{ألا يعلم من خلق} [الملك: ١٤] وقوله: {في ستة أيام} تعجيب للغبي الجاهل، تدريب للفطن العالم في الحلم والأناة والصبر على عباد الله في دعوتهم إلى الله، وتذكير بما له من عظيم القدرة وما يلزمها من شمول العلم، والمراد مقدار ستة من أيامنا، فإن الأيام ما حدثت إلا بعد خلق الشمس، والإقرار بأن تخصيص هذا العدد لداعي حكمة عظيمة، وكذا جميع أفعاله وإن كنا لا ندرك ذلك، هو الإيمان، وجعل الله الجمعة عيداً للمسلمين لأن الخلق اجتمع فيه بخلق آدم ﵇ فيه في آخر ساعة.
{ألا يعلم من خلق} [Mülk: 14] “Yaratan bilmez mi?” ve O'nun {في ستة أيام} “altı günde” kavli, ahmak ve cahil olanı hayrete düşürmek; anlayışlı ve âlim olanı ise Allah'ın kullarına karşı yumuşak huylu olma, mühlet verme ve onları Allah'a davet ederken sabır gösterme hususunda eğitmek; ayrıca sahip olduğu yüce kudreti ve onun gerektirdiği ilmin kuşatıcılığını hatırlatmak içindir. Kastedilen, bizim günlerimizden altı günün miktarıdır; zira günler ancak güneşin yaratılmasından sonra meydana gelmiştir. Bu sayının tahsis edilmesinin yüce bir hikmet gereği olduğunu ve biz bunu idrak edemesek bile O'nun bütün fiillerinin böyle olduğunu ikrar etmek imanın ta kendisidir. Allah, son saatinde Âdem aleyhisselâm'ın yaratılmasıyla mahlukatın onda toplanması sebebiyle Cuma gününü Müslümanlar için bayram kılmıştır.
ولما كان تدبير هذا الملك أمراً باهراً، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم استوى على العرش} أي شرع في تدبير لهذا الملك
Bu mülkün tedbiri pek göz kamaştırıcı bir iş olduğundan, terâhî edatıyla (sümme) buna işaret ederek buyurdu: {ثم استوى على العرش} “sonra Arş'a istiva etti;” yani bu mülkün tedbirine başladı;
الذي اخترعه وأوجده، وهم وذنوبهم من جملته كما يفعل الملوك في ممالكهم، لا غفلة عنده عن شيء أصلاً، ولا تحدث فيه ذرة من ذات أو معنى إلا بخلق جديد منه سبحانه، رداً على من يقول من اليهود وغيرهم: إن ذلك إنما هو بما دبر في الأزل من الأسباب، وأنه الآن لا فعل له.
o mülk ki onu icat edip var etmiştir; kralların kendi memleketlerinde yaptıkları gibi, onlar da günahları da bunun cümlesindendir. O'nun katında hiçbir şeyden asla bir gaflet yoktur; O yüce Zat'tan yeni bir yaratma olmaksızın orada zât veya mânâ cihetinden bir zerre dahi meydana gelmez. Bu, Yahudilerden ve başkalarından: «Bu durum ancak ezelde takdir edilen sebepler iledir ve O'nun şu anda hiçbir fiili yoktur» diyenlere bir reddiyedir.
ولما كان المعصى إذا علم بعصيان من يعصيه وهو قادر عليه لم يمهله، أشار إلى أنه على غير ذلك، حاضاً على الرفق، بقوله: {الرحمن} أي الذي سبقت رحمته غضبه، وهو يحسن إلى من يكفره، فضلاً عن غيره، فأجدر عباده بالتخلق بهذا الخلق رسله، والحاصل أنه أبدع هذا الكون وأخذ في تدبيره بعموم الرحمة في إحسانه لمن يسمعه يسبّه بالنسبة له إلى الولد، ويكذبه في أنه يعيده كما بدأه، وهو سبحانه قادر على الانتقام منه بخلاف ملوك الدنيا فإنهم لا يرحمون من يعصيهم مع عجزهم.
Kendisine isyan edilen kimse, kendisine isyan edenin isyanını bilip ona güç yetirdiğinde mühlet vermezken; O, yumuşaklığa teşvik ederek kendisinin böyle olmadığını şu kavliyle belirtti: {الرحمن} “Rahmân'dır;” yani rahmeti gazabını geçmiş olan ve başkaları şöyle dursun, kendisini inkâr edene bile ihsanda bulunandır. O halde O'nun kulları arasında bu ahlak ile ahlaklanmaya en layık olanlar O'nun elçileridir. Hâsılı O, bu kâinatı yoktan var etmiş ve kendisine çocuk isnat ederek sövdüğünü işittiği, ilk başta yarattığı gibi kendisini yeniden dirilteceği hususunda O'nu yalanladığı kimseye ihsanda bulunarak umumi rahmetiyle onu sevk ve idare etmeye başlamıştır. Oysa yüce Zat'ı ondan intikam almaya kadirdir; dünya kralları ise acizliklerine rağmen kendilerine isyan edenlere merhamet etmezler.
ولما كان العلم لازماً للملك، سبب عن ذلك قوله على طريق التجريد: {فاسأل به} أي بسبب سؤالك إياه {خبيراً} عن
İlim mülk için zorunlu olunca, bundan tecrit yoluyla şu kavlini neticelendirdi: {فاسأل به} “O'nu sor,” yani O'na sorman sebebiyle {خبيراً} “bir bilene;”
هذه الأمور وكل أمر تريده ليخبرك بحقيقة أمره ابتداء وحالاً ومآلاً، فلا يضيق صدرك بسبب هؤلاء المدعوين، فإنه ما أرسلك إليهم إلا وهو عالبم بهم، فسيعلي كعبك عليهم، ويحسن لك العاقبة.
bu hususları ve istediğin her işi sor ki başlangıcı, şimdiki hâli ve neticesi itibarıyla sana o işin hakikatini haber versin. Bu davet edilenler sebebiyle göğsün daralmasın; zira O, seni onlara ancak durumlarını çok iyi bildiği halde göndermiştir. Yakında senin şanını onlara üstün kılacak ve akıbetini güzel eyleyecektir.
ولما ذكر إحسانه إليهم، وإنعامه عليهم، ذكر ما أبدوه من كفرهم في موضع شكرهم فقال: {وإذا قيل لهم} أي هؤلاء الذين يتقلبون في نعمه، ويغذوهم بفضله وكرمه، من أيّ قائل كان: {اسجدوا} أي اخضعوا بالصلاة وغيرها {للرحمن} الذي لا نعمة لكم إلا منه {قالوا} قول عال متكبر كما تقدم في معنى {ظهيراً} : {وما الرحمن} متجاهلين عن معرفته فضلاً عن كفر نعمته معبرين بأداة ما لا يعقل، وقال ابن العربي: إنهم إما عبروا بذلك إشارة إلى جهلهم الصفة، دون الموصوف.
Onlara olan ihsanını ve nimetlerini zikredince, şükretmeleri gereken yerde ortaya koydukları küfürlerini zikrederek buyurdu: {وإذا قيل لهم} “Onlara denildiği zaman:” yani O'nun nimetleri içinde yüzüp lütuf ve keremiyle beslenen bu kimselere, söyleyen kim olursa olsun: {اسجدوا} “Secde edin,” yani namazla ve başka vesilelerle boyun eğin, {للرحمن} “Rahmân'a!” ki sizin için O'ndan başka hiçbir nimet verici yoktur; {قالوا} “Dediler ki:” daha önce {ظهيراً} “arka / yardımcı” mânâsında geçtiği üzere kibirli ve üstten bakan bir kimsenin sözüyle: {وما الرحمن} “Rahmân da nedir?” Nimetini inkâr etmek şöyle dursun, O'nu tanımaktan dahi gaflet göstererek akılsızlar için kullanılan edat ile ifade ettiler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Onlar mevsûftan (nitelenenden) ziyade sıfatı bilmediklerine işaret etmek üzere böyle ifade etmişlerdir.
ثم عجبوا من أمره بذلك منكرين عليه، بقولهم: {أنسجد لما تأمرنا} فعبروا عنه بعد التجاهل في أمره والإنكار على الداعي إليه أيضاً بأداة ما لا يعقل {وزادهم} هذا الأمر الواضح المقتضي للإقبال والسكون شكراً للنعم وطمعاً في الزيادة {نفوراً*} لما عندهم من الحرارة الشيطانية التي تؤزهم أزاً، فلا نفرة توازي هذه النفرة، ولا ذم أبلغ منه.
Sonra O'na karşı çıkarak O'nun bunu emretmesini hayretle karşıladılar ve şöyle dediler: {أنسجد لما تأمرنا} “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?” O'nun emrini bilmezden geldikten ve O'na davet edene karşı çıktıktan sonra yine akılsızlar için kullanılan edatla ifade ettiler; {وزادهم} “ve onları artırdı” nimetlere şükretmek ve fazlasını ummak adına yönelmeyi ve sükûnet bulmayı gerektiren bu apaçık emir, {نفوراً*} “büsbütün nefret bakımından;” kendilerinde bulunan ve onları kışkırtıp duran şeytani hararet sebebiyle. Bu nefretin dengi bir nefret olamaz ve bundan daha beliğ bir kınama bulunamaz.
ولما ذكر حال النذير الذي ابتدأ به السورة في دعائه إلى الرحمن
Surenin başında zikrettiği uyarıcının, Rahmân'a davetindeki hâlini zikredince;
الذي لو لم يدع إلى عبادته إلا رحمانيته لكفى، فكيف بكل جمال وجلال، فأنكروه، اقتضى الحال أن يوصل به إثباته بإثبات ما هم عالمون به من آثار رحمانيته، ففصل ما أجمل بعد ذكر حال النذير، ثم من الملك، مصدراً له بوصف الحق الذي جعله مطلع السورة راداً لما تضمن إنكارهم من نفيه فقال: {تبارك} أي ثبت ثباتاً لا نظير له {الذي جعل في السماء} التي قدم أنه اخترعها {بروجاً} وهي اثنا عشر برجاً، هي للكواكب السيارة كالمنازل لأهلها، سميت بذلك لظهورها، وبنى عليها أمر الأرض، دبر بها فصولها، وأحكم بها معايش أهلها.
o Rahmân ki O'na kulluğa davet etmek için yalnızca rahmaniyeti bile kâfi gelirdi, nerede kaldı ki her türlü cemal ve celali varken; onlar ise O'nu inkâr ettiler. Durum gerektirdi ki O'nun varlığının ispatı, onların bildikleri rahmaniyetinin eserlerinin ispatına bağlansın. Böylece uyarıcının hâlinden, ardından da mülkten bahsettikten sonra mücmel olanı tafsil etti; surenin başında getirdiği Hakk'ın vasfıyla başlayarak onların inkârlarının içerdiği nefyi reddedip buyurdu: {تبارك} “Yücelerden yücedir” yani benzeri olmayan bir sebatla sabittir, {الذي جعل في السماء} “O ki gökte var etti;” daha önce onu icat ettiğini belirttiği gökte, {بروجاً} “burçlar;” bunlar gezegenler için tıpkı ehline ait konaklar gibi olan on iki burçtur; görünür olmaları sebebiyle böyle isimlendirilmişlerdir. Yeryüzünün nizamını bunların üzerine bina etmiş, mevsimlerini bunlarla sevk ve idare etmiş ve yeryüzü ehlinin maişetlerini bunlarla sağlamlaştırmıştır.
ولما كانت البروج على ما تعهد لا تصلح إلا بالنور، ذكره معبراً بلفظ السراج فقال: {وجعل فيها} أي البروج {سراجاً} أي شمساً، وقرأ حمزة والكسائي بصيغة الجمع للتنبيه على عظمته في ذلك بحيث إنه أعظم من ألوف ألوف من السرج، فهو قائم مقام الوصف كما قال في الذي بعده: {وقمراً منيراً*} أتم - بتنقلهما فيها وبغير ذلك
Burçlar bilindiği üzere ışıksız bir işe yaramayacağından, onu sirâc (kandil) lafzıyla ifade ederek zikretti ve buyurdu: {وجعل فيها} “ve orada kıldı” yani o burçlarda, {سراجاً} “bir kandil,” yani güneşi. Hamza ve Kisâî, bu husustaki azametine dikkat çekmek üzere bunu çoğul sîgasıyla (sürücâ) okumuşlardır; öyle ki o, binlerce kandilden daha büyüktür. Dolayısıyla bu, bir sonrakinde buyurduğu gibi sıfat makamına geçmektedir: {وقمراً منيراً*} “ve aydınlatıcı bir ay.” Onların bu burçlardaki hareketleri ve diğer durumlarıyla
من أحوالهما - التدبير، أي أن العلم بوجوبه لا شك فيه، فكيف يشك عاقل في وجوده أو في رحمانيته بهذا العالم العظيم المتقن الصنع الظاهر فيه أمر الرحمانية.
tedbiri tamamladı; yani O'nun varlığının zorunlu olduğunun bilinmesinde hiçbir şüphe yoktur. O halde aklı başında bir kimse, bu muazzam, sanatı muhkem ve içinde rahmaniyet tecellisi apaçık olan âlem karşısında O'nun varlığından veya rahmaniyetinden nasıl şüphe edebilir?
ولما ذكر الآيتين، ذكر ما هما آيتاه فقال: {وهو الذي جعل الليل} أي الذي آيته القمر {والنهار} الذي آيته الشمس {خلفة} أي ذوي حالة معروفة في الاختلاف، فيأتي هذا خلف ذاك، بضد ما له من الأوصاف، ويقوم مقامه في كثير من المرادات، والأشياء المقدرات، ويعلم قد التسامح فيها، ومن فاته شيء من هذا قضاه في ذاك؛ قال ابن جرير: والعرب تقول: خلف هذا من كذا خلفة، وذلك إذا جاء شيء مكان شيء ذهب قبله. وفي القاموس أن الخلف والخلفة - بالكسر: المختلف. فعلى هذا يكون التقدير: جعلهما مختلفين في النور والظلام، والحر والبرد، غير ذلك من الأحكام. وقال الرازي في اللوامع: يقال: الأمر بينهم خلفة، أي نوبة، كل واحد يخلف صاحبه، والقوم خلفة، أي مختلفون.
İki ayeti zikredince, onların neyin ayeti olduğunu zikrederek buyurdu: {وهو الذي جعل الليل} “Ve O, geceyi kılan kimsedir;” yani delili ay olan geceyi, {والنهار} “ve gündüzü,” ki delili güneştir, {خلفة} “birbiri ardınca gelir;” yani birbirinin peşi sıra gelme konusunda bilinen bir hâl üzeredirler. Biri diğerinin zıttı olan vasıflarla arkasından gelir ve arzulanan birçok maksat ve takdir edilmiş işlerde onun yerine geçer; bu husustaki genişlik bilinir ve bunlardan birini kaçıran kimse onu diğerinde kaza eder. İbn Cerîr der ki: Araplar: «Bu bundan sonra bir halef oldu (hilfeten)» derler ki bu, bir şeyin kendisinden önce giden şeyin yerine gelmesi durumudur. el-Kâmûs'ta ise kesre ile «el-half» ve «el-hilfe»nin ihtilaf eden (farklılaşan) anlamına geldiği belirtilir. Buna göre takdir: «İkisini aydınlık ve karanlıkta, sıcaklık ve soğuklukta ve diğer hükümlerde farklı kıldı» şeklinde olur. Râzî el-Levâmi'de şöyle der: «Aralarındaki iş nöbetleşedir (hilfetün)» denir; yani nöbettir, her biri diğerinin ardınca gelir. «Topluluk ihtilaf halindedir (hilfetün)» denir; yani farklı görüştedirler.
ولما كان الذي لا ينتفع بالشيء كالعادم لذلك الشيء، خص الجعل بالمجتني للثمرة فقال: {لمن أراد أن يذكر} أي يحصل له تذكر ولو على أدنى الوجوه - بما دل عليه الإدغام في قراءة الجماهة بفتح الذال
Bir şeyden faydalanmayan kimse o şeye sahip olmayan gibi olduğundan, bu kılmayı semeresini toplayan kimseye tahsis ederek buyurdu: {لمن أراد أن يذكر} “öğüt almak isteyen kimse için;” yani cumhurun kıraatinde zâl ve kef harflerinin fetha ve şeddeli
والكاف مشددتين، لما يدله عليه عقله من أن التغير على هذه الهيئة العظيمة لا يكون بدون مغير قادر عظيم القدرة مختار، فيؤديه تذكره إلى الإيمان إن كان كفوراً، وقراءة حمزة بالتخفيف من الذكر تشير إلى أن ما يدلان عليه من تمام القدرة وشمول العلم الدال قطعاً على الوحدانية على غاية من الظهور، لا يحتاج إلى فكر، بل تحصل بأدنى التفات {أو أراد شكوراً*} أي شكراً بليغاً عظيماً لنعم الله لتحمله إرادته تلك على الشكر إن كان مؤمناً، بسبب ما أنعم به ربه من الإتيان بكل منهما بعد هجوم الآخر لاجتناء ثمراته، ولو جعل أحدهما دائماً لفاتت مصالح الآخرة، ولحصلت السآمة به، والملل منه، والتواني في الأمور المقدرة بالأوقات، الكسل وفتر العزم الذي إنما يثيره لتداركها دخول وقت آخر، وغير ذلك من الأمور التي أحكمها العلي الكبير.
okunuşundaki idgamın delalet ettiği üzere -en ufak bir şekilde de olsa- kendisinde bir tezekkür hasıl olan kimse için. Zira aklı ona gösterir ki bu muazzam heyet üzerindeki değişim; kudreti pek yüce, irade sahibi kadir bir değiştirici olmaksızın gerçekleşmez. Böylece tezekkürü, eğer nankör biri idiyse onu imana götürür. Hamza'nın zikr kökünden şeddesiz (yezküre) okuyuşu ise; onların delalet ettiği tam kudret ve vahdaniyete kesin olarak delalet eden kuşatıcı ilmin son derece apaçık olduğuna, derin bir düşünceye ihtiyaç duymayıp en küçük bir yönelişle bile hasıl olacağına işaret eder. {أو أراد شكوراً*} “yahut şükretmek isteyen [için].” Yani eğer mümin bir kimse ise, bu iradesi onu şükre sevk etsin diye Allah'ın nimetlerine karşı beliğ ve büyük bir şükürle şükretmek isteyen kimse için. Çünkü Rabbi, meyvelerini toplamak üzere her birini diğerinin akabinde getirerek nimet vermiştir. Eğer bunlardan biri sürekli kılınsaydı, diğerinin maslahatları kaçar; bıkkınlık, usanma ve vakitlere bağlı işlerde gevşeklik meydana gelir, tembellik ve ancak başka bir vaktin girmesiyle telafi edilmek üzere harekete geçen azim gevşerdi. Yüce ve Büyük olan Allah'ın muhkem kıldığı diğer hususlar da böyledir.
ولما ذكر عباده الذين خذلهم بتسليط الشيطان عليهم فصاروا حزب الشيطان، ولم يصفهم إلى اسم من أسمائه، إيذاناً بإهانتهم لهوائهم عنده، وهم الذين صرح بهم قوله أول السورة {نذيراً} وختم بالتذكر والشكر إشارة إلى عباده الذين أخلصهم لنفسه، وأشار إليهم سابقاً بتخصيص الوصف بالفرقان، فأتبع ذلك ذكرهم، فقال عاطفاً على جملة الكلام في قوله {وإذا قيل لهم} لكنه رفعهم بالابتداء
Üzerlerine şeytanı musallat ederek yardımsız bıraktığı ve böylece şeytanın fırkası haline gelen kullarını zikredip, O'nun katındaki değersizliklerinden ötürü onları aşağılamak maksadıyla isimlerinden hiçbir isme nispet etmeyince -ki bunlar surenin başında geçen {نذيراً} “bir uyarıcı” kavlinin açıkça belirttiği kimselerdir- ve tezekkür ile şükürle sözü bitirince; Zâtı için ihlaslı kıldığı ve daha önce furkan vasfını tahsis ederek işaret ettiği kullarına bir ima olmak üzere, bunların ardından onları zikretmeye geçti. Böylece {وإذا قيل لهم} “onlara denildiği zaman” kavlindeki sözün cümlesine atfederek, ancak onları
تشريفاً لهم: {وعباد} ويجوز أن يقال ولعله أحسن: أنه سبحانه لما وصف الكفار في هذه السورة بما وصفهم به من الفظاظة والغلظة على النبي ﷺ، وعداوتهم له، ومظاهرتهم على خالقهم، ونحو ذلك من جلافتهم، وختم بالتذكر والشكر، وكان التقدير: فعباد الشيطان لا يتذكرون ولا يشكرون، لما لهم من القسوة، عطف على هذا المقدر أضدادهم، واصفاً لهم بأضداد أوصافهم، مبشراً لهم بضد جزائهم، فقال: وعباد {الرحمن} فأضافهم إليه رفعة لهم وإن كان كل الخلق عباده، وأضافهم إلى صفة وصف الرحمة الأبلغ الذي أنكره أولئك تبشيراً لهم؛ ثم وصفهم بضد ما وصف به المتكبرين عن السجود، إشارة إلى أنهم تخلقوا من هذه الصفة التي أضيفوا إليها بأمر كبير، فقال: {الذين يمشون} وقال: {على الأرض} تذكيراً بما هم منه وما يصيرون إليه، وحثاً على السعي في معالي الأخلاق للترقي عنه، وعبر عن حالهم بالمصدر مبالغة في اتصافهم بمدلوله حتى كانوا إياه، فقال: {هوناً} أي ذوي هون، أي لين ورفق وسكينة ووقار وإخبات وتواضع، لا يؤذون أحداً ولا يفخرون، رحمة لأنفسهم وغيرهم، غير متابعين ما هم فيه من الحرارة الشيطانية، فبرؤوا من
şereflendirmek üzere mübteda olarak merfu kılıp buyurdu: {وعباد} “kulları ise;” Şöyle denmesi de caizdir ve belki de daha güzeldir: Yüce Allah bu surede kâfirleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı katılık ve kabalıkları, ona düşmanlıkları, yaratıcılarına karşı birleşmeleri ve benzeri kabalıklarıyla vasfedip sözü de tezekkür ve şükür ile bitirince; takdir «Şeytanın kulları ise kalplerindeki katılıktan ötürü ne ibret alır ne de şükrederler» şeklinde olmuştur. Bu takdir edilen mânâya onların zıtlarını atfederek, onları kâfirlerin sıfatlarının zıtlarıyla niteleyip cezalarının zıddıyla müjdelemiş ve şöyle buyurmuştur: kulları ise {الرحمن} “Rahmân'ın...” Bütün mahlukat O'nun kulu olmasına rağmen, bir yüceltme olarak onları Kendisine izafe etti. Onları müjdelemek üzere, o kâfirlerin inkâr ettiği en beliğ rahmet sıfatına nispet etti. Sonra secde etmekten kibirlenen kimselerin vasfının zıddıyla onları niteledi ki, kendilerine izafe edildikleri bu sıfattan büyük bir nasiple ahlaklandıklarına işaret etsin; buyurdu ki: {الذين يمشون} “onlar ki yürürler,” ve nereden geldiklerini ve nereye döneceklerini hatırlatmak, oradan yükselmek için ahlakın yücelerine yönelmeye teşvik etmek üzere: {على الأرض} “yeryüzünde” buyurdu. Sıfatın mânâsıyla nitelenmelerindeki mübalağayı belirtmek için -öyle ki adeta o sıfatın kendisi olmuşlardır- hâllerini mastar ile ifade ederek buyurdu: {هوناً} “alçakgönüllülükle;” yani vakar, sükûnet, yumuşaklık, tevazu ve huşu sahipleri olarak yürürler. Ne kendilerine ne de başkalarına eziyet ederler, övünmezler; kendilerine ve başkalarına merhamet ederler, içinde bulundukları şeytani hararete uymazlar. Böylece şeytanın paylarından
حظوظ الشيطان، لأن من كان من الأرض وإليها يعود لا يليق به إلا ذلك، والأحسن أن يجعل هذا خبر «العباد» ، ويكون
beri olmuşlardır. Çünkü topraktan olan ve ona dönecek olan kimseye ancak bu yakışır. En güzeli, bunun «ibâd» kelimesinin haberi yapılmasıdır;
{أولئك يجزون الغرفة} [الفرقان: ٧٥] استئنافاً متشوفاً إليه تشوف المستنتج إلى النتيجة.
{أولئك يجزون الغرفة} [Furkân: 75] “İşte onlar, yüksek makamlarla mükâfatlandırılırlar” ayeti ise, neticeyi merak eden kimsenin merakı gibi iştiyakla beklenen bir istînâf (yeni başlangıç) cümlesi olur.
ولما ذكر ما أثمره العلم من الفعل في أنفسهم، أتبعه ما أنتجه الحلم من القول لغيرهم فقال: {وإذا} دون «إن» لقضاء العادة بتحقق مدخولها، ولم يقل: والذين كبقية المعطوفات، لأن الخصلتين كشيء واحد من حيث رجوعهما إلى التواضع {خاطبهم} خطاباً ما، بجهل أو غيره وفي وقت ما {الجاهلون} أي الذين يفعلون ما يخالف العلم والحكمة {قالوا سلاماً*} أي ما فيه سلامة من كل سوء، وليس المراد التحية - نقل ذلك سيبويه عن أبي الخطاب، قال: لأن الآية فيما زعم مكية، ولم يؤمر المسلمون يومئذ أن يسلموا على المشركين، ولكنه على قولك: تسليماً لا خير بيننا وبينكم ولا شراً - انتهى. فلا حاجة إلى ادعاء نسخها بآية القتال ولا غيرها، لأن الإغضاء عن السفهاء
İlmin kendi nefislerinde meydana getirdiği fiili zikredince, hilmin başkalarına yönelik doğurduğu sözü onun peşinden getirerek buyurdu: {وإذا} “ve ... vakit;” âdetin onun gerçekleşmesini gerektirmesi sebebiyle «in» yerine «izâ» buyurdu; diğer matuflarda olduğu gibi «ve'llezîne» demedi, çünkü iki haslet tevazuya raci olmaları bakımından tek bir şey gibidir; {خاطبهم} “onlara hitap ettiği [zaman],” herhangi bir vakitte cehaletle veya başka bir şeyle yapılan herhangi bir hitapla, {الجاهلون} “cahiller;” yani ilme ve hikmete aykırı davrananlar; {قالوا سلاماً*} “‘Selâm’ derler;” yani her türlü kötülükten esenlik içeren söz söylerler. Burada kastedilen selâmlaşma (tahiyye) değildir. Bunu Sîbeveyh Ebü'l-Hattâb'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Çünkü iddiaya göre bu ayet Mekkîdir ve o gün Müslümanlara müşriklere selâm vermeleri emredilmemişti. Fakat bu, senin «Bizimle sizin aranızda ne hayır ne de şer olsun, esenlik dileriz» sözün kabilindendir -nakil bitti-. Dolayısıyla bu ayetin kılıç ayetiyle veya başka bir ayetle neshedildiğini iddia etmeye gerek yoktur; çünkü beyinsizleri görmezden gelmek
وترك المقابلة مستحسن في الأدب والمروءة والشريعة، وأسلم للعرض والورع، وكأنه أطلق الخطاب إعلاماً بأن أكثر قول الجاهل الجهل.
ve karşılık vermeyi terk etmek edep, mürüvvet ve şeriat açısından güzel görülmüştür; ırz ve takva için de en selametli yoldur. Cahilin sözünün çoğunun cehalet olduğunu bildirmek üzere hitabı mutlak bırakmış gibidir.
ولما ذكر ما بينهم وبين الخلق من القول والفعل، وكان الغالب على ذلك أن يكون جلوة نهاراً، ذكر ما بينهم وبين خالقهم من ذلك خلوة ليلاً، وذكر هذه المعطوفات التي هي صفات بالواو، تنبيهاً على أن كل واحدة منها تستقل بالقصد لعظم خطرها، وكبر أثرها، فقال: {والذين يبيتون} من البيتوتة: أن يدركك الليل نمت أو لم تنم، وهي خلاف الظلول؛ وأفاد الاختصاص بتقديم {لربهم} أي المحسن إليهم برحمانيته، يحيون الليل رحمة لأنفسهم، وشكراً لفضله.
Yaratılanlarla aralarındaki söz ve fiili zikredip bunun da çoğunlukla gündüz alenen olması sebebiyle; geceleyin tenhada Yaratıcıları ile aralarındaki hâli zikretti. Sıfatlardan ibaret olan bu matufları vav ile zikretti ki her birinin öneminin büyüklüğü ve etkisinin yüceliği sebebiyle bizzat kastedildiğine dikkat çekilsin; buyurdu ki: {والذين يبيتون} “Ve onlar ki gecelerler;” beytûtet: Uyusan da uyumasan da gecenin sana erişmesidir ki bu, gündüzlemeyi (zılâl) ifade eden zıll'ın zıddıdır. {لربهم} “Rableri için” lafzını öne alarak ihtisas (tahsis) ifade etti; yani rahmaniyetiyle kendilerine ihsanda bulunan Rableri için... Kendi nefislerine merhameten ve O'nun lütfuna şükran olarak geceyi ihya ederler.
ولما كان السجود أشد أركان الصلاة تقريباً إلى الله، لكونه أنهى الخضوع مع أنه الذي أباه الجاهلون، قدمه لذلك ويعلم بادىء بدء أن القيام في الصلاة فقال: {سجداً} وأتبعه ما هو تلوه في المشقة تحقيقاً لأن السجود على حقيقته فيتمحص الفعلان للصلاة، فقال: {وقياماً*} أي ولم يفعلوا فعل الجاهلين من التكبر عن السجود، بل كانوا - كما قال الحسن ﵀: نهارهم في خشوع، وليلهم في خضوع.
Secde, boyun eğmenin en son noktası olması hasebiyle namazın rükünleri arasında Allah'a en çok yaklaştıran rükün olduğundan ve cahillerin yapmaktan kaçındığı şey de bu olduğundan; bunu öne aldı ve namazdaki kıyamın ilk başta bilindiğini belirterek buyurdu: {سجداً} “secde ederek;” ardından secdede hakikati tahakkuk ettirmek üzere meşakkatte onun peşi sıra gelen rüknü zikretti ki iki fiil namaza has kılınmış olsun; buyurdu ki: {وقياماً*} “ve kıyamda durarak.” Yani cahillerin secdeden kibirlenerek kaçınmaları gibi yapmadılar; bilakis Hasan [el-Basrî] rahimehullâh'ın dediği gibi oldular: «Gündüzleri huşu içinde, geceleri ise boyun büküş içindedir.»
ولما ذكر تهذيبهم لأنفسهم للخلق والخالق، أشار إلى أنه لا إعجاب عندهم، بل هم وجلون، وأن الحامل لهم على ذلك الإيمان بالآخرة التي
Nefislerini yaratılana ve Yaratıcı'ya karşı terbiye edişlerini zikredince; kendilerinde ucb (kendini beğenme) olmadığına, bilakis korku içinde olduklarına ve onları buna sevk eden şeyin, cahillerin
كذب بها الجاهلون {يؤتون ما أتوا وقلوبهم وجلة أنهم إلى ربهم راجعون} [المؤمنون: ٦٠] وقدموا الدعاء بالنجاة اهتماماً بدرء المفسدة، وإشعاراً بأنهم مستحقون لذلك وإن اجتهدوا، لتقصيرهم عن أن يقدروه سبحانه حق قدره فقال: {والذين يقولون ربنا} أي أيها المحسن إلينا {اصرف عنا عذاب جهنم} الذي أحاط بنا لا ستحقاقنا إياه إلا أن يتداركنا عفوك ورحمتك، بما توفقنا له من لقاء من يؤذينا بطلاقة الوجه، لا بالتجهم، ثم علل سؤالهم يقولهم: {إن عذابها كان} أي كوناً جبلت عليه {غراماً*} أي هلاكاً وخسراناً ملحاً محيط بمن تعلق به مذلاً له، دائماً بمن غرى به، لازماً له لا ينفك عنه ونحن كنا نسير على من آذانا.
yalanladığı ahirete iman olduğuna işaret etti: {يؤتون ما أتوا وقلوبهم وجلة أنهم إلى ربهم راجعون} [Mü'minûn: 60] “Verdiklerini, Rablerine dönecekleri için kalpleri ürpererek verirler.” Kötülüğü defetmeye ehemmiyet verdiklerinden ve ne kadar çaba gösterseler de O yüce Zat'ı hakkıyla takdir etmekten aciz kaldıkları için azaba müstahak olduklarını hissettiklerinden kurtuluş duasını öne alarak buyurdu: {والذين يقولون ربنا} “Ve onlar ki derler: ‘Rabbimiz!” yani ey bize ihsanda bulunan! {اصرف عنا عذاب جهنم} “cehennem azabını bizden uzaklaştır;” o azap ki bizi incitene asık suratla değil güler yüzle mukabele etmeye bizi muvaffak kılman vesilesiyle senin affın ve merhametin bize erişmedikçe hak edişimiz sebebiyle bizi kuşatmıştır. Sonra taleplerini şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إن عذابها كان} “şüphesiz onun azabı,” yani yaratılışında bulunan bir oluşla, {غراماً*} “sürekli bir helaktir;” yani kendisine takılan kimseyi kuşatan, onu alçaltan, kendisine düşkün olan kimseye devamlı yapışan, ondan asla ayrılmayan ısrarcı bir helak ve hüsrandır; biz ise bize eziyet edenlere karşı yumuşak davranıyorduk.
ولما ثبت لها هذا الوصف، أنتج قوله: {إنها ساءت} أي تناهت هي في كل ما يحصل منه سوء، وهي في معنى بئست في جميع المذام {مستقراً} أي من جهة موضع استقرار {ومقاماً*} أي موضع إقامة.
Bu vasıf onun için sabit olunca, şu kavlini neticelendirdi: {إنها ساءت} “Şüphesiz o ne kötüdür;” yani kendisinden kötülük doğan her şeyde son noktaya ulaşmıştır; bütün yerilmelerde «bi'set» (ne kötüdür) anlamındadır; {مستقراً} “karargâh olarak;” yani istikrar bulma yeri bakımından, {ومقاماً*} “ve ikamet edilecek yer olarak!”
ولما ذكر أفعالهم وأقوالهم فيما بينهم وبين الخلق وقدمه، والخالق وأخره، لأن وجوبه يكون بعد ذلك، ذكر أحوالهم في
Kullarla kendi aralarındaki fiil ve sözlerini zikredip bunu öne alınca, Yaratıcı ile olanı da sonraya bırakınca -çünkü onun gerekliliği bundan sonradır-; durumlarını
أموالهم، نظراً إلى قول الكفرة {أو يلقى إليه كنز} [الفرقان: ٨] وهداية إلى طريق الغنى لأنه ما عال من اقتصد، فقال: {والذين إذا أنفقوا} أي للخلق أو الخالق في واجب أو مستحب {لم يسرفوا} أي يجاوزوا الحد في النفقة بالتبذير، فيضيعوا الأموال في غير حقها فيكونوا إخوان الشياطين الذين هم من النار ففعلهم فعلها {ولم يقتروا} أي يضيقوا فيضيعو الحقوق؛ ثم بين العدل بقوله: {وكان} أي إنفاقهم {بين ذلك} أي الفعل الذي يجب إبعاده.
kâfirlerin {أو يلقى إليه كنز} [Furkân: 8] “Yahut ona bir hazine verilseydi” sözüne ve iktisat edenin muhtaç olmayacağı gerçeğinden hareketle zenginlik yoluna hidayet etmeye bakarak malları hususunda zikretti ve buyurdu: {والذين إذا أنفقوا} “Ve onlar ki infak ettikleri zaman;” yani yaratılana veya Yaratıcı'ya vacip ya da mendup bir yolda, {لم يسرفوا} “israf etmezler;” yani saçıp savurarak harcamada haddi aşmazlar, malları haksız yere zayi ederek ateşten yaratılmış ve fiilleri de ateşin fiili olan şeytanların kardeşleri olmazlar; {ولم يقتروا} “ve cimrilik de yapmazlar;” yani hakları zayi edecek şekilde kısmFunctional olmazlar. Sonra şu kavliyle adaleti beyan etti: {وكان} “ve olur” yani onların harcamaları, {بين ذلك} “bunun arasında;” yani uzak durulması gereken bu iki fiil arasında,
ولما علم أن ما بين الطرفين المذمومين يكون عدلاً، صرح به في قوله: {قواماً*} أي عدلاً سواء بين الخلقين المذمومين: الإفراط والتفريط، تخلقاً بصفة قوله تعالى {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض ولكن نزل بقدر ما يشاء} [الشورى: ٢٧] وهذه صفة أصحاب محمد ﷺ ورضي عنهم - كانوا لا يأكلون طعاماً للتنعم واللذة ولا يلبسون ثوباً للجمال والزينة، بل كانوا يأكلون ما يسد الجوعة، ويعين على العبادة، ويلبسون ما يستر العورة، ويكنّ من الحر والقر،
Kınanan iki uç arasındaki şeyin adalet olduğu bilinince, bunu şu kavliyle açıkça ifade etti: {قواماً*} “bir denge;” yani kınanan iki huy olan ifrat ve tefrit arasında tam bir adalet. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki sıfatla ahlaklanarak: {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض ولكن نزل بقدر ما يشاء} [Şûrâ: 27] “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir.” Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının -Allah onlardan razı olsun- sıfatıdır; onlar zevk ve lezzet için yemek yemez, süs ve güzellik için elbise giymezlerdi. Bilakis açlığı giderecek ve ibadete güç yetirecek kadar yer, avreti örtecek ve sıcaktan soğuktan koruyacak kadar giyerlerdi.
قال عمر ﵁: كفى سرفاً أن لا يشتهي الرجل شيئاً إلا اشتراه فأكله.
Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Kişinin her canının çektiğini satın alıp yemesi israf olarak ona yeter.»
ولما ذكر ما تحلوا به من أصول الطاعات، بما لهم من العدل والإحسان بالأفعال والأقوال، في الأبدان والأموال، أتبعه ما تخلوا عنه من أمهات المعاصي التي هي الفحشاء والمنكر، فقال: {والذين لا يدعون} رحمة لأنفسهم واستعمالاً للعدل {مع الله} أي الذي اختص بصفات الكمال {إلهاً} وكلمة «مع» وإن أفهمت أنه غير، لكن لما كانوا يتعنتون حتى أنهم يتعرضون بتعديد الأسماء كما مر في آخر سبحان والحجر، قال تعالى قطعاً لتعنتهم: {آخر} أي دعاء جلياً بالعبادة له، ولا خفياً بالرياء، فيكونوا كمن أرسلت عليهم الشياطين فأزتهم أزاً.
Bedenlerde ve mallarda, fiiller ve sözlerle sahip oldukları adalet ve ihsan ile taatlerin temelleriyle nasıl süslendiklerini zikredince; hayasızlık ve kötülükten ibaret olan günahların analarından nasıl arındıklarını onun peşinden getirerek buyurdu: {والذين لا يدعون} “Ve onlar ki yalvarıp yakarmazlar;” nefislerine merhameten ve adaleti kullanarak, {مع الله} “Allah ile beraber;” yani kemal sıfatlarıyla tek olan [Allah ile], {إلهاً} “bir ilaha...” «Mea» (ile beraber) kelimesi her ne kadar başka bir varlığı ifade etse de, onlar İsrâ ve Hicr surelerinin sonlarında geçtiği üzere isimleri sayarak inatçılık ettiklerinden; Allah Teâlâ onların inatlarını kesmek için: {آخر} “başka” buyurdu. Yani O'na ibadet ederek aşikâr bir dua ile veya riya yaparak gizli bir dua ile dua etmezler ki üzerlerine şeytanlar salınmış da onları kışkırtmış kimseler gibi olmasınlar.
ولا نفى عنهم ما يوجب قتل أنفسهم بخسارتهم إياها، أتبعه قتل غيرهم فقال: {ولا يقتلون} أي بما تدعو إليه الحدة {النفس} أي رحمة للخلق وطاعة للخالق. ولما كان من الأنفس ما لا حرمة له، بين المراد بقوله: {التي حرم الله} أي قتلها، أي منع منعاً عظيماً الملك الأعلى - الذي لا كفوء له - من قتلها {إلا بالحق} أي بأن تعمل ما يبيح قتلها.
Onlardan, nefislerini hüsrana uğratarak kendi canlarına kıymalarını gerektiren şeyi nefyedince, başkalarını öldürmeyi bunun peşinden getirerek buyurdu: {ولا يقتلون} “ve öldürmezler;” yani öfkenin sevk ettiği şey sebebiyle, {النفس} “o canı;” mahlukata merhameten ve Yaratıcı'ya itaat ederek. Canlardan dokunulmazlığı olmayanlar da bulunduğu için, muradı şu kavliyle beyan etti: {التي حرم الله} “Allah'ın haram kıldığı;” yani öldürülmesini... Yani dengi olmayan Yüce Hükümran'ın öldürülmesini kesin bir şekilde yasakladığı [canı], {إلا بالحق} “ancak hak ile [olması] müstesna;” yani öldürülmesini mubah kılan bir fiil işlemesi haliyle.
ولما ذكر القتل الجلي، أتبعه الخفي بتضييع نسب الولد، فقال: {ولا يزنون} أي رحمة لما قد يحدث من ولد، إبقاء على نسبه، ورحمة للمزني بها ولأقاربها أن تنهتك حرماتهم، مع رحمته لنفسه، على أن الزنى جارّ أيضاً إلى القتل والفتن، وفيه التسبب لإيجاد نفس بالباطل كما أن القتل تسبب إلى إعدامها بذلك، وقد روي في الصحيح
Aşikâr öldürmeyi zikredince, çocuğun nesebini zayi etmek suretiyle olan gizli öldürmeyi onun peşinden getirerek buyurdu: {ولا يزنون} “ve zina etmezler;” yani doğabilecek çocuğa merhameten nesebini korumak için, zina edilen kadına ve akrabalarına hürmet perdelerinin yırtılmaması adına merhameten ve kendi nefsine olan merhametinden ötürü... Kaldı ki zina aynı zamanda öldürmeye ve fitnelere de sürükler; nitekim onda haksız yere bir canın var edilmesine sebep olma vardır, tıpkı öldürmenin haksız yere bir canın yok edilmesine sebep olması gibi. Sahih'te rivayet edilmiştir ki:
«عن عبد الله بن مسعود ﵁ أنه سأل رسول الله ﷺ: أي الذنب أعظم - وفي رواية: أكبر - عند الله؟ قال: أن تدعو لله نداً هون خلقك، قال: ثم أيّ؟ قال: أن تقتل ولدك مخافة أن يطعم معك، قال: ثم أيّ؟ قال: أن تزني بحليلة جارك، فأنزل الله تصديق ذلك {والذين لا يدعون مع الله إلهاً آخر} [الفرقان: ٦٨] الآية» وقد استشكل تصديق الآية للخبر من حيث إن الذي فيه قتل خاص وزنى خاص، والتقييد بكونه أكبر، والذي فيها مطلق القتل والزنى من غير تعرض لعظم، ولا إشكال لأنها نطقت بتعظيم ذلك من سبعة أوجه: الأول: الاعتراض بين المبتدأ الذي هو «وعباد» وما عطف عليه، والخبر الذي هو {أولئك يجزون} [الفرقان: ٧٥] على أحد الرأيين بذكر جزاء هذه الأشياء
«Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu: Allah katında hangi günah daha büyüktür? -Bir rivayette: en büyüktür?- Buyurdu ki: Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak koşmandır. Dedi ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: Seninle birlikte yemek yemesinden korkarak çocuğunu öldürmendir. Dedi ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: Komşunun helaliyle (eşiyle) zina etmendir. Bunun üzerine Allah bunu doğrulayan şu ayeti indirdi: {والذين لا يدعون مع الله إلهاً آخر} [Furkân: 68] “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...”» Hadiste özel bir öldürme ve özel bir zina geçmesi ve en büyük olmakla kayıtlanması; ayette ise büyüklüğüne değinilmeksizin mutlak öldürme ve zinanın yer alması yönüyle ayetin hadisi doğrulaması müşkül görülmüştür. Oysa hiçbir müşkül yoktur; zira ayet yedi vecihten bunun büyüklüğünü dile getirmiştir: Birincisi: İki görüşten birine göre mübteda olan «ibâd» ve ona matuf olanlar ile haber olan {أولئك يجزون} [Furkân: 75] “İşte onlar mükâfatlandırılırlar...” arasına hususi olarak bu üç şeyin
الثلاثة خاصة، وذلك دال على مزيد الاهتمام الدال على الإعظام. الثاني: الإشارة بأداة البعد - في قوله: {ومن يفعل ذلك} أي الفعل العظيم القبح - مع قرب المذكورات، فدل على أن البعد في رتبها. الثالث: التعبير باللقى مع المصدر المزيد الدال على زيادة المعنى في قوله: {يلق أثاماً*} دون يأثم أو يلق إثماً أو جزاء إثمه.
cezasının zikriyle itiraz (ara cümle) yapılmasıdır ki bu, büyütmeye delalet eden ziyade bir ihtimama delalet eder. İkincisi: Zikredilenlerin yakın olmasına rağmen {ومن يفعل ذلك} “Ve kim bunu yaparsa” kavlinde -yani çirkinliği büyük olan o fiili- uzaklık edatıyla işaret edilmesidir; bu da uzaklığın onların mertebelerinde olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: {يلق أثاماً*} “cezayla karşılaşır” kavlinde «ye'sem» veya «yelka ismen» yahut «cezâe ismihî» yerine mânânın fazlalığına delalet eden mezîd mastar ile «elkâ» fiilinin kullanılmasıdır.
الرابع: التقييد بالمضاعفة في قوله مستأنفاً: {يضاعف} أي بأسهل أمر {له العذاب} جزاء ما أتبع نفسه هواها بما فيه من الحرارة الشيطانية - هذا في قراءة ابن عامر وأبي بكر عن عاصم بالرفع وهو بدل «يلق» في قراءة الجماعة، لأنهما تؤولان إلى معنى واحد، ومضاعفة العذاب - والله أعلم - إتيان بعضه في أثر بعض بلا انقطاع كما كان يضاعف سيئته كذلك، وقراءة ابن كثير وأبي جعفر وابن عامر ويعقوب بالتشديد تفيد مطلق التعظيم للتضعيف، وقراءة الباقين بالمفاعلة تقتضيه بالنسبة إلى من يباري آخر فيه فهو أبلغ. الخامس: التهويل بقوله: {يوم القيامة} الذي هو أهول من غيره بما لا يقايس. السادس: الإخبار بالخلود الذي هو أول درجاته أن يكون مكثاً طويلاً، فقال عاطفاً في القراءتين على يضاعف: {ويخلد فيه} . السابع: التصريح بقوله: {مهاناً*} ولعله للاحتراز عما يجوز من أن بعض عصاة هذه الأمة - الذين يريد الله
Dördüncüsü: İstînâf olarak {يضاعف} “kat kat artırılır” yani en kolay bir emirle, {له العذاب} “ona azap” kavlinde katlama ile kayıtlanmasıdır; nefsinin içindeki şeytani hararetle hevasına uymasının cezası olarak... Bu, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir'in ref' ile okuyuşundadır; bu kıraat cumhurun kıraatindeki «yelka» fiilinin bedelidir, zira ikisi de aynı mânâya racidir. Azabın katlanması -en doğrusunu Allah bilir- tıpkı günahını katladığı gibi azabın birbiri ardınca kesintisiz gelmesidir. İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, İbn Âmir ve Ya'kûb'un şeddeli (yuda''af) okuyuşu katlamayı mutlak olarak tazim etmeyi ifade eder; diğerlerinin mufâale kalıbıyla okuyuşu ise bir başkasıyla yarışan kimseye nispetle bunu gerektirir ki bu daha beliğdir. Beşincisi: {يوم القيامة} “kıyamet günü” kavliyle dehşete düşürmektir; o gün diğerlerinden kıyaslanamayacak derecede daha dehşetlidir. Altıncısı: İlk derecesi uzun bir süre kalmak olan ebedilik ile haber verilmesidir; her iki kıraatte de «yudâaf» üzerine atfederek buyurdu: {ويخلد فيه} “ve orada ebedî kalır.” Yedincisi: {مهاناً*} “alçaltılmış olarak” kavliyle açıkça ifade edilmesidir. Bu, belki de bu ümmetin asilerinden Allah'ın azap etmeyi dilediği
تعذيبهم - يعلمون أنهم ينجون ويدخلون الجنة، فتكون إقامتهم - مع العلم بالمآل - ليست على وجه الإهانة، فلما عظم الأمر من هذه الأوجه، علم أن كلاًّ من هذه الذنوب كبير، وإذا كان الأعم كبيراً، كان الأخص المذكور أعظم من مطلق الأعم، لأنه زاد عليه بما صار به خاصاً، فثبت بهذا أنها كبائر، وأن قتل الولد والزنى بحليلة الجار أكبر لما ذكر، فوضح وجه تصديق الآية للخبر، ولا يقال: إن الإشارة ترجع إلى المجموع، فالتهويل خاص بمن ارتكب مجموع هذه الذنوب لأنا نقول: السياق يأباه، لأن تكرار «لا» أفاد - كما حققه الرضي - ورود النفي على وقوع الخصال الثلاث حال الاجتماع والانفراد، فالمعنى: لا يوقعون شيئاً منها، فكان معنى {ومن يفعل ذلك} : ومن يفعل شيئاً من ذلك - ليرد الإثبات على ما ورد عليه النفي، فيحصل التناسب، وأما عدم منافاة الآية للترتيب فمن وجهين: الأول أن الأصل في التقديم الاهتمام بما سبقت له الآية، وهو التنفير المفيد للتغليظ، فيكون كل واحد منها أعلى مما بعده.
bazı kimselerin kurtulacaklarını ve cennete gireceklerini bilmeleri ihtimalinden sakınmak içindir; zira onların kalışları -akıbeti bilmekle birlikte- aşağılanma şeklinde olmaz. Durum bu vecihlerle büyütülünce, bu günahların her birinin büyük günah olduğu anlaşılmıştır. Genel olan büyük olunca, zikredilen özel olan mutlak genel olandan daha büyük olur; çünkü o, kendisiyle özel kılındığı şeyle ona ziyade olmuştur. Böylece bunların büyük günah olduğu, evladı öldürmenin ve komşu hanımıyla zina etmenin zikredilen sebeplerle en büyük günah olduğu sabit olmuş; ayetin hadisi doğrulama vechi vuzuha kavuşmuştur. «İşaret hepsine racidir, dolayısıyla dehşet bu günahların tamamını birden işleyen kimseye mahsustur» denilemez; çünkü biz deriz ki: Siyak bunu reddeder. Zira «lâ» edatının tekrarı -er-Radî'nin tahkik ettiği üzere- üç hasletin hem toptan hem de tek tek vuku bulmasına nefiy getirdiğini ifade etmiştir. Mânâ: «Onlardan hiçbirini işlemezler» demektir. Buna göre {ومن يفعل ذلك} kavlinin mânâsı: «Kim bunlardan bir şeyi yaparsa» şeklinde olur ki, nefyin geldiği şeyin üzerine ispat gelsin ve münasebet hasıl olsun. Ayetin tertibe aykırı olmamasına gelince bu iki vecihtendir: Birincisi: Öne almadaki asıl ilke, ayetin kendisi için sevk edildiği şeye ehemmiyet vermektir ki o da sakındırmayı sağlayan ağırlaştırmadır. Böylece her biri kendisinden sonrakinden daha üstün olur.
الثاني أن الواو لا تنافيه، وقد وقعت الأفعال مرتبة في الذكر كما رتبت في الحديث ب «ثم» فيكون مراداً بها الترتيب - والله الهادي.
İkincisi: Vav harfi tertibe engel değildir ve fiiller hadiste «sümme» ile sıralandığı gibi zikirde de sıralı olarak vuku bulmuştur; dolayısıyla bununla tertip murad edilmiş olur. -Hidayet eden Allah'tır.-
ولما أتم سبحانه تهديد الفجار، على هذه الأوزار، أتبعه ترغيب الأبرار،
Yüce Allah facirleri bu günahlardan ötürü tehdit etmeyi tamamlayınca, bunun peşinden iyileri teşvik etmeyi getirdi;
في الإقبال على الله العزيز الغفار، فقال: {إلا من تاب} أي رجع إلى الله عن شيء مما كان فيه من هذه النقائص {وآمن} أي أوجد الأساس الذي لا يثبت عمل بدون وهو الإيمان، أو أكد وجوده {وعمل} . ولما كان الرجوع عنه أغلظ، أكد فقال: {عملاً صالحاً} أي مؤسساً على أساس الإيمان؛ ثم زاد في الترغيب بالإتيان بالفاء ربطاً للجزاء بالشرط دليلاً على أنه سببه فقال: {فأولئك} أي العالو المنزلة {يبدل الله} وذكر الاسم الأعظم تعظيماً للأمر وإشارة إلى أنه سبحانه لا منازع له {سيئاتهم حسنات} أي بندمهم على تلك السيئات، لكونها ما كانت حسنات فيكتب لهم ثوابها بعزمهم الصادق على فعلها لو استقبلوا من أمرهم ما استدبروا، بحيث إذا رأى أحدهم تبديل سيئاته بالحسنات تمنى لو كانت سيئاته أكثر! وورد أن بعضهم يقول: رب! إن لي سيئات ما رأيتها - رواه مسلم في أواخر الإيمان من صحيحه عن أبي ذر ﵁ رفعه.
Azîz ve Gaffâr olan Allah'a yönelme hususunda; buyurdu ki: {إلا من تاب} “Ancak tövbe eden,” yani bu noksanlıklardan içinde bulunduğu herhangi bir şeyden Allah'a dönen, {وآمن} “ve iman eden,” yani kendisi olmaksızın hiçbir amelin sabit olmayacağı temeli var eden -ki o imandır- veya varlığını teyit eden, {وعمل} “ve işleyen [müstesna].” Ondan dönmek daha ağır olduğundan tekit ederek buyurdu: {عملاً صالحاً} “salih bir amel;” yani iman temeli üzerine kurulmuş [bir amel]. Sonra sebebiyetine delil olmak üzere cezayı şarta bağlayan fâ harfini getirerek teşviki artırdı ve buyurdu: {فأولئك} “işte onlar,” yani mertebesi yüce olanlar, {يبدل الله} “Allah değiştirir;” meseleyi tazim etmek ve yüce Zat'ının hiçbir karşı koyanı olmadığına işaret etmek üzere İsm-i Âzam'ı zikretti, {سيئاتهم حسنات} “kötülüklerini iyiliklere;” yani o kötülüklere pişman olmaları sebebiyle, geçmişteki işlerine yeniden başlama imkânı bulsalardı onları yapmaya yönelik sadık azimleri sebebiyle onların ecri kendilerine yazılır; öyle ki onlardan biri kötülüklerinin iyiliklere tebdil edildiğini gördüğünde kötülüklerinin daha çok olmasını temenni eder! Nitekim onlardan birinin: «Rabbim! Benim burada görmediğim kötülüklerim de vardı» diyeceği rivayet edilmiştir. -Bunu Müslim Sahîh'inin iman bölümünün sonlarında Ebû Zer radıyallâhu anh'tan merfû olarak rivayet etmiştir.-
ولما كان هذا أمراً لم تجر العادة بمثله، أخبر أنه صفته تعالى أزلاً وأبداً، فقال مكرراً للاسم الأعظم لئلا يقيد غفرانه شيء مما مضى: {وكان الله} أي الذي له الجلال والإكرام على الإطلاع {غفوراً}
Bu, benzerine alışılmamış bir durum olunca, bunun ezelden ebede Allah Teâlâ'nın sıfatı olduğunu haber verdi ve geçmiş şeylerden hiçbirinin O'nun mağfiretini sınırlandırmaması için İsm-i Âzam'ı tekrarlayarak buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah ezelden beri,” yani her şeye vâkıf olan Celal ve İkram Sahibi, {غفوراً} “çok bağışlayıcıdır;”
أي ستوراً لذنوب كل من تاب بهذا الشرط {رحيماً*} له بأن يعامله بالإكرام كما يعامل المرحوم فيعطيه مكان كل سيئة حسنة؛ روى البخاري عن ابن عباس ﵄ أن هذه الآية نزلت في أهل الشرك، لما نزل صدرها قال أهل مكة: فقد عدلنا بالله، وقتلنا النفس التي حرم الله، وأتينا الفواحش، فأنزل الله {إلا من تاب} [الفرقان: ٧]- إلى - {رحيماً} [الفرقان: ٧] ؛ وروي عنه أيضاً أنه قال: هذه مكية نسختها آية مدنية التي في سورة النساء. أي على تقدير كونها عامة في المشرك وغيره؛ وروي عنه أنه قال في آية النساء: نزلت في آخر ما نزل، ولم ينسخها شيء.
yani bu şartla tövbe eden herkesin günahlarını çokça örtendir; {رحيماً*} “çok merhametlidir;” ona merhamet edilen kimseye davranıldığı gibi ikramla muamele ederek her kötülüğün yerine bir iyilik verir. Buhârî İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet eder ki: Bu ayet şirk ehli hakkında nazil oldu; baş tarafı indiğinde Mekke ehli dediler ki: «Biz Allah'a ortak koştuk, Allah'ın haram kıldığı canı öldürdük ve fuhşiyat işledik.» Bunun üzerine Allah {إلا من تاب} [Furkân: 70] “Ancak tövbe eden...” ayetinden {رحيماً} [Furkân: 70] “...çok merhametlidir” kavline kadar indirdi. Yine ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Bu Mekkîdir; onu Nisâ suresindeki Medenî ayet neshetmiştir.» Yani müşrik ve başkası hakkında umumi olduğu takdirde... Yine ondan Nisâ ayeti hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «En son inenlerdendir, onu hiçbir şey neshetmemiştir.»
وقد تقدم في سورة النساء الجواب عن هذا، وكذا ما رواه البخاري عنه في التفسير: إن ناساً من أهل الشرك كانوا قد قتلوا وأكثروا وزنوا وأكثروا، فأتوا محمداً ﷺ فقالوا: إن الذي تقول وتدعو إليه لحسن لو تخبرنا أن لما عملنا كفارة، فنزل {والذين لا يدعون مع الله إلهاً آخر ولا يقتلون النفس التي حرم الله إلا بالحق ولا يزنون} [الفرقان: ٦٨] ونزل {يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله} [الزمر: ٥٣] . ولما أشعرت الفاء بالتسبيب، ودل تأكيد الفعل بالمصدر على الاحتياج إلى عمل كثير
Nisâ suresinde buna ve Buhârî'nin tefsirde ondan rivayet ettiği şu hususa cevap geçmişti: Şirk ehlinden birtakım insanlar vardı; çokça adam öldürmüş, çokça zina etmişlerdi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip dediler ki: «Senin söylediğin ve davet ettiğin şey elbette güzeldir; bir de bize yaptıklarımıza kefaret olacak bir şey olduğunu haber versen!» Bunun üzerine {والذين لا يدعون مع الله إلهاً آخر ولا يقتلون النفس التي حرم الله إلا بالحق ولا يزنون} [Furkân: 68] “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı hak ile olmadıkça öldürmezler ve zina etmezler...” ayeti ve {يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله} [Zümer: 53] “Ey nefislerine karşı haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin...” ayeti nazil oldu. Fâ harfi sebebiyet hissettirip, fiilin mastar ile tekit edilmesi ise çokça amele ihtiyaç duyulduğuna delalet edince;
ربما جل عن طوق البشر، وأشار إلى التطريق له بالوصفين العظيمين، أتبع ذلك بيان الطريق إليه بما أجرى من العادة فقال: {ومن تاب} أي عن المعصية كفراً كانت أو ما دونه {وعمل} تصديقاً لادعائه التوبة.
ve bu da bazen beşerin gücünü aşabilecek derecede büyük olup, iki yüce vasıfla ona yol açıldığına işaret edince; cari kıldığı âdete göre ona giden yolu beyan etmeyi bunun peşinden getirerek buyurdu: {ومن تاب} “Ve her kim tövbe eder,” yani küfür olsun veya daha aşağısı olsun günahtan döner, {وعمل} “ve işlerse,” tövbe iddiasını doğrulamak üzere;
ولما كان في سياق الترغيب، أعراه من التأكيد فقال: {صالحاً} ولو كان كل من نيته وعمله ضعيفاً؛ ورغب سبحانه في ذلك بقوله معلماً أنه يصل إلى الله: {فإنه يتوب} أي يرجع واصلاً {إلى الله} أي الذي له صفات الكمال، فهو يقبل التوبة عن عباده، ويعفو عن السيئات {متاباً*} أي رجوعاً عظيماً جداً بأن يرغبه الله في الأعمال الصالحة، فلا يزال كل يوم في زيادة في نيته وعمله، فيخف ما كان عليه ثقيلاً، ويتيسر له ما كان عسيراً، ويسهل عليه ما كان صعباً، كما تقدم في {إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات يهديهم ربهم بإيمانهم} [يونس: ٩] ولا يزال كذلك حتى يحبه فيكون سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها، بأن يوفقه للخير، فلا يسمع إلا ما يرضيه، وهكذا، ومن أجراه على ظاهره فعليه لعنة الله، لمخالفته إجماع المسلمين.
rağbet ettirme siyakında olduğundan tekitten soyutlayarak buyurdu: {صالحاً} “salih [amel],” niyeti ve ameli zayıf olsa bile. Yüce Zat'ı, bunun Allah'a ulaştıracağını bildirerek şu kavliyle buna teşvik etti: {فإنه يتوب} “şüphesiz o yönelir,” yani ulaşarak döner, {إلى الله} “Allah'a;” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'a]... O, kullarından tövbeyi kabul eder ve kötülükleri affeder; {متاباً*} “tam bir tövbeyle;” yani Allah'ın onu salih amellere rağbet ettirmesi suretiyle pek büyük bir dönüşle döner; böylece her gün niyetinde ve amelinde artış içinde olur, kendisine ağır gelen şeyler hafifler, güç olan şeyler kolaylaşır, zor olan şeyler basitleşir; nitekim {إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات يهديهم ربهم بإيمانهم} [Yûnus: 9] “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenleri, Rableri imanları sebebiyle hidayete erdirir” kavlinde geçtiği gibi. Ve bu hâl, O onu sevinceye kadar devam eder; böylece onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olur; yani onu hayra muvaffak kılar, artık o ancak O'nu razı edecek şeyi işitir ve durum böyle sürer. Bunu zahirine hamleden kimseye ise Müslümanların icmaına muhalefetinden dolayı Allah'ın laneti olsun.
ولما وصف عباده سبحانه بأنهم تحلوا بأصول الفضائل، وتخلوا
Yüce Zat'ı kullarını فضiletlerin temelleriyle süslendiklerini ve
عن أمهات الرذائل، ورغب التوبة، لأن الإنسان لعجزه لا ينفك عن النقص، وكان قد مدحهم بعد الأولى من صفاتهم بالحلم عن الجهل مدحهم قبل الأخرى من أمداحهم وعقب تركهم الزنى بالإعراض أصلاً عن اللغو الذي هو أعظم مقدمات الزنى فقال: {والذين لا يشهدون} أي يحضرون انحرافاً مع الهوى كما تفعل النار التي الشيطان منها {الزور} أي القول المنحرف عن الصدق كذباً كان أو مقارباً له فضلاً عن أن يتفوهوا به ويقروا عليه؛ قال ابن جرير: وأصل الزور تحسين الشيء ووصفه بخلاف صفته حتى يخيل إلى من يسمعه أو يراه أنه بخلاف ما هو به فهو تمويه الباطل بما يوهم أنه حق، والشرك قد يدخل في ذلك لأنه محسن لأهله حتى ظنوا أنه حق وهو باطل، ويدخل فيه الغنا لأنه أيضاً مما يحسن بترجيع الصوت حتى يستحلي سامعه سماعه، والكذب أيضاً يدخل فيه بتحسين صاحبه إياه حتى يظن أنه حق.
rezilliklerin analarından arındıklarını vasfedip tövbeye teşvik edince -çünkü insan acizliği sebebiyle noksanlıktan uzak kalamaz-; sıfatlarının ilkinde onları cehalete karşı hilm ile övdüğü gibi, övgülerinin sonuncusundan önce ve zinayı terk etmelerinin hemen ardından zinanın en büyük mukaddimelerinden olan lağvden tamamen yüz çevirmeleriyle onları överek buyurdu: {والذين لا يشهدون} “Ve onlar ki şahitlik etmezler / hazır bulunmazlar;” yani şeytanın kendisinden olduğu ateşin yaptığı gibi heva ile meylederek hazır bulunmazlar, {الزور} “yalan ve bâtıla;” yani yalan olsun veya ona yakın olsun doğrudan sapan söze... Nerede kaldı ki onu ağızlarına alsınlar veya onu onaylasınlar! İbn Cerîr der ki: Zûr'un aslı bir şeyi güzelleştirmek ve onu sıfatının aksine nitelemektir; öyle ki onu işiten veya gören kimseye olduğundan farklıymış gibi hayal ettirir. Dolayısıyla o, hak olduğu vehmini verecek şekilde bâtılı yaldızlamaktır. Şirk de buna dahil olabilir; çünkü ehline güzel gösterilmiş ve bâtıl olduğu halde onun hak olduğunu sanmışlardır. Sesin dalgalandırılmasıyla güzelleştirilip dinleyene dinlemesi tatlı geldiği için şarkı da buna dahildir. Sahibinin onu güzel gösterip hak olduğunu zannettirmesi yönüyle yalan da buna girer.
وعطف عليه ما هو أعم منه فقال: {وإذا مروا باللغو} أي الذي ينبغي أن يطرح ويبطل سواء كان من وادي الكذب أو العبث الذي لا يجدي؛ قال ابن جرير: وهو في كلام العرب كل كلام
Ondan daha umumi olanı buna atfederek buyurdu: {وإذا مروا باللغو} “ve faydasız / boş şeylere rastladıkları zaman;” yani ister yalan vadisinden olsun isterse hiçbir yararı olmayan abes işlerden olsun, atılması ve iptal edilmesi gereken şeylere... İbn Cerîr der ki: O, Arapların kelamında hiçbir hakikati ve aslı olmayan her bâtıl söz
أو فعل باطل لا حقيقة له ولا أصل، أو ما يستقبح. {مروا كراماً*} أي آمرين بالمعروف، ناهين عن المنكر، إن تعلق بهم أمر أو نهي، بإشارة أو عبارة، على حسب ما يرونه نافعاً، أو معرضين إن كان لا يصلح شيء من ذلك لإثارة مفسدة أعظم من ذلك أو نحوه، رحمة لأنفسهم وغيرهم، وأما حضورهم لذلك وسكوتهم فلا، لأن النظارة إلى كل ما لم تسوغه الشريعة هم شركاء فاعليه في الإثم لأن حضورهم ونظرهم دليل الرضا به، وسبب لوجوده والزيادة فيه.
veya fiildir yahut çirkin görülen şeydir. {مروا كراماً*} “vakarla geçip giderler;” yani kendilerine işaretle veya sözle emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker terettüp ediyorsa, faydalı gördükleri ölçüde iyiliği emredip kötülükten nehyederek; şayet bunlardan hiçbirisi bundan daha büyük bir fitneyi veya benzerini uyandırmaktan ötürü uygun düşmüyorsa kendilerine ve başkalarına merhameten yüz çevirerek geçerler. Fakat orada hazır bulunup susmaları asla söz konusu olamaz; çünkü şeriatın cevaz vermediği her şeye seyirci kalanlar, günah bakımından onu yapanların ortaklarıdır. Zira onların orada hazır bulunması ve bakması ona rıza göstermenin delili, var olmasının ve artmasının sebebidir.
ولما ذكر وصفهم الذي فاقوا به، أشار إلى وصف الجهلة الذي سفلوا به، فقال: {والذين إذا ذكروا} أي ذكرهم غيرهم كائناً من كان، لأنهم يعرفون الحق بنفسه لا بقائله {بآيات ربهم} أي الذي وفقهم لتذكر إحسانه إليهم في حسن تربيته لهم بالاعتبار بالآيات المرئية والمسموعة {لم يخروا} أي لم يفعلوا فعل الساقطين المستعلين {عليها} الساترين لها؛ ثم زاد في بيان إعراضهم وصدهم عنها فقال منبهاً على أن المنفي القيد لا المقيد، وهو الخرور، بل هو موجود غير منفي بصفة السمع والبصر: {صماً وعمياناً*} أي كما يفعل المنافقون والكفار في الإقبال عليها سماعاً واعتباراً، والإعراض عنها تغطية لما عرفوا من حقيتها، وستراً لما رأوا من نورها، فعل من لا يسمع ولا يبصر كما تقدم
Onların üstün kılındıkları vasfı zikredince, cahillerin alçaldıkları vasfına işaret ederek şöyle buyurdu: {والذين إذا ذكروا} “Ve kendilerine hatırlatıldığı zaman,” yani hakkı söyleyenle değil bizzat kendisiyle bildikleri için, kim olursa olsun bir başkası onlara hatırlattığında, {بآيات ربهم} “Rablerinin ayetleriyle,” yani görülen ve işitilen ayetlerden ibret alarak onları güzelce terbiye etmesindeki ihsanını hatırlamaya kendilerini muvaffak kılan [Rablerinin ayetleriyle], {لم يخروا} “kapanmazlar,” yani yere serilen kibirlilerin yaptığını yapmazlar, {عليها} “onların üzerine,” onları örten kimseler olarak... Sonra onların yüz çevirmelerini ve ondan engellemelerini beyan etmeyi artırarak, olumsuzlanan şeyin mukayyed (kapanmak) değil kayıt olduğunu, bilakis işitme ve görme sıfatıyla mevcut olup olumsuzlanmadığını tenbih ederek şöyle buyurdu: {صماً وعمياناً*} “sağırlar ve körler olarak.” Yani münafıkların ve kâfirlerin, onları işitme ve ibret alma yönüyle kabul etme hususunda yaptıkları gibi; hak olduğunu bildikleri şeyi örtmek ve nurundan gördüklerini gizlemek suretiyle yüz çevirerek, daha önce geçtiği gibi işitmeyen ve görmeyen birinin yaptığı fiili [yapmazlar].
عن أبي جهل وأبي سفيان والأخنس بن شريق، وذلك وصف لعباد الرحمن بفعل ضد هذا، أي أنهم يسقطون عند سماعها ويبكون عليها، سقوط سامع منتفع بسمعه، بصير منتفع ببصره وبصيرته، سجداً يبكون كما تقدم في أول أوصافهم وإن لم يبلغوا أعلى الدرجات البصيرة - بما أشارت إليه المبالغة بزيادة النون جمع العمى.
Ebu Cehil, Ebu Süfyan ve Ahnes b. Şerîk'ten [nakledildiği üzere]. Bu, Rahmân'ın kullarının bunun zıddını yapmalarıyla nitelenmesidir; yani onlar ayetleri işittiklerinde işitmesinden faydalanan bir işitici, gözünden ve basiretinden faydalanan bir basiret sahibi olarak düşerler ve üzerlerine ağlarlar; niteliklerinin başında geçtiği gibi secde ederek ağlarlar -âmânın çoğulundaki nûn ilavesiyle mübalağanın işaret ettiği üzere- basiretin en yüksek derecelerine ulaşmamış olsalar bile.
ولما ذكر هذه الخصلة المثمرة لما يلي الخلصة الأولى، ختم بما ينتج الصفة الأولى. فقال مؤذناً بأن إمامة الدين ينبغي أن تطلب ويرغب فيها: {والذين يقولون} علماً منهم بعد اتصافهم بجميع ما مضى أنهم أهل للإمامة: {ربنا هب لنا من أزواجنا} اللاتي قرنتها بنا كما فعلت لنبيك ﷺ، فمدحت زوجته في كلامك القديم، وجعلت مدحها يتلى على تعاقب الأزمان والسنين {وذرياتنا قرة} ولما كان المتقون - الذين يفعلون الطاعة ويسرون بها - قليلاً في جنب العاصين، أتى بجمع القلة ونكر فقال: {أعين} أي من الأعمال أو من العمال يأتمون بنا، لأن الأقربين أولى بالمعروف، ولا شيء أسر للمؤمن ولا أقر لعينه من أن يرى حبيبه يطيع الله، فما طلبوا إلا أن يطاع الله فتقر أعينهم، ف «من» إما تكون مثلها في: رأيت منك أسداً، وإما أن تكون على بابها، وتكون القرة هي الأعمال، أي هب لنا منهم
İlk hasletin devamı olan bu hasleti zikredince, birinci sıfatı neticelendiren şeyle sözü tamamladı. Din önderliğinin (imamlığının) talep edilmesi ve arzulanması gerektiğine işaret ederek buyurdu: {والذين يقولون} “Ve onlar ki derler:” Geçen bütün vasıflarla nitelendikten sonra imamlığa ehil olduklarını bilerek; {ربنا هب لنا من أزواجنا} “Rabbimiz! Bize eşlerimizden bağışla,” Nebin sallallâhu aleyhi ve sellem için yaptığın, kadim kelamında zevcesini övdüğün ve övgüsünü zamanların ve yılların akışı boyunca okunur kıldığın gibi bizimle eşleştirdiğin [eşlerimizden], {وذرياتنا قرة} “ve zürriyetlerimizden aydınlığı,” İtaati yapan ve onunla sevinen takva sahipleri, isyankârların yanında az olduğu için, cem-i kıllet (azlık çoğulu) ve nekire olarak getirdi ve buyurdu: {أعين} “göz;” yani bize uyan amellerden veya amel edenlerden [bağışla]. Çünkü yakınlar iyiliğe daha layıktır ve mümin için sevdiğini Allah'a itaat ederken görmekten daha sevindirici ve gözünü daha aydınlatıcı hiçbir şey yoktur. Onlar ancak Allah'a itaat edilmesini ve böylece gözlerinin aydın olmasını istediler. Buradaki "min" (من) edatı ya "Sende bir arslan gördüm" ifadesindeki gibi [beyaniye]dir, ya da kendi asıl anlamındadır ve kurra (aydınlık) ameller olur; yani bize onlardan...
أعمالاً صالحة فجعلوا أعمال من يعز عليهم هبة لهم، وأصل القرة البرد لأن العرب تتأذى بالحر وتستروح إلى البرد، فجعل ذلك كناية عن السرور {واجعلنا} أي إيانا وإياهم {للمتقين} أي عامة من الأقارب والأجانب.
salih ameller bağışla; böylece kendileri için değerli olan kimselerin amellerini kendilerine bir bağış kılmış oldular. Kurre (قُرَّة) kelimesinin aslı serinlik/soğukluktur; çünkü Araplar sıcaktan rahatsız olur ve serinlikle rahatlarlar, bu yüzden bu sevinçten kinaye kılınmıştır. {واجعلنا} “ve bizi kıl,” yani bizi ve onları, {للمتقين} “müttakilere;” yani akraba ve yabancılardan genel olarak [müttakilere],
ولما كان المطلوب من المسلمين الاجتماع في الطاعة حتى تكون الكلمة في المتابعة واحدة، أشاروا إلى ذلك بتوحيد الإمام وإن كان المراد الجنس، فقالوا: {إماماً*} أي فنكون علماء مخبتين متواضعين كما هو شأن إمامة التقوى في إفادة التواضع والسكينة، لنحوز الأجر العظيم، إذ الإنسان له أجره وأجر من اهتدى به فعمل بعمله
Müslümanlardan istenen, itaatte toplanmaları ve böylece tabi olma konusunda söz birliği içinde bulunmaları olduğundan, kastedilen cins olsa bile "imâm" kelimesini tekil getirerek buna işaret edip şöyle dediler: {إماماً*} “önder.” Yani takva imamlığının tevazu ve sekinet kazandırmadaki şanı üzere, büyük ecri kazanmamız için ihlaslı ve mütevazı âlimler olalım. Zira insana hem kendi ecri, hem de kendisiyle hidayet bulup ameliyle amel eden kimsenin ecri vardır;
«من سن سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة» وعكسه.
“Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine verilir” ve bunun aksi de [böyledir].
ولما وصف سبحانه عباده المؤمنين بضد أوصاف الكافرين من الرفق والسكينة، والتواضع والحلم والطمأنينة والشكر لربهم والرغبة إليه والرهبة منه. وقال الرازي: فوصف مشيهم خطابهم وانتصابهم له ودعاءهم ونفقاتهم ونزاهتهم وتيقظهم وانتباههم وصدقهم ومحبتهم ونصحهم. تشوف السامع إلى ما لهم عنده بعد المعرفة
Yüce Zat'ı mümin kullarını kâfirlerin sıfatlarının zıddı olan rıfk, sekinet, tevazu, hilm, itminan, Rablerine şükretmek, O'na rağbet etmek ve O'ndan korkmakla vasfedince -Râzî şöyle der: Onların yürüyüşlerini, hitaplarını, O'nun için kıyama duruşlarını, dualarını, infaklarını, nezahatlerini, uyanıklık ve dikkatlerini, sıdklarını, sevgilerini ve samimiyetlerini vasfetti-, işiten kimse kâfirlere verilecekleri öğrendikten sonra,
بما للكافرين، فابتدأ الخبر عن ذلك بتعظيم شأنهم فقال: {أولئك} أي العالو الرتبة، العظيمو المنزلة. ولما كان المقصود إنما هو الجزاء، بني للمفعول قوله: {يجزون} أي فضلاً من الله على ما وفقهم له من هذه الأعمال الزاكية، والأحوال الصافية {الغرفة} أي التي هي لعلوها واتساعها وطيبها لا غرفة غيرها، لأنها منتهى الطلب، وغاية الأرب، لا يبغون عنها حولاً، ولا يريدون بها بدلاً، وهي كل بناء عال مرتفع، والظاهر أن المراد بها الجنس.
onların O'nun katındaki karşılıklarına müştak oldu. Bunun üzerine haber vermeye onların şanını yücelterek başladı ve buyurdu: {أولئك} “İşte onlar,” yani mertebesi yüksek, makamı yüce olanlar; asıl maksat mükâfat olduğundan, {يجزون} “mükâfatlandırılacaklardır,” sözü meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur; yani bu tertemiz amellere ve arı duru hallere kendilerini muvaffak kılmasına karşılık Allah'tan bir lütuf olarak, {الغرفة} “yüksek köşklerle;” yani yüksekliği, genişliği ve güzelliği sebebiyle başka hiçbir köşkün dengi olamayacağı [köşklerle]... Çünkü o talebin son noktası ve gayelerin gayesidir; oradan ayrılmak istemezler ve yerine başka bir şey arzulamazlar. O, her yüksek ve yüce binadır; zahir olan ise bununla cinsin kastedilmiş olmasıdır.
ولما كانت الغُرَب في غابة التعب لمنافاتها لشهوات النفس وهواها وطبع البدن، رغب فيها بأن جعلها سبباً لهذا الجزاء فقال: {بما صبروا} أي أوقعوا الصبر على أمر ربهم ومرارة غربتهم بين الجاهلين في أفعالهم وأقوالهم وأحوالهم، وغير ذلك من معاني جلالهم.
Gurbetler nefsin şehvetlerine, hevasına ve bedenin tabiatına aykırı olduğu için son derece meşakkatli olduğundan, onu bu mükâfata sebep kılarak ona teşvik etti ve buyurdu: {بما صبروا} “sabretmelerine karşılık;” yani Rablerinin emrine ve fiillerinde, sözlerinde ve hallerinde cahiller arasındaki gurbetlerinin acılığına ve celallerinin diğer manalarına sabır gösterdikleri için...
ولما كان المنزل لا يطيب إلا بالكرامة والسلامة، قال: {ويلقون} أي يجعلهم الله لاقين بأيسر أمر؛ وهلى قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر عن عاصم بالتخفيف والبناء للفاعل والأمر واضح
Konak yeri ancak ikram ve esenlikle güzelleşeceği için şöyle buyurdu: {ويلقون} “ve orada karşılanacaklardır,” yani Allah en kolay şekilde onları kavuşturur; Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekr'in kıraatinde şeddesiz (تخفيف) ve etken fiil (بناء للفاعل) iledir ve durum açıktır;
{فيها تحية} أي دعاء بالحياة من بعضهم لبعض، ومن الملائكة الذين لا يرد دعاؤهم، ولا يمترى في إخبارهم، لأنهم عن الله ينطقون، وذلك على وجه الإكرام والإعظام مكان ما أهانهم عباد الشيطان {وسلاماً} أي من الله ومن الملائكة وغيرهم، وسلامة من كل آفة مكان ما أصابوهم بالمصائب.
{فيها تحية} “orada bir esenlik/dirlik dileğiyle;” yani şeytanın kullarının onları aşağılamasına karşılık bir ikram ve tazim olmak üzere, birbirlerinden ve duaları geri çevrilmeyen, haberlerinde şüphe edilmeyen -çünkü Allah adına konuşurlar- meleklerden bir hayat duası ile, {وسلاماً} “ve selamla;” yani onların kendilerine musibetler isabet ettirmelerine karşılık Allah'tan, meleklerden ve başkalarından bir esenlik ve her türlü afetten kurtuluş [ile karşılanırlar].
ولما كان هذا ناطقاً بدوام حياتهم سالمين بصريحه، وبعظيم شرفهم بلازمه، دل على أنهم لا يبرحون عنه بقوله: {خالدين فيها} أي الغرفة مكان ما أزعجوهم من ديارهم حتى هاجروا؛ ودل على علو أمرها، وعظيم قدرها، بإبراز مدحها في مظهر التعجب فقال: {حسنت} أي ما أحسنها {مستقراً} أي موضع استقرار {ومقاماً*} أي موضع إقامة.
Bu durum, açık ifadesiyle onların esenlik içinde hayatlarının devamlılığına, dolaylı olarak da şereflerinin büyüklüğüne işaret ettiğinden, oradan asla ayrılmayacaklarına şu sözüyle delalet etti: {خالدين فيها} “Orada ebedî kalıcılar olarak;” yani yurtlarından hicret edene kadar onları rahatsız etmelerine karşılık o köşkte... Övgüsünü hayret (taaccüb) kalıbında belirterek onun şanının yüceliğine ve kadrinin büyüklüğüne delalet etti ve buyurdu: {حسنت} “ne güzeldir;” yani o ne kadar da güzeldir, {مستقراً} “bir karargâh,” yani karar kılınacak yer, {ومقاماً*} “ve bir ikametgâh olarak!” yani ikamet edilecek yer.
ولما ثبت أمر الرحمانية، فظهر أمر الرحمن وما عليه عباده من الدعاء الذي هو الخضوع والإخلاص، وختم أوصافهم الحسنة بالدعاء حقيقة الدال على الإخلاص في الخضوع، وذكر حسن جزائهم وكريم منقلبهم، أمر النذير أن يقول لعباد الشيطان الذين تكبروا عن السجود للرحمن، وعن الاعتراف والإيمان، ليرجعوا عن العصيان، ويزداد المؤمنون في الطاعات والإيمان: إن ربه لا يعتد بمن لا يدعوه، فمن ترك دعاءه فليرتقب العذاب الدائم، فقال: {قل ما يعبأ} أي يعتد
Rahmâniyet meselesi sabit olup Rahmân'ın şanı ve kullarının boyun eğme ve ihlas demek olan duada bulundukları durum zahir olunca, onların güzel vasıflarını boyun eğmede ihlasa hakiki manada delalet eden dua ile noktalayıp güzel mükâfatlarını ve şerefli akıbetlerini zikredince; isyandan dönsünler ve müminlerin taat ve imanları artsın diye Rahmân'a secde etmekten, ikrar ve imandan büyüklük taslayan şeytanın kullarına şöyle demesini Uyarıcı'ya emretti: Rabbi, Kendisine dua etmeyene değer vermez; kim O'na dua etmeyi terk ederse sürekli bir azabı beklesin. Şöyle buyurdu: {قل ما يعبأ} “De ki: Değer vermez,” yani itibar etmez,
ويبالي ويجعلكم ممن يسد به في موضع التعبئة الآن - على أن «ما» نافية {بكم} أي أيها الكافرون {ربي} أي المحسن إليّ وإليكم برحمانيته، المخصص لي بالإحسان برحيميته، وإنما خصه بالإضافة لا عترافه دونهم {لولا دعاؤكم} أي نداؤكم له في وقت شدائدكم الذي أنتم تبادرون إليه فيه خضوعاً له به لينجيكم، فإذا فعلتم ذلك أنقذكم مما أنتم فيه، معاملة لكم معاملة من يبالي بالإنسان ويعتد به ويراعيه، ولولا دعاؤه إياكم لتعبدوه رحمة لكم لتزكوا أنفسكم وتصفّوا أعمالكم ولا تكونوا حطباً للنار {فقد كذبتم} أي فتسبب عن ذلك لسوء طباعكم ضد ما كان ينبغي لكم من الشكر والخير بأن عقبتم بالإنجاء وحققتم وقرنتم التكذيب بالرحمن بعد رحمتكم بالبيان مع ضعفكم وعجزكم، وتركتم ذلك الدعاء له وعبدتم الأوثان، وادعيتم له الولد وغيره من البهتان، أو ما يعتد بكم شيئاً من الاعتداد لولا دعاؤكم إياه وقت الشدائد، فهو يعتد بكم لأجله نوع اعتداد، وهو المدة التي ضربها لكم في الدنيا لا غيرها، بسب أنكم قد كذبتم، أو ما يصنع بكم لولا دعاؤه إياكم إلى طاعته، لأنكم قد كذبتم، فكنتم شراً من البهائم، فدعاكم فتسبب عن دعائه إياكم أنكم فاجأتم الداعي بالتكذيب، والحاصل أنه ليس فيكم الآن
önemsemez ve -«mâ» (ما) edatının olumsuzluk bildirmesine binaen- şu anda doldurma yerinde kendisiyle gedik kapatılanlardan saymaz; {بكم} “size,” yani ey kâfirler! {ربي} “Rabbim;” yani Rahmâniyetiyle bana ve size ihsanda bulunan, Rahîmiyetiyle bana ihsanı tahsis eden [Rabbim]... O'nu izafetle tahsis etmesi, onlar değil bizzat kendisi ikrar ettiği içindir. {لولا دعاؤكم} “eğer duanız olmasaydı;” yani sıkıntılı anlarınızda sizi kurtarsın diye boyun eğerek Kendisine yöneldiğiniz O'na yakarışınız [olmasaydı]... Bunu yaptığınızda, insana önem veren, onu hesaba katan ve gözeten birinin muamelesi gibi muamele ederek sizi içinde bulunduğunuz durumdan kurtardı. Ya da nefislerinizi arındırmanız, amellerinizi saflaştırmanız ve cehenneme odun olmamanız için size bir merhamet olarak O'na kulluk edesiniz diye sizi davet etmesi olmasaydı... {فقد كذبتم} “oysa siz yalanladınız;” yani fıtratınızın kötülüğü sebebiyle şükür ve hayırdan size gerekenin zıddı ortaya çıktı; öyle ki kurtarılmanın ardından, zayıflığınız ve acizliğinizle birlikte beyan ile size merhamet edilmesinden sonra Rahmân'ı bizzat yalanladınız ve yalanlamayı sürdürdünüz. O'na dua etmeyi bırakıp putlara taptınız, O'na çocuk ve benzeri iftiralar isnat ettiniz. Yahut sıkıntı anlarında O'na yalvarışınız olmasaydı size hiçbir şekilde değer vermezdi; bu sebeple size bir nevi değer vermektedir ki bu da yalanlamış olmanız sebebiyle dünyada size tanıdığı süreden ibarettir, başkası değildir. Veyahut O'nun sizi itaatine davet etmesi olmasaydı sizinle ne yapardı? Çünkü siz yalanladınız ve hayvanlardan daha kötü oldunuz; O sizi davet etti, O'nun davetinin neticesinde ise davet edeni yalanlama ile karşıladınız. Hâsılı, şu anda sizde
ما يصلح أن يعتد بكم لأجله إلا الدعاء، لأنكم مكذبون، وإنما قلت: «الآن» لأن «ما» لا تدخل إلا على مضارع بمعنى الحال، عكس «لا» {فسوف} أي فتسبب عن تكذيبكم أنه يجازيكم على ذلك، ولكنه مع قوته وقدرته واختياره لا يعاجلكم، بل {يكون} جزاء هذا التكذيب عند انقضاء ما ضربه لكم من الآجال، وكل بعيد عندكم قريب عنده، وكل آتٍ قريب، فتهيؤوا واعتدوا لذلك اليوم {لزاماً*} أي لازماً لكم لزوماً عظيماً لا انفكاك له عنكم بحال، وهذا تنبيه على ضعفهم وعجزهم، وذلهم وقهرهم، لأن الملزوم لا يكون إلا كذلك، فأسرهم يوم بدر من أفراد هذا التهديد، فقد انطبق آخر السورة على أولها بالإنذار بالفرقان، لمن أنكر حقيقة الرحمن - والله ولي التوفيق بالإيمان.
yalanlayıcı olduğunuz için, dua dışında uğruna size değer verilecek uygun bir şey yoktur. "Şu anda" dememin sebebi, «lâ» (لا) edatının aksine «mâ» (ما) edatının ancak şimdiki zaman anlamındaki muzari fiilin başına gelmesidir. {فسوف} “Yakında,” yani yalanlamanız sebebiyle sizi buna karşılık cezalandıracaktır; fakat O, kuvveti, kudreti ve ihtiyarî dilemesiyle size acele etmez; bilakis {يكون} “olacaktır;” bu yalanlamanın cezası, sizin için belirlediği eceller sona erdiğinde [olacaktır]. Sizin nazarınızda uzak olan her şey O'nun katında yakındır ve gelecek olan her şey yakındır. O halde o gün için hazırlanın ve hazırlıklı olun! {لزاماً*} “kaçınılmaz/yakaya yapışan [bir azap]!” Yani hiçbir şekilde sizden ayrılması mümkün olmayan büyük bir yapışma ile size yapışacaktır. Bu onların zayıflığına, acizliğine, zilletine ve kahroluşlarına bir uyarıdır; çünkü yakalanan kimse ancak böyle olur. Bedir günü esir edilmeleri de bu tehdidin fertlerindendir. Böylece surenin sonu, Rahmân'ın hakikatini inkâr eden kimse için Furkan ile uyarma hususunda surenin başı ile tam bir uyum sağlamıştır. İman ile muvaffak kılan Allah'tır.