da onların ayetlerden faydalanmamaları sebebiyle hissedilen şeyleri inkâr edenler gibi olduklarına bir işarettir. Meselenin büyüklüğüne dikkat çekmek ve dinleyeni sarsmak için üslubu değiştirerek şöyle buyurdu: {ولقد أتوا} “Ve andolsun ki vardılar” yani kavminden olan bu yalanlayıcılar; {على القرية} “o şehre” dedi -denildiği gibi yedi veya beş şehir olsa bile- Subhânehu olan Allah'ın kudreti yanında onun durumunu küçümsemek, azap etmek istediği kimseleri aşağılamak ve toplama delalet eden 'k-r-y' kökünden gelen lafzın gösterdiği üzere, çirkin işin onları sanki tek bir şeymiş gibi bir araya getirdiğini belirtmek için tekil kullandı; {التي أمطرت} “yağdırılan” yani O'ndan başkası taş yağdırmaya güç yetiremeyen Zât tarafından üzerine yağdırılan; bu sebeple şöyle buyurdu: {مطر السوء} “o bela yağmuru” ki o Lût kavminin şehirleridir; sonra yere batırılmış ve yeryüzünde türlü pislikler bakımından benzeri olmayan şeylerle kaplanmıştır. Begavî dedi ki: Bunlar beş şehirdi; Allah dördünü helak etti, en küçüğü olan biri kurtuldu; çünkü onun halkı
لا يعملون العمل الخبيث.
o çirkin ameli işlemiyorlardı.
ولما كانوا يمرون عليها في أسفارهم، وكان من حقهم أن أن يتعظوا بحالهم، فيرجعوا عن ضلالهم، تسبب عن ذلك استحقاقهم للإنكار الشديد في قوله: {أفلم يكونوا} أي بما في جبلاتهم من الأخلاق العالية {يرونها} أي في أسفارهم إلى الشام ليعتبروا بما حل بأهلها من عذاب الله فيتوبوا.
Yolculuklarında oraya uğradıkları ve onların halinden ibret alıp sapıklıklarından dönmeleri gerektiği halde bunu yapmamaları, şu kavlindeki şiddetli inkâra müstahak olmalarına sebep oldu: {أفلم يكونوا} “Yoksa onlar değiller miydi?” yani fıtratlarındaki yüce ahlak gereğince {يرونها} “onu görüyor” yani Şam'a yaptıkları yolculuklarda, halkının başına gelen Allah'ın azabından ibret alıp tövbe etsinler diye [onu görmüyorlar mıydı]?
ولما كان التقدير: بل رأوها، أضرب عنه بقوله: {بل} أي لم يكن تكذيبهم بسبب عدم رؤيتها وعدم علمهم بما حل بأهلها، بل بسبب أنهم {كانوا} يكذبون بالقيامة كأنه لهم طبع.
Takdiri mana: «Aksine onu gördüler» şeklinde olunca, şu kavliyle bundan vazgeçip asıl sebebi açıkladı: {بل} “Hayır!” yani onların yalanlaması onu görmemelerinden ve halkının başına geleni bilmemelerinden ötürü değildi; aksine şundan dolayı idi ki {كانوا} “onlar idiler” kıyameti sanki bir tabiatlarıymış gibi yalanlıyorlardı.
ولما كان عود الإنسان إلى ما كان من صحته محبوباً له، كان ينبغي لهم لو عقلوا أن يعلقوا رجاءهم بالبعث لأنه لا رجوع إلى الحياة، فهو كرجوع المريض لا سيما المدنف إلى الصحة، فلذلك قال معبراً بالرجاء تنبيهاً على هذا: {لا يرجون نشوراً*} بعد الموت ليخافوا الله ﷿ فيخلصوا له فيجازيهم على ذلك، لأنه استقر في أنفسهم اعتقادهم التكذيب بالآخرة، واستمروا عليه قرناً بعد قرن حتى تمكن تمكناً لا ينفع معه الاعتبار إلا لمن شاء الله.
İnsanın eski sıhhatine dönmesi kendisi için sevimli bir şey olduğundan, şayet akletselerdi ümitlerini dirilişe bağlamaları gerekirdi; çünkü hayata dönmekten başka bir şey yoktur ve bu, özellikle ölüm döşeğindeki hastanın sıhhatine kavuşması gibidir. Bundan dolayı buna dikkat çekmek üzere ümit lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {لا يرجون نشوراً*} “yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” Ölümden sonra [yeniden dirilmeyi ummuyorlardı] ki Allah Azze ve Celle'den korkup O'na ihlasla yönelsinler ve O da bunun karşılığını versin; çünkü ahireti yalanlama inancı içlerine yerleşmiş ve asırlar boyu sürüp gitmiştir; öyle ki Allah'ın dilediği kimseler müstesna, ibret almanın fayda vermeyeceği bir şekilde kökleşmiştir.
ولما أثبت تكذيبهم بالآخرة، عطف عليه تحقيقاً قوله، مبيناً أنهم لم يقتصروا على التكذيب بالممكن المحبوب حتى ضموا إليه الاستهزاء بمن لا يمكن أصلاً في العادة أن يكون موضعاً للهزء: {وإذا رأوك} أي مع ما يعلمون من صدق حديثك وكرم أفعالك لو لم تأتهم بمعجزة، فكيف وقد أتيتهم بما بهر العقول {إن} أي ما {يتخذونك إلا هزواً} عبر بالمصدر إشارة إلى مبالغتهم في الاستهزاء مع شدة بعده ﷺ عن ذلك، يقولون محتقرين: {أهذا} وتهكموا مع الإنكار في قولهم {الذي بعث الله} أي المستجمع لنعوت العظمة {رسولاً*} فإخراجهم الكلام في معرض التسليم والإقرار - وهو في غاية الجحود - بالغ الذروة من الاستهزاء، فصار المراد عندهم أن هذا الذي ادعاه من الرسالة مما لا يجوز أن يعتقد.
Onların ahireti yalanladıklarını sabit kılınca, sadece mümkün ve sevimli olan bir şeyi yalanlamakla kalmayıp, âdette alay konusu olması asla mümkün olmayan bir Zât ile alay etmeyi de buna eklediklerini beyan ederek şunu hakikat olarak atfetti: {وإذا رأوك} “Seni gördükleri zaman” yani onlara hiçbir mucize getirmemiş olsan bile sözünün doğruluğunu ve fiillerinin keremini bildikleri halde; akılları hayrete düşüren şeyleri getirdiğinde nasıl olur? {إن} “[onlar] sadece” yani [başka bir şey yapmazlar] {يتخذونك إلا هزواً} “seni ancak alaya alırlar” onun sallallâhu aleyhi ve sellem bundan son derece uzak olmasına rağmen onların alayda aşırıya kaçtıklarına işaret etmek üzere masdar ile ifade etti. Küçümseyerek şöyle derler: {أهذا} “Bu mu?” ve şu sözleriyle inkârla birlikte istihza ederler: {الذي بعث الله} “Allah'ın gönderdiği kimse” yani azamet sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ın gönderdiği] {رسولاً*} “elçi olarak?” Sözlerini -son derece inkâr içinde olmalarına rağmen- teslimiyet ve ikrar kalıbında çıkarmaları, istihzanın zirvesine ulaşmıştır. Böylece onların nezdindeki murat, onun iddia ettiği bu peygamberliğin inanılması caiz olmayan bir şey olduğu manasına gelmiştir.
ثم استأنفوا معجبين من أنفسهم، مخيلين غيرهم من الالتفات إلى ما يأتي به من المعجزات، قائلين: {إن} أي إنه {كاد} وعرّف بأن «إن» مخففة لا نافية باللام فقال: {ليضلنا} أي بما يأتي به من هذه الخوارق التي لا يقدر غيره على مثلها، واجتهاده في إظهار النصح {عن آلهتنا} هذه التي سبق إلى عبادتها من هو أفضل منا رأياً وأكثر للأمور تجربة. ولما كانت هذه العبارة مفهمة لمقاربة الصرف عن الأصنام، نفوه بقولهم:
Sonra kendilerini beğenmiş bir halde, onun getirdiği mucizelere iltifat etmekten başkalarını da alıkoyacak kuruntular üreterek yeniden söze başladılar ve şöyle dediler: {إن} “Şüphesiz” yani muhakkak ki o {كاد} “neredeyse” -ve buradaki 'in' edatının nâfiye değil muhaffefe olduğu lâm harfiyle bildirilmiştir- şöyle dediler: {ليضلنا} “bizi saptıracaktı” yani başkasının benzerine güç yetiremeyeceği bu getirdiği harikulade hallerle ve öğüt verir görünmedeki gayretiyle {عن آلهتنا} “ilahlarımızdan” ki görüş bakımından bizden daha üstün ve işlerde daha tecrübeli olan kimseler onlara ibadet etmede öne geçmişlerdir. Bu ifade putlardan vazgeçmeye yakınlaşmayı hissettirince, şu sözleriyle bunu nefyettiler:
{لولا أن صبرنا} بما لنا من الاجتماع والتعاضد {عليها} أي على التمسك بعبادتها.
{لولا أن صبرنا} “şayet sabretmeseydik” sahip olduğumuz birlik ve dayanışmayla {عليها} “onların üzerinde” yani onlara ibadete sarılma hususunda [sabretmeseydik].
ولما لزم قولهم هذا أن الأصنام تغني عنهم، نفاه مهدداً مؤكداً التهديد لفظاعة فعلهم بقوله، عطفاً على ما تقديره: فسوف يرون - أو من يرى منهم - أكثرهم قد رجع عن اعتقاد أن هذه الأصنام آلالهة: {وسوف يعلمون} أي في حال لا ينفعهم فيه العمل وإن طالت مدة الإمهال والتمكين {حين يرون العذاب} أي في الدنيا والآخرة {من أضل سبيلاً*} هم أوالدعي لهم إلى ترك الأصنام الذي ادعوا إضلاله بقولهم {ليضلنا} .
Onların bu sözü putların kendilerine fayda sağlayacağı neticesini doğurunca, fillerinin çirkinliğinden ötürü takdiri: «Yakında görecekler -yahut onlardan gören kimse görecek- ki onların çoğu bu putların ilah olduğu inancından dönmüştür» şeklinde olan ifadeye atfen tehdit ederek ve tehdidi pekiştirerek bunu nefyetti ve şöyle buyurdu: {وسوف يعلمون} “Ve yakında bilecekler” yani mühlet verme ve imkân tanıma süresi uzasa bile amelin kendilerine fayda vermeyeceği bir anda [bilecekler] {حين يرون العذاب} “azabı gördükleri zaman” dünyada ve ahirette [gördükleri zaman] {من أضل سبيلاً*} “kimin yolca daha sapık olduğunu.” Kendileri mi, yoksa {ليضلنا} “bizi saptıracaktı” sözleriyle saptırdığını iddia ettikleri ve kendilerini putları terk etmeye davet eden Zât mı?
ولما أخبره تعالى بحقيقة حالهم، في ابتدائهم ومآلهم، وكان ذلك مما يحزنه ﷺ لشدة حرصه على رجوعهم، ولزوم ما ينفعهم واجتناب ما يضرهم، سلاه بقوله معجباً من حالهم: {أرأيت من اتخذ} أي كلف نفسه أن أخذ {إلهه هواه} أي أنهم حقروا الإله بإنزاله إلى رتبة الهوى فهم لا يعبدون إلا الهوى، وهو ميل الشهوة ورمي النفس إلى الشيء، لا شبهة لهم أصلاً في عبادة الأصنام يرجعون عنها إذا جلت، فهم لا ينفكون عن عبادتها ما دام
Allah Teâlâ, onların başlangıçtaki ve sondaki hallerinin hakikatini ona haber verince ve onların dönmelerine, kendilerine fayda verecek şeye sarılıp zarar verecek şeyden sakınmalarına olan aşırı düşkünlüğünden ötürü bu durum onu sallallâhu aleyhi ve sellem üzen bir şey olunca, onların haline hayret ettirerek şu kavliyle onu teselli etti: {أرأيت من اتخذ} “Gördün mü o kimseyi ki edindi” yani nefsine zorlayıp edindi {إلهه هواه} “arzusunu ilahını” yani ilahı heva mertebesine indirerek küçümsediler; dolayısıyla onlar hevalarından başkasına tapmazlar. Heva ise şehvetin meyli ve nefsin bir şeye kendini atmasıdır. Onların putlara tapma hususunda, ortadan kalktığında vazgeçecekleri hiçbir şüpheleri bile yoktur; dolayısıyla onlar hevaları var olduğu müddetçe onlara tapmaktan vazgeçmezler.
هواهم موجوداً، فلا يقدر على كفهم عن ذلك إلا القادر على صرف تلك الأهواء، وهو الله وحده وهذا كما تقول: فلان اتخذ سميره كتابه، أي أنه قصر نفسه على مسامرة الكتاب فلا يسامر غير الكتاب، وقد يشاركه في مسامرة الكتاب غيره، ولو قلت: اتخذ كتابه سميره، لانعكس الحال فكان المعنى أنه أنه قصر نفسه على مطالعة السمير ولم ينظر في كتاب في وقت السمر وقد يشاركه غيره في السمير، أو قصر السمير على الكتاب والكتاب على السمير كما قصر الطين على الخزفية في قولك: اتخذت الطين خزفاً، فالمعنى أن هذا المذموم قصر نفسه على تأله الهوى فلا صلاح له ولا رشاد وقد يتأله الهوى غيره، ولو قيل: من اتخذ هواه إلهه، لكان المعنى أنه قصر هواه على الإله فلا غيّ له، لأن هواه تابع لأمر الإله، وقد يشاركه في تأله الإله غيره؛ قال أبو حيان: والمعنى أنه لم يتخذ إلهاً إلا هواه - انتهى.
Onları bundan alıkoymaya, ancak o hevaları çevirmeye kâdir olan tek başına Allah güç yetirebilir. Bu tıpkı şöyle demen gibidir: «Falanca kitabını sohbet arkadaşı edindi», yani nefsini sadece kitapla sohbete hasretti, kitaptan başkasıyla sohbet etmez; kitapla sohbette başkası da ona ortak olabilir. Şayet: «Sohbet arkadaşını kitabı edindi» deseydin durum tersine dönerdi ve anlamı; nefsini sohbet arkadaşını incelemeye hasrettiği, sohbet vaktinde hiçbir kitaba bakmadığı şeklinde olurdu ve sohbette başkası da ona ortak olabilirdi. Yahut: «Çamuru çömlek edindim» sözünde çamuru çömlekliğe hasrettiğin gibi sohbet arkadaşını kitaba, kitabı da sohbet arkadaşına hasretmiş olurdun. Buradaki mana ise şudur: Bu yerilen kimse nefsini hevasını ilah edinmeye hasretmiştir; dolayısıyla onun için hiçbir kurtuluş ve doğru yol yoktur; başkası da hevasını ilah edinebilir. Şayet: «Hevasını ilahı edindi» denseydi, manası hevasını İlaha hasrettiği ve hevası İlahın emrine tabi olduğu için onun için hiçbir azgınlığın bulunmadığı şeklinde olurdu; İlaha ibadette başkası da ona ortak olabilirdi. Ebû Hayyân dedi ki: «Mana, hevasından başka hiçbir ilah edinmediğidir» (iktibas bitti).
فلو عكس لقيل: لم يتخذ هوى إلا إلهه، وهو إذا فعل ذلك فقد سلب نفسه الهوى فلم يعمل به إلا فيما وافق أمر إلهه ومما يوضح لك
Şayet tersi olsaydı: «İlahından başka hiçbir heva edinmedi» denilirdi; o bunu yaptığı takdirde nefsinden hevayı çekip almış ve ancak ilahının emrine muvafık olan hususlarda amel etmiş olurdu. Sana bunu açıklayan hususlardan biri de şudur:
انعكاس المعنى بالتقديم والتأخير أنك لو قلت: فلان اتخذ عبده أباه، لكان معناه أنه عظم العبد، ولو قيل: إنه اتخذ أباه عبده، لكان معناه أنه أهان الأب، وسواء في ذلك إتيانك به هكذا على وزان ما في القرآن أو نكرت أحدهما، فإنك لا تجد ذوقك فيه يختلف في أنه إذا قدم الحقير شرفه، وإذا قدم الشريف حقره، وكذا لو قلت: إتخذ إصطبله مسجداً أو صديقه أباً أو عكست، ولو كان التقديم بمجرد العناية من غير اختلاف في الدلالة قدم في الجاثية الهوى، فإن السياق والسباق له، وحاصل المعنى أنه اضمحل وصف الإله، ولم يبق إلا الهوى، فلو قدم الهوى لكان المعنى أنه زال وغلبت عليه صفة الإله، ولم يكن ينظر إلا إليه، ولا حكم إلا له، كما في الطين بالنسبة إلى الخزف سواء - والله أعلم.
Takdim ve tehir ile mananın tersine dönmesidir; nitekim: «Falanca kölesini babası edindi» desen, bunun manası köleyi yücelttiği olurdu. «Babasını kölesi edindi» denseydi, babayı aşağıladığı manasına gelirdi. Bunu ister Kur'an'daki vezin üzere getir, ister ikisinden birini nekre yap, hakir olan öne alındığında onu şereflendirdiği, şerefli olan öne alındığında ise onu hakir kıldığı hususunda zevk-i seliminin değişmediğini görürsün. Tıpkı: «Ahırını mescit edindi» yahut «Dostunu baba edindi» demen veya tersini söylemen gibi. Şayet öne alma delalette bir fark olmaksızın sırf ehemmiyetten ibaret olsaydı Câsiye Suresi'nde heva öne alınırdı; zira bağlam ve siyak ona aittir. Mananın özü şudur: İlah vasfı yok olmuş ve geriye sadece heva kalmıştır. Şayet heva öne alınsaydı, mana onun zail olup üzerine ilah sıfatının galip geldiği, sadece ona bakıldığı ve çömleğe nispetle çamurda olduğu gibi yalnız onun hükmünün geçerli olduğu şeklinde olurdu - Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ولما كان لا يقدر على صرف الهوى إلا الله، تسبب عن شدة حرصه على هداهم قوله: {أفأنت تكون} ولما كان مراده ﷺ حرصاً عليهم ورحمة لهم ردهم عن الغي ولا بد، عبر بأداة الاستعلاء في قوله: {عليه وكيلاً*} أي من قبل الله بحيث يلزمك أن ترده عن هواه إلى ما أمر به الله قسراً، لست بوكيل، ولكنك
Hevayı çevirmeye Allah'tan başkası güç yetiremeyince, onun onların hidayetine olan aşırı düşkünlüğü şu kavlinin söylenmesine sebep oldu: {أفأنت تكون} “Artık sen mi olacaksın?” Onlara olan düşkünlüğü ve merhameti sebebiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem muradı onları azgınlıktan mutlaka döndürmek olunca, şu kavlinde istilâ edatıyla ('alâ) ifade buyurdu: {عليه وكيلاً*} “onun üzerine bir vekil?” Yani Allah tarafından, onu hevasından zorla Allah'ın emrettiği şeye döndürmeni gerektirecek şekilde [bir vekil mi olacaksın]? Sen vekil değilsin; bilakis sen
رسول، ليس عليك إلا البلاغ، فلا تذهب نفسك عليهم حسرات.
bir elçisin, sana düşen tebliğden başkası değildir; o halde nefsin onlara duyduğun hasretlerle helak olup gitmesin!
ولما انتفى الرد عن الهوى قسراً بالوكالة، نفى الرد طوعاً بتقبيح الضلالة، فذكر المانع منه بقوله معادلاً لما قبله، منكراً حسبانه، لا كونه هو الحاسب، أو أنكر كونه هو الحاسب، مع ما له من العقل الرزين، والرأي الرصين، ويكون {تحسب} معطوفاً على «تكون» : {أم تحسب أن أكثرهم} أي هؤلاء المدعوين {يسمعون} أي سماع من ينزجر ولو كان غير عاقل كالبهائم {أو يعقلون} ما يرون ولو لم يكن لهم سمع حتى يطمع في رجوعهم باختيارهم من غير قسر.
Vekâlet yoluyla hevasından zorla döndürme nefyedilince, sapıklığı çirkin göstererek gönüllü olarak dönmeyi de nefyetti. Öncesine denk düşecek şekilde, onun böyle zannetmesini inkâr ederek ya da ağırbaşlı aklına ve sağlam re'yine rağmen onun böyle zanneden kişi olmasını inkâr ederek engel olan şeyi zikretti. Bu durumda {تحسب} lafzı «تكون» üzerine matuftur: {أم تحسب أن أكثرهم} “Yoksa sen onların çoğunun” yani bu davet edilenlerin {يسمعون} “işittiklerini” yani hayvanlar gibi akılsız dahi olsa sakınan kimsenin işitmesi gibi işittiklerini {أو يعقلون} “yahut aklettiklerini mi sanıyorsun?” yani işitmeleri olmasa bile gördüklerini aklettiklerini de, böylece zorlama olmaksızın kendi tercihleriyle dönmelerinin umulabileceğini mi [sanıyorsun]?
ولما كان هذا الاستفهام مفيداً للنفي، أثبت ما أفهمه بقوله: {إن} أي ما {هم إلا كالأنعام} أي في عدم العقل لعدم الانتفاع به {بل هم أضل} أي منها {سبيلاً*} لأنهم لا ينزجرون بما يسمعون وهي تنزجر، ولا يشكرون للمحسن وهو وليهم، لا يجانبون المسيء وهو عدوهم، ولا يرغبون في الثواب، ولا يخافون العقاب، وذلك لأنا حجبنا شموس عقولهم بظلال الجبال الشامخة من ضلالهم، ولو آمنوا لانقشعت تلك الحجب، وأضاءت أنوار الإيمان، فأبصروا غرائب المعاني، وتبدت لهم خفايا الأسرار
Bu istifham nefiy bildirdiğinde, şu kavliyle ifade ettiği manayı tekit etti: {إن} yani {هم إلا كالأنعام} “Onlar ancak hayvanlar gibidir” yani ondan istifade etmedikleri için akıldan yoksunlukta [hayvanlar gibidir], {بل هم أضل} “hatta onlar daha da sapıktırlar” yani onlardan daha da şaşkındırlar {سبيلاً*} “yolca.” Zira onlar işittikleriyle sakınmazlar, oysa hayvanlar sakınır. İyilik edene şükretmezler, oysa o onların sahibidir; kötülük edenden uzak durmazlar, oysa o onların düşmanıdır. Ne sevaba rağbet ederler ne de azaptan korkarlar. Bunun sebebi, bizim onların akıl güneşlerini sapıklıklarının yüce dağlarının gölgeleriyle perdelemiş olmamızdır. Şayet iman etselerdi o perdeler kalkar, imanın nurları parıldar, böylece eşsiz manaları görür ve gizli sırlar kendilerine aşikâr olurdu.
{إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات يهديهم ربهم بإيمانهم} [يونس: ٩] فكما أن الإنسان - وإن كان بصيراً - لا يميز بين المحسوسات ما لم يشرق عليها نور الشمس، فكذلك الإنسان - وإن كان عاقلاً ذا بصيرة - لا تدرك بصيرته المعاني المعلومات على ما هي عليه ما لم يشرق عليها نور الإيمان، لأن البصيرة عين الروح كما أن البصر عين الجسد؛ ولما كان من المعلوم أنهم يسمعون ويعقلون وأن المنفي إنما هو انتفاعهم بذلك، كان موضع عجب من صرفهم عن ذلك، فعبقه سبحانه بتصرفه في الأمور الحسية مثالاً للأمور المعنوية، ولأن عمله في الباطن ينيره إذا شاء بشمس المعارف كعمله في الظاهر سواء، دليلاً على سلبهم النفع بما أعطاهموه.
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere, imanları sebebiyle Rableri hidayet eder” [Yûnus: 9]. Nitekim insan, her ne kadar gören biri olsa da üzerine güneş ışığı doğmadıkça duyulur varlıkları birbirinden ayırt edemez; aynı şekilde insan, akıl ve basiret sahibi olsa bile, üzerine iman nuru doğmadıkça basireti bilinen manaları oldukları gibi idrak edemez. Çünkü göz bedenin görme organı olduğu gibi basiret de ruhun görme organıdır. Onların işittikleri ve aklettikleri, nefyedilen (olumsuzlanan) hususun ise sadece bundan faydalanmaları olduğu bilindiğine göre, onların bundan yüz çevirmeleri şaşılacak bir durumdu. Bu sebeple Allah subhânehu, manevi hususlara bir misal olsun diye ve dilediği takdirde marifet güneşiyle aydınlattığı batındaki tasarrufunun zahirdeki tasarrufu gibi eşit olduğunu göstererek, kendilerine verdiklerinden faydalanmanın onların ellerinden alındığına bir delil kılmak üzere bunu hissi hususlardaki tasarrufuyla irtibatlandırmıştır.
ولما بين جمود المعترضين على دلائل الصانع، وتناهي جهلهم، وفساد طريقتهم، وكان المراد من العبد في تعرف ذلك أن ينظر في أفعال سيده بعين الحقيقة نظراً تفنى لديه الأغيار، فلا يرى إلا الفاعل المختار، خاطب رأس المخلصين الناظرين هذا النظر، حثاً لأهل وده على مثل ذلك، فقال ذاكراً لأنواع من الدلائل الدالة على وجود الصانع، وإحاطة علمه، وشمول قدرته، مشيراً إلى أن الناظر في هذا الدليل - لوضوحه في الدلالة على الخالق - كالناظر إلى الخالق، معبراً بوصف الإحسان
Sanatkâr'ın (Allah'ın) delillerine itiraz edenlerin katılığını, cehaletlerinin son noktasını ve yollarının bozukluğunu beyan edince ve bunu tanımada kuldan murat edilen şey, efendisinin fiillerine hakikat gözüyle, yanında mâsivânın yok olduğu ve Fâil-i Muhtâr'dan başkasını görmediği bir bakışla bakması olunca; O'nun sevgisine layık olanları da benzer bir bakışa teşvik etmek üzere bu nazarla bakan ihlaslıların önderine hitap etti. Sanatkâr'ın varlığına, ilminin kuşatıcılığına ve kudretinin şümulüne delalet eden delil çeşitlerini zikrederek, Yaratıcı'ya olan açık delaletinden ötürü bu delile bakan kimsenin adeta Yaratıcı'ya bakan kimse gibi olduğuna işaret edip ihsan vasfıyla ifade buyurarak şöyle dedi:
تشويقاً إلى إدامة النظر إليه والإقبال عليه: {ألم تر} وأشار إلى عظم المقام وعلو الرتبة بحرف الغاية مع أقرب الخلق منزلة وأعلاهم مقاماً فقال: {إلى ربك} أي المحسن إليك، والأصل: إلى فعله؛ وأشار إلى زيادة التعجب من أمره بجعله في معرض الاستفهام فقال: {كيف مد الظل} وهو ظلمة ما منع ملاقاة نور الشمس، قال أبو عبيد: وهو ما تنسخه الشمس وهو بالغداة، والفيء ما نسخ الشمس وهو بعد الزوال. والظل هنا الليل لأنه ظل الأرض الممدود على قريب من نصف وجهها مدة تحجب نور الشمس بما قابل قرصها من الأرض حتى امتد بساطه، وضرب فسطاطه، كما حجب ظل ضلالهم أنوار عقولهم، وغفلة طباعهم نفوذَ أسماعهم {ولو شاء لجعله} أي الظل {ساكناً} بإدامة الليل لا تذهبه الشمس كما في الجنة لقوله {وظل ممدود} [الواقعة: ٣٠] وإن كان بينهما فرق، ولكنه لم يشأ ذلك بل جعله متحركاً بسوق الشمس له.
O'na sürekli bakmaya ve O'na yönelmeye teşvik etmek amacıyla: {ألم تر} “Görmedin mi?” ve mertebenin büyüklüğüne ve derecenin yüceliğine gaye harfiyle ('ilâ) mahlukatın derece bakımından en yakını ve makam bakımından en yücesi ile işaret ederek buyurdu: {إلى ربك} “Rabbini?” Yani sana ihsanda bulunanı; aslı ise «O'nun fiilini» demektir. İstifham kılığında getirerek O'nun işindeki hayretin büyüklüğüne işaret etti ve buyurdu: {كيف مد الظل} “Gölgeyi nasıl uzattı?” Gölge, güneş ışığının temas etmesini engelleyen şeyin karanlığıdır. Ebû Ubeyde dedi ki: «O, güneşin neshettiği (giderdiği) şeydir ve sabah vaktindedir; fey' ise güneşin yerini alan şeydir ve zevalden sonradır.» Buradaki gölge gecedir; zira o, yeryüzünün diskinin karşısına gelen kısmıyla güneşin ışığını engellediği süre boyunca yeryüzünün yaklaşık yarısına uzanan gölgesidir; öyle ki örtüsü uzanmış ve çadırı kurulmuştur. Tıpkı sapıklıklarının gölgesinin akıllarının nurlarını ve tabiatlarının gafletinin işitmelerinin nüfuzunu engellediği gibi. {ولو شاء لجعله} “Eğer dileseydi onu” yani gölgeyi {ساكناً} “durağan kılardı” güneşi gidermeyecek şekilde geceyi daim kılarak; nitekim Cennet'te de {وظل ممدود} “ve uzanmış gölgeler” [Vâkıa: 30] buyrulmuştur, gerçi ikisi arasında fark vardır; lakin bunu dilemedi, bilakis güneşi sevk ederek onu hareketli kıldı.
ولما كان إيجاد النهار بعد إعدامه، وتبيين الظل به غبّ إبهامه، أمراً عظيماً، وإن كان قد هان بكثرة الإلف، أشار بأداة التراخي ومقام العظمة فقال: {ثم جعلنا} أي بعظمتنا {الشمس عليه دليلاً*} أي يدور معها حيثما دارت، فلولا هي ما ظهر أن لشيء ظلاًّ، ولولا النور
Gündüzün yok edildikten sonra var edilmesi ve kapalılığının ardından gölgenin onunla belirginleşmesi, çokça alışılmış olması sebebiyle basite alınsa bile büyük bir iş olunca, terâhî edatıyla (süme) ve azamet makamıyla işaret ederek buyurdu: {ثم جعلنا} “Sonra kıldık” yani azametimizle, {الشمس عليه دليلاً*} “güneşi ona bir delil.” Yani güneş nereye dönerse o da onunla birlikte döner; şayet o olmasaydı bir şeyin gölgesi olduğu ortaya çıkmazdı; nitekim nur olmasaydı
ما عرف الظلام، والأشياء تعرف بأضدادها.
karanlık bilinmezdi, eşya ise zıtlarıyla bilinir.
ولما كانت إزالته شيئاً فشيئاً بعد مدة كذلك من العظمة بمكان. قال منبهاً على فضل مدخول «ثم» وترتبه متصاعداً في درج الفضل، فما هنا أفضل مما قبله، وما قبله أجلّ مما تقدمه، تشبيهاً لتباعد ما بين المراتب الثلاث في الفضل بتباعد ما بين الحوادث في الوقت: {ثم قبضناه} أي الظل، والقبض: جمع المنبسط {إلينا} أي إلى الجهة التي نريدها، لا يقدر أحد غيرنا أن يحوله إلى جهة غيرها؛ قال الرازي ﵀ في اللوامع: وهذه الإضافة لأن غاية قصر الظل عند غاية تعالي الشمس، والعلو موضع الملائكة وجهة السماء التي فيها أرزاق العباد، ومنها نزول الغيث والغياث، وإليها ترتفع أيدي الراغبين، وتشخص أبصار الخائفين - انتهى. {قبضاً يسيراً*} أي هو - مع كونه في القلة بحيث يعسر إدراكه حق الإدراك - سهل علينا، ولم نزل ننقصه شيئاً فشيئاً حتى اضمحل كله، أو إلا يسيراً، ثم مددناه أيضاً بسير الشمس وحجبها ببساط الأرض قليلاً قليلاً، أولاً فأولاً بالجبال والأبنية والأشجار، ثم بالروابي والآكام والظراب وما دون ذلك، حتى تكامل كما كان، وفي تقديره هكذا من المنافع ما لا يحصى، ولو قبض لتعطلت
Bir süre sonra onun azar azar giderilmesi de aynı şekilde azametli bir mertebede olunca; fazilet derecelerinde yukarıya doğru dizilişine ve «sümme» lafzının dâhil olduğu kısmın üstünlüğüne dikkat çekerek -ki buradaki öncesinden daha üstündür, öncesi de daha önce geçenden daha yücedir; üç mertebe arasındaki fazilet farkı, hadiselerin zamandaki uzaklığına benzetilerek- buyurdu: {ثم قبضناه} “Sonra onu çektik aldık” yani gölgeyi; kabz, yayılmış olanı toplamaktır, {إلينا} “kendimize” yani dilediğimiz cihete; bizden başka hiç kimse onu başka bir cihete çevirmeye güç yetiremez. Râzî -Allah ona rahmet etsin- Levâmi'de şöyle demiştir: «Bu izafe şundandır: Zira gölgenin en kısa olduğu an, güneşin en tepede olduğu andır. Yücelik ise meleklerin makamı ve kulların rızıklarının bulunduğu, yağmur ve yardımın indiği, rağbet edenlerin ellerinin yükseldiği ve korkanların gözlerinin dikildiği sema cihetidir» (iktibas bitti). {قبضاً يسيراً*} “kolayca bir çekip alışla.” Yani o -hakkıyla kavranması zor olacak derecede az olmakla birlikte- bizim için kolaydır. Biz onu azar azar eksiltmeye devam ettik, nihayet hepsi veya pek azı müstesna yok oldu. Sonra güneşin hareketiyle ve onu yeryüzü örtüsüyle azar azar, önce dağlar, binalar ve ağaçlarla, sonra tepeler, yamaçlar, tümsekler ve daha alttaki şeylerle perdeleyerek eskisi gibi kemale erene kadar tekrar uzattık. Bunun böyle takdir edilmesinde sayılamayacak kadar çok faydalar vardır; şayet tamamen çekilip alınsaydı
أكثر منافع الناس بالظل والشمس جميعاً، فالحاصل أنه يجعل بواطنهم مظلمة بحجبها عن أنوار المعارف فيصيرون كالماشي في الظلام، ويكون نفوذهم في الأمور الدنيوية كالماشي بالليل في طرق قد عرفها ودربها بالتكرار، وحديث علي ﵁ في الروح الذي مضى عند «والطبيات للطيبين» في النور شاهد حسي لهذا المر المعنوي - والله الموفق.
insanların hem gölgeden hem de güneşten elde ettiği menfaatlerin çoğu boşa çıkardı. Hâsılı, marifet nurlarından perdelemek suretiyle onların batınlarını karanlık kılar da karanlıkta yürüyen kimse gibi olurlar; dünyevi işlerdeki nüfuzları ise geceleyin bildiği ve tekrar ile alıştığı yollarda yürüyen kimse gibi olur. Nûr Suresi'ndeki «والطيبات للطيبين» ayetinde geçen Ali'nin radıyallâhu anh ruh hakkındaki hadisi bu manevi husus için hissi bir şahittir - Muvaffak kılan Allah'tır.
ولما تضمنت هذه الآية الليل النهار، قال مصرحاً بهما دليلاً على الحق، وإظهاراً للنعمة على الخلق: {وهو} أي ربك وحده {الذي جعل} ولما كان ما مضى في الظل أمراً دقيقاً فخص به أهله، وكان أمر الليل والنهار ظاهراً لكل أحد، عم فقال: {لكم الليل} أي الذي تكامل به مد الظل {لباساً} أي ساتراً للأشياء عن الأبصار كما يستر اللباس {والنوم سباتاً} أي نوماً وسكوناً وراحة، عبارة عن كونه موتاً أصغر طاوياً لما كان من الإحساس، قطعاً عما كان من الشعور والتقلب، دليلاً لأهل البصائر على الموت؛ قال البغوي وغيره: وأصل السبت القطع. وفي جعله سبحانه كذلك من الفوائد الدينية والدنيوية ما لا يعد، وكذا قوله: {وجعل النهار نشوراً*} أي
Bu ayet gece ve gündüzü tazammun edince, hakka delil kılmak ve mahlukata olan nimeti izhar etmek üzere ikisini de açıkça zikrederek buyurdu: {وهو} “O,” yani yalnızca senin Rabbin, {الذي جعل} “kılandır.” Gölge konusunda geçen husus dakik bir mesele olup ehline mahsus kılındığından ve gece ile gündüz meselesi herkes için aşikâr olduğundan, genelleştirerek şöyle buyurdu: {لكم الليل} “geceyi sizin için” yani gölgenin uzaması kendisiyle kemale eren [geceyi], {لباساً} “bir örtü” yani elbisenin örttüğü gibi eşyayı gözlerden örten, {والنوم سباتاً} “uykuyu da bir dinlenme [kıldı]” yani bir uyku, sükûnet ve istirahat; bu, hislerin dürüldüğü küçük bir ölüm olmasından, şuur ve hareketten bir kesilme olmasından kinayedir ki basiret ehli için ölüme bir delildir. Begavî ve başkaları dedi ki: «Sebt kelimesinin aslı kesmektir.» Yüce Allah'ın onu böyle kılmasında sayılamayacak kadar dini ve dünyevi faydalar vardır. Şu kavli de böyledir: {وجعل النهار نشوراً*} “Gündüzü de yayılıp çalışma [vakti] kıldı.” Yani
حياة وحركة وتقلباً بما أوجد فيه من اليقظة المذكرة بالبعث، المهيئة للتقلب، برد ما أعدمه النوم من جميع الحواس؛ يحكى أن لقمان قال لابنه: كما تنام فتوقظ فكذلك تموت فتنشر. فالآية من الاحتباك: ذكر السبات أولاً دليلاً على الحركة ثانياً، والنشور ثانياً دليلاً على الطيّ والسكون أولاً.
uykunun bütün duyulardan yok ettiği şeyleri geri vererek, dirilişi hatırlatan ve harekete hazırlayan bir uyanıklığı onda var etmesi sebebiyle bir hayat, hareket ve dolaşma [vakti kıldı]. Rivayet edilir ki Lokman oğluna şöyle demiştir: «Nasıl uyuyor ve uyandırılıyorsan, tıpkı öyle ölecek ve diriltileceksin.» Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide hareketin delili olarak سبات (dinlenme/sükûn) zikredilmiş, ikincide ise dürülüp sükûnete ermenin delili olarak نشور (yayılma/hareket) zikredilmiştir.
ولما دل على عظمته بتصرفه في المعاني بالإيجاد والإعدام، وختمه بالإماتة والإحياء بأسباب قريبة، أتبعه التصرف في الأعيان بمثل ذلك، دالاًّ على الإماتة والإحياء بأسباب بعيدة، وبدأه بما هو قريب للطافته من المعاني، وفيه النشر الذي ختم به ما قبله، فقال: {وهو} أي وحده {الذي أرسل الرياح} فقراءة ابن كثير بالإفراد لإرادة الجنس، وقراءة غيره بالجمع أدل على الاختيار بكونها تارة صباً وأخرى دبوراً، ومرة شمالاً وكرة جنوباً وغير ذلك {بشراً} أي تبعث بأرواحها السحاب، كما نشر بالنهار أرواح الأشباح {بين يدي رحمته} لعباده بالمطر.
Varlığa getirme ve yok etme ile manalarda tasarruf ederek azametine delil getirip bunu yakın sebeplerle öldürme ve diriltme ile sonlandırınca, ardından benzer şekilde ayanlarda (maddelerde) tasarrufu getirerek uzak sebeplerle öldürme ve diriltmeye delil kıldı. Letâfeti sebebiyle manalara yakın olan ve kendisinden öncekinin hitama erdiği «neşr»i içeren hususla başlayarak buyurdu: {وهو} “O,” yani tek başına O'dur, {الذي أرسل الرياح} “rüzgârları gönderen.” İbn Kesîr'in tekil okuyuşu cinsi kastetmek içindir; diğerlerinin çoğul okuyuşu ise rüzgârın bazen sabâ, bazen debûr, bir defa kuzey, bir kere güney ve benzeri şekillerde olması hasebiyle tercihe daha çok delalet eder; {بشراً} “müjdeci olarak” yani gündüzün cesetlerin ruhlarını yaydığı gibi, kendi esintileriyle bulutları sevk eden [olarak], {بين يدي رحمته} “rahmetinin önünde” yağmurla kullarına olan [rahmetinin].
ولما كان السحاب قريباً من الريح في اللطافة، والماء قريباً منهما
Bulut letafet bakımından rüzgâra yakın, su da ikisine yakın olduğundan
ومسبباً عما تحمله الريح من السحاب، أتبعهما به، ولما كان في إنزاله من الدلالة على العظمة بإيجاده هنالك وإمساكه ثم إنزاله في الوقت المراد والمكان المختار على حسب الحاجة ما لا يخفى، غير الأسلوب مظهراً للعظمة فقال: {وأنزلنا من السماء} أي حيث لا ممسك للماء فيه غيره سبحانه {ماء} ثم أبدل منه بياناً للنعمة به فقال: {طهوراً*} أي طاهراً في نفسه مطهراً لغيره، اسم آلة كالسحور والسنون لما يتسحر به ويستن به، ونقل أبو حيان عن سيبويه أنه مصدر لتطهّر المضاعف جرى على غير فعله. وأما جعله مبالغة لطاهر فلا يفيد غير أنه بليغ الطهارة في نفسه لأن فعله قاصر.
ve rüzgârın taşıdığı bulutlardan meydana geldiğinden, ikisinin peşine suyu ekledi. Suyun orada var edilmesi, tutulması ve ardından ihtiyaca göre murat edilen vakitte ve seçilen mekânda indirilmesiyle azamete olan delalet gizli kalmayacak derecede açık olunca, azameti izhar etmek üzere üslubu değiştirip buyurdu: {وأنزلنا من السماء} “Ve gökten indirdik” yani içinde Yüce Allah'tan başka suyu tutanın bulunmadığı yerden, {ماء} “bir su,” sonra onunla olan nimeti beyan etmek üzere bedel getirerek buyurdu: {طهوراً*} “tertemiz.” Yani bizzat temiz olup başkasını da temizleyen; sahur ve senûn gibi kendisiyle sahur yapılan ve diş temizlenen şeylere alem olan bir alet ismidir. Ebû Hayyân, Sîbeveyh'ten naklettiğine göre bu, şeddeli تطهّر fiilinin kendi fiilinden başka vezinde gelmiş bir masdarıdır. Bunun «tâhir» için mübalağa kılınmasına gelince, fiili lâzım olduğu için bizzat kendisinin son derece temiz olmasından başka bir mana ifade etmez.
ولما كانت هذه الأفعال دالة على البعث لكن بنوع خفاء، أتبعها ثمرة هذا الفعل دليلاً واضحاً على ذلك، فقال معبراً بالإحياء لذلك، معللاً للطهور المراد به البعد عن جميع ما يدنسه من ملوحة أو مرارة أو كبرتة ونحو ذلك مما يمنع كمال الانتفاع به: {لنحيي به} أي بالماء.
Bu fiiller kapalı bir biçimde de olsa dirilişe delalet edince, bu fiilin semeresini buna açık bir delil olarak peşine ekledi ve bu sebeple diriltme tabirini kullanarak, kemaliyle yararlanmayı engelleyen tuzluluk, acılık, kükürt ve benzeri onu kirleten her şeyden uzak olmayı ifade eden tahur lafzını gerekçelendirerek buyurdu: {لنحيي به} “Onunla diriltelim diye” yani su ile.
ولما كان المقصود بإحياء الأرض بالنبات إحياء البلاد لإحياء أهلها قال: {بلدة} ولو كان ملحاً أو مراً أو مكبرتاً لم تكن فيه قوة الإحياء. ولما كره أن يفهم تخصيص البلاد، أجري الوصف باعتبار الموضع
Yeryüzünün bitkiyle diriltilmesinden maksat ahalisini diriltmek üzere beldeleri diriltmek olunca buyurdu: {بلدة} “bir beldeyi,” şayet tuzlu, acı yahut kükürtlü olsaydı onda diriltme gücü olmazdı. Beldelerin tahsis edildiğinin anlaşılmasını arzu etmeyince, mekân itibarıyla vasfı müzekker olarak icra etti
ليعم كل مكان فقال: {ميتاً} أي بما نحدث فيه من النبات بعد أن كان قد صار هشيماً ثم تراباً، ليكون ذلك آية بينة على قدرتنا على بعث الموتى بعد كونهم تراباً.
her mekânı kapsasın diye; şöyle buyurdu: {ميتاً} “ölü [bir beldeyi].” Yani çer çöp ve ardından toprak olduktan sonra onda meydana getireceğimiz bitki ile; ta ki bu, ölüleri toprak olduktan sonra diriltmeye olan kudretimize apaçık bir ayet olsun.
ولما كان في مقام العظمة، بإظهار القدرة، زاد على كونه آية على البعث بإظهار النبات الذي هو منفعة للرعي منفعة أخرى عظيمة الجدوى في الحفظ من الموت بالشرب كما كانت آية الإحياء حافظة بالأكل فقال: {ونسقيه} أي الماء وهو من أسقاه - مزيد سقاه، وهما لغتان. قال ابن القطاع: سقيتك شراباً وأسقيتك، والله تعالى عباده وارضه كذلك. {مما خلقنا} أي بعظمتنا.
Kudreti izhar etmekle azamet makamında bulununca, diriltme ayetinin yeme yoluyla koruyucu olması gibi, otlatma menfaati olan bitkinin ortaya çıkarılmasıyla dirilişe ayet olmasının üzerine, içme yoluyla ölümden korumada faydası pek büyük olan başka bir nimeti ekleyerek buyurdu: {ونسقيه} “ve onu içirelim diye” yani suyu; bu kelime «سقاه» fiilinin mezidi olan «أسقاه» fiilindendir, ikisi de iki ayrı lehçedir. İbnü'l-Kattâ' dedi ki: «Sana içecek sunduğumda سقيتك ve أسقيتك dersin; Yüce Allah'ın kullarına ve toprağına içirmesi de böyledir.» {مما خلقنا} “yarattıklarımızdan” yani azametimizle.
ولما كانت النعمة في إنزال الماء على الأنعام وأهل البوادي ونحوهم أكثر، لأن الطير والوحش تبعد في الطلب فلا تعدم ما تشرب، خصها فقال: {أنعاماً} وقدم النبات لأن به حياة الأنعام، والأنعام لأن بها كمال حياة الإنسان، فإذا وجد ما يكفيها من السقي تجزّأ هو بأيسر شيء، وأتبع ذلك قوله: {وأناسيّ كثيراً*} أي بحفظنا له في الغدران لأهل البوادي الذين يبعدون عن الأنهار والعيون وغيرهم ممن أردنا، لأنه تعالى لا يسقي جميع الناس على حد سواء، ولكن يصيب
Suyun indirilmesindeki nimet hayvanlar ve çöl halkı gibiler hakkında daha çok olunca -çünkü kuşlar ve yaban hayvanları aramak için uzaklara gider ve içecek şeyden mahrum kalmazlar- onları tahsis ederek buyurdu: {أنعاماً} “hayvanlara,” bitkiyi öne aldı çünkü hayvanların hayatı onunladır; hayvanları öne aldı çünkü insanın hayatının kemali onlar sayesindedir; hayvanlar için yeterli su bulunduğunda insan en az şeyle yetinir. Bunun peşine şu kavlini ekledi: {وأناسيّ كثيراً*} “ve pek çok insanlara.” Yani nehirlerden ve pınarlardan uzak olan çöl halkı ve dilediğimiz diğer kimseler için onu havuzlarda korumamız sayesinde. Çünkü Yüce Allah bütün insanları eşit derecede sulamaz; aksine
بالمطر من يشاء، ويصرفه عمن يشاء، ويسقي بعض الناس من غير ذلك، ولذا نكر المذكورات - كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما من عام بأمطر من عام، ولكن الله قسم ذلك بين عباده على ما يشاء - وتلا هذه الآية. وقال البغوي: وذكر ابن إسحاق وابن جريج ومقاتل وبلغوا به ابن مسعود ﵁ يرفعه قال: ليس من سنة بأمطر من أخرى، ولكن الله قسم الأرزاق، فجعلها في السماء الدنيا في هذا القطر، ينزل منه كل سنة بكيل معلوم ووزن معلوم، فإذا عمل قوم بالمعاصي حول الله ذلك إلى غيرهم، وإذا عصوا جميعاً صرف الله تعالى ذلك إلى الفيافي والبحار - انتهى. وكان السر في ذلك أنه كان من حقهم أن يطهروا ظواهرهم وبواطنهم، ويطهروا غيرهم ليناسبوا حاله في الطهورية، فلما تدنسوا بالقاذورات تسببوا في صرفه عنهم.
yağmuru dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de çevirir; insanların bir kısmını ise bundan başka şekilde sular. Bu sebeple zikredilenleri nekre getirmiştir; nitekim İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; lakin Allah onu kulları arasında dilediği gibi paylaştırır» ve bu ayeti okumuştur. Begavî dedi ki: «İbn İshâk, İbn Cüreyc ve Mukâtil zikretmiş ve bunu İbn Mes'ûd'a radıyallâhu anh merfû olarak ulaştırmışlardır; o şöyle demiştir: 'Hiçbir sene diğerinden daha yağmurlu değildir; lakin Allah rızıkları paylaştırmış ve onları bu yağmurda dünya semasına koymuştur. Oradan her sene belirli bir ölçü ve belirli bir tartı ile iner. Bir kavim günah işlediğinde Allah onu başkalarına çevirir; şayet hepsi birden isyan ederse Yüce Allah onu çöllere ve denizlere çevirir'» (iktibas bitti). Bundaki sır şudur: Suyun tertemiz olma durumuna uymaları için onların zahirlerini ve batınlarını temizlemeleri ve başkalarını da temizlemeleri gerekirdi; pisliklerle kirlendiklerinde onun kendilerinden çevrilmesine sebep oldular.
ولما ذكر سبحانه أن من ثمرة إنزال القرآن نجوماً إحياء القلوب التي هي أرواح الأرواح، وأتبعه ما لاءمه، إلى أن ختم بما جعله سبباً لحياة الأشباح، فكان موضعاً لتوقع العود إلى ما هو حياة الأرواح،
Yüce Allah, Kur'an'ın kısım kısım indirilmesinin bir meyvesinin ruhların ruhu olan kalpleri diriltmek olduğunu zikredip buna uygun hususları peş peşe sıralayarak cesetlerin hayatına sebep kıldığı şeyle hitama erdirince, ruhların hayatı olan şeye dönülmesinin beklendiği bir makam oldu;
قال عاطفاً على متعلق {كذلك لنثبت} [الفرقان: ٣٢] منبهاً على فائدة أخرى لتنجيمه أيضاً: {ولقد صرفناه} أي وجهنا القرآن.
onun kısım kısım indirilmesinin başka bir faydasına da dikkat çekerek {كذلك لنثبت} [Furkân: 32] ayetinin müteallakına atıfla buyurdu: {ولقد صرفناه} “Andolsun ki biz onu türlü türlü açıkladık” yani Kur'an'ı yönlendirdik.
كما قال ابن عباس ﵄ إنه المراد ههنا، ويؤيده ما بعده - وجوهاً من البيان، وطرقناه طرقاً تعيي أرباب اللسان، في معان كثيرة جداً {بينهم} في كل قطر عند كل قوم {ليذكروا} بالآيات المسموعة ما ركزنا في فطرهم من الأدلة العقلية والمؤيدة بالآيات المرئية ولو على أدنى وجوه التذكر المنجية لهم - بما أشار إليه الإدغام.
Nitekim İbn Abbas radıyallâhu anhümâ burada murat edilenin bu olduğunu söylemiştir ve sonrasındaki kısım da bunu desteklemektedir: Çok çeşitli manalarda, söz ustalarını aciz bırakan yollarla beyan üslupları sunduk, {بينهم} “aralarında” her beldede ve her kavmin yanında, {ليذكروا} “öğüt alsınlar diye” işitilen ayetlerle, fıtratlarına yerleştirdiğimiz akli delilleri ve görülen ayetlerle desteklenen hususları, kendilerini kurtaracak en asgari hatırlama şekliyle de olsa hatırlasınlar diye -ki idgam buna işaret etmektedir.
ولما كان القرآن قائداً ولا بد لمن أنصف إلى الإيمان، دل على أن المتخلف عنه إنما هو معاند بقوله: {فأبى} أي لم يرد {أكثر الناس} أي بعنادهم {إلا كفوراً*} مصدر كفر مبالغاً فيه.
Kur'an insaflı davranan kimseyi muhakkak imana götürücü olunca, ondan geri duranın sadece inatçı olduğunu şu kavliyle gösterdi: {فأبى} “Yine de dayattı” yani istemedi {أكثر الناس} “insanların çoğu” yani inatları sebebiyle {إلا كفوراً*} “ancak nankörlükte.” Küfrün mübalağalı masdarıdır.
ولما كان تعنتهم بأن ينزل عليه ملك فيكون معه نذيراً، ربما أثار في النفس طلب إجابتهم إلى مقترحهم حرصاً على هدايتهم، فأومأ أولاً إلى أنه لا فائدة في ذلك بأن مؤازرة هارون لموسى ﵉ لم تغن عن القبط شيئاً، وثانياً بأن المدار في وجوب التصديق للنذير الإتيان بما يعجز، وكان ذلك موجوداً في آيات القرآن،
Onların kendisine bir melek indirilip beraberinde bir uyarıcı olması yönündeki dayatmaları, onların hidayetine olan düşkünlük sebebiyle nefiste bu tekliflerine olumlu cevap verilmesi talebini uyandırabileceğinden; ilk olarak Harun'un Musa'ya aleyhimesselâm desteğinin Kıptîlere hiçbir fayda vermediğini belirterek bunda bir fayda olmadığına ima etti; ikinci olarak ise uyarıcının tasdik edilmesinin vücubunda medarın aciz bırakan şeyi getirmek olduğunu ve bunun da Kur'an ayetlerinde mevcut bulunduğunu ima etti.
المصرفة في كل زمان ومكان بكل بيان، فكانت كل آية منه قائمة مقام نذير، قال مشيراً إلى أنه إنما ترك ذلك لحكم يعلمها: {ولو شئنا لبعثنا} أي بما لنا من العظمة ونفوذ الكلمة {في كل قرية نذيراً*} أي من البشر أو الملائكة أو غيرهم من عبادنا، كما قسمنا المطر لأن الملك - كما قدمنا أول السورة - كله لنا، ليس لنا شريك يمنع من ذلك بما له من الحق، ولا ولد يمنع بما له من الدلة، ولكنا لم نفعل لما في آيات القرآن من الكفاية في ذلك، ولما في انفرادك بالدعوة من الشرف لك - وغير ذلك من الحكمة {فلا تطع الكافرين} فيما قصدوا من التفتير عن الدعاء به، بما يبدونه من المقترحات أو يظهرون لك من المداهنة، أو من القلق من صادع الإنذار، ويخيلون أنك لو أقللت منه رجوا أن يوافقوك {وجاهدهم} أي بالدعاء {به} أي القرآن الذي تقدم التحديث عنه في {ولقد صرفناه} [الفرقان: ٥] بإبلاغ آياته مبشرة كانت أو منذرة، والاحتجاج ببراهينه {جهاداً كبيراً*} جامعاً لكل المجاهدات الظاهرة والباطنة، لأن في ذلك إقبال كثير من الناس إليك واجتماعهم عليك، فيتقوى أمرك، ويعظم خطبك، وتضعف
Her zaman ve mekânda her türlü beyanla açıklanan [bu Kur'an'ın] her ayeti bir uyarıcı makamına kaim olmuştur. Bunu sadece bildiği hikmetlerden ötürü terk ettiğine işaret ederek buyurdu: {ولو شئنا لبعثنا} “Eğer dileseydik gönderirdik” yani azametimiz ve sözümüzün nüfuzuyla {في كل قرية نذيراً*} “her beldeye bir uyarıcı.” Yani insanlardan, meleklerden veya kullarımızdan başkalarından; nitekim yağmuru da öyle paylaştırdık. Zira surenin başında arz ettiğimiz gibi mülk bütünüyle bizedir; ne hakkı sebebiyle buna mani olacak bir ortağımız ne de şımarıklığı sebebiyle engel olacak bir çocuğumuz vardır. Lakin Kur'an ayetlerinde buna yetecek güç bulunduğu için ve davette tek başına kalmanda senin için bir şeref olduğu için -ve bundan başka hikmetlerden ötürü- bunu yapmadık. {فلا تطع الكافرين} “Öyleyse kâfirlere itaat etme” ileri sürdükleri tekliflerle veya sana gösterdikleri yağcılıkla yahut açık uyarının sarsıcılığından duydukları tedirginlikle onunla davet etmekten vazgeçirme maksatlarında; zira uyarını azaltırsan sana uyacaklarını hayal ettirirler. {وجاهدهم} “ve onlarla cihat et” yani davet ile {به} “onunla” yani {ولقد صرفناه} [Furkân: 50] ayetinde bahsi geçen Kur'an ile; müjdeleyici veya uyarıcı ayetlerini tebliğ ederek ve delilleriyle hüccet getirerek {جهاداً كبيراً*} “büyük bir cihatla.” Zahiri ve batıni bütün mücahedeleri toplayan bir cihatla; çünkü bunda insanların çoğunun sana yönelmesi ve senin etrafında toplanması vardır; böylece senin işin güçlenir, şanın yücelir, onların ise
شوكتهم، وتنكسر سورتهم.
güçleri zayıflar ve taşkınlıkları kırılır.
ولما ذكر تصريف الفرقان، ونشره في جميع البلدان، بعد إثارة الرياح ونشر السحاب، وخلط الماء بالتراب، لجمع النبات وتفريقه، أتبعه - تذكيراً بالنعمة، وتحذيراً من إحلال النقمة - الحجز بين أنواع الماء الذي لا أعظم امتزاجاً منه، وجمع كل نوع منها على حدته، ومنعه من أن يختلط بالآخر مع اختلاط الكل بالتراب المتصل بعضه ببعض، فقال عائداً إلى أسلوب الغيبة تذكيراً بالإحسان بالعطف على ضمير «الرب» في آية الظل: {وهو} أي وحده {الذي مرج البحرين} أي الماءين الكثيرين الواسعين بأن جعلهما مضطربين كما تشاهدونه من شأن الماء؛ وقال الرازي: خلى بينهما كأنه أرسلهما في مجاريهما كما ترسل الخيل في المرج، وأصل المرج يدل على ذهاب ومجيء واضطراب والتباس.
Bitkileri toplamak ve dağıtmak üzere rüzgârları estirip bulutları yaydıktan ve suyu toprakla karıştırdıktan sonra Furkân'ın çeşitli şekillerde beyan edilip bütün beldelerde yayılmasını zikredince; nimeti hatırlatmak ve azabın inmesinden sakındırmak üzere, birbirine karışması bundan daha büyük olmayan su türleri arasına engel koymayı, her bir türünü tek başına toplamayı ve hepsi birbirine bitişik toprakla karışık olduğu halde birinin diğerine karışmasını engellemeyi peşine ekledi. Gölge ayetindeki «Rab» zamirine atıfla ihsanı hatırlatmak üzere gaib üslubuna dönerek buyurdu: {وهو} “O,” yani tek başına O'dur, {الذي مرج البحرين} “iki denizi salıveren.” Yani suyun durumunda müşahede ettiğiniz üzere ikisini dalgalı kılarak iki büyük ve geniş suyu [salıveren]; Râzî dedi ki: «Tıpkı atların çayıra salınması gibi onları kendi yataklarında akmaya bıraktı. 'Merc' kelimesinin aslı gidip gelmeye, çalkalanmaya ve birbirine karışmaya delalet eder.»
ولما كان الاضطراب موجباً للاختلاط، وكانت «ال» دائرة بين العهد والجنس، تشوف السامع إلى السؤال عن ذلك، فأجيب بأن المراد جنس الماء الحلو والملح، لأن البحر في الأصل الماء الكثير، وبأنه سبحانه منعهما من الاختلاط، مع الموجب له في العادة، بقدرته الباهرة،
Çalkalanma birbirine karışmayı gerektirdiğinden ve harf-i tarif (ال) ahd ile cins arasında dönüp dolaştığından, dinleyen bunu sormaya iştiyak duydu; buna, muradın tatlı ve tuzlu su cinsi olduğu -çünkü bahr aslen çok su demektir- ve âdette bunu gerektiren sebep bulunduğu halde Yüce Allah'ın göz kamaştırıcı kudreti
وعظمته القاهرة، فقال: {هذا عذب} أي حلو سائغ {فرات} أي شديد العذوبة بالغ الغاية فيها حتى يضرب إلى الحلاوة، لا فرق بين ما كان منه على وجه الأرض وما كان في بطنها {وهذا ملح} شديد الملوحة {أجاج} أي مر محرق بملوحته ومرارته، لا يصلح لسقي ولا شرب، ولعله أشار بأداة القرب في الموضعين تنبيهاً على وجود الموضعين، مع شدة المقاربة، لا يلتبس أحدهما بالآخر حتى أنه إذا حفر على شاطىء البحر الملح بالقرب منه جداً خرج الماء عذباً جداً {وجعل} أي الله سبحانه {بينهما برزخاً} أي حاجزاً من قدرته مانعاً من اختلاطهما.
ve kahredici azametiyle onların karışmasını engellediği şeklinde cevap verildi; şöyle buyurdu: {هذا عذب} “Biri tatlı,” yani içimi kolay, {فرات} “susuzluğu giderici” yani tatlılığı son derece ileri düzeyde olup lezzete çalan, yerin üstünde olanı ile karnında olanı arasında fark bulunmayan, {وهذا ملح} “diğeri tuzlu,” son derece tuzlu, {أجاج} “acıdır [boğazı yakar]” yani tuzluluğu ve acılığı sebebiyle yakıcı olup ne sulamaya ne de içmeye elverişli olan. Her iki yerde de yakınlık edatıyla işaret etmesi, belki de iki yerin bulunmasına, birbirine son derece yakın olmasına rağmen birinin diğeriyle karışmadığına dikkat çekmek içindir; öyle ki tuzlu denizin kıyısında, ona çok yakın bir yerde kuyu kazılsa su son derece tatlı çıkar. {وجعل} “ve koymuştur” yani Yüce Allah, {بينهما برزخاً} “ikisi arasına bir engel” yani kudretinden, birbirine karışmalarını önleyen bir engel.
ولما كانا يلتقيان ولا يختلطان، كان كل منهما بالاختلاط في صورة الباغي على الآخر، فأتم سبحانه تقرير النعمة في منعهما الاختلاط بالكلمة التي جرت عادتهم بقولها عند التعوذ، تشبيهاً لكل منهما بالمتعوذ، ليكون الكلام - مع أنه خبر - محتملاً للتعوذ، فيكون من أحسن الاستعارات وأشهدها على البلاغة فقال: {وحجراً} أي منعاً {محجوراً*} أي ممنوعاً من أن يقبل رفعاً، كل هذا التأكيد إشارة إلى جلالة هذه الآية وإن كانت قد صارت لشدة الإلف بها معرضاً عنها
İkisi kavuştuğu halde birbirine karışmayınca, her biri karışma hususunda diğerine tecavüz eden konumunda oldu. Bu sebeple Yüce Allah, her birini sığınan kimseye benzeterek sığınma anında söylenmesi adet olan kelime ile onların karışmasını engellemedeki nimetin takririni tamamladı; ta ki söz -haber olmakla birlikte- sığınma ihtimalini taşısın ve böylece istiarelerin en güzeli ve belagate en çok şahitlik edeni olsun; buyurdu: {وحجراً} “ve bir engel” yani bir yasak, {محجوراً*} “aşılmaz.” Yani kaldırılması kabul edilmeyen bir biçimde engellenmiş. Bütün bu tekit, çokça alışılmış olması sebebiyle son derece yüz çevrilmiş olsa bile bu ayetin yüceliğine işaret etmek içindir;
إلى الغاية، لتعرف بها قدرته، وتشكر نعمته.
ta ki onunla O'nun kudreti bilinsin ve nimetine şükredilsin.
ولما ذكر تعالى قدرته في منع الماء من الاختلاط، أتبعه القدرة على خلطه، لئلا يظن أنه ممتنع، تقريراً للفعل بالاختيار، وإبطالاً للقول بالطبائع، فقال معبراً بالضمير كما تقدمه حثاً على استحضار الأفعال والصفات التي تقدمت، لتعرف الحيثية التي كرر الضمير لأجلها: {وهو} أي وحده {الذي خلق من الماء} بخلطه مع الطين {بشراً} كما تشاهدونه يخلق منه نباتاً وشجراً وورقاً وثمراً {فجعله} أي بعد ذلك بالتطوير في أطوار الخلقة، والتدوير في أدوار التربية {نسباً} أي ذكراً ينسب إليه {وصهراً} أي أنثى يصاهر - أي يخالط بها إلى الذكر، فقسم هذا الماء بعد التطوير إلى ذكر وأنثى كما جعل ذلك الماء قسمين: عذبا وملحاً، وخلط ماء الذكر بماء الأنثى متى أراد فصور منه آدمياً، ومنعه من ذلك إذا أراد، كما أنه ميز بين العذب والملح ويخلط بينهما إذا أراد بعلمه الشامل وقدرته التامة {وكان ربك} أي المحسن إليك بإرسالك وإنزال هذا الذكر إليك {قديراً*} على كل شيء قدرته على ما ذكر من إبداع هذه الأمور المتباعدة من مادة واحدة
Yüce Allah suyu birbirine karışmaktan alıkoymadaki kudretini zikredince, bunun imkânsız olduğu zannedilmesin diye, fiilin iradeyle olduğunu takrir etmek ve tabiatların etkili olduğu sözünü iptal etmek üzere hemen peşine onu karıştırma kudretini ekledi. Zamirin kendisi için tekrarlandığı yönün bilinmesi amacıyla daha önce geçen fiil ve sıfatları hatırlamaya teşvik etmek üzere, öncesinde olduğu gibi zamirle ifade ederek buyurdu: {وهو} “O,” yani tek başına O'dur, {الذي خلق من الماء} “sudan yaratan” onu toprakla karıştırarak, {بشراً} “bir insan” nitekim ondan bitki, ağaç, yaprak ve meyve yarattığını müşahede etmektesiniz. {فجعله} “sonra onu kılan” yani bundan sonra yaratılış evrelerinde şekillendirerek ve terbiyenin aşamalarında döndürerek, {نسباً} “soy” yani kendisine nispet edilen bir erkek, {وصهراً} “ve sıhriyet [bağı kıldı]” yani erkeğe bağlanan -yani onunla ilişki kurulan- bir kadın. Bu suyu dönüşümden sonra erkeğe ve kadına ayırdı; tıpkı o suyu tatlı ve tuzlu olarak iki kısma ayırdığı gibi. Dilediği vakit erkeğin suyu ile kadının suyunu karıştırıp ondan bir insan sureti yarattı; dilediğinde ise buna mani oldu. Tıpkı tatlı ile tuzlunun arasını ayırdığı ve dilediğinde kuşatıcı ilmi ve tam kudretiyle ikisini birbirine karıştırdığı gibi. {وكان ربك} “Ve senin Rabbin,” yani seni elçi göndermekle ve bu Zikr'i sana indirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {قديراً*} “her şeye güç yetirendir;” tek bir maddeden bu birbirinden uzak şeyleri icat etmede zikredilen hususlara kudreti yettiği gibi her şeye [güç yetirendir].
فهو يوفق من يشاء فيجعله عذب المذاق، سهل الأخلاق، ويخذل من يشاء فيجعله مرير الأخلاق كثير الشقاق، أو ملتبس الأخلاق، عريقاً في النفاق، فارغب إلى هذا الرب الشامل القدرة، التام العلم.
O, dilediğini muvaffak kılar da onu tatlı mizaçlı, yumuşak huylu yapar; dilediğini de yardımsız bırakır da onu acı huylu, çok geçimsiz yahut karışık ahlaklı ve nifakta kökleşmiş biri yapar. O halde kudreti her şeyi kuşatan, ilmi tam olan bu Rabbe yönel!
ولما أثبت له بهذه الأدلة القدرة على كل شيء، قال معجباً منهم في موضع الحال من «ربك» عوداً إلى تهجين سيرتهم في عبادة غيره، معبراً بالمضارع، إشارة إلى أنهم لو فعلوا ذلك مرة لكان في غاية العجب، فكيف وهو على سبيل التجديد والاستمرار؟ ومصوراً لحالهم زيادة في تبشيعها: {ويعبدون} أي الكفرة {من دون} أي ممن يعلمون أنه في الرتبة دون {الله} المستجمع لصفات العظمة، بحيث إنه لا ضر ولا نفع إلا وهو بيده.
Bu delillerle O'nun her şeye kâdir olduğunu ispat edince, başkasına ibadet etme hususundaki gidişatlarını çirkin göstermeye geri dönerek «Rabbin» lafzından hal makamında onlara hayret ederek buyurdu; bunu bir kez yapsalar dahi son derece şaşılacak bir durum olacağına, yenilenme ve süreklilik yoluyla yapıldığında ise nasıl olacağına işaret etmek üzere muzari fiille ifade etti ve çirkinliğini artırmak için durumlarını tasvir ederek buyurdu: {ويعبدون} “Kulluk ediyorlar” yani kâfirler, {من دون} “bırakıp da” yani mertebe bakımından daha aşağıda olduğunu bildikleri şeylere, {الله} “Allah'ı” azamet sıfatlarını kendinde toplayan, öyle ki hiçbir zarar ve faydanın ancak O'nun elinde olduğu [Allah'ı].
ولما كان هذا السياق لتعداد نعمه سبحانه، وكان الحامل للإنسان على الإذعان رجاء الإحسان، أو خوف الهوان، وكان رجاء الإحسان مقبلاً به إلى المحسن في السر والإعلان، قدم النفع فقال: {ما لا ينفعهم} أي بوجه.
Bu bağlam Yüce Allah'ın nimetlerini saymak için olduğundan ve insanı boyun eğmeye sevk eden şey ihsan umudu yahut horlanma korkusu olduğundan; ihsan umudu da gizlide ve açıkta İhsan Sahibi'ne yönelttiğinden faydayı öne alarak buyurdu: {ما لا ينفعهم} “kendilerine hiçbir fayda vermeyen” yani hiçbir şekilde,
ولما كان الخوف إنما يوجب الإقبال ظاهراً فقط، أتبعه قوله: {ولا يضرهم} أي أصلاً في إزالة نعمة من نعم الله عنهم،
korku ise sadece zahiren yönelmeyi gerektirdiğinden peşine şu kavlini ekledi: {ولا يضرهم} “ve kendilerine hiçbir zarar vermeyen [şeylere]” yani Allah'ın kendilerine olan nimetlerinden birini giderme hususunda asla [zarar veremeyen şeylere].
فلا أسخف عقلاً ممن يترك من بيده كل نفع وضر وهو يتقلب في نعمه، في يقظته ونومه، وأمسه ويومه، ويقبل على من لا نفع بيده ولا ضر أصلاً؛ وأظهر في موضع الضمير بياناً للوصف الحامل على ما لا يفعله عاقل، وأفرد تحقيراً لهم فقال: {وكان الكافر} مع علمه بضعفه وعجزه.
Uyanıklığında ve uykusunda, dününde ve gününde O'nun nimetleri içinde yüzüp dururken, her türlü fayda ve zarar elinde olan Zât'ı bırakıp elinde hiçbir fayda ve zarar bulunmayana yönelen kimseden daha akılsız kimse olamaz. Zamir makamında açık isim kullanarak akıllı bir kimsenin yapmayacağı şeye sevk eden vasfı beyan etti ve onları tahkir etmek için tekil getirerek buyurdu: {وكان الكافر} “Ve kâfir olmuştur” zayıflığını ve acizliğini bilmesiyle birlikte.
ولما كان الكافر لا يمكن أن يصافي مسلماً ما دام كافراً، وكانت مصافاته لغيره حاصلة إما بالفعل أو بالقوة، عدت مصارمته لغيره عدماً، فكانت مصارمته خاصة بأولياء الله، وكان ذلك أشد لذمه، دل عليه بتقديم الجار فقال: {على ربه} أي المحسن إليه لا غيره {ظهيراً*} معيناً لشياطين الإنس والجن على أولياء الله، والتعبير ب «على» دال على أنه وإن كان مهيناً في نفسه حقيراً فاعل فعل العالي على الشيء القوي الغليظ الغالب له، المعين عليه، من قولهم: ظهر الأرض لما علا منها وغلظ، وأمر ظاهر لك، أي غالب، والظاهر: القوي والمعين، وذلك لأنه يجعل لما يعبده من الأوثان نصيباً مما تفرد الله بخلقه، ثم يجعل لها أيضاً بعض ما كان سماه لله، ويعاند أولياء الله من الأنبياء وغيرهم، وينصب لهم المكايد والحروب، ويؤذيهم بالقول والفعل، مع علمه بأن الله معهم لما يشاهدونه من خرقه لهم العوائد، فكان هذا فعل من
Kâfirin kâfir olduğu müddetçe bir müslümana samimi dost olması mümkün olmadığından ve başkasına olan samimiyeti ya fiilen ya da potansiyel olarak mevcut bulunduğundan, başkasıyla olan ilişkisini kesmesi yok sayıldı. Dolayısıyla ilişkisini kesmesi Allah'ın dostlarına mahsus oldu ve bu da onu yermede daha şiddetli bir durum teşkil etti. Car ve mecrûru öne alarak buna delalet etti ve buyurdu: {على ربه} “Rabbine karşı” yani başkasına değil, sadece kendisine ihsanda bulunana [karşı], {ظهيراً*} “bir arka çıkan.” İnsan ve cin şeytanlarına Allah'ın dostlarına karşı yardımcı olan. «على» ile ifade edilmesi, bizzat kendisi zelil ve hakir olsa bile, bir şeye üstün gelen, kuvvetli, katı, ona galip gelen ve ona karşı yardım eden kimsenin fiilini işlediğine delalet eder; nitekim yerin yüksek ve sert olan kısmı için ظهر الأرض derler; امر ظاهر لك ise sana galip gelen iş demektir; الظاهر da güçlü ve yardımcı anlamına gelir. Bunun sebebi şudur: O, ibadet ettiği putlara Allah'ın yaratmada tek olduğu şeylerden bir pay ayırır, sonra da daha önce Allah için isimlendirdiği şeylerin bir kısmını da yine onlara ayırır; Allah'ın nebiler ve diğerlerinden olan dostlarına inat eder, onlara tuzaklar kurar, savaşlar açar, Allah'ın âdetleri onlar lehine yarmasını müşahede ettikleri için Allah'ın onlarla beraber olduğunu bildikleri halde sözle ve fiille onlara eziyet eder. İşte bu,
لا يعبأ بالشيء {لقد استكبروا في أنفسهم وعتو عتواً كبيراً} [الفرقان: ٢١] {أن لا تعلوا على الله} [الدخان: ١٩] وهو في الحقيقة تهكم بالكفار، لأنهم يفعلون ما يلزم عليه هذا اللازم الذي لا يدور في خلد عاقل.
hiçbir şeyi umursamayan kimsenin fiilidir: {لقد استكبروا في أنفسهم وعتو عتواً كبيراً} “Andolsun ki onlar kendi nefislerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” [Furkân: 21], {أن لا تعلوا على الله} “Allah'a karşı ululuk taslamayın” [Duhân: 19]. Bu aslında kâfirlerle bir alaydır; zira onlar hiçbir akıllının aklından geçmeyecek bu neticeyi gerektiren şeyleri yapmaktadırlar.
ولما كان التقدير تسلية له ﷺ: فالزم ما نأمرك به ولا يزد همُّك بردهم عما هم فيه، فإنا ما أرسلناك عليهم وكيلاً، عطف عليه قوله: {وما أرسلناك} أي بما لنا من العظمة.
Takdir, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tesellisi sadedinde: «Sana emrettiğimiz şeye sarıl ve onları içinde bulundukları durumdan döndürme hususunda tasan artmasın; zira biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik» şeklinde olunca, buna şu kavlini atfetti: {وما أرسلناك} “Biz seni göndermedik” yani azametimizle,
ولما كان سياق السورة للإنذار، لما ذكر فيها من سوء مقالهم، وقبح أفعالهم، حسن التعبير في البشارة بما يدل على كثرة الفعل، ويفهم كثرة المفعول، بشارة بكثرة المطيع، وفي النذارة بما يقتضي أن يكون صفة لازمة فقال: {إلا مبشراً} أي لكل من يؤمن {ونذيراً*} لكل من يعصي.
Surenin siyakı, içinde geçen kötü sözleri ve çirkin fiilleri sebebiyle uyarı sadedinde olunca; müjdelemede itaat edenin çokluğunu müjdelemek üzere fiilin çokluğuna delalet eden ve mefulün çokluğunu hissettiren lafızla ifade etmek, uyarıda ise ayrılmaz bir sıfat olmasını gerektiren lafızla ifade etmek güzel düştü ve buyurdu: {إلا مبشراً} “ancak bir müjdeleyici” yani iman eden herkese, {ونذيراً*} “ve bir uyarıcı olarak.” İsyan eden herkese.
ولما وقع جوابهم عن قولهم {لولا أنزل إليه ملك} [الفرقان: ٧] وكان قد بقي قولهم {أو يلقى إليه كنز} [الفرقان: ٨] أشير إلى مزيد الاهتمام بجوابه بإبرازه في صورة الجواب لمن كأنه قال: ماذا يقال لهم إذا تظاهروا وطعنوا في الرسالة بما تقدم وغيره؟ فقال: {قل} أي لهم يا أكرم الخلق حقيقة، وأعدلهم طريقة محتجاً عليهم بإزالة ما يكون موضعاً للتهمة:
Onların {لولا أنزل إليه ملك} “Ona bir melek indirilseydi ya!” [Furkân: 7] sözlerine cevap verilip geriye {أو يلقى إليه كنز} “Yahut kendisine bir hazine bırakılsaydı ya!” [Furkân: 8] sözleri kalınca; sanki biri «Onlar birleşip risalete daha önce geçen ve geçmeyen şeylerle dil uzattıklarında onlara ne denilir?» demiş gibi cevap suretinde ortaya konularak bunun cevabına daha fazla ehemmiyet verildiğine işaret edildi de buyurdu: {قل} “De ki:” yani onlara ey yaratılmışların hakikatte en kerimi ve gidişatça en adili! Töhmet mahalli olacak şeyi ortadan kaldırarak onlara karşı delil getir:
{ما أسألكم عليه} أي على الإبلاغ بالبشارة والنذارة {من أجر} لتتهموني أني أدعوكم لأجله، أو تقولوا: لولا ألقي إليه كنز ليغتني به عن ذلك، فكأنه يقول: الاقتصار عن التوسع في المال إنما يكره لمن يسأل الناس، وليس هذا من شيمي قبل النبوة فكيف بما بعدها؟ فلا غرض لي حينئذ إلا نفعكم. ثم أكد هذا المعنى بقوله، مستثنياً لأن الاستثناء معيار العموم: {إلا من} أي إلا أجر من {شاء أن يتخذ} أي يكلف نفسه ويخالف هواه ويجعل له {إلى ربه سبيلاً*} فإنه إذا اهتدى بهداية ربه كان لي مثل أجره، لا نفع لي من جهتكم إلا هذا، فإن سيتم هذا أجراً فهو مطلوبي، ولا مرية في أنه لا ينقص أحداً شيئاً من دنياه، فلا ضرر على أحد في طي الدنيا عني، فأفاد هذا فائدتين: إحداهما أنه لا طمع له أصلاً في شيء ينقصهم، والثانية إظهار الشفقة البالغة بأنه يعتد بمنفعتهم الموصلة لهم إلى ربهم ثواباً لنفسه.
{ما أسألكم عليه} “Buna karşılık sizden istemiyorum” yani müjdeleme ve uyarma ile tebliğ etmeye karşılık, {من أجر} “hiçbir ücret” onun için sizi davet ettiğim töhmeti altında beni bırakasınız veya «Bundan zenginleşip müstağni olsun diye ona bir hazine bırakılsaydı ya!» diyesiniz. Sanki şöyle demektedir: Malda genişlik aramayla yetinmek ancak insanlardan dilenen kimse için hoş karşılanmaz; bu ise nübüvvetten önce bile benim ahlakımdan değildi, nerede kaldı ki sonrasında olsun? O halde benim gayem size fayda vermekten başkası değildir. Sonra istisna genelliğin ölçüsü olduğundan istisna yaparak bu manayı tekit etti ve buyurdu: {إلا من} “ancak kim dilerse o müstesna” yani şu kimsenin ecri müstesna: {شاء أن يتخذ} “edinmek dileyen” yani nefsine zahmet verip hevasına muhalefet eden ve kendine kılan kimsenin [ecri], {إلى ربه سبيلاً*} “Rabbine doğru bir yol.” Zira o, Rabbinin hidayetiyle doğru yolu bulduğunda onun ecrinin bir misli de benim olur; sizin tarafınızdan bana bundan başka hiçbir menfaat yoktur. Eğer buna ücret diyecek olursanız, işte benim aradığım budur. Hiç şüphe yok ki bu hiç kimsenin dünyasından bir şey eksiltmez; o halde dünyanın benden dürülüp alınmasında hiç kimseye bir zarar yoktur. Bu iki fayda sağladı: Birincisi, onların eksilmesine sebep olacak hiçbir şeyde asla gözünün olmaması; ikincisi ise onları Rablerine ulaştıran faydalarını kendisi için bir sevap sayacak derecede son derece şefkatli olduğunu göstermesidir.
ولما كان المقصود ردهم عن عنادهم، وكان ذلك في غاية الصعوبة، وكان هذا الكلام لا يرد متعنتيهم - وهم الأغلب - الذين تخشى غائلتهم،
Maksat onları inatlarından döndürmek olunca ve bu da son derece güç olup bu söz onların kötülüğünden korkulan inatçılarını -ki onlar çoğunluktur- vazgeçirmeyeceğinden;
عطف على «قل» قوله: {وتوكل} أي أظهر العجز والضعف واستسلم واعتمد في أمرك كله، ولا سيما في مواجهتهم بالإنذار، وفي ردهم عن عنادهم.
«قل» lafzına şu kavlini atfetti: {وتوكل} “Ve tevekkül et” yani aczini ve zayıflığını izhar et, teslim ol ve bütün işlerinde, bilhassa onları uyarıyla karşılamada ve onları inatlarından döndürmede güvenip dayan.
ولما كان الوكيل يحمل عن الموكل ثقل ما أظهر له عجزه فيه ويقوم بأعبائه حتى يصير كمن يحمل عن آخر عيناً محسوسة لا يصير له عليه شيء منها أصلاً، عبر بحرف الاستعلاء تمثيلاً لذلك فقال: {على الحي} ولا يصح التوكل عليه إلا بلزوم طاعته والإعراض عما سواها.
Vekil, müvekkilin kendisine karşı aczini izhar ettiği şeyin ağırlığını üzerinden alıp onun yüklerini yüklendiğinde, sanki bir başkasından hissedilir bir nesneyi yüklenip de o nesneden ötekine hiçbir şey kalmayan kimse gibi olunca; buna bir temsil olarak istilâ harfiyle ('alâ) ifade ederek buyurdu: {على الحي} “O Hayy (diri) olana;” O'na tevekkül etmek ancak O'na itaate sarılmak ve O'ndan başkasından yüz çevirmekle sahih olur.
ولما كان الأحياء من الخلق يموتون، بين أن حياته ليست كحياة غيره فقال: {الذي لا يموت} أي فلا ضياع لمن توكل عليه أصلاً، بل هو المتولي لمصالحه في حياته وبعد مماته، ولا تلتفت إلى ما سواه بوجه فإنه هالك {وسبح بحمده} أي نزهه عن كل نقص مثبتاً له كل كمال.
Mahlukattan diri olanlar öldüğü için, O'nun hayatının başkalarının hayatı gibi olmadığını beyan ederek buyurdu: {الذي لا يموت} “ölmeyen [O Hayy'a];” yani O'na tevekkül eden kimse için asla bir zayi olma yoktur, bilakis O, onun hayatında ve ölümünden sonra maslahatlarını üstlenendir; O'ndan başkasına hiçbir şekilde iltifat etme, zira o helak olucudur; {وسبح بحمده} “ve O'nu hamd ile tesbih et;” yani O'na her türlü kemali nispet ederek O'nu her türlü noksanlıktan tenzih et.
ولما كان المسلى ربما وقع في فكره أن من سلاه إما غير قادر على نصره، أو غير عالم بذنوب خصمه، وكان السياق للشكاية من إعراض المبلغين عن القرآن، وما يتبع ذلك من الأذى، أشار بالعطف على غير مذكور إلى أن التقدير: فكفى به لك نصيراً، وعطف عليه:
Teselli edilen kimsenin aklına bazen kendisini teselli edenin ya yardım etmeye gücünün yetmediği ya da hasmının günahlarını bilmediği düşüncesi gelebileceğinden ve siyak da tebliğ edilenlerin Kur'an'dan yüz çevirmesinden ve bunun ardından gelen eziyetlerden şikâyet sadedinde olduğundan; zikredilmeyene atıfla takdirin «Sana yardımcı olarak O yeter» olduğuna işaret etti ve ona şunu atfetti:
{وكفى} وعين الفاعل وحققه بإدخال الجار عليه فقال: {به بذنوب عباده} أي وكل ما سواهم عباده {خبيراً*} لا يخفى عليه شيء منها وإن دق، ثم وصفه بما يقتضي أنه مع ما له من عظيم القدرة بالملك والاختراع - متصف بالأناة وشمول العلم وحسن التدبير ليتأسى به المتوكل عليه فقال: {الذي خلق السماوات والأرض} أي على عظمهما {وما بينهما} من الفضاء والعناصر والعباد وأعمالهم من الذنوب وغيرها
{وكفى} “Ve kâfi geldi” buyurdu; {به بذنوب عباده} “kullarının günahlarından O'nun” diyerek üzerine cer harfi dahil etmek suretiyle faili tayin ve tahkik etti. Yani O'ndan başka her şey O'nun kuludur. {خبيراً*} “hakkıyla haberdar olması [yeter].” Ne kadar ince ve gizli olursa olsun onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Sonra O'nu, mülk ve yaratma cihetiyle sahip olduğu büyük kudretle birlikte mühlet verme, ilmin kuşatıcılığı ve güzel tedbir ile nitelenmiş olmasını gerektiren vasıflarla niteledi ki O'na tevekkül eden kimse O'na uysun; buyurdu ki: {الذي خلق السماوات والأرض} “O ki, gökleri ve yeri” yani büyüklüklerine rağmen, {وما بينهما} “ve ikisinin arasındakileri yarattı;” fezadan, unsurlardan, kullardan ve onların günahlar ve diğer şeylerden ibaret amellerinden [olanları].