لها، فجروا على منوال هؤلاء في داء التقليد الناشىء عن الجهل بنفس العبادة وبظنهم مع ذلك أنهم على طائل كبير، وأمر عظيم، ظفروا به، مع غفلة الخلق عنه - كما دل عليه خطابهم في هذا الكلام الذي كان يغني عنه كلمة واحدة، وهذا هو الذي أوجب تفسير الظلول بمطلق الدوام وإن كان معناه الدوام بقيد النهار، وكأنهم قصدوا بما يدل على النهار - الذي هو موضع الاشتغال والسهرة - الدلالة على الليل من باب الأولى، مع شيوع استعماله أيضاً مطلقاً نحو {فظلت أعناقهم لها خاضعين} ، وزاد قوم إبراهيم ﵇ أن استمروا على ضلالهم وأبوه معهم فكانوا حطب النار، ولم يتكمن من إنقاذهم من ذلك، ولم تكن لهم حيلة إلا دعاؤهم، فهو أجدر بشديد الحزن وببخع نفسه عليهم وهو موضع التسلية.
Böylece onlar da ibadetin mahiyetini bilmemekten ve bununla birlikte insanların bundan gafil olmasına rağmen kendilerinin büyük bir kazanç ve yüce bir iş elde ettiklerini zannetmelerinden kaynaklanan taklit hastalığında öncekilerin yolunu tuttular; nitekim tek bir kelimenin bile yeteceği bu konuşmadaki hitapları buna delalet etmektedir. Gündüzle kayıtlı devamlılık anlamına gelse bile "Zulûl" (ظلول) kelimesinin mutlak devamlılık olarak tefsir edilmesini zorunlu kılan da budur. Sanki onlar, meşguliyet ve uyanıklık vakti olan gündüze delalet eden lafızla, evleviyet yoluyla geceye de delalet etmeyi kastetmişlerdir; bununla birlikte bu kelime {فظلت أعناقهم لها خاضعين} ayetinde olduğu gibi mutlak olarak da yaygın biçimde kullanılır. İbrâhim aleyhisselâm'ın kavmi ise sapıklıklarında ısrar etmekle daha da ileri gittiler, babası da onlarla beraberdi ve böylece cehennemin odunu oldular; İbrâhim onları bundan kurtarmaya güç yetiremedi ve onlar için dua etmekten başka çaresi kalmadı. Bu sebeple o, derin bir hüzün duymaya ve onlar için kendini helak edercesine üzülmeye daha layıktı ve bu da teselli makamıdır.
ولما فهم عنهم هذه الرغبة، أخذ يزهدهم فيها بطريق الاستفهام الذي لا أنصف منه عن أوصاف يلجئهم السؤال إلى الاعتراف بسلبها عنهم، مع كل عاقل إذا تعقل أن لا تصح رتبة الإلهية مع فقد واحدة منها، فكيف مع فقدها كلها؟ فقال تعالى مخبراً عنه: {قال} معبراً عنها إنصافاً بما يعبر به عن العقلاء لتنزيلهم إياها منزلتهم:
Onların bu arzusunu anlayınca, son derece insaflı bir istifham (soru) yoluyla onları bundan soğutmaya başladı. Bu soru, onlardan ilahlık vasıflarının bulunmadığını itiraf etmeye onları mecbur bırakacak nitelikteydi; zira aklı başında olan herkes düşündüğünde bilir ki bu vasıflardan biri bile yokken ilahlık makamı sahih olmaz, nerede kaldı ki hepsi birden yok olsun! Nitekim Allah Teâlâ ondan haber vererek şöyle buyurdu: {قال} “[İbrâhim] dedi ki”; putları akıl sahipleri yerine koydukları için insaf gereği akıl sahipleri için kullanılan zamirle ifade ederek:
{هل يسمعونكم} أي دعاءكم مجرد سماع؛ ثم صور لهم حالهم ليمنعوا الفكر فيه، فقال معبراً بظرف ماض وفعل مضارع تنبيهاً على استحضار جميع الزمان ليكون ذلك أبلغ في التبكيت: {إذ تدعون*} أي استحضروا أحوالكم معهم من أول عبادتكم لهم وإلى الآن: هل سمعوكم وقتاً ما؟ ليكون ذلك مرجياً لكم لحصول نفع منهم في وقت ما.
{هل يسمعونكم} “Sizi işitiyorlar mı?”, yani duanızı sırf işitmekle olsun duyuyorlar mı? Sonra üzerinde etraflıca düşünmelerini sağlamak için durumlarını tasvir etti ve susturma ve azarlamada daha tesirli olsun diye bütün zamanı zihinlerinde canlandırmaya dikkat çekerek geçmiş zaman zarfı ve muzari fiil ile şöyle buyurdu: {إذ تدعون*} “Dua ettiğiniz zaman?” Yani onlara tapmaya başladığınız ilk andan şu âna kadar olan hallerinizi gözünüzün önüne getirin: Hiçbir vakit sizi işittiler mi ki, bu durum ileride bir vakitte onlardan bir menfaat elde edeceğinize dair sizde bir ümit oluştursun?
ولما كان الإنسان قد يعكف على الشيء - وهو غير سامع - لكن لنفعه له في نفسه أو ضره لعدوه كالنار مثلاً، وكان محط حال العابد والداعي بالقصد الأول بالذات جلب النفع، قال: {أو ينفعونكم} أي على العبادة كما ينفع أقل شيء تقتنونه {أو يضرون*} على الترك: {قالوا} : لا والله! ليس عندهم شيء من ذلك {بل وجدنا آباءنا كذلك} أي مثل فعلنا هذا العالي الشأن، ثم صوروا حالة آبائهم في نفوسهم تعظيماً لأمرهم فقالوا: {يفعلون*} أي فنحن نفعل كما فعلوا لأنهم حقيقون منا بأن لا نخالفهم، مع سبقهم لنا إلى الوجود، فهم أرصن منا عقولاً، وأعظم تجربة، فلولا أنهم رأوا ذلك حسناً، ما واظبوا عليه،
İnsan işitmeyen bir şeye de -kendisine bizzat fayda sağlaması veya ateş gibi düşmanına zarar vermesi sebebiyle- bağlanıp kalabileceğinden ve ibadet edip yalvaran kimsenin asıl ve bizzat ilk gayesi menfaat temin etmek olduğundan şöyle dedi: {أو ينفعونكم} “Yahut size fayda sağlıyorlar mı?”, yani edindiğiniz en basit şeyin fayda sağladığı gibi ibadetiniz karşılığında [bir fayda veriyorlar mı], {أو يضرون*} “veya zarar veriyorlar mı?” [İbadeti] terk etmeniz sebebiyle. {قالوا} “Dediler ki”: Hayır vallahi! Onlarda bunlardan hiçbir şey yoktur. {بل وجدنا آباءنا كذلك} “Bilakis biz babalarımızı böyle bulduk”, yani bu yüksek mertebeli fiilimiz gibi yaparken bulduk. Sonra durumlarını yüceltmek için atalarının halini zihinlerinde canlandırarak şöyle dediler: {يفعلون*} “yaparlarken.” Yani biz de onların yaptığı gibi yapıyoruz; çünkü varlıkta bizden önce geldikleri için onlara muhalefet etmemek bize daha uygundur. Onların akılları bizimkinden daha sağlam, tecrübeleri daha büyüktür. Şayet bunu güzel görmeselerdi, buna devam etmezlerdi.
هذا مع أنهم لو سلكوا طريقاً حسية حصل لهم منها ضرر حسي ما سلكوها قط، ولكن هذا الدين يهون على الناس فيه التقليد بالباطل قديماً وحديثاً.
Bununla birlikte, eğer kendilerine somut bir zarar dokunacak somut bir yola girmiş olsalardı o yola asla girmezlerdi. Fakat bu din konusunda eskiden de yenide de bâtılı taklit etmek insanlara hep kolay gelmiştir.
ولما وصلوا إلى التقليد المخض الخالي عن أدنى نظر كما تفعل البهائم والطير في تبعها لأولها {قال} معرضاً عن جواب كلامهم بنقص، إشارة إلى أنه ساقط لا يرتضيه من شم رائحة الرجولية: {أفرأيتم} أي فتسبب عن قولكم هذا أني أقول لكم: أرأيتم، اي إن لم تكونوا رأيتموهم رؤية موجبة لتحقق أمرهم فانظروهم نظراً شافياً {ما كنتم} أي كوناً هو كالجبلة لكم {تعبدون*} مواظبين على عبادتهم {أنتم} .
Onlar, hayvanların ve kuşların öndekine uyması gibi en ufak bir düşünceden bile yoksun katıksız bir taklide varınca; {قال} “Dedi ki”; mertliğin kokusunu almış hiçbir kimsenin razı olmayacağı derecede değersiz ve tutarsız olduğuna işaret etmek üzere onların sözüne ayrıntılı cevap vermekten yüz çevirerek: {أفرأيتم} “Gördünüz mü?”, yani bu sözünüzün neticesi olarak size derim ki: Gördünüz mü? Yani eğer onların durumunu kesin olarak ortaya koyacak bir görüşle görmediyseniz, tatmin edici bir nazarla bakın, {ما كنتم} “olduğunuz şeyleri”, yani sizin için bir huy haline gelmiş şekilde, {تعبدون*} “tapmakta olduğunuz”, devamlı ibadet ettiğiniz şeyleri, {أنتم} “siz”.
ولما أجابوه بالتقليد، قال لهم ما معناه، رقوا تقليدكم هذا إلى أقصى غاياته، فإن التقدم والأولوية لا تكون برهاناً على الصحة، والباطل لا ينقلب حقاً بالقدم، وذلك مراده من قوله: {وآباؤكم الأقدمون*} أي الذين هم أقدم ما يكونون: هل لهم وصف غير ما أقررتم به
Onlar taklitle cevap verince, İbrâhim onlara mealen şöyle dedi: Bu taklidinizi en uç noktasına kadar vardırın; zira öncelik ve geçmişte olmak doğruluğun delili olamaz, bâtıl da eski olmakla hakka dönüşmez. {وآباؤكم الأقدمون*} “ve en eski atalarınızın [taptıklarını]?” sözüyle kastettiği de budur. Yani olabilecek en eski atalarınız: Onların sizin ikrar ettiğinizden başka bir sıfatı var mıydı?
من عدم السماع والنفع والضر؟ {فإنهم} أي فتسبب عن رؤيتكم ووصفكم لهم بما ذكرتم أني أخبركم إخباراً مؤكداً أنهم.
İşitmemek, fayda ve zarar verememek vasıflarından başka bir vasıfları var mıydı? {فإنهم} “Şüphesiz onlar”, yani onları görmeniz ve andığınız vasıflarla nitelemeniz neticesinde size kesin bir haber olarak bildiriyorum ki onlar,
ولما كانت صيغة فعول للمبالغة، أغنت في العدو والصديق عن صيغة الجمع ولا سيما وهي شبيهة بالمصادر كالقبول والصهيل، فقال مخبراً عن ضمير الجمع: {عدو لي} أي أناصفهم بالسوء وأعاملهم في إبطالهم ومحقهم معاملة الأعداء وكل من عبدهم كما قال في الآية الأخرى {لقد كنتم أنتم وآباؤكم في ضلال مبين} [الأنبياء: ٥٤] ، {أف لكم ولما تعبدون من دون الله} [الأنبياء: ٥٧] و {تالله لأكيدن أصنامكم} [الأنبياء: ٦٧] .
Fe'ûl (فعول) vezni mübalağa ifade ettiği için, düşman ve dost kelimelerinde çoğul kalıbının yerine geçer; bilhassa kabul (القبول) ve sahîl (الصهيل) gibi mastarlara benzediğinden dolayı çoğul zamirinden haber vererek şöyle dedi: {عدو لي} “benim düşmanımdır.” Yani onlara kötülükle mukabele ederim, onları iptal etme ve yok etme konusunda onlara ve onlara tapan herkese düşman muamelesi yaparım; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {لقد كنتم أنتم وآباؤكم في ضلال مبين} [Enbiyâ: 54], {أف لكم ولما تعبدون من دون الله} [Enbiyâ: 67] ve {تالله لأكيدن أصنامكم} [Enbiyâ: 57].
ولما كانوا هم مشركين، وكان في آبائهم الأقدمين من عبد الله وحده. قال: {إلا رب العالمين*} أي مدبر هذه الأكوان كلها - كما قال موسى ﵇ لأن ذلك أشهر الأوصاف وأظهرها، فإنه ليس بعدوي، بل هو وليّي ومعبودي؛ ثم شرع يصفه بما هم به عالمون من أنه على الضد الأقصى من كل ما عليه أصنامهم فقال: {الذي} ولما لم يكن أحد يدعي الخلق لم يحتج إلى ما يدل على الاختصاص فقال: {خلقني} أي أوجدني على هيئة التقدير والتصوير
Onlar müşrik olmakla birlikte, en eski ataları arasında yalnızca Allah'a ibadet edenler de vardı. Bu yüzden şöyle dedi: {إلا رب العالمين*} “Âlemlerin Rabbi müstesna.” Yani bütün bu kâinatı çekip çeviren [Rabbi]. Mûsâ aleyhisselâm'ın dediği gibi; çünkü bu, en meşhur ve en belirgin vasıftır. Şüphesiz O benim düşmanım değil, bilakis benim dostum ve mabudumdur. Sonra O'nu, putlarının üzerinde bulunduğu durumun tam zıddı olduğunu bildikleri sıfatlarla nitelemeye başlayıp şöyle dedi: {الذي} “O ki”; hiç kimse yaratıcılık iddiasında bulunmadığı için tahsise delalet eden bir ifadeye ihtiyaç duymadan şöyle buyurdu: {خلقني} “beni yaratandır”, yani beni bir takdir ve biçimlendirme suretiyle var edendir.
{فهو} أي فتسبب عن تفرده بخلقي أنه هو لا غيره {يهدين*} أي إلى الرشاد، ولأنه لا يعلم باطن المخلوق ويقدر على كمال التصرف فيه غير خالقه، ولا يكن خالقه إلا سمعياً بصيراً ضاراً نافعاً، له الكمال كله، ولا شك أن الخلق للجسد، والهداية للروح، وبالخلق والهداية يحصل جميع المنافع، والإنسان له قالب من عالم الخلق، وقالب من عالم الأمر، وتركيب القالب مقدم كما ظهر بهذه الآية، ولقوله
{فهو} “İşte O”, yani beni yaratmada tek olmasının bir neticesi olarak başkası değil bizzat O, {يهدين*} “bana doğru yolu gösterir.” Yani hidayete ulaştırır. Çünkü yaratılanın içini yaratıcısından başkası bilemez ve onun üzerinde tam bir tasarrufta bulunmaya da O'ndan başkası güç yetiremez; O'nun yaratıcısı ise ancak işiten, gören, zarar ve fayda veren, bütün kemal sıfatlarına sahip olandır. Şüphe yok ki yaratma beden için, hidayet ise ruh içindir; yaratma ve hidayetle bütün menfaatler hâsıl olur. İnsanın ise halk (yaratılış) âleminden bir kalıbı ve emir âleminden bir kalıbı vardır. Bu ayetten ve Allah'ın şu kavlinden anlaşıldığı üzere kalıbın terkibi önce gelir:
{فإذا سويته ونفخت فيه من روحي} [الحجر: ٢٩] وأمثال ذلك، وذكر الخلق بالماضي لأنه لا يتجدد في الدنيا، والهداية بالمضارع لتجددها وتكررها ديناً ودنيا {والذي هو} أي لا غيره {يطعمني ويسقين} ولو أراد لأعدم ما آكل وما أشرب أو أصابني بآفة لا أستطيع معها أكلاً ولا شرباً.
{فإذا سويته ونفخت فيه من روحي} [Hicr: 29] ve benzeri ayetler. Yaratmayı geçmiş zaman fiiliyle zikretti; çünkü dünyada yaratma tekrarlanmaz. Hidayeti ise din ve dünya hususunda yenilenip tekrarlandığı için muzari fiille zikretti. {والذي هو} “Ve O ki”, yani başkası değil sadece O, {يطعمني ويسقين} “beni yediren ve içirendir.” Eğer dileseydi yediğim ve içtiğim şeyleri yok ederdi yahut bana öyle bir dert verirdi ki onunla ne yiyebilir ne de içebilirdim.
ولما كان المرض ضرراً، نزهه عن نسبته إليه أدباً وإن كانت نسبة الكل إليه سبحانه معلومة، بقوله: {وإذا مرضت} باستيلاء بعض الأخلاط على بعض لما بينها من التنافر الطبيعي {فهو} أي وحده {يشفين*} بسبب تعديل المزاج بتعديل الأخلاط وقسرها على الاجتماع والاعتدال، لا طبيب ولا غيره وإن تسببت أنا في أمراض نفسي ببرد أو حر أو طعام أتناوله أو غير ذلك لأنه قادر على ما يريد.
Hastalık bir zarar olduğundan, her şeyin Sübhânehu'ya nispet edildiği bilinmekle birlikte bir edep olarak hastalığı O'na nispet etmekten tenzih edip şöyle dedi: {وإذا مرضت} “Hastalandığım zaman”, aralarındaki tabii zıtlık sebebiyle hıltlardan (vücut sıvılarından) bazısının diğerine galip gelmesiyle [hastalandığımda], {فهو} “işte O”, yani sadece O, {يشفين*} “bana şifa verir.” Hıltları dengeleyerek, onları bir araya gelmeye ve itidale mecbur kılarak mizacı düzeltmesi sebebiyle [şifa verir]; ne tabip ne de başkası şifa verebilir. Soğukla, sıcakla, yediğim bir yemekle yahut başka bir sebeple kendi hastalığıma bizzat ben sebep olmuş olsam bile [şifayı O verir]; zira O, dilediği her şeye kadirdir.
ولما كان الإنسان مطبوعاً على الاجتهاد في حفظ حياته وبقاء مهجته، نسب فعل الموت إليه إعظاماً للقدرة فقال: {والذي يميتني} أي حساً وإن اجتهدت في دفع الموت، ومعنى وإن اجتهدت في دفع الجهل.
İnsan hayatını koruma ve canını yaşatma gayretinde bulunacak şekilde yaratıldığından, kudretin büyüklüğünü göstermek üzere öldürme fiilini O'na nispet edip şöyle dedi: {والذي يميتني} “Beni öldürecek olan da O'dur”, yani ölümü defetmeye ne kadar çabalasam da somut olarak, cehaleti defetmeye ne kadar gayret etsem de manevi olarak [öldüren O'dur].
ولما كان الإحياء حساً بالروح ومعنى بالهداية عظيماً، أتى بأداة التراخي لذلك ولطول المكث في البرزخ فقال: {ثم يحيين} للمجازاة في الآخرة كما شفاني من المرض وإن وصلت إلى حد لا أرجى فيه، ولم يأت هنا بما يدل على الحصر لأنه لا مدعي للإحياء والإماتة إلا ما ذكره سبحانه عن نمرود في سورة البقرة، وأن إبراهيم ﵇ أبهته ببيان عجزه في إظهار صورة من مكان من الأمكنة بلا شرط من روح ولا غيرها، وإذا عجز عن ذلك كان عجزه عن إيجاد صورة أبين، فكيف إذا انضم إلى ذلك إفادتها روحاً أو سلبها منها، فعدّ ادعاؤه لذلك - مع القاطع المحسوس الذي أبهته - عدماً، والله أعلم.
Ruh ile somut olarak ve hidayet ile manevi olarak diriltmek büyük bir hadise olduğundan, bu sebeple ve berzahtaki bekleme süresinin uzunluğundan dolayı terâhî (gecikme) edatı getirerek şöyle dedi: {ثم يحيين} “sonra beni diriltecektir.” Kendisinden ümit kesilecek bir dereceye ulaşmış olsam bile beni hastalıktan kurtardığı gibi, ahirette karşılık vermek üzere [diriltecektir]. Burada hasr (sınırlandırma) ifade eden bir lafız getirmedi; zira Sübhânehu'nun Bakara sûresinde Nemrud'dan naklettiği dışında hiç kimse diriltme ve öldürme iddiasında bulunmamıştır. İbrâhim aleyhisselâm ruh ve başka bir şart olmaksızın mekânlardan herhangi birinde bir suret ortaya koymaktan aciz olduğunu açıklayarak onu susturmuştu. Bundan aciz olunca, bir sureti yoktan var etmekten aciz olduğu daha açıktır. Buna bir de ona ruh vermesi veya ruhunu alması eklendiğinde durum nice olur! Dolayısıyla onu susturan bu apaçık hissî delil karşısında onun bu iddiası yok hükmünde sayılmıştır. Doğrusunu Allah bilir.
ولما ذكر البعث، ذكر ما يترتب عليه فقال: {والذي أطمع} هضماً لنفسه واطراحاً لأعماله وإشارة إلى أنه بالنسبة إلى الحضرة الأعظمية غير قادرة لها حق قدرها، فإن الطمع كما قال الحرالي في البقرة
Yeniden dirilmeyi zikredince, onun ardından gelecek olanı zikredip şöyle buyurdu: {والذي أطمع} “Ve O ki, umarım”; nefsini alçaltarak, amellerini bir tarafa bırakarak ve o En Yüce Makam karşısında O'nun hakkını layıkıyla takdir edemediğine işaret ederek [böyle demiştir]. Zira Harallî'nin Bakara sûresinde dediği gibi tama (طمع);
تعلق البال بالشيء من غير تقدم سبب - انتهى. فلذلك لم يعد له عملاً {أن يغفر} أي يمحو ويستر.
geçmiş bir sebep olmaksızın zihnin bir şeye bağlanmasıdır -ikrar burada bitti-. Bu sebeple kendisi için hiçbir amel saymadı ve şöyle dedi: {أن يغفر} “bağışlamasını [umarım]”, yani silmesini ve örtmesini.
ولما كان الله سبحانه منزهاً عن الغرض، فكانت المغفرة لحظ العبد ليس غير، قال: {لي} وأسند الخطيئة إليه هضماً لنفسه وتواضعاً لربه فقال: {خطيئتي} أي تقصيري عن أن أقدره حق قدره، فإن الضعيف العاجز لا يبلغ كل ما ينبغي من خدمة العلي الكبير، وما فعله فهو بإقداره سبحانه فلا صنع له في الحقيقة أصلاً {يوم الدين*} أي الجزاء.
Allah Sübhânehu her türlü menfaat ve maksattan münezzeh olduğu için mağfiret de sadece kulun payına aittir, bundan dolayı: {لي} “beni” dedi. Nefsini alçaltmak ve Rabbine tevazu göstermek için günahı kendisine isnat ederek şöyle buyurdu: {خطيئتي} “hatamı”, yani O'nu hakkıyla takdir etmekteki kusurumu. Zira zayıf ve aciz olan kimse, o Yüce ve Büyük olana kullukta gereken her şeye güç yetiremez; yaptığı şeyler de Sübhânehu'nun ona güç vermesiyledir, dolayısıyla hakikatte onun hiçbir dahli yoktur. {يوم الدين*} “Ceza gününde.” Yani karşılık gününde.
ولما أثنى على الله تعالى بما هو أهله، وختم بذكر هذا اليوم العظيم، دعا بما ينحي عن هوله، فدل صنيعه على أن تقديم الثناء على السؤال أمر مهم، وله في الإجابة أثر عظيم، فقال ملتفتاً إلى مقام المشاهدة إشارة إلى أن الأمر مهول، وأنه لا ينقذ من خطره إلا عظيم القدرة، لما طبعت عليه النفس من النقائص: {رب} أي أيها المحسن إليّ {هب لي حكماً} أي عملاً متقناً بالعلم، وأصله بناء الشيء على ما توجبه الحكمة، ولما كان الاعتماد إنما هو على محض الكرم، فإن من نوقش الحساب عذب، قال: {وألحقني بالصالحين*} أي الذين جعلتهم أئمة للمتقين في الدنيا والآخرة، وهم من كان قوله
Allah Teâlâ'ya layık olduğu şekilde sena edip sözü bu büyük günün zikriyle bitirince, onun dehşetinden kurtaracak şey için dua etti. Bu tutumu, istemeden önce senada bulunmanın mühim bir husus olduğuna ve duanın kabulünde büyük bir tesiri bulunduğuna delalet etti. İnsanın yaratılışında bulunan eksiklikler sebebiyle meselenin çok dehşetli olduğuna ve onun tehlikesinden ancak sonsuz kudret sahibinin kurtarabileceğine işaret ederek müşahede makamına dönüp şöyle dedi: {رب} “Rabbim!”, yani ey bana ihsanda bulunan! {هب لي حكماً} “Bana bir hüküm bağışla”, yani ilimle sağlamlaştırılmış bir amel [ver]; bunun aslı ise bir şeyi hikmetin gerektirdiği üzere bina etmektir. Güvenilecek şey sırf lütuf ve kerem olduğundan -zira hesaba çekilen azap görür- şöyle dedi: {وألحقني بالصالحين*} “ve beni salihlere kat!” Yani dünyada ve ahirette takva sahiplerine önder kıldığın kimselere; onlar da sözü
وفعله صافياً عن شوب فساد.
ve fiili her türlü fesat şaibesinden arınmış olanlardır.
ولما كان الصالح قد لا يظهر عمله، وكان إظهار الله له مجلبة للدعاء وزيادة في الأجر، قال: {واجعل لي لسان صدق} أي ذكراً جميلاً، وقبولاً عاماً، وثناء حسناً، بما أظهرت مني من خصال الخير {في الآخرين*} أي الناس الذين يوجدون بعدي إلى يوم الدين، لأكون للمتقين إماماً، فيكون لي مثل أجورهم، فإن «من سن سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة» وقد كان ذلك إجابة من الله تعالى لدعائه، ومن أعظمه أن جعله الله شجرة مباركة فرع منها الأنبياء الذين أحيى بهم عليهم الصلاة والسلام ذكره الذي من أعظمه ما كان على لسان أعظمهم النبي الأمي ﷺ من قوله: «صل على محمد كما صليت على إبراهيم» إلى آخره.
Salih kimsenin ameli bazen gizli kalabileceğinden ve Allah'ın bunu ortaya çıkarması duaya ve ecirde fazlalığa vesile olacağından şöyle dedi: {واجعل لي لسان صدق} “Ve bana doğru bir lisan nasip eyle”, yani benden izhar ettiğin hayırlı hasletler vesilesiyle güzel bir anılış, umumi bir kabul ve güzel bir sena kıl, {في الآخرين*} “sonrakiler arasında!” Yani benden sonra kıyamet gününe kadar gelecek insanlar arasında; ta ki takva sahiplerine önder olayım da onların ecirlerinin bir misli bana da verilsin. Zira «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine verilir.» Allah Teâlâ onun bu duasına icabet etmiştir. Bunun en büyük tecellisi ise, Allah'ın onu mübarek bir ağaç kılması ve zikrini kendileriyle ihya ettiği peygamberlerin ondan dallanıp budaklanmasıdır. Onların aleyhimussalâtu vesselâm bu anışlarının en büyüğü ise, içlerinden en yücesi olan Ümmi Peygamber ﷺ'in dilindeki: «Allah'ım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi Muhammed'e de salât eyle...» sözüdür.
ولما طلب سعادة الدنيا، وكانت لا نفع لها إلا باتصالها بسعادة الآخرة التي هي الجنة، وكانت الجنة لا تنال إلا بمنه، لا بشيء من ذلك، ولذلك شبه إدخالها بالإرث الذي يحصل بغير اكتساب من الوارث وهو أقوى أسباب الملك، قال: {واجعلني} أي مع ذلك كله
Dünya saadetini talep edip de bu saadetin ancak cennet olan ahiret saadetiyle birleştiğinde bir faydası olacağından ve cennete de bütün bunlarla değil sadece O'nun lütfuyla nail olunabileceğinden -bu yüzden cennete girdirilmeyi, mirasçının hiçbir kazancı olmadan elde edilen ve mülk edinme sebeplerinin en güçlüsü olan mirasa benzettiğinden- şöyle dedi: {واجعلني} “Beni de kıl”, yani bütün bunlarla birlikte,
بفضلك ورحمتك {من ورثة جنة النعيم*} .
lütfun ve merhametinle, {من ورثة جنة النعيم*} “Naim cennetinin vârislerinden!”
ولما دعا لنفسه، ثنى بأحق الخلق ببره فقال: {واغفر لأبي} ثم علل دعاءه بقوله: {إنه كان} في أيام حياته {من الضالين*} والظاهر أن هذا كان قبل معرفته بتأبيد شقائه، ولذلك قال: {ولا تخزني} أي تهني بموته على ما يوجب دخوله النار ولا بغير ذلك {يوم يبعثون*} أي هؤلاء المنكرون للبعث، وكأن هذا الدعاء كان بحضورهم في الإنكار عليهم في عبادة الأصنام، والظاهر أن تخصيص الدعاء بأبيه لأن أمه كانت آمنت كما ورد عن. . . فقد صح أنه يقول يوم القيامة: يا رب! إنك وعدتني ألا تخزيني، أي خزي أخزى من أبي الأبعد، فيبدل الله صورة أبيه صورة ذيخ ثم يلقي به في النار - كما رواه البخاري في غير موضع عن أبي هريرة ﵁، وأن الله تعالى يقول له: «إني حرمت الجنة على الكافرين» ولو كانت أمة كافرة لسأله فيها.
Kendisi için dua edince, iyiliğine insanların en layık olanı ile devam edip şöyle dedi: {واغفر لأبي} “Babamı da bağışla”; sonra duasını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه كان} “Şüphesiz o”, dünya hayatındaki günlerinde, {من الضالين*} “sapıklardan idi.” Görünen o ki bu durum, onun ebedi bedbahtlığını öğrenmeden önceydi. Nitekim bundan dolayı şöyle dedi: {ولا تخزني} “Ve beni rezil etme”, yani ateşe girmesini gerektirecek bir hal üzere ölmesiyle veya başka bir şeyle beni rüsva eyleme, {يوم يبعثون*} “[insanların] diriltilecekleri gün!” Yani yeniden dirilişi inkâr eden bu kimselerin diriltileceği gün. Sanki bu dua, putlara tapmalarını inkâr etme esnasında onların huzurunda yapılmıştı. Duayı babasına tahsis etmesinin zahir sebebi ise rivayet edildiğine göre annesinin iman etmiş olmasıdır... Zira sahih rivayette sabit olduğuna göre kıyamet gününde şöyle diyecektir: "Rabbim! Sen beni rezil etmeyeceğini vadetmiştin, benden uzak kalan babamın halinden daha büyük rezillik mi olur?" Bunun üzerine Allah onun babasının suretini bir sırtlan (zîh) suretine çevirir, sonra onu ateşe atar -Buhârî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan pek çok yerde rivayet ettiği gibi-. Ve Allah Teâlâ ona şöyle buyurur: «Ben cenneti kâfirlere haram kıldım.» Eğer annesi kâfir olsaydı, onun hakkında da talepte bulunurdu.
ولما نبه على أن المقصود هو الآخرة، صرح بالتزهيد في الدنيا بتحقير أجل ما فيها فقال: {يوم لا ينفع} أي أحداً {مال} أي
Asıl hedefin ahiret olduğuna dikkat çekince, oradaki en değerli şeyleri değersizleştirerek dünyadan yüz çevirmeyi açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {يوم لا ينفع} “O gün fayda vermez”, yani hiç kimseye, {مال} “ne mal”, yani
يفتدي به أو يبذله لشافع أو ناصر مقاهر {ولا بنون*} ينتصر بهم أو يعتضد فكيف بغيرهم {إلا من أتى الله} أي الملك الأعظم الذي له الغنى المطلق في هذا الموطن {بقلب سليم*} أي عن مرض غيّره عن الفطرة الأولى التي فطره الله عليها، وهي الإسلام الذي رأسه التوحيد، والاستقامة على فعل الخير، وحفظ طريق السنة كما تنتج البهيمة بهيمة جمعاء ليس فيها من جدعاء فإن {المال والبنون} ينفعانه بما تصرف فيهما من خير، والاستثناء مفرغ، والظاهر أن قوله {وأزلفت} أي قربت بأيسر وجه حال من واو «يبعثون» {الجنة للمتقين*} وعرف أهل الموقف أنها لهم خاصة تعجيلاً لسرورهم وزيادة في شرفهم {وبرزت} أي كشفت كشفاً عظيماً سهلاً {الجحيم} أي النار الشديدة التأجج، وأصلها نار عظيمة في مهواة بعضها فوق بعض {للغاوين*} أي الضالين الهالكين بحيث عرف أهل الموقف أنها لهم {وقيل لهم} تبكيتاً وتنديماً وتوبيخاً، وأبهم القائل ليصلح لكل أحد، تحقيراً لهم، ولأن المنكىء نفس القول لا كونه من معين: {أين ما كنتم} بتسلك الأخلاق التي هي كالجبلات {تعبدون*} أي
kendisiyle fidye verilecek yahut bir şefaatçiye veya zorba bir yardımcıya sarf edilecek [bir mal], {ولا بنون*} “ne de oğullar!” Kendileriyle yardım görülecek veya güç kazanılacak; nerede kaldı ki başkaları fayda versin! {إلا من أتى الله} “Ancak Allah'a gelen kimse müstesna”, yani bu makamda mutlak zenginliğe sahip olan o En Yüce Hükümdar'a, {بقلب سليم*} “selim bir kalp ile.” Yani Allah'ın onu yarattığı ilk fıtrattan kendisini saptıran hastalıktan uzak [bir kalple]; ki o fıtrat, başı tevhid olan İslam, hayır işleme hususunda istikamet ve sünnet yolunu muhafaza etmektir; tıpkı hayvanın kulağı kesik olmayan tastamam bir yavru doğurması gibi. Bu takdirde {المال والبنون} “mal ve oğullar”, kendilerinde yapılan hayır tasarrufları sebebiyle ona fayda sağlar. Bu istisna munkatı veya mufarrağdır. Görünen o ki, {وأزلفت} “Ve yaklaştırıldığı [zaman]”, yani en kolay biçimde yaklaştırıldığı [zaman], "yub'asûn" kelimesindeki vav zamirinden haldir; {الجنة للمتقين*} “cennetin takva sahiplerine.” Mahşer halkı sevinçleri peşin olsun ve şerefleri artsın diye cennetin sadece onlara ait olduğunu anlarlar. {وبرزت} “Ve açıkça gösterildiği [zaman]”, yani apaçık ve kolay bir şekilde açığa çıkarıldığı, {الجحيم} “o alevli cehennemin”, yani son derece alevlenmiş ateşin; aslı ise birbiri üstüne yığılmış derin bir çukurdaki büyük ateştir, {للغاوين*} “azgınlara.” Yani helak olmuş sapıklara; öyle ki mahşer ehli onun onlara ait olduğunu anlarlar. {وقيل لهم} “Ve onlara denildiği [zaman]”; susturmak, pişman etmek ve azarlamak maksadıyla. Onları tahkir etmek için ve yaralayan şey belirli bir kimseden gelmesi değil bizzat sözün kendisi olduğu için söyleyen fail meçhul bırakıldı: {أين ما كنتم} “Nerede hani o şeyler ki”, huy haline gelmiş ahlakları edinerek, {تعبدون*} “tapıyordunuz?” Yani,
في الدنيا على سبيل التجديد والاستمرار. وحقر معبوداتهم بقوله: {من دون} أي من أدنى رتبة من رتب {الله} أي الملك الذي لا كفوء له، وكنتم تزعمون أنهم يشفعون لكم ويقونكم شر هذا اليوم {هل ينصرونكم} فيمنعون عنكم ما برز لكم {أو ينتصرون*} أي هم بالدفع عن أنفسهم.
dünyada sürekli yenileyerek ve ısrarla tapmakta olduğunuz şeyler? Şu sözüyle taptıklarını tahkir etti: {من دون} “bırakıp da”, yani mertebelerinin en aşağısından, {الله} “Allah'ı”, yani dengi bulunmayan Hükümdar'ı; halbuki siz onların size şefaat edeceğini ve bu günün şerrinden sizi koruyacağını iddia ediyordunuz. {هل ينصرونكم} “Size yardım ediyorlar mı?” Yani önünüze serilen bu azabı sizden savabiliyorlar mı, {أو ينتصرون*} “yahut kendilerine yardım edebiliyorlar mı?” Yani kendilerini savunabiliyorlar mı?
ولما تسبب عن هذا التبريز والقول إظهار قدرته تعالى وعجزهم بقذفهم فيها قال: {فكبكبوا} أي الأصنام ونحوها، قلبوا وصرعوا ورموا، قلباً عظيماً مكرراً سريعاً من كل من أمره الله بقلبهم بعد هذا السؤال، إظهاراً لعجزهم بالفعل حتى عن الجواب قبل الجواب {فيها} أي في مهواة الجحيم قلباً عنيفاً مضاعفاً كثيراً بعضهم في أثر بعض {هم} أي الأصنام وما شابهها مما عبد من الشاطين ونحوهم {والغاوون*} أي الذي ضلوا بهم {وجنود إبليس} من شياطين الإنس والجن {أجمعون*} .
Bu açığa çıkarma ve sözün neticesi olarak Allah Teâlâ'nın kudreti ve onları oraya atmakla onların acziyeti ortaya çıkınca şöyle buyurdu: {فكبكبوا} “Artık tepetaklak atıldılar”, yani putlar ve benzerleri; bu sorudan sonra Allah'ın onları devirmesini emrettiği herkes tarafından, daha cevaptan önce fiilen acziyetlerini ortaya koymak üzere büyük, tekrarlanan ve hızlı bir devrilmeyle yüzüstü yıkıldılar, fırlatılıp atıldılar; {فيها} “oraya”, yani cehennemin çukuruna, şiddetli, kat kat ve peş peşe pek çok defa tersyüz edilerek; {هم} “onlar”, yani putlar ve şeytanlar gibi tapınılan benzerleri, {والغاوون*} “ve o azgınlar”, yani onlar sebebiyle sapanlar, {وجنود إبليس} “ve İblis'in orduları”, insan ve cin şeytanlarından olanlar, {أجمعون*} “hepsi birden.”
ولما علم بهذا أنهم لم يتمكنوا من قول في جواب استفامهم توبيخاً، وكان من المعلوم أن الإنسان مطبوع على أن يقول في كل شيء ينوبه ما يثيره له إدراكه مما يرى أنه يبرد من غلته، وينفع من علته، تشوف السامع إلى معرفة قولهم بعد الكبكبة، فأشير إلى ذلك
Bununla onların azarlama mahiyetindeki soruya bir cevap veremedikleri anlaşılınca ve insanın başına gelen her hadisede hararetini teskin edeceğini ve derdine derman olacağını düşündüğü şeyleri aklının sevkiyle söylemeye meyilli olduğu bilindiğinden; dinleyici, bu tepetaklak atılmadan sonra onların ne diyeceğini bilmeye can attı. İşte buna şu şekilde işaret edildi:
بقوله: {قالوا} أي العبدة {وهم فيها} أي الجحيم {يختصمون} أي مع المعبودات: {تالله} أي الذي له جميع الكمال {إن كنا لفي ضلال مبين*} أي ظاهر جداً لمن كان له قلب {إذ} أي حين {نسويكم} في الرتبة {برب العالمين*} أي الذين فطرهم ودبرهم حتى عبدناكم {وما أضلنا} أي ذلك الضلال المبين عن الطريق البين {إلا المجرمون*} أي العريقون في صفة الإجرام، المقتضي لقطع كل ما ينبغي أن يوصل {فما} أي فتسبب عن ذلك أنه ما {لنا} اليوم؛ وزادوا في تعميم النفي بزيادة الجارّ فقالوا: {من شافعين*} يكونون سبباً لإدخالنا الجنة، لأنا صرفنا ما كان يجب علينا لذي الأمر إلى من لا أمر له؛ ولعله لم يفرد الشافع لأنهم دخلوا في الشفاعة العظمى.
{قالوا} “Dediler ki”, yani o tapanlar, {وهم فيها} “onlar oradayken”, yani cehennemin içindeyken, {يختصمون} “birbiriyle çekişerek”, yani taptıklarıyla tartışarak: {تالله} “Allah'a yemin olsun ki”, yani bütün kemale sahip olan Allah'a, {إن كنا لفي ضلال مبين*} “biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz!” Yani aklı ve kalbi olan kimseye gayet net olan bir sapıklık içindeymişiz. {إذ} “Çünkü”, yani o vakit, {نسويكم} “sizi bir tutuyorduk”, mertebe bakımından, {برب العالمين*} “Âlemlerin Rabbiyle!” Yani onları yaratan ve çekip çevirenle bir tutup size ibadet ettik. {وما أضلنا} “Bizi saptırmadı”, yani apaçık yoldan o apaçık sapıklığa bizi düşürmedi, {إلا المجرمون*} “ancak o suçlular!” Yani birleştirilmesi gereken her bağı koparmayı gerektiren cürüm sıfatında kökleşmiş olanlar. {فما} “Artık”, yani bunun bir neticesi olarak bugün, {لنا} “bizim için yoktur”; harf-i cer ziyadesiyle nefyi (olumsuzluğu) daha da umumileştirerek şöyle dediler: {من شافعين*} “şefaatçilerden hiçbir kimse!” Cennete girmemize vesile olacak [hiçbir şefaatçi]; zira biz emir sahibine yapmamız gerekeni hiçbir yetkisi olmayana sarf ettik. Şefaatçi kelimesini tekil getirmemesi, onların büyük şefaatin kapsamına girmemiş olmalarından ötürü olabilir.
ولما كان الصديق قد لا يكون أهلاً لأن يشفع، قالوا تأسفاً على أقل ما يمكن: {ولا صديق} أي يصدق في ودنا ليفعل ما ينفعنا. ولما كان أصدق الصداقة ما كان من القريب قال: {حميم*} أي قريب، وأصله المصافي الذي يحرقه ما يحرقك، لأنا قاطعنا بذلك كل من له أمر في هذا اليوم؛ وأفرد تعميماً للنفي وإشارة إلى قلته في حد ذاته أو عدمه.
Dostun şefaat etmeye ehil olamayabileceği durumlar bulunduğundan, olabilecek en az şeye bile esef ederek şöyle dediler: {ولا صديق} “ne de bir dost”, yani bize fayda verecek bir şey yapmak için sevgisinde samimi olan [bir dost]. Dostluğun en samimisi akrabadan olanı olduğu için şöyle dedi: {حميم*} “yakın, candan [bir dost]!” Yani akraba; aslı ise seni yakan şeyin kendisini de yaktığı samimi dosttur; çünkü biz bu sebeple bu günde söz sahibi olan herkesle bağımızı kopardık. Nefyi umumileştirmek ve onun kendi zatında azlığına yahut yokluğuna işaret etmek için tekil getirdi.
ولما وقعوا في هذا الهلاك، وانتفى عنهم الخلاص، تسبب عنه تمنيهم المحال فقالوا: {فلو أن لنا كرة} أي رجعة إلى الدنيا {فنكون من المؤمنين*} أي الذين صار الإيمان لهم وصفاً لازماً، فأزلفت لهم الجنة.
Onlar bu helake düşüp kurtuluş da kendilerinden tamamen kesilince, bunun neticesinde imkânsız olanı temenni edip şöyle dediler: {فلو أن لنا كرة} “Ah, keşke bizim için bir kez daha [dönüş] olsaydı”, yani dünyaya bir geri dönüş olsaydı, {فنكون من المؤمنين*} “da inananlardan olsaydık!” Yani imanın kendileri için ayrılmaz bir vasıf haline geldiği ve cennetin kendilerine yaklaştırıldığı kimselerden olsaydık.
ولما كان في هذه القصة أعظم زاجر عن الشرك، وآمر بالإيمان، نبه على ذلك بقوله: {إن في ذلك} أي هذا الأمر العظيم الذي قصصته ن قول إبراهيم ﵇ في إقامة البرهان على إبطال الأوثان، ونصب الدليل على أنه لا حق إلا الملك الجليل الديان، وترغيبه وترهيبه وإرشاده إلى التزود في أيام المهلة {لآية} أي عظيمة على بطلان الباطل وحقوق الحق {وما} أي والحال أنه ما {كان أكثرهم} أي الذين شهدوا منه هذا الأمر العظيم والذين سمعوه عنه {مؤمنين*} أي بحيث صار الإيمان صفة لهم ثابتة، وفي ذلك أعظم تسلية للنبي ﷺ بأعظم آبائه عليهم الصلاة والسلام {وإن ربك} أي المحسن إليك بإرسالك وهداية الأمة بك {لهو العزيز} أي القادر على إيقاع النقمة بكل من خالفه حين يخالفه {الرحيم*} أي الفاعل فعل الراحم في إمهاله العصاة مع إدرار النعم، ودفع النقم، وإرسال الرسل، ونصب الشرائع، لبيان ما يرضاه ليتبع، وما يسخطه ليتجنب،
Bu kıssada şirkten en büyük menediş ve imana en büyük teşvik bulunduğundan, şu sözüyle buna dikkat çekti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani İbrâhim aleyhisselâm'ın putları iptal etmeye dair delil getirmesinden, o Yüce Hükümdar ve Deyyân olan Allah'tan başka hiçbir hakkın bulunmadığına hüccet koymasından, müjdeleyip uyarmasından ve mühlet günlerinde azık edinmeye irşad etmesinden anlattığım bu büyük işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır”, yani bâtılın boşa çıkmasına ve hakkın gerçekliğine dair büyük bir delil vardır; {وما} “oysa”, şu halde ki, {كان أكثرهم} “onların çoğu değildi”, yani ondan bu büyük işi bizzat görenlerin ve bunu ondan işitenlerin [çoğu], {مؤمنين*} “inanan kimseler [değildi].” Yani iman kendilerine sabit bir vasıf haline gelmiş müminler değillerdi. Bunda Peygamber ﷺ için atalarının en büyüğü aleyhimussalâtu vesselâm ile en büyük teselli vardır. {وإن ربك} “Ve şüphesiz senin Rabbin”, yani seni elçi göndermekle ve ümmeti seninle hidayete erdirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {لهو العزيز} “mutlak galip olandır”, yani kendisine karşı gelen her kimseden karşı geldiği anda intikam almaya kadir olandır, {الرحيم*} “çok merhametlidir.” Yani nimetleri bollaştırıp azapları savarak, elçiler gönderip şeriatlar koyarak, razı olduğu şeyleri tabi olunsun diye, öfkelendiği şeyleri de sakınılsın diye açıklamak suretiyle asilere mühlet verme hususunda merhamet edenin fiilini işleyendir;
فلا يهلك إلا بعد إقامة الحجة بإيضاح المحجة.
böylece apaçık yolu aydınlatıp hücceti ortaya koymadan kimseyi helak etmez.
ولما أتم سبحانه قصة الأب الأعظم الأقرب، أتبعها - دلالة على وصفي العزة والرحمة - قصة الأب الثاني، مقدماً لها على غيرها، لما له من القدم في الزمان، إعلاماً بأن البلاء قديم، ولأنها أدل على صفتي الرحمة والنقمة التي هي أثر العزة بطول الإملاء لهم على طول مدتهم، ثم تعميم النقمة مع كونهم جميع أهل الأرض فقال: {كذبت} بإثبات التاء اختياراً للتأنيث - وأن كان تذكير القوم أشهر - للتنبيه على أن فعلهم أخس الأفعال، أو إلى أنهم مع عتوهم وكثرتهم كانوا عليه سبحانه أهون شيء وأضعفه بحيث جعلهم هباء منثوراً وكذا من بعدهم {قوم نوح} وهو أهل الأرض كلهم من الآدميين قبل اختلاف الأمم بتفرق اللغات {المرسلين*} أي بتكذيبهم نوحاً ﵇، لأنه أقام الدليل على نبوته بالمعجزة، ومن كذب بمعجزة واحدة فقد كذب بجميع المعجزات لتساوي أقدامها في الدلالة على صدق الرسول، وقد سئل الحسن البصري رحمه الله تعالى عن ذلك فقال: من كذب واحداً من الرسل فقد كذب الكل لأن الآخر جاء بما جاء به الأول - حكاه عنه البغوي.
Allah Sübhânehu en yakın ve en büyük babanın kıssasını tamamlayınca, izzet ve rahmet vasıflarına delalet etmek üzere ikinci babanın kıssasını onun peşine getirdi; zaman bakımından kıdemi sebebiyle imtihanın eski olduğunu bildirmek ve uzun süre boyunca onlara mühlet verilip ardından bütün yeryüzü halkı olmalarına rağmen azabın genelleştirilmesiyle izzetin eseri olan intikam ve rahmet sıfatlarına daha çok delalet etmesi dolayısıyla onu diğerlerine takdim ederek şöyle buyurdu: {كذبت} “Yalanladı”; kavim (قوم) kelimesinin müzekker kullanımı daha meşhur olsa da fiillerinin en aşağılık fiiller olduğuna veya onların azgınlıklarına ve çokluklarına rağmen Sübhânehu katında en değersiz ve en zayıf şey olduklarına, nitekim onları ve onlardan sonrakileri saçılmış toz zerresi kıldığına dikkat çekmek üzere müenneslik tasıyla geldi; {قوم نوح} “Nûh'un kavmi”; dillerin ayrılmasıyla milletler farklılaşmadan önce yeryüzündeki bütün insanlardı; {المرسلين*} “elçileri.” Yani Nûh aleyhisselâm'ı yalanlamakla [bütün elçileri yalanladılar]. Çünkü o, peygamberliğine mucize ile delil getirmişti; tek bir mucizeyi yalanlayan kimse ise elçinin doğruluğuna delalet etmedeki eşitlikleri sebebiyle bütün mucizeleri yalanlamış sayılır. Hasan-ı Basrî'ye rahmetullâhi aleyh bundan sorulduğunda şöyle demiştir: "Resullerden birini yalanlayan hepsini yalanlamış olur; çünkü sonuncu da birincinin getirdiğini getirmiştir" -Begavî bunu ondan nakletmiştir-.
ولقصد التسلية عبر بالتكذيب في كل قصة {إذ} أي حين {قال لهم} لم يتأنوا بطلب دليل، ولا ابتغاء وجه جميل؛ وأشار إلى نسبه فيهم بقوله: {أخوهم} زيادة في تسلية هذا النبي الكريم
Teselli maksadıyla her kıssada yalanlama ifadesini kullandı. {إذ} “Hani o vakit”, {قال لهم} “onlara demişti”; onlar bir delil istemeyi ve güzel bir yaklaşım beklemeyi düşünmeden acele etmişlerdi. Bu kerim Peygamber'i daha da teselli etmek için aralarındaki soy bağına işaret ederek şöyle buyurdu: {أخوهم} “kardeşleri”,
{نوح} وأشار إلى حسن أدبه، واستجلابهم برفقه ولينه، بقوله: {ألا تتقون*} أي تكون لكم تقوى، وهي خوف يحملكم على أن تجعلوا بينكم وبين سخطه وقاية بطاعته بالتوحيد وترك الالتفات إلى غيره؛ ثم علل أهليته للأمر عليهم بقوله: {إني لكم} أي مع كوني أخاكم يسوءني ما يسوءكم ويسرني ما يسركم {رسول} أي من عند خالقكم، فلا مندوحة لي عند إبلاغ ما أمرت به {أمين*} أي لا غش عندي كما تعلمون ذلك مني على طول خبرتكم بي، ولا خيانة في شيء من الأمانة، فلذلك لا بد لي من إبلاغ جميع الرسالة.
{نوح} “Nûh”; ve onun güzel edebine, yumuşaklık ve nezaketle onları kendine çekmesine işaret ederek şöyle buyurdu: {ألا تتقون*} “Sakınmaz mısınız?” Yani sizde bir takva, yani O'na tevhid ile itaat ederek ve O'ndan başkasına iltifat etmeyi bırakarak kendinizle O'nun gazabı arasına bir koruyucu koymanızı sağlayacak bir korku bulunmaz mı? Sonra onlara emretmeye ehil oluşunun gerekçesini belirterek şöyle dedi: {إني لكم} “Şüphesiz ben sizin için”, yani sizin kardeşiniz olmakla birlikte sizi üzen şey beni de üzer, sizi sevindiren şey beni de sevindirir; {رسول} “bir elçiyim”, yani Yaratıcınız katından [gelmiş], dolayısıyla emrolunduğum şeyi tebliğ etmekten başka bir yolum yoktur; {أمين*} “güvenilir [bir elçiyim].” Yani benim hakkımdaki uzun tecrübenizden bildiğiniz üzere bende hiçbir hile ve emanette hiçbir hıyanet yoktur; bu sebeple risaletin tamamını tebliğ etmek benim için zorunludur.
ولما عرض عليهم التقوى بالرفق، وعلل ذلك بما ثبت به أمرها، تسبب عنه الجزم بالأمر فقال: {فاتقوا الله} أي أوجدوا الخو والحذر والتحرز من الذي اختص بالجلال والجمال، مبادرين إلى ذلك بتوحيده لتحرزوا أصل السعادة فتكونوا من أهل الجنة {وأطيعون*} أي في كل ما آمركم لتحرزوا رتبة الكمال في ذلك، فلا يمسكم عذاب.
Onlara takvayı nezaketle teklif edip bunun gerekçesini emrin sabit olduğu hususlarla açıklayınca, bunun neticesi olarak kesin emirle şöyle dedi: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani celal ve cemal sıfatlarına münhasır olan zattan korkup çekinin ve korunma sağlayın; saadetin aslına nail olup cennet ehlinden olmak için O'nu birlemeye koşun, {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!” Yani bu hususta kemal derecesini elde etmeniz için size emrettiğim her şeyde [bana uyun] ki size hiçbir azap dokunmasın.
ولما أثبت أمانته، نفى تهمته فقال: {وما أسألكم عليه} أي على هذا الحال الذي أتيتكم به؛ وأشار إلى الإعراق في النفي بقوله: {من أجر} أي ليظن ظان أني جعلت الدعاء سبباً له؛ ثم
Emanetini ispat edince, kendisine yöneltilebilecek töhmeti reddedip şöyle dedi: {وما أسألكم عليه} “Buna karşılık sizden istemiyorum”, yani size getirdiğim bu tebliğ durumuna karşılık; şu sözüyle olumsuzluğu en köklü şekilde ifade etti: {من أجر} “hiçbir ücret”, yani birisi benim bu daveti ücrete bir vesile kıldığımı zannetmesin diye; sonra,
أكد هذا النفي بقوله: {إن} أي ما {أجري} أي في دعائي لكم {إلا على رب العالمين*} أي الذي دبر جميع الخلائق ورباهم.
şu sözüyle bu olumsuzluğu pekiştirdi: {إن} “değildir”, yani {أجري} “benim ecrim”, yani sizi davet etmemin karşılığı, {إلا على رب العالمين*} “ancak Âlemlerin Rabbine aittir.” Yani bütün mahlukatı çekip çeviren ve terbiye edene aittir.
ولما انتفت التهمة، تسبب عن انتفائها أيضاً ما قدمه، فأعاده إعلاماً بالاهتمام بذلك زيادة في الشفقة عليهم وتأكيداً له في قلوبهم تنبيهاً على أن الأمر في غاية العظمة لما يعلم من قلوبهم من شدة الجلافة فقال: {فاتقوا الله} أي الذي حاز جميع صفات العظمة {وأطيعون} .
Töhmet kalkınca, onun ortadan kalkmasının neticesi olarak daha önce söylediğini yineledi. Onlara olan şefkatinin fazlalığından ve kalplerindeki kabalığın şiddetini bildiği için meselenin son derece büyük olduğuna dikkat çekmek ve kalplerine bunu yerleştirmek amacıyla bu hususa verdiği önemi bildirmek üzere şöyle dedi: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani bütün azamet sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'tan], {وأطيعون} “ve bana itaat edin!”
ولما قام الدليل على نصحه وأمانته، أجابوا بما ينظر إلى محض الدنيا كما أجاب من قال من أشراف العرب {ما لهذا الرسول} الآيات، وقال: لو طردت هؤلاء الضعفاء لرجونا أن نتبعك حتى نزل في ذلك {ولا تطرد الذين يدعون ربهم} [الأنعام: ٥٢] ونحوها من الآيات، بأن {قالوا} أي قومه، منكرين لاتباعه استناداً إلى داء الكبر الذي ينشأ منه بطر الحق وغمط الناس - أي احتقارهم: {أنؤمن لك} أي لأجل قولك هذا وما أثبته أوصافك {و} الحال أنه قد {اتبعك الأرذلون*} أي المؤخرون في الحال والمآل، والأحوال والأفعال، فيكون إيماننا بك سبباً لاستوائنا معهم، فلو طردتهم لم يكن لنا عذر في التخلف عنك، ولا مانع من اتباعك، فكان ما متعوا به من العرض الفاني مانعاً لهم عن السعادة الباقية، وأما الضعفاء فانكسار قلوبهم وخلوّها عن شاغل موجبٌ لإقبالها على الخير
Onun samimiyetine ve güvenilirliğine delil ortaya konunca, Arap eşrafından bazılarının {ما لهذا الرسول} ayetlerinde olduğu gibi dedikleri ve "Eğer şu zayıf kimseleri kovarsan sana tabi olmayı umarız" diyerek nihayetinde bu hususta {ولا تطرد الذين يدعون ربهم} [En'âm: 52] ve benzeri ayetlerin indiği gibi, onlar da sırf dünyaya bakan bir tarzda cevap verdiler. Şöyle ki: {قالوا} “Dediler ki”; yani kavmi, hakkı inkâr etmeyi ve insanları küçük görmeyi doğuran kibir hastalığına dayanarak ona tabi olmayı reddedip: {أنؤمن لك} “Sana iman eder miyiz”, yani bu sözün ve ortaya koyduğun sıfatların sebebiyle, {و} “oysa”, şu haldeki {اتبعك الأرذلون*} “sana en reziller uymuşken?” Yani durum ve akıbet, haller ve ameller bakımından en geride olanlar [uymuşken]; dolayısıyla sana iman etmemiz onlarla eşitlenmemize sebep olacaktır. Eğer onları kovsaydın senden geri durmak için bir mazeretimiz ve sana tabi olmaya hiçbir engelimiz kalmazdı. Böylece kendilerine verilen geçici dünya nimeti, ebedi saadete ermelerine engel oldu. Zayıflara gelince; onların kalplerinin kırıklığı ve meşguliyetten uzak oluşu, hayra yönelmelerini
وقبولها له، لأن الله تعالى عند المنكسرة قلوبهم، وهكذا قالت قريش في أصحاب النبي ﷺ، وما زالت أتباع الرسل كذلك حتى صارت من سماتهم وأماراتهم كما قال هرقل في سؤاله عن أتباع النبي ﷺ، فكان مثال المستكبرين مثال شخص كان آخر دونه بدرجة، فأصبح فوقه بدرجة، فأنف من أن يرتقي إلى درجته لئلا يساويه، ورضي لنفسه أن يكون دونه، فما اسخف عقله! وما أكثر جهله! فلا شيء أبين من هذا في أن التقدم في الأمور الدنيوية داء لا دواء له إلا إماتة النفس بالتبرؤ منه والبعد عنه.
ve onu kabul etmelerini gerektirir; zira Allah Teâlâ kalpleri kırık olanların yanındadır. Kureyş de Peygamber ﷺ'in ashabı hakkında böyle demişti. Resullerin tâbileri hep böyle olagelmiştir, hatta Herakliyus'un Peygamber ﷺ'in tâbilerini sorarken ifade ettiği gibi bu durum onların en belirgin alametlerinden olmuştur. Mütekebbirlerin misali şuna benzer: Bir kimse başka birinden bir derece aşağıdayken, o kimse onun bir derece üstüne çıkmıştır; o da onunla eşitlenmemek için onun derecesine yükselmekten imtina etmiş ve kendisi için onun altında kalmaya razı olmuştur. Ne kadar kıt akıllı! Ne kadar da cahil! Dünyalık işlerde önde olmanın, nefsi ondan teberri edip uzaklaşarak öldürmekten başka ilacı olmayan bir dert olduğunu bundan daha açık gösteren hiçbir şey yoktur.
ولما كانت الجواهر متساوية في أنها مخلوقات الله، وإنما تتشرف بآثارها، فالآدمي إنما يشرف أو يرذل بحاله من قاله وفعاله، أشار إلى أنه يعتبر ما هم عليه الآن من الأحوال الرفيعة، والأوصاف البديعة، فلذلك {قال} نافياً لعلمه بما قالوه في صورة استفهام إنكاري: {وما} أي وأيّ شيء {علمي بما كانوا يعملون*} أي قبل أن يتبعوني، أي وما لي وللبحث عن ذلك، إنما لي ظاهرهم الآن وهو
Cevherler Allah'ın yaratıkları olmak bakımından eşit olduğundan ve sadece eserleriyle şeref kazandığından, insan da sözü ve fiiliyle ortaya koyduğu haliyle şereflenir veya alçalır. Nûh, onların şu anda üzerinde bulundukları yüce halleri ve güzel sıfatları dikkate aldığına işaret etti; bundan dolayı {قال} “Dedi ki”; inkârî istifham suretinde onların söylediklerini bilmediğini belirterek: {وما} “Ve ne”, yani hangi, {علمي بما كانوا يعملون*} “onların ne yapmakta olduklarına dair bilgim [olabilir]?” Yani bana tabi olmadan önce [ne yaptıklarına dair]. Yani bunu araştırmaktan bana ne? Benim için geçerli olan onların şu anki zahiridir, o da
خير ظاهر، فهم الأشرفون وإن كانوا أفقر الناس وأخسّهم نسباً، فإن الغني غني الدين، والنسب نسب التقوى؛ ثم أكد أنه لا يبحث عن بواطنهم بقوله: {إن} أي ما {حسابهم} أي في الماضي والآتي {إلا على ربي} المحسن إليّ باتباعهم لي ليكون لي مثل أجرهم، المخفف عني أن يكلفني بحاسبهم وتعرف بواطنهم، لأنه المختص بضبط جميع الأعمال والحساب عليها {لو تشعرون*} أي لو كان لكم نوع شعور لعلمتم ذلك فلم تقولوا ما قلتم مما هو دائر على أمور الدنيا فقط، ولا نظر له إلى يوم الحساب.
en hayırlı zahirdir; dolayısıyla insanların en fakiri ve nesepçe en düşüğü olsalar bile onlar en şereflilerdir. Zira asıl zenginlik din zenginliği, asıl soy da takva soyudur. Sonra onların iç dünyalarını araştırmayacağını şu sözüyle tekit etti: {إن} “değildir”, yani {حسابهم} “onların hesabı”, yani geçmişteki ve gelecekteki [amellerinin hesabı], {إلا على ربي} “ancak Rabbime aittir.” Onların bana tabi olmasıyla bana da ecirlerinin bir mislini veren, beni onların hesabıyla ve içlerini bilmekle mükellef kılmayarak yükümü hafifleten Rabbime aittir; çünkü bütün amelleri tespit edip onlara göre hesaba çekmek sadece O'na aittir. {لو تشعرون*} “Keşke azıcık hissetseniz!” Yani şayet sizde birazcık anlayış olsaydı bunu bilirdiniz de sırf dünya işleri etrafında dönen ve hesap gününe hiç bakmayan bu sözlerinizi söylemezdiniz.
ولما أفهم قوله رد ما أفهمه قولهم من طردهم، صرح به في قوله: {وما} أي ولست {أنا بطارد المؤمنين*} أي الذين صار الإيمان لهم وصفاً راسخاً فلم يرتدوا عنه للطمع في إيمانكم ولا لغيره من اتباع شهواتكم؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن} أي ما {أنا إلا نذير} أي محذر، لا وكيل مناقش على البواطن، ولا متعنت على الاتباع {مبين*} أوضح ما أرسلت به فلا أدع فيه لبساً.
Onun sözü, onların sözünden anlaşılan "müminleri kovma" talebini reddetmeyi hissettirince, bunu şu buyruğunda açıkça belirtti: {وما} “Ve değilim”, yani ben değilim, {أنا بطارد المؤمنين*} “inananları kovacak [biri]!” Yani iman kendileri için köklü bir vasıf haline gelmiş olan kimseleri; sizin imana gelmeniz hevesiyle yahut sizin arzularınıza uymak gibi başka bir sebeple onlardan yüz çevirecek değilim. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن} “değilim”, yani {أنا إلا نذير} “ben ancak bir uyarıcıyım”, yani sadece bir korkutup sakındırıcıyım; gizli halleri sorgulayan bir vekil yahut tâbilere zorluk çıkaran biri değilim; {مبين*} “apaçık [bir uyarıcıyım].” Kendisiyle gönderildiğim şeyi en açık biçimde ortaya koyarım, onda hiçbir şüphe bırakmam.
ولما أياسهم مما أرادوا من طرد أتباعه لما أوهموا من اتباعه لو طردهم خداعاً، أقبلوا على التهديد، فاستأنف سبحانه الإخبار عن ذلك بقوله: {قالوا لئن لم تنته} ثم سموه باسمه جفاء وقلة أدب فقالوا:
Onları kovduğu takdirde tabi olacaklarına dair hileli bir vehim uyandırmalarına rağmen tâbilerini kovma hususunda istedikleri şeyden onları ümitsiz kılınca, tehdide yöneldiler. Sübhânehu bunu yeni bir cümleyle şöyle haber verdi: {قالوا لئن لم تنته} “Dediler ki: 'Eğer vazgeçmezsen”; sonra bir kabalık ve edep noksanlığı olarak onu ismiyle çağırıp şöyle dediler:
{يا نوح لتكونن من المرجومين*} أي المقتولين، ولا ينفعك أتباعك هؤلاء الضعفاء.
{يا نوح لتكونن من المرجومين*} “ey Nûh! Mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” Yani öldürülenlerden olursun ve sana bu zayıf tâbilerin de hiçbir fayda sağlayamaz.
ولما أيس منهم بما سمع من المبالغة بالتأكيد في قولهم، ورأى بما يصدقه من فعلهم، قال تعالى مخبراً عنه جواباً لسؤال من يريد تعرف حاله بعد ذلك: {قال} شاكياً إلى الله تعالى ما هو أعلم به منه توطئة للدعاء عليهم وإلهاباً إليه وتهييجاً، معرضاً عن تهديدهم له صبراً واحتساباً، لأنه من لازم الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، واكتفاء عنه بسببه: {رب} أي أيها المحسن إليّ.
Sözlerindeki aşırı tekitlerden işittiği ve yaptıklarından bunu doğrulayan şeyleri gördüğü için onlardan ümidini kesince; Allah Teâlâ, bundan sonraki durumunu öğrenmek isteyen kimsenin sorusuna cevap olarak ondan haber vererek buyurdu ki: {قال} “Dedi ki:” [Nûh], aleyhlerine dua etmeye bir zemin hazırlamak, buna dair içindeki iştiyakı alevlendirip harekete geçirmek üzere, kendisinden daha iyi bildiği durumu Allah Teâlâ'ya şikayet ederek, sabır ve ecrini Allah'tan bekleme gayesiyle onların kendisini tehdit etmesine aldırmayarak -çünkü bu, emr-i bi'l-mâruf ve nehy-i ani'l-münkerin ayrılmaz bir gereğidir- ve O'nun sebebiyetiyle yetinerek: {رب} “Rabbim!” Yani ey bana ihsanda bulunan!
ولما كان الحال مقتضياً لأن يصدقوه لما له في نفسه من الأمانة، وبهم من القرابة، ولما أقام على ما دعاهم إليه من الأدلة مع ما له في نفسه من الوضوح، أكد الإخبار بتكذيبهم، إعلاماً بوجوده، وبإنه تحققه منهم من غير شك فقال: {إن قومي كذبون*} أي فلا نية لهم في اتباعي {فافتح} أي احكم {بيني وبينهم فتحاً} أي حكماً يكون لي فيه فرج، وبه من الضيق مخرج، فأهلك المبطلين وأنجز حتفهم {ونجني ومن معي} أي في الدين {من المؤمنين*} مما تعذب به الكافرين.
O'nun kendi şahsındaki güvenilirliği, aralarındaki akrabalık bağı ve onları davet ettiği şeyin bizzat kendisinin apaçıklığıyla birlikte ortaya koyduğu deliller sebebiyle durum onların kendisini tasdik etmesini gerektirdiği halde; onların yalanlamasını, bunun varlığını bildirmek ve kendilerinden şüphe götürmez biçimde gerçekleştiğini ifade etmek üzere tekit ederek şöyle dedi: {إن قومي كذبون*} “Doğrusu kavmim beni yalanladı.” Yani onların bana uyma gibi bir niyetleri yoktur. {فافتح} “Artık hükmet”, yani hükmünü ver, {بيني وبينهم فتحاً} “benimle onlar arasında [kesin] bir hüküm ile”, yani benim için onda bir ferahlık, darlıktan bir çıkış yolu bulunacak bir hüküm ver; böylece batıl ehli olanları helak et ve ölümlerini gerçekleştir; {ونجني ومن معي} “ve beni ve beraberimdekileri kurtar”, yani dinde [beraberimdekileri], {من المؤمنين*} “müminlerden [olanları]”, kâfirlere azap edeceğin şeyden.
ولما كان في إهلاكهم وإنجائه من بديع الصنع ما يجل عن الوصف، أبرزه في مظهر العظمة فقال: {فأنجيناه ومن معه} أي ممن لا يخالفه في الدين على ضعفهم وقتلهم {في الفلك} ولما كانت سلامة المملوء جداً أغرب قال: {المشحون*} أي المملوء بمن حمل فيه من الناس والطير وسائر الحيوان وما حمل من زادهم وما يصلحهم.
Onların helak edilmesinde ve [Nûh'un] kurtarılmasında vasfedilemeyecek kadar eşsiz bir sanat bulunduğu için, bunu azamet makamında ortaya koyarak şöyle buyurdu: {فأنجيناه ومن معه} “Bunun üzerine Biz de onu ve beraberindekileri kurtardık”, yani zayıflıklarına ve azlıklarına rağmen dinde ona muhalefet etmeyen kimseleri; {في الفلك} “gemide”; dopdolu olan bir şeyin selamette kalması son derece şaşırtıcı olduğu için de şöyle buyurdu: {المشحون*} “dopdolu [gemide].” Yani içine yüklenen insanlardan, kuşlardan, diğer hayvanlardan, yüklenen azıklarından ve işlerine yarayacak şeylerden dopdolu olan [gemide].
ولما كان إغراقهم كلهم من الغرائب عظمه بأداة البعد - ومظهر العظمة فقال: {ثم أغرقنا بعد} أي بعد حمله الذي هو سبب إنجائه {الباقين*} أي من بقي على الأرض ولم يركب معه في السفينة على قوتهم وكثرتهم، وكان ذلك علينا يسيراً.
Hepsinin boğulması hayret verici şeylerden olduğu için bunu uzaklık edatıyla ve azamet makamıyla yücelterek şöyle buyurdu: {ثم أغرقنا بعد} “Sonra ardından boğduk”, yani onun kurtuluş sebebi olan [gemiye] bindirilmesinden sonra, {الباقين*} “geride kalanları.” Yani güçlerine ve çokluklarına rağmen yeryüzünde kalıp onunla birlikte gemiye binmeyenleri; ve bu Bizim için pek kolaydı.
ولما كان ذلك أمراً باهراً، عظمه بقوله: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من الدعاء والإمهال ثم الإنجاء والإهلاك {لآية} أي عظيمة لمن شاهد ذلك أو سمع به، على أنا ننتقم ممن عصانا، وننجي من أطاعنا، وأنه لا أمر لأحد معنا فيهديه إلى الإيمان، ويحمله على الاستسلام والإذعان {وما} أي والحال أنه ما {كان أكثرهم} أي أكثر العالمين بذلك {مؤمنين*} وقد ينبغي لهم إذ فاتهم الإيمان لمحض الدليل أن يبادروا إليه ويركبوا معه حين رأوا أوائل العذاب أو بعد أن ألجمهم الغرق {وإن ربك} المحسن إليك بإرسالك، وتكثير أتباعك،
Bu son derece göz kamaştırıcı bir iş olduğu için, onu şu buyruğuyla yüceltti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani dua, mühlet verme, sonra kurtarma ve helak etme gibi bu muazzam işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır”, yani buna şahit olan veya bunu işiten kimse için, Bize isyan edenden intikam aldığımıza, Bize itaat edeni ise kurtardığımıza; Bize karşı hiç kimsenin bir tasarruf yetkisi bulunmadığına ve bu sayede onu imana iletip teslimiyete ve boyun eğmeye sevk edeceğine dair büyük bir ibret vardır. {وما} “Halbuki”, {كان أكثرهم} “onların çoğu değildi”, yani bunu bilenlerin çoğu, {مؤمنين*} “iman etmiş [kimseler].” Halbuki sırf delil sebebiyle imanı kaçırdıklarında, azabın başlangıcını gördükleri anda yahut boğulma onları çepeçevre kuşattıktan sonra hemen imana koşmaları ve onunla birlikte [gemiye] binmeleri gerekirdi. {وإن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin”, seni peygamber olarak göndermek, sana tâbi olanları çoğaltmak,
وتعظيم أشياعك {لهو العزيز} أي القادر بعزته على كل من قسرهم على الطاعة، وإهلاكهم في أول أوقات المعصية {الرحيم*} أي الذي يخص من يشاء من عباده بخالص وداده، ويرسل إلى الضالين عن محجة العقل القويمة الرسل لبيان ما يجب وما يكره، فلا يهلك إلا بعد البيان الشافي، والإبلاغ الوافي.
ve taraftarlarını yüceltmek suretiyle sana ihsanda bulunan Rabbin, {لهو العزيز} “elbette O mutlak güç sahibidir”, yani izzetiyle onları itaate zorlamaya ve isyanın ilk anlarında helak etmeye kadirdir; {الرحيم*} “çok merhametlidir.” Yani kullarından dilediğini katıksız sevgisine mazhar kılan, aklın dosdoğru caddesinden sapanlara neyin gerekli neyin çirkin olduğunu açıklamak üzere elçiler gönderendir; bu yüzden O, tam bir açıklama ve eksiksiz bir tebliğden önce asla helak etmez.
ولما كان كأنه قيل: إن هذا لأمر هائل، في مثله موعظة، فما فعل من جاء بعدهم؟ هل اتعظ؟ أجيب بقوله دلالة على الوصفين معاً: {كذبت عاد} أي تلك القبيلة التي مكن الله لها في الأرض بعد قوم نوح {المرسلين*} بالإعراض عن معجزة هود ﵊؛ ثم سلى هذا النبي الكريم ﷺ بقوله: {إذ} أي حين {قال لهم أخوهم هود} لم يتوقفوا في تكذيبه ولم يتأخروا عن وقت دعائه لتأمل ولا غيره، وقد عرفوا صدق إخائه، وعظيم نصحه ووفائه {ألا} بصيغة العرض تأدباً معهم وتلطفاً بهم ولينالهم {تتقون*} أي تكون منكم تقوى لربكم الذي خلقكم فتعبدوه وحده ولا تشركوا به ما لا يضر ولا ينفع؛ ثم علل بقوله: {إني لكم رسول} أي فهو الذي حملني على أن أقول لكم ذلك {أمين} أي لا أكتم عنكم شيئاً مما أمرت به ولا أخالف شيئاً منه {فاتقوا} أي فتسبب عن ذلك أني أقول لكم: اتقوا {الله} الذي هو أعظم من كل شيء {وأطيعون*} أي في
Sanki şöyle denilmiş gibiydi: "Bu gerçekten korkunç bir hadisedir, böylesinde büyük bir ibret vardır. Peki onlardan sonra gelenler ne yaptı? Acaba ibret aldılar mı?" Her iki vasfa da birlikte delalet etmek üzere şöyle cevap verildi: {كذبت عاد} “Âd [kavmi] yalanladı”, yani Nûh kavminden sonra Allah'ın yeryüzünde kendilerine imkan verdiği o kabile, {المرسلين*} “peygamberleri”; Hûd aleyhisselâm'ın mucizesinden yüz çevirerek. Sonra şu buyruğuyla bu kerim Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etti: {إذ} “Hani”, yani o vakit ki, {قال لهم أخوهم هود} “kardeşleri Hûd onlara demişti”; onun kardeşliğindeki samimiyeti, nasihat ve vefasındaki büyüklüğü bildikleri halde onu yalanlamakta hiç tereddüt etmediler, davet vaktinden tefekkür veya başka bir sebeple geri kalmadılar: {ألا} onlara karşı edebinden, nezaketinden ve kendilerine yumuşak davranmak adına arz (teklif) sîgasıyla; {تتقون*} “Sakınmaz mısınız?” Yani sizi yaratan Rabbinizden hakkıyla sakınmaz, yalnızca O'na ibadet edip ne zarar ne de fayda veremeyecek şeyleri O'na ortak koşmaktan çekinmez misiniz? Sonra gerekçelendirerek şöyle dedi: {إني لكم رسول} “Şüphesiz ben sizin için bir elçiyim”, yani size bunu söylememe sebep olan O'dur; {أمين} “güvenilir [bir elçiyim].” Yani bana emredilen şeylerden hiçbirini sizden gizlemem ve hiçbirine muhalefet etmem. {فاتقوا} “Artık sakının”, yani bundan dolayı size derim ki: Sakının, {الله} her şeyden daha yüce olan {Allah'tan} {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!” Yani
كل ما آمركم به من دوام تعظيمه {وما} أي أنا رسول داع والحال أني ما {أسئلكم عليه} أي الدعاء {من أجر} فتتهموني به {إن} أي ما {أجري إلا على رب العالمين*} .
O'nu sürekli tazim etme hususunda size emrettiğim her şeyde. {وما} “Ve [ben] değilim”, yani ben davet eden bir elçiyim ve şu haldeyim ki: {أسئلكم عليه} “buna karşılık sizden istemiyorum”, yani bu davete karşılık, {من أجر} “hiçbir ücret” ki bundan ötürü beni itham edesiniz. {إن} “değildir”, yani {أجري إلا على رب العالمين*} “benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.”
ولما فرغ من الدعاء إلى الأصل، وهو الإيمان بالرسول والمرسل، أتبعه إنكار بعض ما هم عليه مما أوجبه الكفر، وأوجب الاشتغال به الثبات على الغي، واعظاً لهم بما كان لمن قبلهم من الهلاك، مقدمة على زيادة التأكيد في التقوى والطاعة لأن حالهم حال الناسي لذلك الطوفان، الذي أهلك الحيوان، وهدم البنيان فقال: {أتبنون بكل ريع} أي مكان مرتفع؛ قال أبو حيان: وقال أبو عبيدة: الريع الطريق. وقال مجاهد: الفج بين الجبلين، وقيل: السبيل سلك أم لم يسلك. وأصله في اللغة الزيادة {آية} أي علامة على شدتكم لأنه لو كان لهداية أو نحوها لكفى بعض الأرياع دون كلها.
Asıl meseleye, yani Resul'e ve O'nu Gönderen'e imana davet etme işini bitirince; küfrün gerektirdiği ve meşgul olmanın sapıklıkta sebatı doğurduğu bazı hallerini kınamayı buna ekledi. Kendilerinden öncekilerin başına gelen helaki onlara hatırlatarak nasihat etti. Bu, takva ve itaatte teyidi artırmaya bir mukaddime idi; çünkü onların hali, canlıları helak eden ve binaları yıkan o tufanı unutan kimsenin hali gibiydi. Şöyle dedi: {أتبنون بكل ريع} “Her yüksek yere mi bina ediyorsunuz?” Yani her yüksek mekana. Ebû Hayyân dedi ki: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: er-Rî' (الريع), yol demektir. Mücâhid ise iki dağ arasındaki vadi / gedik demiştir. Bir görüşe göre de yürünmüş olsun veya olmasın yoldur. Lügatteki aslı ise fazlalıktır. {آية} “bir işaret”, yani gücünüze dair bir alamet; zira yol gösterme veya benzeri bir amaç için olsaydı bütün yüksek yerler yerine bazısı yeterli gelirdi.
ولما كان إقامة الدليل على قوتهم بمثل ذلك قليل الجدوى عند التأمل، قال: {تعبثون*} والعاقل ينبغي له أن يصون أوقاته النفيسة
Böylesi şeylerle güçlerini kanıtlamaya çalışmak düşünüldüğünde pek faydasız olduğu için şöyle dedi: {تعبثون*} “boş yere eğlenerek?” Akıllı kimseye yakışan, değerli vakitlerini
عن العبث الذي لا يكون سبب نجاته، وكيف يليق ذلك بمن الموت من ورائه.
kurtuluşuna vesile olmayacak boş ve anlamsız şeylerden korumaktır; ardında ölüm bulunan bir kimseye böylesi nasıl yakışır?
ولما كان من يموت لا ينبغي له إنكار الموت بفعل ولا قول قال: {وتتخذون مصانع} أي أشياء بأخذ الماء، أو قصوراً مشيدة وحصوناً تصنعونها، هي في إحكامها بحيث تأكل الدهر قوة وثباتاً، فلا يبنيها إلا من حاله حال الراجي للخلود، ولذلك قال: {لعلكم تخلدون*} وهو معنى ما في البخاري عن ابن عباس ﵄ من تفسيرها بكأنكم.
Ölecek olan bir kimsenin ne fiiliyle ne de sözüyle ölümü inkar etmesi uygun düşmeyeceği için şöyle dedi: {وتتخذون مصانع} “ve sağlam yapılar mı ediniyorsunuz”, yani su tutmak için havuzlar yahut inşa ettiğiniz, sağlamlığıyla zamana meydan okurcasına güçlü ve sarsılmaz muhkem köşkler ve kaleler mi ediniyorsunuz? Bunları ancak ebedi kalmayı uman kimsenin durumunda olan biri inşa eder. Bundan dolayı şöyle dedi: {لعلكم تخلدون*} “ebedi kalacakmışsınız gibi?” Bu, Buhârî'de İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledilen ve bunu "sanki siz ebedi kalacakmışsınız gibi" şeklindeki tefsirinin manasıdır.
ولما بين أن عملهم عمل من لا يخاف الموت، أتبعه ما يدل على أنهم لا يظنون الجزاء فقال: {وإذا بطشتم} أي بأحد، أخذتموه أخذ سطوة في عقوبة {بطشتم جبارين*} أي غير مبالين بشيء من قتل أو غيره؛ قال البغوي: والجبار الذي يضرب ويقتل على الغضب.
Onların amellerinin ölümden korkmayan kimsenin ameli olduğunu açıklayınca, bunun peşinden ceza ve hesaba inanmadıklarını gösteren şu ifadeyi ekledi: {وإذا بطشتم} “Yakaladığınız zaman”, yani birini cezalandırmak için zorbalıkla tutup yakaladığınızda, {بطشتم جبارين*} “zorbalar gibi yakalıyorsunuz!” Yani öldürme veya başka hiçbir şeye aldırmaksızın; Begavî şöyle demiştir: Cebbâr (zorba), öfkelendiğinde vuran ve öldüren kimsedir.
ولما خوفهم لهذا الإنكار عقاب الجبار، تسبب عنه أن قال: {فاتقوا الله} أي الذي له جميع صفات الجلال والإكرام {وأطيعون*} .
Bu kınama ile onları Cebbâr olan [Allah'ın] azabından korkutunca, bunun neticesinde şöyle dedi: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani bütün celal ve ikram sıfatlarına sahip olan [Allah'tan], {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!”
ولما كان ادكار الإحسان موجباً للإذعان، قال مرغباً في الزيادة ومرهباً من الحرمان: {واتقوا الذي أمدكم} أي جعل لكم مدداً،
İhsanı hatırlamak boyun eğmeyi gerektirdiğinden, [nimetlerin] artırılmasına teşvik ederek ve mahrumiyetten korkutarak şöyle dedi: {واتقوا الذي أمدكم} “Size yardım edip veren [Allah'tan] sakının”, yani size imdat / destek kılan,
وهو إتباع الشيء بما يقويه على الانتظام {بما تعلمون*} أي ليس فيه نوع خفاء حتى تعذروا في الغفلة عن تقييده بالشكر.
o da bir şeyi düzenini koruyup güçlendirecek unsurlarla desteklemektir; {بما تعلمون*} “bildiğiniz şeylerle.” Yani onda hiçbir kapalılık yoktur ki, onu şükürle kayıt altına almaktan gaflet etmenizde bir mazeretiniz bulunsun.
ولما أجمل، فصل ليكون أكمل، فقال: {أمدكم بأنعام} أي تعينكم على الأعمال وتأكلون منها وتبيعون. ولما قدم ما يقيم الأود، أتبعه قوله: {وبنين*} أي يعينونكم على ما تريدون عند العجز. ثم أتبعه ما يحصل كمال العيش فقال: {وجنات} أي بساتين ملتفة الأشجار بحيث تستر داخلها، وأشار إلى دوام الريّ بقوله: {وعيون*} .
Mücmel (özet) bıraktıktan sonra daha mükemmel olması için detaylandırarak şöyle dedi: {أمدكم بأنعام} “Size davarlar verdi”, yani işlerinizde size yardım eden, etinden yediğiniz ve sattığınız [hayvanlar]. Yaşamı ayakta tutan şeyleri öne aldıktan sonra peşinden buyurdu ki: {وبنين*} “ve oğullar [verdi].” Yani acizlik anında istediğiniz şeylerde size yardımcı olan [evlatlar]. Sonra yaşantının kemalini sağlayan şeyleri ekleyerek buyurdu: {وجنات} “ve bahçeler”, yani ağaçları birbirine girmiş, içindekini gizleyecek derecedeki bahçeler; ve suyunun sürekliliğine de şu buyruğuyla işaret etti: {وعيون*} “ve pınarlar [verdi].”
ولما كانوا في إعراضهم كأنهم يقولون: ما الذي تبقيه منه؟ قال: {إني أخاف عليكم} أي لأنكم قومي يسوءني ما يسوءكم - إن تماديتم على المعصية {عذاب يوم عظيم*} وتعظيم اليوم أبلغ من تعظيم العذاب {قالوا} راضين بما عندهم من داء الإعجاب، الموقع في كل ما عاب، {سواء علينا أوعظت} أي خوفت وحذرت وكنت علامة زمانك في ذلك بأن تقول منه ما لم يقدر أحد على مثله، دل على ذلك قوله: {أم لم تكن من الواعظين*} أي متأهلاً لشيء من رتبة الراسخين في الوعظ، معدوداً في عدادهم، مذكوراً فيما بينهم، فهو أبلغ من «أم لم تعظ» أو «تكن واعظاً، والوعظ - كما قال البغوي: كلام
Yüz çevirmeleri esnasında sanki: "Bizi neden sakındırıyorsun?" der gibi olduklarında şöyle dedi: {إني أخاف عليكم} “Şüphesiz ben sizin adınıza korkuyorum”, yani siz benim kavmimsiniz, sizi üzen şey beni de üzer; şayet isyanda ısrar ederseniz, {عذاب يوم عظيم*} “büyük bir günün azabından.” Günün tazim edilmesi azabın tazim edilmesinden daha beliğdir. {قالوا} “Dediler ki”, her türlü ayıba sürükleyen o kendini beğenmişlik hastalığından hoşnut olarak: {سواء علينا أوعظت} “Bizim için birdir; ister öğüt ver”, yani korkutup sakındır ve bu hususta hiç kimsenin benzerine güç yetiremeyeceği sözler söyleyerek çağının en büyük âlimi ol; buna şu buyruk delalet etmektedir: {أم لم تكن من الواعظين*} “isterse öğüt verenlerden olma!” Yani vaazda kökleşmiş kimselerin mertebesinden bir şeye ehil olma, onların sayısına dahil edilme, aralarında anılma. Bu, "öğüt vermesen de" yahut "öğüt veren olmasan da" ifadesinden daha beliğdir. Vaaz -Begavî'nin dediği gibi- vaad ve vaîdi (müjde ve tehdidi) hatırlatarak kalbi yumuşatan sözdür.
يلين القلب بذكر الوعد والوعيد. والمعنى أن الأمر مستوٍ في الحالتين في أنا لا نطيعك في شيء؛ ثم عللوا ذلك بقولهم: {إن} أي ما {هذا} أي الذي جئتنا به {إلا خلق} بفتح الخاء وإسكان اللام في قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي {الأولين*} أي كذبهم، أو ما هذا الذي نحن فيه إلا عادة الأولين في حياة ناس وموت آخرين، وعافية قوم وبلاء آخرين، وعليه تدل قراءة الباقين بضم الخاء واللام {وما نحن بمعذبين*} لأنا أهل قوة وشجاعة ونجدة وبراعة.
Manası şudur: Bizim sana hiçbir hususta itaat etmeyeceğimiz konusunda her iki durum da eşittir. Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إن} “değildir”, yani {هذا} “bu”, yani bize getirdiğin şey, {إلا خلق} “ancak ahlakıdır”, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî'nin kıraatinde hı harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile (خَلْقُ), {الأولين*} “öncekilerin.” Yani onların uydurmasıdır; yahut içinde bulunduğumuz bu durum, insanların bir kısmının yaşayıp diğerlerinin ölmesi, bir kavmin afiyette olup diğerlerinin belaya uğraması hususundaki öncekilerin adetinden (خُلُقُ) başkası değildir. Diğer kıraat imamlarının hı ve lâm harflerinin zammesiyle olan okuyuşu da buna delalet eder. {وما نحن بمعذبين*} “Ve biz azap görecek de değiliz.” Çünkü biz güç, cesaret, yiğitlik ve maharet sahibiyiz.
ولما تضمن هذا التكذيب، سبب عنه قوله: {فكذبوه} ثم سبب عنه قوله: {فأهلكناهم} أي بالريح بما لنا من العظمة التي لا تذكر عندها عظمتهم، والقوة التي بها كانت قوتهم {إن في ذلك} أي الإهلاك في كل قرن للعاصين والإنجاء للطائعين {لآية} أي عظيمة لمن بعدهم على أنه سبحانه فاعل ذلك وحده بسبب أنه يحق الحق ويبطل الباطل، وأنه مع أوليائه ومن كان معه لا يذل وعلى أعدائه ومن كان عليه لا يعز {وما كان أكثرهم} أي أكثر من كان بعدهم {مؤمنين*} فلا تحزن أنت على من أعرض عن الإيمان {وإن ربك} أي المحسن إليك بإرسالك وغيره من النعم {لهو العزيز} في انتقامه {الرحيم*} في إنعامه وإكرامه وإحسانه، مع عصيانه وكفرانه، وإرسال المنذرين
Bu söz yalanlamayı içerdiği için, peşinden şu buyruk geldi: {فكذبوه} “Böylece onu yalanladılar”; ardından da şu buyruk sebeplendirildi: {فأهلكناهم} “Biz de onları helak ettik”, yani yanımızdaki o azametle -ki onların azameti bunun yanında anılmaz bile- ve onların gücünün de kendisinden kaynaklandığı o kuvvetle onları rüzgar ile helak ettik. {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani her asırda isyankârların helak edilmesinde ve itaatkârların kurtarılmasında, {لآية} “elbette bir ibret vardır”, yani onlardan sonra gelenler için, hakkı hak kılıp batılı iptal etmesi sebebiyle bunu tek başına Sübhânehu'nun yaptığına; O'nun kendi dostlarıyla beraber olduğuna, O'nunla beraber olanın asla zelil olmayacağına ve O'nun düşmanlarına karşı olduğuna, O'na karşı olanın ise asla aziz olamayacağına dair büyük bir ibret vardır. {وما كان أكثرهم} “Halbuki onların çoğu değildi”, yani onlardan sonra gelenlerin çoğu, {مؤمنين*} “iman etmiş [kimseler].” Artık sen imandan yüz çevirenler için üzülme. {وإن ربك} “Ve şüphesiz senin Rabbin”, yani seni peygamber olarak göndermek ve diğer nimetlerle sana ihsanda bulunan Rabbin, {لهو العزيز} “elbette O mutlak güç sahibidir”, intikamında; {الرحيم*} “çok merhametlidir”, isyan ve inkarlarına rağmen nimet vermesinde, ikramında ve ihsanında; uyarıcılar göndermesinde,
وتأييدهم بالآيات المعجزة لبيان الطريق الأقوم، والمنهج الأسلم، فلا يهلك إلا بعد الإعذار بأبلغ الإنذار؛ ثم دل على ذلك لمن قد ينسى إذ كان الإنسان مجبولاً على النسيان بقوله: {كذبت ثمود} وهو أهل الحجر {المرسلين*} وأشار إلى زيادة التسلية بمفاجأتهم بالتكذيب من غير تأمل ولا توقف بقوله: {إذ} أي حين {قال لهم أخوهم} أي الذي يعرفون صدقه وأمانته، وشفقته وصيانته {صالح} وأشار إلى تلطفه بهم بقوله على سبيل العرض {ألا تتقون*} ثم علل ذلك بقوله: {إني لكم رسول} أي من الله، فلذلك عرضت عليكم هذا لأني مأمور بذلك، وإلا لم أعرضه عليكم {أمين*} لا شيء من الخيانة عندي، بل أنصح لكم في إبلاغ جميع ما أرسلت به إليكم من خالقكم، الذي لا أحد أرحم بكم منه.
en doğru yolu ve en selametli caddeyi beyan etmek için onları mucizevi ayetlerle desteklemesinde [çok merhametlidir]. Dolayısıyla O, en beliğ uyarı ile mazeretleri ortadan kaldırmadan asla helak etmez. İnsan unutmaya meyilli olarak yaratıldığı için, bunu unutabilecek kimselere şu buyruğuyla delil getirdi: {كذبت ثمود} “Semûd [kavmi] de yalanladı”, ki onlar Hicr ehlidir, {المرسلين*} “peygamberleri.” Düşünüp taşınmadan ve duraksamadan aniden yalanlamaya kalkışmalarıyla [Peygamber'e] teselliyi artırmaya şu buyruğuyla işaret etti: {إذ} “Hani”, yani o vakit ki, {قال لهم أخوهم} “kardeşleri onlara demişti”, yani doğruluğunu, güvenilirliğini, şefkatini ve iffetini bildikleri [kardeşleri], {صالح} “Sâlih”; onlara karşı nezaketine arz (teklif) yoluyla şu buyruğuyla işaret etti: {ألا تتقون*} “Sakınmaz mısınız?” Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إني لكم رسول} “Şüphesiz ben sizin için bir elçiyim”, yani Allah'tan [bir elçiyim]; bundan dolayı size bunu teklif ettim, zira bununla emrolundum, aksi takdirde size bunu teklif etmezdim; {أمين*} “güvenilir [bir elçiyim].” Bende hıyanetten eser yoktur; bilakis size, sizler için kendisinden daha merhametli kimsenin bulunmadığı Yaratıcınızdan gönderilen her şeyi tebliğ etmede son derece samimiyim.
ولما قدم ذكر الرسالة فصار له عذر في المواجهة بالأمر، سبب عنه قوله {فاتقوا الله} أي الملك الأعلى الذي له الغنى المطلق. ولما ذكر الأمانة قال: {وأطيعون*} .
Elçilik zikrini öne alıp böylece emri doğrudan yüzlerine söyleme hususunda bir mazereti oluşunca, bunun ardından şu buyruk geldi: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani mutlak zenginlik sahibi olan o en yüce Melik'ten. Güvenilirliği zikredince de şöyle dedi: {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!”
ولما أثبت ما يوجب الإقبال عليه، نفى ما يستلزم عادة الإدبار عنه فقال: {وما} أي إني لكم كذا والحال أني ما {أسئلكم عليه} وأعرق في النفي بقوله: {من أجر} ثم زاد في تأكيد هذا
Kendisine yönelmeyi gerektiren hususu ispat edince, adet olduğu üzere kendisinden yüz çevirmeyi gerektirecek şeyi nefyederek şöyle dedi: {وما} “Ve [ben] değilim”, yani ben size karşı böyleyim ve şu haldeyim ki: {أسئلكم عليه} “buna karşılık sizden istemiyorum”; ve şu sözüyle nefyi en köklü şekilde tekit etti: {من أجر} “hiçbir ücret.” Sonra bu
النفي بقوله: {إن} أي ما {أجري} على أحد {إلا على رب العالمين*} أي المحسن إليهم أجمعين، منه أطلب أن يعطيني كما أعطاهم.
nefyi pekiştirmeyi şu buyruğuyla artırdı: {إن} “değildir”, yani {أجري} “benim ücretim”, hiç kimse üzerinde, {إلا على رب العالمين*} “ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Yani hepsini var edip sonra terbiye etmek suretiyle onlara ihsanda bulunana aittir; onlara verdiği gibi bana da vermesini yalnız O'ndan isterim.
ولما ثبتت الأمانة، وانتفى موجب الخيانة، شرع ينكر عليهم أكل خيره وعبادة غيره، فقال مخوفاً لهم من سطواته، ومرغباً في المزيد من خيراته. منكراً عليهم إخلادهم إلى شهوة البطن، واستنادهم إلى الرفاهية والرضى بالفاني: {أتتركون} أي من ايدي النوائب التي لا يقدر عليها إلا الله {في ما هاهنا} أي في بلادكم هذه من النعم حال كونكم {آمنين*} أي أنتم تبارزون الملك القهار بالعظائم.
Emanet sabit olup hıyanet gerekçesi ortadan kalkınca, O'nun nimetini yiyip başkasına ibadet etmelerini kınamaya başladı; böylece O'nun şiddetli azaplarından onları korkutarak ve hayırlarının artırılmasına teşvik ederek şöyle dedi. Karın şehvetine saplanıp kalmalarını, refaha dayanmalarını ve fani olana razı olmalarını kınayarak: {أتتركون} “Siz bırakılacak mısınız?” Yani yalnızca Allah'ın güç yetirebileceği felaketlerin elinden, {في ما هاهنا} “buradaki şeylerin içinde”, yani şu memleketinizdeki bu nimetler içinde, {آمنين*} “güven içinde?” Yani sizler o Kahhâr olan Melik'e karşı büyük günahlarla meydan okuyup dururken [böyle serbest mi bırakılacaksınız]?
ولما كان للتفسير بعد الإجمال شأن. بين ما أجمل بقوله مذكراً لهم بنعمة الله ليشكروها: {في جنات} أي بساتين تستر الداخل فيها وتخفيه لكثرة أشجارها {وعيون*} تسقيها مع ما لها من البهجة وغير ذلك من المنافع {وزروع} وأشار إلى عظم النخيل ولا سيما ما كان عندهم بتخصيصها بالذكر بعد دخولها في الجنات بقوله: {ونخل طلعها} أي ما يطلع منها من الثمر؛ قال الزمخشري: كنصل السيف في جوفه شماريخ القنو، والقنو اسم للخارج من الجذع كما هو بعرجونه وشماريخه. {هضيم*} أي جواد كريم من قولهم: يد هضوم - إذا كانت تجود بما لديها، وتفسيره بذلك يجمع أقوال العلماء، وإليه يرجع ما قال أبو عبد الله
İcmalden (özetten) sonra tafsilatın (açıklamanın) önemli bir yeri olduğundan, şükretsinler diye Allah'ın nimetini onlara hatırlatarak özetlediği şeyi şu buyruğuyla açıkladı: {في جنات} “Bahçelerde”, yani ağaçlarının çokluğundan ötürü içine gireni örten ve gizleyen bahçelerde, {وعيون*} “ve pınarlarda”, güzelliği ve diğer faydalarıyla birlikte onları sulayan [pınarlarda], {وزروع} “ve ekinlerde”; bahçelerin kapsamına girmesine rağmen hurmalıkları özel olarak zikrederek, özellikle de onların katındaki hurmanın büyüklüğüne şu buyruğuyla işaret etti: {ونخل طلعها} “ve tomurcukları”, yani ondan çıkan meyveleri; Zemahşerî dedi ki: Kılıç namlusu gibi olup içinde salkım dalları bulunur; kınv (القنو), sapı ve salkımlarıyla gövdeden çıkan şeyin adıdır; {هضيم*} “ince, zarif [hurmalıklarda]?” Yani cömert ve bol ürün veren; nitekim elindeki şeyleri bolca veren kimse için 'yedün hedûm' (يد هضوم) denir. Bu şekilde tefsir edilmesi ulemanın sözlerini bir araya getirir. Ebû Abdillâh
القزاز معناه أنه قد هضم - أي ضغط - بعضه بعضاً لتراكمه، فإنه لا يكون كذلك إلا وهو كثير متقارب النضد، لا فرج بينه، ولطيف لين هش طيب الرائحة، من الهضم بالتحريك، وهو خمس البطن ولطف الكشح؛ والهاضم وهو ما فيه رخاوة، والهضم: البخور، والمهضومة: طيب يخلط بالمسك واللبان؛ قال الرازي في اللوامع: أو يانع نضيج لين رخو ومتهشم متفتت إذا مس، أو يهضم الطعام، وكل هذا يرجع إلى لطافته.
el-Kazzâz'ın şu sözü de buna racidir: Bunun manası, üst üste yığılmasından dolayı bazısının bazısını ezmesi (hedm/baskılaması) demektir; zira bu ancak çok, birbirine bitişik dizili, aralarında boşluk olmayan, latif, yumuşak, gevrek ve güzel kokulu olduğunda gerçekleşir. Bu, karın zayıflığı ve bel inceliği manasındaki harekeyle okunan el-hadam (الهضم) kökünden gelir. el-Hâzım (الهاضم) içinde gevşeklik bulunan şeydir; el-hadm (الهضم) buhurdur; el-mehdûme (المهضومة) misk ve günnük ile karıştırılmış güzel kokudur. Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: Yahut olgun, pişkin, yumuşak, gevşek ve dokunulduğunda ufalanan veya yemeği hazmettiren demektir; bütün bunlar onun letafetine racidir.
ولما ذكر اللطيف من أحوالهم، أتبعه الكثيف من أفعالهم، فقال عطفاً على {أتتركون} أو مبيناً لحال الفاعل في {آمنين} : {وتنحتون} أي والحال أنكم تنحتون إظهاراً للقدرة {من الجبال بيوتاً فارهين*} أي مظهرين النشاط والقوة، تعظيماً بذلك وبطراً، لا لحاجتكم إلى شيء من ذلك {فاتقوا} أي فتسبب عن ذلك أني أقول لكم: اتقوا {الله} الذي له جميع العظمة بأن تجعلوا بينكم وبين عذابه وقاية باتباع أوامره؛ واجتناب زواجره {وأطيعون*} أي في كل ما آمركم به وأنهاكم عنه.
Onların hallerinin latif olanını zikredince, peşinden kaba fiillerini getirdi; {أتتركون} lafzına atfederek yahut {آمنين} kelimesindeki failin halini beyan ederek şöyle dedi: {وتنحتون} “Ve yontuyorsunuz”, yani güç gösterisi yapmak üzere yonttuğunuz halde, {من الجبال بيوتاً فارهين*} “dağlardan ustalıkla evler?” Yani bunlardan hiçbirine bir ihtiyacınız olmaksızın, bununla böbürlenmek ve şımarmak üzere canlılık ve güç gösterisinde bulunarak. {فاتقوا} “Artık sakının”, yani bundan dolayı size derim ki: Sakının, {الله} bütün azametin sahibi olan {Allah'tan}; emirlerine uyup yasaklarından kaçınarak O'nun azabı ile aranıza bir kalkan koyun; {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!” Yani size emrettiğim ve yasakladığım her şeyde.
فإني لا آمركم إلا بما يصلحكم فيكون سبباً لحفظ ما أنتم فيه وتزدادون {ولا تطيعوا} .
Zira ben size ancak sizin iyiliğinize olacak, içinde bulunduğunuz nimetlerin korunmasına ve artmasına vesile olacak şeyleri emrederim; {ولا تطيعوا} “ve uymayın!”
ولما كان لانقياد للآمر إنما هو بواسطة ما ظهر من أمره قال: {أمر المسرفين*} اي المتجاوزين للحدود الذي صار لهم ذلك خلقاً: ثم وصفهم بما بين إسرافهم، وهو ارتكاب الفساد الخالص المصمت الذي لا صلاح معه فقال: {الذين يفسدون في الأرض} أي يعملون ما يؤدي إلى الفساد لكونه غير محكم باستناده إلى الله.
Emredene boyun eğmek ancak onun emrinden zahir olan şey vasıtasıyla gerçekleşeceği için şöyle buyurdu: {أمر المسرفين*} “haddi aşanların emrine!” Yani hadleri çiğneyen ve bu durum kendileri için bir huy haline gelmiş olanların. Sonra onların israfını açıklayan vasıfla, yani içinde hiçbir ıslah bulunmayan katıksız ve mutlak fesadı işlemeleriyle onları niteleyerek şöyle buyurdu: {الذين يفسدون في الأرض} “O kimseler ki yeryüzünde bozgunculuk yaparlar”, yani Allah'a dayanmadığı için sağlam olmayan ve fesada yol açan işleri işlerler,
ولما كان ربما ادعى في بعض الفساد أن فيه صلاحاً، نفى ذلك بقوله: {ولا يصلحون*} أي لأنهم أسسوا أمرهم على الشرط فصاروا بحيث لا يصلح لهم عمل وإن تراءى غير ذلك، أو أن المعنى أن المسرف من كان عريقاً في الإسراف بجمع هذين الأمرين.
Bazı fesatlarda bir ıslah bulunduğu iddia edilebileceği için bunu şu buyruğuyla nefyetti: {ولا يصلحون*} “ve ıslah etmezler.” Yani işlerini şer üzerine kurdukları için, dışarıdan öyle görünse bile hiçbir amelleri düzelmez hale gelmiştir; yahut mana şudur: Müsrif (haddi aşan), bu iki hususu bir arada toplayarak israfta son derece ileri giden kimsedir.
ولما دعا إلى الله تعالى بما لا خلل فيه، فعلموا أنهم عاجزون عن الطعن في شيء منه، عدلوا إلى التخييل على عقول الضعفاء بأن {قالوا إنما أنت من المسحرين*} أي الذين بولغ في سحرهم مرة بعد مرة مع كونهم آدميين ذمي سحور، وهي الرئات، فأثر فيك السحر حتى غلب عليك؛ ونقل البغوي عن ابن عباس ﵄ أن معناه: من المخلوقين المعللين بالطعام والشراب، يقال: سحره أي علله بالطعام والشراب. ويؤيده تفسيره بقولهم إشارة إلى أنه لا يصلح للرسالة:
Allah Teâlâ'ya hiçbir kusuru bulunmayan bir şekilde davet edip, onlar da bundan herhangi bir şeyi ayıplamaktan aciz olduklarını anlayınca, zayıfların akıllarını bulandırmaya yönelerek {قالوا إنما أنت من المسحرين*} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin!'” Yani akciğerleri (sehr) olan birer ademoğlu olmakla birlikte defalarca büyüye maruz bırakılmış kimselerdensin; böylece sihir sende etkisini göstermiş ve sana galebe çalmıştır. Begavî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bunun manasının "yiyecek ve içecekle beslenen/oyalanan yaratılmışlardan" olduğunu nakletmiştir; nitekim 'onu yiyecek ve içecekle oyaladı/besledi' anlamında 'saharahû' (سحره) denir. Elçiliğe layık olmadığını ima eden şu sözleriyle yaptıkları tefsir de bunu desteklemektedir:
{ما أنت إلا بشر مثلنا} أي فما وجه خصوصيتك عنا بالرسالة، وهل يكون الرسول من البشر، وإتباعهم الوصف الوصف من غير عطف عليه يدل على أنهم غير جازمين بتكذيبه. فالوصفان عندهم بمنزلة شيء واحد كما إذا قيل: الزمان حلو حامض، أي مر، ويؤيد كونهم في رتبة الشك لم يتجاوزوها إلى الجزم أو الظن بالتكذيب قولهم: {فأت بآية} أي علامة تدلنا على صدقك {إن كنت} أي كوناً هو غاية الرسوخ {من الصادقين*} أي العريقين في الصدق بخلاف ما يأتي قريباً في قصة شعيب ﵇.
{ما أنت إلا بشر مثلنا} “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin.” Yani elçilik hususunda bize karşı senin ne ayrıcalığın var, hiç beşerden elçi olur mu? Bir vasfı diğer vasfın peşine atıfsız olarak getirmeleri, onu yalanlama hususunda kesin bir kanaat taşımadıklarına delalet eder. Onların katında bu iki vasıf, tıpkı "zaman tatlı-ekşidir" yani acıdır denildiğinde olduğu gibi tek bir şey mesabesindedir. Onların şüphe mertebesinde olup bunu kesin bir inkara yahut zanna vardırmadıklarını şu sözleri de teyit etmektedir: {فأت بآية} “Haydi bir ayet (mucize) getir”, yani doğruluğunu bize gösterecek bir alamet getir, {إن كنت} “eğer isen”, yani köklü bir şekilde, {من الصادقين*} “doğrulardan!” Yani doğruluğu tartışmasız kimselerden isen; yakında Şuayb aleyhisselâm'ın kıssasında gelecek olanın aksine.
ولما أسرع الله تعالى في إجابته حين دعا أن يعطيهم ما اقترحوا، أشار إلى ذلك بقوله: {قال} أي جواباً لاقتراحهم: تعالوا نظروا ما آتيكم به آية على صدقي، فأتوا فأخرج الله له من الصخرة ناقة عشراء كما اقترحوا، فقال مشيراً إليها بأداة القرب إشارة إلى سهولة إخراجها وسرعته: {هذه ناقة} أي أخرجها ربي من الصخرة كما اقترحتم؛ ثم أشار إلى أن في هذه الآية آية أخرى بكونها تشرب ماء البئر كله في يوم وردها وتكف عنه في اليوم الثاني لأجلهم، بقوله: {لها شرب} أي نصيب من الماء في يوم معلوم {ولكم شرب يوم} أي نصيب
Onların teklif ettikleri şeyi kendilerine vermesi için dua ettiğinde Allah Teâlâ onun duasına icabet etmekte acele edince, buna şu buyruğuyla işaret etti: {قال} “Dedi ki:” Yani onların teklifine cevap olarak: Gelin ve doğruluğuma bir alamet olarak size getireceğim şeye bakın! Geldiler ve Allah onların teklif ettiği gibi kayadan ona on aylık gebe bir dişi deve çıkardı. O da çıkarılmasının kolaylığına ve süratine işaret etmek üzere yakınlık edatıyla ona işaret ederek şöyle dedi: {هذه ناقة} “İşte bu bir dişi devedir”, yani teklif ettiğiniz gibi Rabbimin kayadan çıkardığı devedir. Sonra bu ayetin (mucizenin) içinde, su içme gününde kuyunun bütün suyunu içmesi ve ikinci gün ise onlar için sudan çekilmesi şeklinde başka bir mucize daha bulunduğuna şu buyruğuyla işaret etti: {لها شرب} “Onun bir su içme hakkı vardır”, yani belli bir günde sudan bir payı vardır, {ولكم شرب يوم} “sizin de bir gün su içme hakkınız vardır”, yani sudan bir payınız,
من الماء في يوم {معلوم*} لازحام بينكم وبينها في شيء من ذلك.
{معلوم*} “belli bir [günde].” Bu hususların hiçbirinde sizinle onun arasında bir izdiham ve çakışma olmayacaktır.
ولما أرشد السياق إرشاداً بَيِّناً إلى أن المعنى: فخذوا شربكم واتركوا لها شربها، عطف عليه قوله: {ولا تمسوها بسوء} أي كائناً ما كان وإن قل، لأن ما كان من عند الله يجب إكرامه، ورعايته واحترامه؛ ثم خوفهم بما يتسبب عن عصيانهم فقال: {فيأخذكم} أي يهلككم {عذاب يوم عظيم*} بسبب ما حل فيه من العذاب، فهو أبلغ من وصف العذاب بالعظم، وأشار إلى سرعة عصيانهم بفاء التعقيب في قوله: {فعقروها} أي قتلوها بضرب ساقها بالسيف.
Sözün akışı açıkça; "Kendi hissenizi alın ve onun içme hissesini de ona bırakın" manasına delalet edince, buna şu buyruğu atfetti: {ولا تمسوها بسوء} “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın”, yani az da olsa hiçbir şekilde [dokunmayın]; çünkü Allah katından gelen şeye ikramda bulunmak, onu gözetmek ve hürmet göstermek vaciptir. Sonra isyanlarının doğuracağı sonuçla onları korkutarak şöyle dedi: {فيأخذكم} “yoksa sizi yakalar”, yani helak eder, {عذاب يوم عظيم*} “büyük bir günün azabı!” O günde meydana gelen azap sebebiyle [gün büyük kılınmıştır]; bu da azabın bizzat büyüklükle nitelenmesinden daha beliğdir. İsyandaki aceleciliklerine ise {فعقروها} “Derken onu kestiler”, yani kılıçla bacağına vurarak onu öldürdüler, buyruğundaki takip bildiren 'fâ' (ف) harfi ile işaret etti.
ولما تسبب عن عقرها حلول مخايل العذاب، أخبر عن ندمهم على قتلها من حيث إنه يفضي إلى الهلاك، لا من حيث إنه معصية لله ورسوله. فقال: {فأصبحوا نادمين*} أي على عقرها لتحقق العذاب؛ وأشار إلى أن ذلك الندم لا على وجه التوبة أو أنه عند رؤية البأس فلم ينفع، أو أن ذلك كناية عن أن حالهم صار حال النادم، لا أنه وجد منهم ندم على شيء ما، فإنه نقل عنهم أنه أتاهم العذاب
Onu kesmelerinin neticesinde azap alametleri belirince, Allah'a ve Resulü'ne isyan olması bakımından değil, helake sürüklemesi bakımından onu öldürdüklerine pişman olduklarını haber verdi. Buyurdu ki: {فأصبحوا نادمين*} “Böylece pişman oldular!” Yani azabın gerçekleşmesi yüzünden onu kestiklerine pişman oldular; ve bu pişmanlığın bir tevbe mahiyetinde olmadığına veya azabı gördükleri anda meydana gelip bir fayda vermediğine, yahut bunun gerçekten herhangi bir şeye pişman olduklarını değil de hallerinin bir pişmanın haline dönüştüğünü anlatan bir kinaye olduğuna işaret etti; nitekim kendilerine azap geldiğinde
العذاب وهو يحاولون أن يقتلوا صالحاً ﵇، بقوله: {فأخذهم العذاب} أي المتوعد به.
Sâlih'i aleyhisselâm öldürmeye yeltendikleri rivayet edilmiştir. Şöyle buyurdu: {فأخذهم العذاب} “Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi.” Yani kendilerine vadedilen [azap].
ولما كان في الناقة وفي حلول المخايل كما تقدم أعظم دليل على صدق الرسول الداعي إلى الله قال: {إن في ذلك لآية} أي دلالة عظيمة على صحة ما أمروا به عن الله، {وما} أي والحال أنه مع ذلك ما {كان أكثرهم مؤمنين*} .
Dişi devede ve daha önce geçtiği gibi azap alametlerinin gelmesinde, Allah'a davet eden elçinin doğruluğuna en büyük delil bulunduğu için şöyle buyurdu: {إن في ذلك لآية} “Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır”, yani Allah'tan kendilerine emredilen şeyin doğruluğuna dair büyük bir delil vardır; {وما} “Halbuki”, yani bununla birlikte şu bir gerçektir ki, {كان أكثرهم مؤمنين*} “onların çoğu iman etmiş kimseler değildi.”
ولما كان ربما توهم أنه سبحانه غير متصف بالعزة لعدم قسرهم على الإيمان، أو بالرحمة لإهلاكهم، قال: {وإن ربك لهو العزيز} أي فلا يخرج شيء من قبضته وإرادته، وهو الذي أراد لهم الكفر {الرحيم*} في كونه لم يهلك أحداً حتى أرسل إليهم رسولاً فبين لهم ما يرضاه سبحانه وما يسخطه، وأبلغ في إنذارهم حتى أقام الحجة بذلك، ثم هو سبحانه يضل من يشاء لما تعلم من طبعه على ما يقتضي الشقاوة، ويوفق من علم منه الخير لما يرضيه، فيتسبب عن ذلك سعادته، وفي تكريره سبحانه هذه الآية آخر كل قصة على وجه التأكيد وإتباعها ما دلت عليه من كفر من أتى بعد أصحابها.
Onları imana zorlamadığı için Sübhânehu'nun izzet sıfatına sahip olmadığı yahut onları helak ettiği için merhamet sıfatına sahip olmadığı vehmedilebileceğinden ötürü şöyle buyurdu: {وإن ربك لهو العزيز} “Ve şüphesiz senin Rabbin elbette O mutlak güç sahibidir”, yani hiçbir şey O'nun kabzasından ve iradesinden dışarı çıkamaz; onlar için küfrü dileyen de O'dur; {الرحيم*} “çok merhametlidir”; kendilerine bir elçi gönderip Sübhânehu'nun neye razı olup neye gazap ettiğini onlara açıklamadıkça ve bu yolla hücceti ikame edecek şekilde en beliğ uyarıda bulunmadıkça hiç kimseyi helak etmemesi bakımından [merhametlidir]. Sonra O Sübhânehu, fıtratında şekaveti (bedbahtlığı) gerektiren şeyin mühürlendiğini bildiği kimseyi saptırır; kendisinde hayır bildiği kimseyi de razı olacağı şeylere muvaffak kılar ve bu da onun saadetine vesile olur. Sübhânehu'nun her kıssanın sonunda tekit sadedinde bu ayeti tekrarlamasında ve kıssa sahiplerinden sonra gelenlerin küfrüne delalet eden şeyleri buna eklemesinde,
من غير اتعاظ بحالهم، ولا نكوب عن مثل ضلالهم، خوفاً من نظير نكالهم، أعظم تسلية لهذا النبي الكريم، وتخويف لكل عليم حليم، واستعطاف لكل ذي قلب سيلم، ولذلك
onların durumundan ibret almamaları, benzer bir cezaya uğrama korkusuyla onlarınki gibi bir sapıklıktan geri durmamaları konusunda bu kerim Peygamber için en büyük bir teselli, her ilim ve hilim sahibi için bir korkutma ve selim kalp sahibi her fert için bir gönül kazanma vardır. Bundan dolayı
قال واصلاً بالقصة: {كذبت} أي دأب من تقدم كأنهم تواصوا به {قوم لوط المرسلين*} لأن من كذب رسولاً - كما مضى - فقد كذب الكل، لتساوي المعجزات في الدلالة على الصدق. وقد صرحت هذه الآية بكفرهم بالتكذيب. وبين إسراعهم في الضلال بقوله: {إذ} أي حين {قال لهم أخوهم} أي في السكنى في البلد لا في النسب لأنه ابن أخي إبراهيم ﵇، وهما من بلاد الشرق من بلاد بابل - وكأنه عبر بالأخوة لاختياره لمجاورتهم، ومناسبتهم بمصاهرتهم، وإقامته بينهم في مدينتهم مدة مديدة، وسنين عديدة، وإتيانه بالأولاد من نسائهم، مع موافقته لهم في أنه قروي، ثم بينه بقوله: {لوط ألا تتقون*} أي تخافون الله فتجعلوا بينكم وبين سخطه وقاية.
kıssaya bağlayarak şöyle buyurdu: {كذبت} “Yalanladı”, yani sanki birbirlerine vasiyet etmişler gibi öncekilerin adetini sürdürerek, {قوم لوط المرسلين*} “Lût kavmi de peygamberleri.” Zira -daha önce geçtiği üzere- bir peygamberi yalanlayan, mucizelerin doğruluğa delalet etmedeki eşitliği sebebiyle hepsini yalanlamış olur. Bu ayet onların yalanlamak suretiyle kâfir olduklarını açıkça ifade etmiştir. Sapıklığa koşmalarını ise şu buyruğuyla açıkladı: {إذ} “Hani”, yani o vakit ki, {قال لهم أخوهم} “kardeşleri onlara demişti”, yani nesepçe değil de aynı beldede ikamet etme yönünden kardeşleri; zira o İbrâhîm aleyhisselâm'ın kardeşinin oğludur ve her ikisi de Doğu topraklarından, Bâbil diyarındandır. Onlarla komşuluğu seçmesi, evlilik yoluyla onlarla hısımlık kurması, onların şehrinde uzun süre ve yıllarca ikamet etmesi, kadınlarından çocuk sahibi olması ve kendisinin de bir şehirli/köylü olması hususunda onlara uyması sebebiyle adeta kardeşlikle ifade edilmiştir. Sonra onu şu buyruğuyla açıkladı: {لوط ألا تتقون*} “Lût: 'Sakınmaz mısınız?'” Yani Allah'tan korkup O'nun gazabı ile aranıza bir kalkan koymaz mısınız?
ولما كان مضمون هذا الدعاء لهم والإنكار عليهم في عدم التقوى علل ذلك بقوله: {إني لكم} أي خاصة {رسول أمين*} أي لا شيء من غش ولا خيانة عندي، ولذلك سبب عنه قوله: {فاتقوا الله} أي لقدرته على إهلاك من يريد وتعاليه في عظمته {وأطيعون*} أي لأن طاعتي سبب نجاتكم، لأني لا آمركم إلا بما يرتضيه. ولا أنهاكم إلا عما يغضبه.
Onlara yönelik bu davetin ve takvayı terk etmelerini kınamanın özünü şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إني لكم} “Şüphesiz ben sizin için”, yani bilhassa sizin için, {رسول أمين*} “güvenilir bir elçiyim.” Yani bende aldatma ve hıyanetten hiçbir şey yoktur. Bundan dolayı peşinden şu buyruk sebeplendirildi: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani dilediğini helak etmeye olan kudreti ve azametindeki yüceliği sebebiyle [sakının], {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!” Yani çünkü bana itaat etmeniz kurtuluşunuzun sebebidir; zira ben size ancak O'nun razı olduğu şeyleri emreder, O'nu öfkelendiren şeylerden de sakındırırım.
ولما أثبت الداعي إلى طاعته، نفى الناهي عنها فقال: {وما أسئلكم عليه} أي الدعاء إلى الله {من أجر} أي فتتهموني بسببه؛ ونفى سؤاله لغيرهم من الخلائق بتخصيصه بالخالق فقال: {إن} أي ما {أجري إلا على رب العالمين*} أي المحسن إليهم بإيجادهم ثم تربيتهم. فلما وجدوا المقتضى لاتباعه وانتفى المانع، أنكر عليهم ما يوجب عذابهم من إيثارهم شهوة الفرج المخرج لهم إلى ما صاروا به سبة في الخلق فقال موبخاً مقرعاً بياناً لتفاحش فعلهم وعظمه: {أتأتون} أي إتيان المعصية {الذكران} ولعلهم كانوا يفعلون بالذكور من غير الآدميين توغلاً في الشر وتجاهراً بالتهتك لقوله: {من العالمين*} أي كلهم، أو يكون المعنى: من بين الخلائق، أي أنكم اختصصتم بإتيان الذكران، لم يفعل هذا الفعل غيركم من الناكحين من الخلق {وتذرون} أي تتركون لهذا الغرض {ما خلق لكم} أي النكاح {ربكم} المحسن إليكم {من أزواجكم} أي وهن الإناث، على أن «من» للبيان، ويجوز أن تكون مبعضة، ويكون المخلوق كذلك هو القبل.
Kendisine itaati gerektiren sebebi ispat edince, itaatten alıkoyan engeli de nefyederek şöyle buyurdu: {وما أسئلكم عليه} “Buna karşılık sizden istemiyorum”, yani Allah'a davet etmeye karşılık, {من أجر} “hiçbir ücret” ki bu sebeple beni itham edesiniz. Yaratıcıyı tahsis ederek yaratılmışlardan başkasına bir talepte bulunmasını nefyetti ve buyurdu ki: {إن} “değildir”, yani {أجري إلا على رب العالمين*} “benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Yani onları önce var edip sonra terbiye etmek suretiyle kendilerine ihsanda bulunana aittir. Ona uymayı gerektiren sebep bulunup mani olan engel de ortadan kalkınca, şehvetlerine uyarak mahlukat arasında bir utanç vesilesi haline gelmelerine sebep olan ve azabı hak ettiren fiillerini kınadı; fiillerinin çirkinliğini ve vahametini ortaya koymak üzere azarlayıp paylayarak şöyle dedi: {أتأتون} “Siz yaklaşıyor musunuz?”, yani isyan niteliğindeki bir yaklaşımla, {الذكران} “erkeklere”; şerde son derece ileri gitmek ve hayâsızlığı uluorta sergilemek adına insan dışındaki varlıkların erkeklerine de yaklaşıyor olmaları muhtemeldir; çünkü şöyle buyurmuştur: {من العالمين*} “âlemlerin içinden?” Yani hepsinin içinden. Yahut mana şudur: Yaratılmışların arasından yalnızca erkeklere yaklaşma işini siz kendinize has kıldınız, yaratılmışlardan nikahlanan başka hiç kimse bu fiili yapmamıştır. {وتذرون} “Ve bırakıyor musunuz?”, yani bu gaye uğruna terk mi ediyorsunuz, {ما خلق لكم} “sizin için yarattığı şeyleri”, yani nikahı, {ربكم} size ihsanda bulunan {Rabbinizin}, {من أزواجكم} “eşlerinizden?” Yani onlar kadınlardır; buradaki 'min' (من) beyaniyye (açıklama) içindir; teb'îz (kısmilik) bildirmesi ve bu şekilde yaratılan şeyin ön uzuv (kadınlık organı) olması da caizdir.
ولما كانوا كأنهم قالوا: نحن لم نترك أزواجنا، حملاً لقوله على
Onlar, sözünü kökten ve tamamen
الترك أصلاً ورأساً وإن كانوا قد فهموا أن مراده تركهن حال الفعل في الذكور، قال مضرباً عن مقالهم هذا المعلوم تقديره لما أرادوه به، حيدة عن الحق، وتمادياً في الفجور: {بل أنتم قوم عادون*} أي تركتم الأزواج بتعدي الفعل بهن وتجاوزه إلى الفعل بالذكران، وليس ذلك ببدع من أمركم، فإن العدوان - الذي هو مجاوزة الحد في الشر - وصف لكم أنتم عريقون فيه، فلذلك لا تقفون عند حد حده الله تعالى.
terketmeye hamletmek suretiyle -her ne kadar muradının erkeklerle ilişki esnasında kadınları terketmek olduğunu anlamış olsalar da- sanki: "Biz eşlerimizi terk etmiş değiliz" demiş gibi olduklarından; haktan sapmak ve fücurda haddi aşmak amacıyla söyledikleri takdir olunan bu sözlerini reddederek şöyle buyurdu: {بل أنتم قوم عادون*} “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!” Yani onlarla olan fiili haddinden saptırıp erkeklerle olan fiile taşırarak eşleri terk ettiniz; bu da sizin durumunuzda şaşılacak bir şey değildir; zira haddi aşmak -ki şerde haddi tecavüz etmektir- sizin kökleşmiş bir vasfınızdır; bu yüzden Allah Teâlâ'nın koyduğu hiçbir sınırda durmazsınız.
فلما اتضح الحق، وعرف المراد، وكان غريباً عندهم، وتشوف السامع إلى جوابهم، استؤنف الإخبار عنه، فقيل إعلاماً بانقطاعهم وأنهم عارفون أنه لا وجه لهم في ذلك أصلاً لعدولهم إلى الفحش: {قالوا} مقسمين: {لئن لم تنته} وسموه باسمه جفاء وغلظة فقالوا: {يا لوط} عن مثل إنكارك هذا علينا.
Hak ortaya çıkıp murat anlaşıldığında ve bu durum onların yanında yadırganıp, dinleyen de onların vereceği cevaba iştiyak duyunca, bundan haber vermeye yeniden başlandı. Çaresiz kaldıklarını, çirkin sözlere yönelmelerinden ötürü bu hususta tutunacak hiçbir gerekçeleri olmadığını bildiklerini ilan etmek üzere şöyle buyruldu: {قالوا} Yemin ederek “Dediler ki:” {لئن لم تنته} “Eğer vazgeçmezsen”; kabalık ve katılık göstererek onu ismiyle çağırıp şöyle dediler: {يا لوط} “Ey Lût!”, bize karşı bu tür kınamalardan.
ولما كان لما له من العظمة بالنبوة والأفعال الشريفة التي توجب إجلاله وإنكار كل من يسمعهم أن يخرج مثله، زادوا في التأكيد فقالوا: {لتكونن من المخرجين} أي ممن أخرجناه من بلدنا على وجه فظيع تصير مشهوراً به بينهم. إشارة إلى أنه غريب عندهم، وأن عادتهم المستمرة نفي من اعترض عليهم، وكان قصدهم بذلك أن يكونوا هم
Onun peygamberlikten gelen büyüklüğü ve saygı duyulmasını gerektiren şerefli amelleri bulunması, onu dinleyen herkesin onun gibisinin çıkarılmasını yadırgaması sebebiyle teyidi artırarak şöyle dediler: {لتكونن من المخرجين} “mutlaka çıkarılanlardan olacaksın!” Yani aralarında dillere düşeceğin korkunç bir şekilde memleketimizden sürüp çıkardığımız kimselerden olursun. Bu, onun aralarında bir yabancı olduğuna ve sürekli adetlerinin kendilerine itiraz edenleri sürmek olduğuna bir işaretti. Bununla amaçları, ondan kurtulup rahatlamak için onu bizzat kendileri
المتولين لإخراجه إهانة له للاستراحة منه، فكان إخراجه، لكن إخراج إكرام للاستراحة منهم والنجاة من عذابهم بتولي الملائكة الكرام {قال} أي جواباً لهم: {إني} مؤكداً لمضمون ما يأتي به {لعملكم} ولم يقل: قال بل زاد في التأكيد بقوله: {من القالين*} أي المشهورين ببغض هذا العمل الفاحش، العريقين في هذا الوصف، المذكورين بين الناس بمنابذة من يفعله، لا يردني عن إنكاره تهديدكم لي بإخراج ولا غيره، والقلاء: بغض شديد كأنه يقلي الفؤاد.
aşağılayarak çıkarmak idi. Nitekim çıkarılması gerçekleşti, fakat şerefli meleklerin eliyle onlardan kurtulup rahatlamak ve azaplarından necat bulmak üzere bir ikram çıkarılışı oldu. {قال} “[Lût] dedi ki”, yani onlara cevap olarak: {إني} getireceği şeyin içeriğini tekit ederek, {لعملكم} “doğrusu ben sizin işinize”; 'buğzediyorum' demedi, aksine şu sözüyle teyidi artırdı: {من القالين*} “nefret edenlerdenim!” Yani bu fahiş amele buğzetmekle tanınan, bu vasıfta kökleşmiş, bunu yapan kimselere düşmanlıkla insanlar arasında anılan kimselerdenim. Sürgün veya başka bir şeyle beni tehdit etmeniz, beni bunu kınamaktan asla vazgeçiremez. el-Kılâ (القلاء), sanki ciğeri kavururcasına (yakarcasına) duyulan son derece şiddetli buğuzdur.
ولما بادأهم بمثل هذا الذي من شأنه الإفضاء إلى الشر، أقبل على من يفعل ذلك لأجله، وهو القادر على كل شيء العالم بكل شيء، فقال: {رب نجني وأهلي مما} أي من الجزاء الذي يلحقهم لما {يعملون*} .
Şerre sürükleyecek böylesi bir tavırla onlara karşı çıkınca; bunu kendisi uğruna yaptığı, her şeye gücü yeten ve her şeyi hakkıyla bilen Zât'a yönelerek şöyle dedi: {رب نجني وأهلي مما} “Rabbim! Beni ve ailemi [kurtar]”, yani kendilerine isabet edecek cezadan, {يعملون*} “onların yapmakta oldukları şeylerden!”
ولما قبل ﷾ دعاءه، أشار إلى ذلك بقوله: {فنجيناه وأهله} مما عذبناهم به بإخراجنا له من بلدهم حين ستخفافهم له، ولم يؤخره عنهم إلى حين خروجه إلا لأجله، وعين سبحانه المراد مبيناً أن أهله كثير بقوله: {أجمعين*} أي أهل بيته والمتبعين له على دينه {إلا عجوزاً} وهي امرأته، كائنة {في} حكم {الغابرين*} أي الماكثين الذي تلحقهم الغبرة بما يكون من الداهية فإننا لن ننجها لقضائنا بذلك في الأزل، لكونها لم تتابعه في الدين، وكان هواها مع قومها.
[Allah] celle ve 'alâ onun duasını kabul edince, şu buyruğuyla buna işaret etti: {فنجيناه وأهله} “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini kurtardık”, yani kavminin onu küçümsediği sırada kendisini memleketlerinden çıkararak onları azaplandırdığımız şeyden [kurtardık]. O çıkıncaya kadar kavmine verilecek azabı ertelemesi ancak onun hatırınaydı. Sübhânehu, ailesinin çok olduğunu beyan ederek muradı şu buyruğuyla belirledi: {أجمعين*} “hepsini toptan;” yani ev halkını ve onun dinine uyanları. {إلا عجوزاً} “Yalnız yaşlı bir kadın hariç;” ki o da karısıdır, {في} “içinde” [الغابرين] hükmünde idi; {الغابرين*} “geride kalanlar [arasında]”, yani vuku bulacak felaketten ötürü toza toprağa batacak, geride kalan kimseler arasında. Zira dinde ona uymamış olması ve hevasının kavmiyle beraber bulunması sebebiyle, ezeldeki hükmümüz gereğince onu asla kurtarmayacaktık.
ولما ذكر نجاته المفهمة لهلاكهم، صرح به على وجه هوله بأداة التراخي لما علم غير مرة أنه كان عقب خروجه، لم يتخلل بينهما مهلة فقال: {ثم دمرنا} أي أهلكنا هلاكاً بغتة صلباً أصمّ في غاية النكد، وما أحسن التعبير عنهم بلفظ {الآخرين*} لإفهام تأخرهم من كل وجه.
Onların helakini hissettiren Lût'un kurtuluşunu zikredince, bunun onun çıkışının hemen akabinde gerçekleştiği ve araya hiçbir süre girmediği defalarca bilindiği için [helak olayını] terahi edatıyla (sonralık bildiren edatla) korkunçluğunu ortaya koyacak şekilde açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {ثم دمرنا} “Sonra yerle bir ettik”, yani son derece şiddetli, ansızın, katı ve sağır edici bir şekilde helak ettik. Onların her bakımdan geride kalmışlıklarını anlatmak için {الآخرين*} “ötekileri” lafzıyla ifade edilmesi ne kadar da güzeldir!