ولما كان معنى {دمرنا} : حكمنا بتدميرهم، عطف عليه قوله: {وأمطرنا} ودل على العذاب بتعديته ب «على» فقال: {عليهم مطراً} أي وأي مطر، ولذلك سبب عنه قوله: {فساء مطر المنذرين*} أي ما أسوأ مطر الذين خوفهم لوط ﵇ بما أشار إليه إنكاره وتعبيره بالتقوى والعدوان.
{دمرنا} ifadesinin manası "onların yerle bir edilmesine hükmettik" demek olunca, {وأمطرنا} “ve yağdırdık” sözü ona atfedildi. Azaba delalet etmesi için "alâ" harfi cerriyle geçişli kılarak şöyle buyurdu: {عليهم مطراً} “üzerlerine bir yağmur”, yani hem de ne yağmur! Bu sebeple şu buyruğu ona bağladı: {فساء مطر المنذرين*} “Uyarılmış olanların yağmuru ne kötü oldu!” Yani Lût'un aleyhisselâm kınamasıyla, takva ve haddi aşma (udvan) ifadeleriyle işaret ettiği hususlarla kendilerini korkuttuğu kimselerin yağmuru ne kötüdür!
ولما كان في جري المكذبين والمصدقين على نظام واحد من الهلاك والنجاة أعظم عبرة وأكبر موعظة، أشار إلى ذلك بقوله: {إن في ذلك لآية} أي دلالة عظيمة على صدق الرسل في جميع ترغيبهم وترهيبهم وتبشيرهم وتحذيرهم.
Yalanlayanların ve tasdik edenlerin helak ve kurtuluş hususunda aynı nizam üzere cereyan etmesinde en büyük ibret ve en büyük öğüt bulunduğundan, şu buyruğuyla buna işaret etti: {إن في ذلك لآية} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır”, yani elçilerin bütün teşvik, korkutma, müjdeleme ve uyarılarında doğru söylediklerine dair büyük bir delil vardır.
ولما كان من أتى بعد هذه الأمم كقريش ومن تقدمهم قد علموا أخبارهم، وضموا إلى بعض الأخبار نظر الديار، والتوسم في الآثار
Kureyş ve onlardan öncekiler gibi bu ümmetlerden sonra gelen kimseler onların haberlerini öğrenip bazı haberlere yurtları görmeyi ve kalıntılardan ibret almayı da ekledikleri halde,
قال معجباً من حالهم في ضلالهم: {وما} أي والحال أنه ما {كان أكثرهم مؤمنين*} .
sapıklık içindeki hallerine şaşarak şöyle buyurdu: {وما} “Oysa”, yani durum şu ki: {كان أكثرهم مؤمنين*} “onların çoğu iman etmiş değillerdi.”
ولما كان في ذلك إشارة إلى الإنذار بمثل ما حل بهم من الدمار، أتبعه التصريح بالتخويف والإطماع فقال: {وإن ربك لهو} أي وحده {العزيز} أي في بطشه بأعدائه {الرحيم*} في لطفه بأوليائه، ورفقه بأعدائه بإرسال الرسل، وبيان كل مشكل؛ ثم وصل بذلك دليله، فقال مذكراً الفعل لشدة كفرهم بدليل ما يأتي من إثبات الواو في {وما أنت إلا بشر مثلنا} : {كذب أصحاب لئيكة} أي الغيضة ذات الأرض الجيدة التي تبتلع الماء فتنبت الشجر الكثير الملتف {المرسلين*} لتكذيبهم شعيباً ﵇ فيما أتى به من المعجزة السماوية في خرق العادة وعجز المتحدّين بها عن مقاومتها - لبقية المعجزات الآتي بها الأنبياء عليهم الصلاة والسلام {إذ قال لهم} .
Bunda, onların başına gelen yıkımın bir benzeriyle uyarılmaya işaret olduğundan, bunun peşinden korkutmayı ve ümit vermeyi açıkça dile getirerek şöyle buyurdu: {وإن ربك لهو} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O”, yani yalnızca O, {العزيز} “Mutlak Güç Sahibidir”, yani düşmanlarını yakalamasında mutlak galiptir; {الرحيم*} “Çok Merhametlidir”, dostlarına lütfunda, peygamberler gönderip her müşkili açıklamak suretiyle düşmanlarına mühlet verip yumuşak davranmasında sonsuz merhamet sahibidir. Sonra bunu deliline bağlayarak, ileride {وما أنت إلا بشر مثلنا} ayetinde "vav" harfinin sabit oluşunun delaletiyle küfürlerinin şiddetinden ötürü fiili müzekker kılarak şöyle buyurdu: {كذب أصحاب لئيكة} “Eyke halkı yalanladı”, yani suyu emip sıklıkla birbirine sarılmış ağaçlar bitiren verimli topraklara sahip koruluk halkı, {المرسلين*} “gönderilen elçileri”; Şuayb'ı aleyhisselâm âdeti bozan semavi mucizeyle gelmesi ve buna meydan okunanların ona karşı koymaktan aciz kalması hususunda yalanlamaları sebebiyle -ki bu, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm getirdiği diğer mucizeler gibidir-. {إذ قال لهم} “Hani onlara demişti ki:”
ولما كانوا أهل بدو وكان هو ﵇ قروياً، قال: {شعيب} ولم يقل: أخوهم، إشارة إلى أنه لم يرسل نبياً إلا من أهل القرى، تشريفاً لهم لأن البركة والحكمة في الاجتماع، ولذلك نهى النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Onlar bedevi, kendisi aleyhisselâm ise şehirli olduğu için "kardeşleri" demeyip: {شعيب} “Şuayb” dedi. Bu, bereket ve hikmet toplu yaşayışta olduğundan onları şereflendirmek üzere Allah'ın yalnızca şehir ahalisinden peygamber gönderdiğine bir işarettir. Bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
عن التعرب بعد الهجرة، وقال: «من يرد الله به خيراً ينقله من البادية إلى الحاضرة» {ألا تتقون*} أي تكونون من أهل التقوى، وهو مخافة من الله ﷾.
hicretten sonra tekrar bedeviliğe dönmeyi yasaklamış ve: «Allah kime hayır dilerse onu çölden şehre taşır» buyurmuştur. {ألا تتقون*} “Sakınmaz mısınız?” Yani takva sahibi kimselerden olmaz mısınız? Takva ise Allah celle ve 'alâ'dan korkmaktır.
ولما كان كأنه قيل: ما لك ولهذا؟ قال: {إني} وأشار إلى تبشيرهم إن أطاعوه بقوله: {لكم رسول} أي من الله، فهو أمرني أن أقول لكم ذلك {أمين*} أي لا غش عندي ولا خداع ولا خيانه، فلذلك أبلغ جميع ما أرسلت به، ولذلك سبب عنه قوله: {فاتقوا الله} أي المستحق لجميع العظمة، وهوالمحسن إليكم بهذه الغيضة وغيرها {وأطيعون*} أي لما ثبت من نصحي.
Sanki "Bundan sana ne?" denilmiş gibi olunca, {إني} “Şüphesiz ben” dedi ve eğer kendisine itaat ederlerse onları müjdelemeye işaret ederek şöyle buyurdu: {لكم رسول} “sizin için bir elçiyim”, yani Allah'tan [bir elçiyim], size bunu söylememi O bana emretti; {أمين*} “güvenilir [bir elçiyim]”, yani bende hile, aldatma ve hıyanet yoktur. Bu sebeple gönderildiğim her şeyi eksiksiz tebliğ ederim. Bu yüzden şu buyruğu buna bağladı: {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”, yani bütün azamete layık olan ve bu koruluk ve diğer şeylerle size ihsanda bulunan [Allah'tan sakının], {وأطيعون*} “ve bana itaat edin!” Yani samimi nasihatim sabit olduğu için.
ولا قدم ما هو المقصود بالذات. عطف على خبر {إن} قوله: {وما أسئلكم عليه من أجر} نفياً لما ينفر عنه؛ ثم زاد في البراءة مما يوكس من الطمع في أحد من الخلق فقال: {إن} أي ما {أجري إلا على رب العالمين*} أي المحسن إلى الخلائق كلهم، فأنا لا أرجو أبداً أحداً يحتاج إلى الإحسان إليه، وإنما أعلق أملي بالمحسن الذي لا يحتاج إلى أحد، وكل أحد سائل من رفده، وآخذ من عنده ولقد اتضح أن الرسل متطابقون في الدعوة في الأمر بالتقوى والطاعة والإخلاص في العبادة، مع النصح والعفة، والأمانة والخشية والمحسبة.
Bizzat asıl maksat olan şeyi öne geçirince, {إن} edatının haberine şu buyruğunu atfetti: {وما أسئلكم عليه من أجر} “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum”; [bu], nefret uyandıracak şeyi nefyetmektir. Sonra yaratılmışlardan herhangi birine tamah etmekten kaynaklanan eksiklikten berî olduğunu teyit ederek şöyle dedi: {إن} “değildir”, yani: {أجري إلا على رب العالمين*} “Benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Yani bütün yaratılmışlara ihsanda bulunana aittir. Dolayısıyla ben asla kendisine iyilik edilmesine muhtaç olan bir kimseden [bir şey] ummam; ben ümidimi ancak hiç kimseye muhtaç olmayan, herkesin bağışını dilediği ve katından aldığı o İhsan Sahibi'ne bağlarım. Şurası açıktır ki peygamberler; nasihat, iffet, emanet, haşyet ve ecri Allah'tan bekleme (muhasebe) ile birlikte takvayı, itaati ve ibadette ihlası emretme hususunda davetlerinde tam bir uyum içindedirler.
ولما كان كأنه قيل: ما الذي تنعى فيه؟ قال: مبيناً أن داءهم
Sanki "Kendisinde kusur bulup uyardığın şey nedir?" denilmiş gibi olunca, dertlerinin
حب المال، المفضي لهم إلى سوء الحال، {أوفوا الكيل} أي أتموه إتماماً لا شبهة فيه إذا كلتم كما توفونه إذا اكتلتم لأنفسكم. ولما أمرهم بالإيفاء نهاهم عن النقص على وجه أعم فقال: {ولا تكونوا} أي كوناً هو كالجبلة، ولعله إشارة إلى ما يعرض من نحو ذلك من الخواطر أو الهيئات التي يغلب الإنسان فيها الطبع ثم يرجع عنها رجوعاً يمحوها، ولذلك قال: {من المخسرين*} أي الذين يخسرون - أي ينقصون - أنفسهم أديانها بإخسار الناس دنياهم بنقص الكيل أو غيره من أنواع النقص من كل ما يوجب الغبن، فتكونوا مشهورين بذلك بين من يفعله.
kendilerini kötü duruma düşüren mal sevgisi olduğunu beyan ederek şöyle dedi: {أوفوا الكيل} “Ölçüyü tam yapın”, yani kendiniz için ölçüp aldığınızda tam aldığınız gibi, [başkasına] ölçtüğünüzde de içinde hiçbir şüphe kalmayacak şekilde tastamam yapın. Ölçüyü tam yapmalarını emredince, daha umumi bir şekilde eksiltmeyi yasaklayıp şöyle dedi: {ولا تكونوا} “ve olmayın”, yani yaratılıştan bir huy gibi bir oluş [içinde olmayın]. Bu ifade, insanın fıtratına galip gelip sonra onu silip atacak bir şekilde döndüğü hatıra veya durumlardan arız olan şeylere işaret olabilir. Bu yüzden şöyle dedi: {من المخسرين*} “eksik verenlerden!” Yani ölçüyü eksilterek veya aldanmayı gerektiren her türlü eksiltme çeşitleriyle insanların dünyalıklarını zarara uğratmak suretiyle kendi nefislerinin dinlerini hüsrana uğratan -yani eksilten- ve bunu yapanlar arasında bununla tanınan kimselerden olmayın.
ولما أمر بوفاء الكيل، أتبعه بمثل ذلك في الوزن، ولم يجمعهما لما للتفريق من التعريف بمزيد الاهتمام فقال: {وزنوا} أي لأنفسكم وغيركم {بالقسطاس} أي الميزان الأقوم؛ وأكد معناه بقوله: {المستقيم*} .
Ölçüyü tam yapmayı emredince, ayrı zikretmenin getirdiği daha fazla ehemmiyet bildirme faydasından ötürü ikisini birleştirmeyip tartıda da benzerini onun peşine ekleyerek şöyle dedi: {وزنوا} “Ve tartın”, yani kendiniz ve başkaları için, {بالقسطاس} “[kıstas ile]”, yani en doğru terazi ile; anlamını şu buyruğuyla pekiştirdi: {المستقيم*} “dosdoğru terazi ile.”
ولما أمر بالوفاء في الوزن، أتبعه نهياً عن تركه عاماً كما فعل في الكيل ليكون آكد فقال: {ولا تبخسوا} أي تنقصوا {الناس أشياءهم}
Tartıda tam yapmayı emredince, ölçüde yaptığı gibi daha tekitli olması için genel olarak onu terk etmeyi yasaklayıp peşinden şöyle dedi: {ولا تبخسوا} “Ve eksiltmeyin”, yani noksanlaştırmayın, {الناس أشياءهم} “insanların eşyalarını”
أي في كيل أو وزن أو غيرهما نقصاً يكون كالسبخة لا فائدة فيه. ثم أتبع ذلك بما هو أعم منه فقال: {ولا تعثوا} أي تتصرفوا {في الأرض} عن غير تأمل حال كونكم {مفسدين*} أي في المال أو غيره، قاصدين بذلك الإفساد - كما تقدم بيانه في سورة هود ﵇.
yani ölçüde, tartıda veya bunların dışındaki şeylerde hiçbir faydası olmayan çorak toprak gibi bir eksiltmeyle [eksiltmeyin]. Sonra bundan daha umumi olanı onun peşine ekleyip şöyle dedi: {ولا تعثوا} “ve taşkınlık yapmayın”, yani düşüncesizce tasarrufta bulunmayın, {في الأرض} “yeryüzünde”, şu hal üzere olarak: {مفسدين*} “bozgunculuk yaparak!” Yani mala veya başka bir şeye yönelik olarak, bununla fesat çıkarmayı kastederek -Hûd aleyhisselâm Suresi'nde daha önce açıklandığı gibi-.
ولما وعظهم فابلغ في وعظهم بما ختمه بالنهي عن الفساد، خوفهم من سطوات الله تعالى ما أحل بمن هو أعظم منهم فقال: {واتقوا الذي خلقكم} أي فإعدامكم أهون شيء عليه، وأشار إلى ضعفهم وقوة من كان قبلهم بقوله: {والجبلة} أي الجماعة والأمة {الأولين*} الذين كانوا على خلقة وطبيعة عظيمة كأنها الجبال قوة وصلابة لا سيما قوم هود ﵇ الذين هم عرب مثلكم، وقد بلغت بهم الشدة في أبدانهم، والصلابة في جميع أركانهم، إلى أن قالوا {من أشد منا قوة} [فصلت: ١٥] وقد بلغكم ما أنزل بهم سبحانه من بأسه، لأن العرب أعلم الناس بأخبارهم.
Onlara öğüt verip fesadı yasaklamakla öğüdünü en beliğ noktaya ulaştırınca, Allah Teâlâ'nın kendilerinden daha büyük kimselerin başına getirdiği şiddetli yakalamalarla onları korkutarak şöyle dedi: {واتقوا الذي خلقكم} “Ve sizi yaratan [Allah]'tan sakının”, yani sizi yok etmek O'na pek kolaydır. Kendi zayıflıklarına ve kendilerinden öncekilerin gücüne şu buyruğuyla işaret etti: {والجبلة} “ve o topluluğu da [yaratan]”, yani cemaati ve ümmeti, {الأولين*} “önceki [topluluğu da]”; güç ve sağlamlık bakımından adeta dağlar gibi heybetli bir yaratılış ve fıtrata sahip olan, özellikle de sizin gibi Arap olan ve bedenlerindeki kuvvet ve bütün azalarındaki sağlamlık {من أشد منا قوة} “Bizden daha kuvvetli kim var?” [Fussilet: 15] diyecek seviyeye ulaşan Hûd aleyhisselâm kavmini. Sübhânehu'nun onlara indirdiği azabı duymuşsunuzdur, zira Araplar onların haberlerini en iyi bilen insanlardır.
ولما كان الحاصل ما مضى الإعلام بالرسالة، والتحذير من المخالفة،
Geçenlerin özeti; peygamberliği bildirmek ve muhalefetten sakındırmak olup,
لأنها تؤدي إلى الضلالة إلى أن ختم ذلك بالإشارة بالتعبير بالجبلة إلى أن عذابه تعالى عظيم، لا يستعصي عليه صغير ولا كبير، أجابوه بالقدح في الرسالة أولاً، وباستصغار الوعيد ثانياً، بأن {قالوا إنما أنت من المسحرين*} أي الذين كرر سحرهم مرة بعد أخرى حتى اختبلوا، فصار كلامهم على غير نظام، أو من المعللين بالطعام والشراب كما مضى في صالح ﵇، أي فأنت بعيد من الصلاحية للرسالة: ثم أشاروا إلى عدم صلاحية البشر مطلقاً لها ولو كانوا أعقل الناس وأبعدهم عن الآفة بقولهم، عاطفين بالواو إشارة إلى عراقته فيما وصفوه به من جهة السحر والسحر، وأنه لا فرق بينه وبينهم: {وما أنت إلا بشر مثلنا} أي فلا وجه لتخصيصك عنا بذلك، والدليل على أن عطف ذلك أبلغ من إتباعه من غير عطف جزمهم بظن كذبه في قولهم؛ {وإن} أي وإنّا {نظنك لمن الكاذبين*} أي العريقين في الكذب - هذا مذهب البصريين في أن {إن} مخففة من الثقيلة، والذي يقتضيه السياق ترجح مذهب الكوفيين هنا في أن {إن} نافية، فإنهم أرادوا بإثبات الواو في {وما} المبالغة في نفي إرساله بتعداد ما ينافيه، فيكون مرادهم أنه ليس لنا ظن يتوجه إلى غير الكذب، وهو أبلغ من إثبات الظن به، ويؤيده
bunun sapıklığa götüreceğini ve nihayet "cibille" tabiriyle Teâlâ'nın azabının büyük olduğuna, küçük veya büyük hiçbir şeyin O'na karşı koyamayacağına işaretle son bulması üzerine; onlar da ilk önce peygamberliği kusurlu göstererek, ikinci olarak da tehdidi küçümseyerek cevap verdiler: {قالوا إنما أنت من المسحرين*} “Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmişlerdensin!'” Yani defalarca büyülenip aklı karışmış, bu yüzden sözleri tutarsız hale gelmiş kimselerdensin; yahut Sâlih aleyhisselâm kıssasında geçtiği gibi yiyip içmekle oyalananlardansın. Yani sen elçiliğe ehil olmaktan uzaksın. Sonra sihir ve akıl zayıflığı yönünden niteledikleri şeyde kökleşmiş olduğuna ve kendisiyle onlar arasında hiçbir fark bulunmadığına işaret etmek üzere "vav" harfiyle atfederek, insanların en akıllısı ve afetten en uzağı dahi olsalar beşerin peygamberliğe asla uygun olmadığını şu sözleriyle belirttiler: {وما أنت إلا بشر مثلنا} “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin”, yani bundan ötürü bizim aramızdan senin seçilmenin hiçbir gerekçesi yoktur. Bunun peş peşe getirilmesinden ziyade atıfla yapılmasının daha beliğ olduğunun delili, şu sözlerinde onun yalan söylediği zannında kesin olmalarıdır: {وإن} “Ve gerçekten”, yani doğrusu biz, {نظنك لمن الكاذبين*} “seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz!” Yani yalanda kökleşmiş kimselerden. Bu, Basralıların {إن} edatının şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olduğu yönündeki mezhebidir. Bağlamın gerektirdiği ise Kûfelilerin buradaki {إن} edatının nefy edatı (olumsuzluk) olduğu yönündeki mezhebinin tercih edilmesidir. Zira onlar {وما} lafzındaki "vav"ı sabit kılmakla, elçilikle çelişen şeyleri sayarak onun gönderilişini nefyetmede mübalağa kastetmişlerdir; bu durumda muratları, bizim yalandan başkasına yönelecek bir zannımız yoktur demek olur ki bu da yalan zannını ispat etmekten daha beliğdir. Bunu destekleyen husus ise,
تسبيبهم عنه سؤاله استهزاء به وتعجيزاً له إنزال العذاب بخلاف ما تقدم عن قوم صالح ﵇، فقالوا: {فأسقط علينا كسفاً} بإسكان السين على قراءة الجماعة وفتحها في رواية حفص، وكلاهما جمع كسفة، أي قطعاً {من السماء} أي السحاب، أو الحقيقة، وهذا الطلب لتصميمهم على التكذيب، ولو كان فيهم أدنى ميل إلى التصديق لما أخطروه ببالهم فضلاً عن طلبه ولا سيما كونه على وجه التهكم، ولذلك قالوا: {إن كنت} أي كوناً هو لك كالجبلة {من الصادقين*} أي العريقين في الصدق، المشهورين فيما بين أهله، لنصدقك فيما لزم من أمرك لنا باتخاذ الوقاية من العذاب من التهديد بالعذاب، وما أحسن نظره إلى تهديده لهم بما لله عليهم من القدرة في خلقهم وخلق من كانوا أشد منهم قوة وإهلاكهم بأنواع العذاب لما عصوه بتكذيب رسله.
Sâlih aleyhisselâm kavminden nakledilenin aksine, onunla alay etmek ve onu aciz bırakmak için azabın indirilmesini talep etmelerini buna bağlamalarıdır. Nitekim şöyle dediler: {فأسقط علينا كسفاً} “Hadi, üzerimize parçalar düşür”; cumhurun kıraatinde sin harfinin sükûnu ile, Hafs rivayetinde ise fethası iledir; her ikisi de kısfe (كسفة) kelimesinin çoğuludur, yani parçalar düşür, {من السماء} “gökten”, yani buluttan veya hakiki gökten. Bu talep yalanlamadaki kararlılıklarındandır. Şayet içlerinde tasdike yönelik en ufak bir meyil olsaydı, özellikle de alay yoluyla bunu talep etmek şöyle dursun, akıllarından bile geçirmezlerdi. Bu yüzden şöyle dediler: {إن كنت} “eğer isen”, yani bu senin fıtri bir vasfın ise, {من الصادقين*} “doğru söyleyenlerden!” Yani doğrulukta kökleşmiş, ehli arasında bununla tanınmış kimselerden isen; böylece azap tehdidiyle azaptan korunmayı emretmenin gerektirdiği şeyde seni tasdik edelim. Kendilerini ve kendilerinden daha kuvvetli olanları yaratmasındaki Allah'ın onlar üzerindeki kudretiyle ve peygamberlerini yalanlayarak O'na isyan ettiklerinde onları çeşitli azaplarla helak etmesiyle Şuayb'ın onları tehdit etmesine bu talebin karşılık gelmesi ne kadar da güzeldir!
ولما كان عذاب العاصي يتوقف على العلم المحيط بأعماله، والقدرة على نكاله، استأنف تعالى الحكاية عنه في تنبيهه لهم على ذلك بقوله: {قال} مشيراً إلى أنه لا شيء من ذلك إلا إلى من أرسله، وهو
Asiye verilecek azap, onun amellerini kuşatan bir ilme ve onu cezalandırmaya yeten bir kudrete bağlı olduğundan; Teâlâ onların dikkatini buna çektiğini ondan hikâye etmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “[Şuayb] dedi ki:”, bunların hiçbirinin kendisini gönderenden başkasına ait olmadığına işaret ederek. O [Allah],
متصف بكلا الوصفين، وأما هو فإنه وإن كان عالماً فهو قاصر العلم فهو غير قادر: {ربي أعلم} أي مني {بما تعملون*} لأنه محيط العلم فهو شامل القدرة، فهو يعلم استحقاقكم للعذاب، ومقدار ما تستحقون منه ووقت إنزاله، فإن شاء عذبكم، وأما أنا فليس عليّ إلا البلاغ وأنا مأمور به، فلم أخوفكم من نفسي ولا ادعيت قدرة على عذابكم، فطلبكم ذلك مني ظلم منكم مضموم إلى ظلمكم بالتكذيب.
her iki vasıfla da muttasıftır. Kendisine gelince; o, her ne kadar bilen biri olsa da ilmi sınırlıdır ve [azap getirmeye] güç yetiremez: {ربي أعلم} “Rabbim daha iyi bilir”, yani benden daha iyi bilir, {بما تعملون*} “yaptıklarınızı.” Çünkü O'nun ilmi her şeyi kuşatıcı, kudreti de her şeye şamildir. Dolayısıyla O, sizin azabı hak ettiğinizi, ondan hak ettiğiniz miktarı ve indirilme vaktini bilir; dilerse sizi cezalandırır. Bana gelince, bana düşen sadece tebliğdir ve ben bununla emrolundum. Ben sizi kendiliğimden korkutmadım, size azap etme kudretine sahip olduğumu da iddia etmedim. Dolayısıyla bunu benden istemeniz, yalanlamanızla yaptığınız zulme eklenen ayrı bir zulümdür.
ولما كان محط كلامهم كله على تكذيبهم له من غير قدح في قدرة الخالق، سبب العذاب عن تكذيبهم فقال: {فكذبوه} أي استمروا على تكذيبه {فأخذهم} أي أخذ ملاك {عذاب يوم الظلة} وهي سحابة على نحو ما طلبوا من قطع السماء، أتتهم بعد حر شديد نالهم حتى من الأسراب في داخل الأرض أشد مما نالهم من خارجها ليعلم أن لا فاعل إلا الله، وأنه يتصرف كيف شاء على مقتضى العادة وغير مقتضاها فوجدوا من تلك الظلة نسيماً بارداً، وروحاً طيباً، فاجتمعوا تحتها استرواحاً إليها واستظلالاً بها، فأمطرت عليهم ناراً فاحترقوا بنحو مما اقترحوا وأتاهم الله من حيث لم يحتسبوا، فنفذت فيهم سهام القدرة.
Sözlerinin tamamının dayanak noktası, Yaratıcı'nın kudretine dil uzatmaksızın sadece onu yalanlamaları olunca, azabı yalanlamalarına bağlayarak şöyle buyurdu: {فكذبوه} “Bunun üzerine onu yalanladılar”, yani onu yalanlamayı sürdürdüler; {فأخذهم} “onları yakalayıverdi”, yani köklerini kazıyan bir yakalayışla yakaladı, {عذاب يوم الظلة} “gölge gününün azabı!” Bu gölge, gökten parçalar istemelerine uygun olarak bir buluttur. Allah'tan başka fail olmadığını, O'nun âdete uygun veya âdet dışı dilediği gibi tasarruf ettiğini bilmeleri için, yeryüzünün dışından kendilerine isabet edenden daha şiddetli bir şekilde ta yerin altındaki menfezlerden bile kendilerine ulaşan şiddetli bir sıcağın ardından onlara geldi. O gölgeden serin bir rüzgâr ve hoş bir esinti buldular; ferahlamak ve gölgelenmek amacıyla onun altında toplandılar. Derken üzerlerine ateş yağdırdı ve teklif ettikleri şeyin bir benzeriyle yandılar; Allah onlara hiç beklemedikleri yerden geldi ve kudret okları üzerlerinde infaz edildi.
ولم يجدوا من دونها وقاية ولا سترة من غير أن تدعو حاجة إلى سقوط شيء من جرم السماء، ولا بما دونها من العماء.
Göğün cisminden bir şeyin düşmesine veya onun altındaki bulutlara hiçbir ihtiyaç duyulmaksızın, onun dışında hiçbir koruyucu ve örtücü bulamadılar.
ولما كان الحال موجباً للسؤال عن يوم الظلة، قال تعالى مهوّلاً لأمره ومعظماً لقدره: {إنه كان} فأكد ب «إن» وعظم ب «كان» {عذاب يوم عظيم*} وزاده عظماً بنسبته إلى اليوم فصار له من الهول، ببديع هذا القول، ما تجب له القلوب وتعظم الكروب.
Durum gölge gününü sormayı gerektirince, Teâlâ onun işini korkunç göstererek ve kadrini büyüterek şöyle buyurdu: {إنه كان} “Şüphesiz o”, “inne” ile tekit etti ve “kâne” ile büyüklüğünü belirtti; {عذاب يوم عظيم*} “büyük bir günün azabı idi!” Azabı o güne nispet ederek büyüklüğünü daha da artırdı; böylece bu eşsiz söz sayesinde kalplerin titrediği ve sıkıntıların büyüdüğü bir dehşete büründü.
ولما كان لتوالي الإخبار بإهلاك هذه القرون، وإبادة من ذكر من تلك الأمم، من الرعب ما لا يبلغ وصفه، ولا يمكن لغيره سبحانه شرحه، قال تعالى مشيراً إليه تحذيراً من مثله: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من الإنجاء المطرد لكل رسول ومن أطاعه، والأخذ المطرد لمن عصاه في كل عصر بكل قطر، بحث لا يشذ من الفريقين إنسان قاص ولا دان {لآية} أي لدلالة واضحة عظيمة على صدق الرسل وأن يكونوا جديرين بتصديق العباد لهم في جميع ما قالوا من البشائر والنذائر بأن الله تعالى يهلك من عصاه، وينجي من والاه، لأنه الفاعل المختار، لا مانع له، ولا سيما أنت وأنت أعظمهم منزلة، وأكرمهم رتبة، ولا سيما وقد أتيت قومك بما لا يكون معه شك لو لم يكن لهم بك معرفة قبل ذلك، فكيف وهم عارفون بأنك كنت قبل الرسالة أصدقهم
Bu asırların helak edildiğinin ve zikredilen o ümmetlerin yok edildiğinin peş peşe haber verilmesinde tarif edilemez ve Sübhânehu'dan başkasının açıklayamayacağı bir dehşet bulunduğundan, benzerinden sakındırmak üzere Teâlâ buna işaret ederek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani her asırda ve her diyarda, iki gruptan uzak veya yakın hiçbir insan istisna kalmayacak şekilde her elçinin ve ona itaat edenin düzenli olarak kurtarılması ve O'na isyan edenin düzenli olarak yakalanması şeklindeki bu büyük işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır”, yani elçilerin doğruluğuna ve Allah Teâlâ'nın kendisine isyan edeni helak edip dost olanı kurtaracağına dair verdikleri bütün müjde ve uyarılarda kulların onları tasdik etmelerine layık olduklarına dair açık ve büyük bir delil vardır. Çünkü O, dilediğini yapan (fail-i muhtar)dır, O'na engel olacak hiçbir şey yoktur. Hele hele sen ki onların makamca en büyüğü, mertebece en yücesisin! Hele hele daha önce sana dair bir bilgileri olmasaydı bile şüpheye yer bırakmayacak şeyleri kavmine getirmişken; kaldı ki onlar peygamberlikten önce senin aralarında en doğru
لهجة، وأعظمهم أمانة، وأغزرهم عقلاً، وأوضحهم نبلاً، وأعلاهم همة، وأبعدهم عن كل دنس - وإن قل - ساحة؛ ثم عجب من توقفهم في الإيمان مع ما عرفوا من صدق نبيهم وطهارة أخلاقه، ووفور شفقته عليهم، ولم يخافوا من مثل ما تحقفوه من إهلاك هذه الأمم فقال: {وما كان أكثرهم} أي أكثر قومك كما كان من قبلهم مع رؤية هذه الآيات، وإحلال المثلات حتى لكأنهم تواصوا بذلك {مؤمنين*} أي عريقين في الإيمان، بل ما يؤمنون إلا وهو مشركون.
sözlü, emaneti en büyük, aklı en zengin, asaleti en açık, himmeti en yüce ve sahası az da olsa her türlü kirden en uzak kimse olduğunu bildikleri halde! Sonra peygamberlerinin doğruluğunu, ahlakının temizliğini, kendilerine olan engin şefkatini bilmelerine ve bu ümmetlerin helak edilip ibretlik cezaların başlarına indirildiğini kesin olarak görmelerine rağmen sanki bunu birbirlerine tavsiye etmişçesine imanda duraksamalarına ve benzeri şeylerden korkmamalarına şaşarak şöyle buyurdu: {وما كان أكثرهم} “Oysa onların çoğu”, yani senden öncekiler gibi senin kavminin çoğu da, {مؤمنين*} “iman etmiş değillerdi.” Yani imanda kökleşmiş değillerdi, bilakis ancak ortak koşarak inanırlar.
ولما كان هذا كله تأسية للداعي ﷺ، وتهديداً لمن تمادى على تكذيبه، وترجية لمن رجع عن ذنوبه، أشار إلى ذلك بقوله: {وإن ربك} أي المحسن إليك بكل ما يعلي شأنك، ويوضح برهانك {لهو العزيز} فلا يعجزه أحد، ولا ينسب في إمهال عاص إلى إهمال ولا عجز {الرحيم*} فلا يأخذ إلا بعد تجاوز الحد، واليأس عن الرد، مع البيان الشافي، في الإبلاغ الوافي، والتلطف الكافي، وكرر الختام بهذا الكلام في هذه السورة ثماني مرات فلعل من أسراره الإشارة إلى سبق الرحمة للغضب، لأن من السورة - المفتتحة بالكتاب القيم والعبد الكامل بالإضافة إلى الملك الأعظم اللذين هما رحمة الخالق للخلائق، وذكر فيها مع تقديمها في الترهيب أهل الرحمة من أهل الكهف
Bütün bunlar davetçi Peygamber'e ﷺ bir teselli, yalanlamasında ısrar edene bir tehdit ve günahlarından dönen kimseye bir ümit verme niteliğinde olduğundan, şu buyruğuyla buna işaret etti: {وإن ربك} “Ve şüphesiz senin Rabbin”, yani şanını yücelten ve delilini açıklayan her şeyle sana ihsanda bulunan [Rabbin], {لهو العزيز} “elbette Mutlak Güç Sahibidir”; artık O'nu hiç kimse aciz bırakamaz, bir asiye mühlet vermesi ise ne bir ihmale ne de bir acziyete nispet edilebilir; {الرحيم*} “Çok Merhametlidir”; yeterli bir nezaket, tastamam bir tebliğ ve şifa veren bir beyan ile birlikte haddi aşmadan ve dönüşten ümit kesilmeden asla cezalandırmaz. Bu sözle sonlandırma bu surede sekiz defa tekrarlandı; belki de bunun sırlarından biri, rahmetin gazaba üstün geldiğine (sebkat ettiğine) işarettir. Zira -dosdoğru kitapla ve Yüce Hükümran'a nispet edilen kâmil kul ile başlayan ve her ikisi de Yaratıcı'nın yaratılanlara bir rahmeti olan, ayrıca korkutmanın öne alınmasıyla birlikte rahmet ehlinden olan ve {هب لنا من لدنك رحمة} “Bize katından bir rahmet bağışla” diyen Ashâb-ı Kehf'in,
الذين قالوا {هب لنا من لدنك رحمة} وموسى والخضر ﵉ اللذين آتى كلا منهما من لدنه رحمة، وذا القرنين الذي آتاه من كل شيء سبباً فأتبع سبباً وقال {هذا رحمة من ربي} - إلى سورة الرحمة بإنزال الفرقان على عبده المضاف إليه للإنذار المؤذن بصفة العزة - ثماني سور، فكل منهما ثامنة الأخرى، وافتتحت السورة الوالية للفرقان تفصيلاً لما في أول الكهف بقوله: {لعلك باخع نفسك} وبذكر ما على الأرض من زينة {ألم يروا إلى الأرض كم أنبتنا فيها من كل زوج كريم} كل ذلك تذكيراً بما في تلك من الكتاب الجامع بالرحمة، وتحذيراً مما في القرآن من الإنذار الفارق بالعزة، فلما كان ذلك كررت صفتا العز التي أذنت بها الفرقان، والرحمة التي صرحت بها الكهف ثماني مرات بحسب ذلك العدد، تذكيراً بهذا المعنى البديع، وترغيباً وترهيباً وتذكيراً بأبواب الرحمة الثمانية مع ما لختم القصص بذلك من الروعة في النفس، والهيبة في القلب، والأنس البالغ للروح، وقدمت هنا صفة العزة الناظرة للإنذار بالفرقان على طريق النشر المشوش مع ما اقتضى ذلك من الحال هنا وجعلت القصص سبعاً تحذيراً من أبواب النقمة السبعة - إلى غير ذلك من الأسرار التي لا تسعها الأفكار.
her birine katından rahmet verilen Mûsâ ve Hızır'ın aleyhimesselâm ve kendisine her şeyden bir sebep (vasıta) verilip de bir sebebi takip eden ve {هذا رحمة من ربي} “Bu Rabbimden bir rahmettir” diyen Zülkarneyn'in zikredildiği- Kehf Suresi'nden; izzet sıfatını hissettiren uyarısı için kuluna Furkân'ın indirilmesiyle rahmet suresi olan Furkân Suresi'ne kadar sekiz sure vardır; dolayısıyla her biri diğerinin sekizincisidir. Furkân'ı takip eden sure [Şuarâ], Kehf'in başındakilerin tafsilatı olarak {لعلك باخع نفسك} “Belki de kendini helak edeceksin” buyruğuyla ve yeryüzündeki zinetin zikriyle {ألم يروا إلى الأرض كم أنبتنا فيها من كل زوج كريم} “Yeryüzüne bakmazlar mı, orada her güzel çiftten nice bitkiler bitirdik!” şeklinde başlamıştır. Bütün bunlar, o surede bulunan ve rahmeti toplayan Kitab'ı hatırlatmak ve Kur'an'da yer alan izzet vasfıyla hakkı batıldan ayıran uyarıdan sakındırmak içindir. Hal böyle olunca, Furkân'ın hissettirdiği izzet ve Kehf'in açıkça belirttiği rahmet sıfatları, bu eşsiz manayı hatırlatmak, teşvik ve sakındırma yapmak ve sekiz rahmet kapısını hatırlatmak üzere bu sayı miktarınca sekiz defa tekrar edilmiştir; bununla birlikte kıssaların bununla bitirilmesinin nefiste bıraktığı dehşet, kalpteki heybet ve ruhtaki fevkalade huzur da cabasıdır. Burada, Furkân ile yapılan uyarıya bakan izzet sıfatı, buradaki durumun gerektirdiği şekilde gayrimuntazam tertip (neşr-i müşevveş) yoluyla öne geçirilmiş; cezanın yedi kapısından sakındırmak için kıssalar yedi tane kılınmıştır; fikirlere sığmayacak diğer sırlar da buna dahildir.
ولما كانت آثار هذه القصص آيات مرئيات، والإخبار بها آيات
Bu kıssaların kalıntıları gözle görülen deliller (ayetler), onların haber verilmesi ise
مسموعات، وكان في اطراد إهلاك العاصي وإنجاء الطائع في كل منهما، على تباعد الأعصار، وتناهي الأقطار، واختلاف الديار، أعظم دليل على صدق الرسل، وتقرير الرسالات لتوافقهم في الدعوة إلى الله، وتواردهم على التوحيد، والعدل مع العزوف عن الدنيا التي هي شر محض، والإقبال على الآخرة التي هي خير صرف، والتحلي بما أطبق العباد على أنه معالي الأخلاق، ومحاسن الأعمال، والتخلي عن جميع الدنايا، والتنزه عن كل نقص، عطف على قوله أول السورة {وما يأتيهم من ذكر} - الآية الإخبار برسالة محمد ﷺ، إشارة إلى ما في الإخبار عن آثار هذه القصص بالآيات المسموعات من عظيم الدلالات على رسالته ﷺ بما فيها من الإعجاز من جهة التركيب والترتيب وغير ذلك من عجيب الأساليب الذي لم تؤته أمة من الأمم السالفات، ومن جهة أن الآتي بتلك القصص الغريبة، والأنباء البديعة العجيبة، أمي لم يخالط عالماً مع شدة ملاءمة القرآن لخصوص ما في قصة شعيب ﵇ من العدل في الكيل والوزن الذي هو مدار القرآن، ومن أنه الظلة الجامعة للخير، والفسطاط الدافع لكل ضير، فقال رداً للمقطع على المطلع: {وإنه} أي الذكر
işitilen deliller (ayetler) olduğundan; asırların uzaklığına, diyarların nihayetine ve memleketlerin farklılığına rağmen her ikisinde de asinin helak edilip itaatkârın kurtarılmasının düzenli bir kural olarak cereyan etmesinde peygamberlerin doğruluğuna ve peygamberliklerin tespitine en büyük delil bulunduğundan -zira onlar Allah'a davette tam bir ittifak halinde olmuşlar, sırf şer olan dünyadan yüz çevirip sırf hayır olan ahirete yönelerek tevhid ve adalette birleşmişler, kulların üstün ahlak ve güzel ameller olduğunda ittifak ettikleri hasletlerle bezenmişler ve bütün aşağılıklardan arınıp her türlü noksanlıktan uzak durmuşlardır-; surenin başındaki {وما يأتيهم من ذكر} ayetine Muhammed'in ﷺ peygamberliğinin haber verilmesi atfedildi. Bu, geçmiş ümmetlerden hiçbirine verilmeyen terkip, tertip ve diğer harikulade üsluplar cihetinden taşıdığı mucizelikle bu kıssaların kalıntılarının işitilen ayetlerle haber verilmesinde onun ﷺ peygamberliğine dair bulunan büyük delillere ve bu garip kıssaları, eşsiz ve hayret verici haberleri getiren zâtın hiçbir âlimle oturup kalkmamış ümmi bir kimse olduğuna bir işarettir. Bununla beraber Kur'an'ın, Şuayb aleyhisselâm kıssasında yer alan ve Kur'an'ın mihveri olan ölçü ve tartıdaki adalete fevkalade uygunluğu ile onun hayırları toplayan bir gölge ve her zararı defeden bir çadır oluşu da buna dahildir. Böylece sonu başa bağlayarak şöyle buyurdu: {وإنه} “Ve şüphesiz o”, yani o zikir,
الذي أتاهم بهذه الأخبار وهم عنه معرضون وله تاركون {لتنزيل رب العالمين*} أي الذي رباهم بشمول علمه، وعظيم قدرته، بما يعجز عن أقل شيء منه غيره لكونه أتاهم بالحق منها على لسان من لم يخالط عالماً قط، ومع أنه سبحانه غذاهم بنعمته، ودبرهم بحكمته، فاقتضت حكمته أن يكون هذا الذكر جامعاً لكونه ختاماً، وأن يكون معجزاً لكونه تماماً، ونزله على حسب التدريج شيئاً فشيئاً. مكرراً فيه ذكر القصص سابقاً في كل سورة منها ما يناسب المقصود من تلك السورة، معبراً عما يسوقه منها بما يلائم الغرض من ذلك السياق مع مراعاة الواقع، ومطابقة الكائن.
onlar kendisinden yüz çevirip onu terk ederlerken kendilerine bu haberleri getiren o zikir; {لتنزيل رب العالمين*} “kesinlikle âlemlerin Rabbinin indirmesidir.” Yani hiçbir âlimle asla düşüp kalkmamış birinin lisanı üzere bu kıssalardan hak olanı onlara getirmesi hasebiyle, başkasının en ufak bir şeyinden bile aciz kalacağı hususlarda kuşatıcı ilmi ve yüce kudretiyle onları terbiye eden Zât'ın [indirmesidir]. Sübhânehu onları nimetiyle besleyip hikmetiyle sevk ve idare ettiği için, hikmeti bu zikrin bir son olması sebebiyle toplayıcı, tam olması sebebiyle de mucize olmasını iktiza etmiştir; ve onu derece derece, peyderpey indirmiştir. Onda kıssaların zikrini tekrarlamış, her surede o surenin maksadına uygun olanı öne geçirmiş; sevk ettiği şeyleri vuku bulan duruma riayet ederek ve gerçekleşene mutabık kılarak o bağlamın gayesine uygun lafızlarla ifade etmiştir.
ولما كان الحال مقتضياً لأن يقال: من أتى بهذا المقال، عن ذي الجلال؟ قال: {نزل به} أي نجوماً على سبيل التدريج من الأفق الأعلى الذي هو محل البركات، وعبر عن جبرائيل ﵇ بقوله: {الروح} دلالة على أنه مادة خير، وأن الأرواح تجيء بما ينزله من الهدى، وقال: {الأمين*} إشارة إلى كونه معصوماً من كل دنس، فلا يمكن منه خيانة {على قلبك} أي يا محمداً الذي هو أشرف القلوب وأعلاها، وأضبطها وأوعاها، فلا زيغ فيه ولا عوج،
Durum, "Celâl Sahibi'nden bu sözü kim getirdi?" denilmesini gerektirince şöyle buyurdu: {نزل به} “Onu indirdi”, yani bereketlerin menbaı olan en yüce ufuktan peyderpey, parça parça indirdi; Cebrâil'i aleyhisselâm {الروح} “Ruh” lafzıyla ifade etti; bu, onun bir hayır kaynağı olduğuna ve ruhların onun indirdiği hidayetle hayat bulduğuna delalet eder. {الأمين*} “Güvenilir [Ruh]” buyurarak her türlü kirden korunmuş (masum) olduğuna, dolayısıyla kendisinden bir hıyanetin vuku bulmasının imkânsızlığına işaret etti; {على قلبك} “senin kalbine”, yani ey Muhammed, kalplerin en şereflisi, en yücesi, en sağlamı ve en kavrayıcısı olan kalbine indirdi; artık onda hiçbir sapma ve eğrilik yoktur,
حتى صار خلقاً له، وفي إسقاط الواسطة إشارة إلى أنه - لشدة إلقائه السمع وإحضاره الحس - يصير في تمكنه منه بحيث يحفظه فلا ينسى، ويفهمه حق فهمه فلا يخفى، فدخوله إلى القلب في غاية السهولة حتى كأنه وصل إليه بغير واسطة السمع عكس ما يأتي عن المجرمين، وهكذا كل من وعى شيئاً غاية الوعي حفظه كل الحفظ، انظر إلى قوله تعالى {ولا تعجل بالقرآن من قبل أن يقضى إليك وحيه وقل رب زدني علماً} [طه: ١١٤] {لا تحرك به لسانك لتعجل به} [القيامة: ١٦] .
hatta [Kur'an] onun ahlakı haline gelmiştir. Aracının zikredilmemesinde; onun can kulağıyla dinlemesi ve idrakini bütünüyle hazır bulundurması sebebiyle, onu unutmayacak şekilde ezberleyecek ve gizli kalmayacak şekilde hakkıyla anlayacak mertebede ona hâkim olduğuna, dolayısıyla mücrimler hakkında ileride geleceğin aksine, kalbe girişinin adeta işitme vasıtası olmaksızın ulaşmışçasına son derece kolay olduğuna bir işaret vardır. Bir şeyi tam anlamıyla kavrayan herkes onu işte böyle eksiksizce korur. Allah Teâlâ'nın şu buyruklarına bakınız: {ولا تعجل بالقرآن من قبل أن يقضى إليك وحيه وقل رب زدني علماً} “Sana vahyedilmesi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumada) acele etme ve 'Rabbim, ilmimi artır' de” [Tâhâ: 114], {لا تحرك به لسانك لتعجل به} “Onu hemen almak için dilini kımıldatma” [Kıyâme: 16].
ولما كان السياق في هذه السورة للتحذير، قال معللاً للجملة التي قبله: {لتكون من المنذرين*} أي المخوفين المحذرين لمن أعرض عن الإيمان، وفعل ما نهى عنه من العصيان.
Bu suredeki bağlam sakındırma makamında olduğundan, kendisinden önceki cümleyi gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {لتكون من المنذرين*} “uyarıcılardan olasın diye;” yani imandan yüz çeviren ve yasaklanan isyanı işleyen kimseleri korkutup sakındıranlardan olasın diye.
ولما كان القصد من السورة التسلية عن عدم إيمانهم بأنه لسفول شأنهم، لا لخلل في بيانه، ولا لنقص في شأنه، قال تعالى موضحاً لتمكنه من قبله: {بلسان عربي} . ولما كان في العربي ما هو حوشي لفظاً أو تركيباً، مشكل على كثير من العرب، قال: {مبين*} أي بين في نفسه كاشف لما يراد منه غير تارك لبساً عند من تدبره
Surenin gayesi; beyanındaki bir kusurdan veya şanındaki bir noksanlıktan ötürü değil, onların durumlarının düşüklüğünden dolayı iman etmeyişlerine dair teselli vermek olduğundan, Teâlâ onun kalbine yerleştiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {بلسان عربي} “apaçık Arapça bir dille.” Arapça içinde lafız veya tertip bakımından garip (vahşi) olup Arapların çoğuna kapalı gelen kısımlar bulunduğundan: {مبين*} “apaçık” buyurdu; yani bizzat kendisi açık olan, murat edileni ortaya koyan ve onu düşünen kimsede hiçbir kapalılık bırakmayan [bir dille],
حق تدبره على ما يتعارفه العرب في مخاطباتها، من سائر لغاتها، بحقائقها ومجازاتها على اتساع إراداتها، وتباعد مراميها في محاوراتها، وحسن مقاصدها في كناياتها واستعاراتها، ومن يحيط بذلك حق الإحاطة غير العليم الحكيم الخبير البصير، وإنما كانت عربيته وإبانته موضحة لسبقه قلبه، لأن من تكلم بلغته - فكيف بالبين منها - تسبق المعاني الألفاظ إلى قلبه، فلو كان أعجمياً لكان نازلاً على السمع، لأنه يسمع أجراس حروف لا يفهم معانيها؛ قال الكشاف: وقد يكون الرجل عارفاً بعدة لغات، فإذا كلم بلغته التي لقنها أولاً ونشأ عليها وتطبع بها لم يكن قلبه إلا إلى المعاني، ولا يكاد يفطن للألفاظ، وإن كلم بغيرها وإن كان ماهراً فيها كان نظره أولاً في ألفاظها ثم في معانيها - انتهى. ففيه تقريع عظيم لمن يعرف لسان العرب ولا يؤمن به.
Arapların hitaplarında, bütün lehçelerinde, geniş meramları, konuşmalarındaki uzak hedefleri, kinaye ve istiarelerindeki güzel maksatlarıyla hakikat ve mecazlarında örf edindikleri üzere hakkıyla tefekkür eden kimsede hiçbir şüphe bırakmaz. Bunu her şeyi hakkıyla bilen, Hikmet Sahibi, her şeyden Haberdar ve her şeyi Gören'den başka kim hakkıyla kuşatabilir! Onun Arapça ve apaçık oluşu, kalbine süratle ulaşmasını açıklamaktadır; zira bir kimseyle kendi diliyle konuşulduğunda -hele hele bu en açık olanıysa- manalar lafızlardan önce kalbine ulaşır. Şayet yabancı bir dille olsaydı, ancak kulağa inmiş olurdu; zira manasını anlamadığı harf seslerini işitirdi. Keşşâf sahibi şöyle der: Kişi birkaç dil biliyor olabilir; fakat ilk öğrendiği, üzerinde yetiştiği ve tabiatı haline gelen diliyle kendisiyle konuşulduğunda, kalbi yalnızca manalara yönelir, lafızları neredeyse fark etmez bile. Başka bir dille konuşulduğunda ise -o dilde ne kadar mahir olursa olsun- dikkati önce lafızlara, sonra manalara yönelir (iktibas bitti). Bunda, Arap dilini bilip de ona inanmayan kimseye yönelik büyük bir azarlama vardır.
ولما كان الاستكثار من الأدلة مما يسكن النفوس، وتطمئن به
Delilleri çoğaltmak nefisleri teskin eden ve kendisiyle kalplerin mutmain olduğu
القلوب، قال تعالى: {وإنه} أي هذا القرآن أصوله وكثير من قصصه وأمهات فروعه {لفي زبر} أي كتب {الأولين*} المضبوطة الظاهرة في كونها أتت من السماء إلى أهلها الذين سكنت النفوس إلى أنه أتتهم رسل، وشرعت لهم شرائع نزلت عليهم بها كتب من غير أن يخالط هذا الذي جاء به أحداً منهم أو من غيرهم في علم ما، وكان ذلك دليلاً قاطعاً على أنه ما أتاه به إلا الله تعالى.
şeylerden olduğundan Teâlâ şöyle buyurdu: {وإنه} “Şüphesiz o”, yani bu Kur'an; esasları, kıssalarının çoğu ve furuunun temel meseleleri, {لفي زبر} “elbette kitaplarında [da vardır]”, yani kitaplarındadır, {الأولين*} “öncekilerin”; kendilerine elçilerin geldiği, kendilerine indirilen kitaplarla şeriatların konulduğu nefislerce kesinleşmiş olan ehline gökten geldiği apaçık ve sabit olan kitaplardadır. Hem de bu Kur'an'ı getiren kimsenin herhangi bir ilim hususunda onlardan veya başkalarından hiç kimseyle bir arada bulunmamış olmasına rağmen böyledir. Bu durum, onu kendisine Allah Teâlâ'dan başkasının getirmediğine kesin bir delil teşkil ediyordu.
ولما كان التقدير: ألم يكن لهم أمارة على صدق ذلك أن يطلبوا تلك الزبر فينظروا فيذوقوا ذلك منها ليضلوا إلى حق اليقين؟ عطف عليه قوله: {أولم يكن لهم} .
Takdirî anlam: "Bunun doğruluğuna dair o kitapları arayıp bakmaları ve kesin bilgiye (hakka'l-yakîn) ulaşmak için bunları onlardan tatmaları onlar için bir işaret değil miydi?" şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfetti: {أولم يكن لهم} “Onlar için [bir delil] olmadı mı?”
ولما كان هذا الأسلوب الاستدلال، اقتضى تقديم الخبر على الاسم في قراءة الجمهور بالتذكير والنصب، فقال بعد تقديم لما اقتضاه من الحال: {آية} أي علامة على النسبة إلينا؛ ثم اتبع ذلك الاسم محلولاً إلى أن والفعل لأنه أخص وأعرف وأوضح من ذكر المصدر، فقال: {أن يعلمه} أي هذا الذي أتى به نبينا من عندنا؛ وأنث ابن عامر الفعل ورفع {آية} اسماً وأخبر عنها بأن والفعل {علماء بني إسرائيل*} فيقروا به ولا ينكروه، ليؤمنوا به ولا يهجروه، فإن قريشاً كانوا كثيراً ما يرجعون إليهم ويعولون في
Bu üslup delil getirme makamı olduğundan, cumhurun müzekker ve mensup kıraatinde haberin isimden önce gelmesini gerektirdi; böylece halin gerektirdiği takdimden sonra şöyle buyurdu: {آية} “bir delil”, yani Bize nispet edildiğine dair bir işaret; sonra bu ismi, mastarın zikrinden daha özel, daha bilinir ve daha açık olduğu için 'en' ve fiil yapısına çözülmüş olarak takip ettirip şöyle buyurdu: {أن يعلمه} “onu bilmesi”, yani Peygamberimizin katımızdan getirdiği bu şeyi; İbn Âmir fiili müennes okumuş ve {آية} kelimesini isim olarak merfu kılıp 'en' ve fiil ile haber vermiştir: {علماء بني إسرائيل*} “İsrâiloğulları bilginlerinin?” Ta ki onu ikrar edip inkâr etmesinler, ona iman edip onu terk etmesinler. Zira Kureyşliler sıklıkla onlara başvurur ve
الأخبار الإلهية عليهم، فإن كثيراً منهم أسلم وذكر تصديق التوارة والإنجيل والزبور وغيرها من أسفار الأنبياء ﵈ للقرآن في صفة النبي ﷺ، وفي ذلك ما يؤيد صدقه، ويحقق أمره، وقد عربت الكتب المذكورة بعد ذلك، وأخرج منها علماء الإسلام كثيراً مما أهملوه حجة عليهم، ولا فرق في ذلك بين من أسلم منهم وبين غيرهم، فإنها حين نزول القرآن كان التبديل قد وقع فيها بإخبار الله تعالى، وعن ابن عباس ﵄ أن أهل مكة بعثوا إلى اليهود يسألونهم عن محمد ﷺ فقالوا: هذا زمانه، وإنا لنجد في التوراة صفته، فكان ذلك ملزماً لهم بإخبار الله تعالى، وكذلك كل ما استخرج من الكتب يكون حجة على أهلها.
ilahi haberler hususunda onlara dayanırdı. Nitekim onlardan birçoğu Müslüman olmuş; Tevrat, İncil, Zebur ve diğer peygamber sayfalarının aleyhimüsselâm Peygamber'in ﷺ sıfatı hususunda Kur'an'ı tasdik ettiğini belirtmişlerdir. Bunda onun doğruluğunu destekleyen ve davasını pekiştiren deliller vardır. Adı geçen kitaplar daha sonra Arapçaya tercüme edilmiş ve İslam âlimleri, ihmal ettikleri pek çok hususu onların aleyhine delil olarak o kitaplardan çıkarmışlardır. Bu hususta onlardan Müslüman olanlar ile diğerleri arasında hiçbir fark yoktur; zira Kur'an'ın inişi sırasında Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle o kitaplarda tahrifat vuku bulmuştu. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, Mekke halkı Muhammed ﷺ hakkında soru sormak üzere Yahudilere [haber] gönderdi; onlar da: "Bu onun zamanıdır, biz onun vasfını Tevrat'ta buluyoruz" dediler. Bu durum, Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle onlar için bağlayıcı bir hüccet oldu; aynı şekilde o kitaplardan çıkarılan her şey kendi ehli aleyhine bir delildir.
ولما كان التقدير: لم يروا شيئاً من ذلك آية ولا آمنوا، عطف عليه أو على قوله تعالى أول سورة {فقد كذبوا} الآية: {ولو نزلناه} أي على ما هو عليه من الحكمة والإعجاز بما لنا من العظمة {على بعض الأعجمين*} الذين لا يعرفون شيئاً من لسان العرب من
Takdirî anlam: "Bunlardan hiçbirini bir ayet olarak görmediler ve iman etmediler" şeklinde olunca, bunu veya surenin başındaki {فقد كذبوا} ayetini şu buyruğa atfetti: {ولو نزلناه} “Eğer Biz onu indirseydik”, yani yüceliğimizle sahip olduğu hikmet ve mucizelik üzere indirseydik, {على بعض الأعجمين*} “Arapça bilmeyenlerden birine”; Arap lisanından hiçbir şey bilmeyen
البهائم أو الآدميين، جمع أعجم، وهو من لا يفصح وفي لسانه عجمة، والأعجمي مثله بزيادة تأكيد ياء النسبة {فقرأه عليهم} أي ذلك الذي نزلناه عليه على ما هو عليه من الفصاحة والإعجاز مع علمهم القطعي أنه لا يعرف شيئاً من اللسان {ما كانوا به مؤمنين*} أي راسخين ولتمحلوا لكفرهم عذراً في تسميته سحراً أو غير ذلك من تعنتهم {وما يؤمن أكثرهم بالله إلا وهو مشركون} من فرط عنادهم، وتهيئهم للشر واستعدادهم له، بل لا يسمعونه حق السماع، ولا يعونه حق الوعي، بل سماعاً وفهماً على غير وجهه.
hayvanlara veya insanlara [indirseydik]. A'cem (أعجم) kelimesinin çoğuludur; o da açık konuşamayan ve dilinde kapalılık bulunan kimsedir. el-A'cemî (الأعجمي) de nispet 'ya'sının teyit ziyadeliğiyle aynı anlamdadır. {فقرأه عليهم} “ve o da bunu kendilerine okusaydı”, yani o dili hiç bilmediğini kesin olarak bilmelerine rağmen, sahip olduğu fesahat ve mucizelik üzere üzerine indirdiğimiz o şeyi onlara okusaydı bile, {ما كانوا به مؤمنين*} “yine de ona iman edecek değillerdi.” Yani kökleşmiş bir şekilde [iman etmezlerdi]; inatlarının aşırılığından, şerre olan hazırlık ve yatkınlıklarından ötürü küfürlerine bir mazeret uydurarak onu sihir veya diğer türlü dayatmalarla adlandırırlardı. Nitekim {وما يؤمن أكثرهم بالله إلا وهو مشركون} “Onların çoğu ancak ortak koşarak Allah'a inanırlar.” Bilakis onu hakkıyla dinlemez ve hakkıyla kavramazlar; aksine gayrikabil bir dinleme ve anlamayla dinlerler.
ولما كان ذلك محل عجب، وكان ربما ظن له أن الأمر على غير حقيقته، قرر مضمونه وحققه بقوله: {كذلك} أي مثل هذا السلك العجيب - الذي هو سماع وفهم ظاهري - في صعوبة مدخله وضيق مدرجه.
Bu durum şaşılacak bir husus olduğundan ve belki de meselenin hakikatte böyle olmadığı zannedilebileceğinden, içeriğini pekiştirip şu buyruğuyla kesinleştirdi: {كذلك} “İşte böylece”, yani girişinin zorluğu ve yolunun darlığı hususunda -zahiri bir dinleme ve anlamadan ibaret olan- böylesine şaşırtıcı bir sokuluşla,
ولما لم يكن السياق مقتضياً لما اقتضاه سياق الحجر من التأكيد، اكتفى بمجرد الحدوث فقال: {سلكناه} أي كلامنا والحق الذي أرسلنا به رسلنا بما لنا من العظمة، في قلوبهم - هكذا كان الأصل، ولكنه علق الحكم بالوصف، وعم كل زمن وكل من اتصف به فقال: {في قلوب المجرمين*} أي الذين طبعناهم على الإجرام، وهو القطيعة
Hicr Suresi'ndeki bağlamın gerektirdiği teyidi buradaki bağlam iktiza etmediğinden, sadece vuku buluşu belirtmekle yetinip şöyle buyurdu: {سلكناه} “onu soktuk”, yani kelamımızı ve yüceliğimizle elçilerimiz vasıtasıyla gönderdiğimiz hakkı onların kalplerine [soktuk]. Asıl olan böyleydi; fakat hükmü bir vasfa bağlayarak her zamanı ve bu vasıfla nitelenen herkesi kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {في قلوب المجرمين*} “günahkârların kalplerine.” Yani üzerlerini cürüm ile mühürlediğimiz kimselerin [kalplerine]. Cürüm ise birleştirilmesi gereken bağı
لما ينبغي وصله، كما ينظم السهم إذا رمي به، أو الرمح إذا طعن به في القلب، لا يتسع له، ولا ينشرح به، بل تراه ضيقاً حرجاً.
koparmaktır; tıpkı atılan okun veya saplanan mızrağın kalbe yerleşmesi gibi [kelam da oraya öyle girer]; kalp ona genişlemez, onunla ferahlamaz; bilakis onu daralmış ve sıkışmış görürsün.
ولما كان هذا المعنى خفياً، بينه بقوله: {لا يؤمنون به} أي من أجل ما جبلوا عليه من الإجرام، وجعل على قلوبهم من الطبع والختام {حتى يروا العذاب الأليم*} فحينئذ يؤمنون حيث لا ينفعهم الإيمان ويطلبون الأمان حيث لا أمان.
Bu mana gizli olduğundan, onu şu buyruğuyla açıkladı: {لا يؤمنون به} “Ona iman etmezler”, yani fıtratlarındaki cürümden ve kalplerine konulan mühür ve kilitlerden ötürü [iman etmezler], {حتى يروا العذاب الأليم*} “o elem dolu azabı görünceye kadar.” İşte o vakit, imanın kendilerine fayda vermeyeceği bir anda iman ederler ve emanın bulunmadığı bir yerde emân dilerler.
ولما كان إتيان الشر فجاءة أشد. وكان أخذه لهم عقب رؤيتهم له من غير مهلة يحصل فيها نوع استعداد أصلاً، دل على ذلك مصوراً لحاله بقوله دالاًّ بالفاء على الأشدية والتعقيب: {فيأتيهم بغتة} .
Kötülüğün ansızın gelmesi daha şiddetli olduğundan ve onların bunu görmelerinin hemen akabinde hiçbir şekilde bir hazırlık imkânı tanınmaksızın onları yakalaması söz konusu olduğundan; 'fa' harfiyle şiddete ve takibe delalet ederek halini tasvir edip şöyle buyurdu: {فيأتيهم بغتة} “Derken o kendilerine ansızın geliverir”.
ولما كان البغت الإتيان على غفلة، حقق ذلك نافياً للتجوز بقوله: {وهم لا يشعرون*} ودل على تطاوله في محالهم، وجوسه لخلالهم، وتردده في حلالهم، بقوله دالاًّ على ما هو أشد عليهم من المفاجأة بالإهلاك: {فيقولوا} أي تأسفاً واستسلاماً وتلهفاً في تلك الحالة لعلمهم بأنه لا طاقة به بوجه: {هل نحن منظرون*} أي مفسوح لنا في آجالنا لنسمع ونطيع.
Ansızın geliş (bağt) gaflet anında gelmek olduğundan, mecazı nefyederek bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {وهم لا يشعرون*} “ve onlar hiç farkında değillerdir.” Yurtlarında uzayıp gitmesine, aralarına girmesine ve konaklarında dolaşıp durmasına delalet ederek, helak edilmenin ansızın gelmesinden daha da ağır olan şu durumu bildirdi: {فيقولوا} “O zaman derler ki:”, yani o durumda hiçbir güç yetiremeyeceklerini anladıkları için pişmanlık, teslimiyet ve hasretle şöyle derler: {هل نحن منظرون*} “'Bize mühlet verilir mi acaba?'” Yani dinleyip itaat edelim diye ecellerimiz uzatılır mı?
ولما حقق أن حالهم عند الأخذ الجؤار بالذل والصفار به، تسبب عنه ما يستحقون باستعجاله من الإنكار في قوله، منبهاً على أن قدره يفوق الوصف بنون العظمة: {أفبعذابنا} أي وقد تبين لهم
[Azapla] yakalandıkları andaki hallerinin zilletle feryat edip inlemek olduğunu kesinleştirince, onu acele istemeleri sebebiyle hak ettikleri kınamayı -azamet 'nûn'u ile azabın kadrinin vasfedilemeyecek kadar büyük olduğuna dikkat çekerek- şu buyruğunda buna bağladı: {أفبعذابنا} “Bizim azabımızı mı”, yani kendilerine açıkça belli olmuşken
كيف كان أخذه للأمم الماضية، والقرون الخالية، والأقوام العاتية! {يستعجلون*} أي بقولهم: أمطر علينا حجارة من السماء، أسقط السماء علينا كسفاً، ائت بالله والملائكة قبيلاً، كما قال هؤلاء الذين قصصنا أمرهم، وتلونا ذكرهم {فأسقط علينا كسفاً من السماء} ونحو ذلك.
geçmiş ümmetleri, gelip geçmiş asırları ve azgın kavimleri nasıl yakaladığı [belli olmuşken], {يستعجلون*} “çarçabuk istiyorlar?” Yani kıssalarını anlattığımız ve zikirlerini okuduğumuz kimselerin: {فأسقط علينا كسفاً من السماء} “Gökten üzerimize parçalar düşür” dedikleri gibi, onların da “Üzerimize gökten taş yağdır”, “Gökten üzerimize parçalar indir”, “Allah'ı ve melekleri karşımıza getir” demeleriyle ve benzeri sözleriyle [azabı acele istiyorlar].
ولما تصورت حالة مآبهم، في أخذهم بعذابهم، وكان استعجالهم به يتضمن الاستخفاف والتكذيب والوثوق بأنهم ممتعون، وتعلق آمالهم بأن تمتيعهم بطول زمانه، وكان من يؤذونه يتمنى لو عجل لهم، سبب عن ذلك سبحانه سؤال داعيهم مسلياً ومؤسياً ومعزياً فقال: {أفرأيت} أي هب أن الأمر كما يعتقدون من طول عيشهم في النعيم فأخبرني {إن متعناهم} أي في الدنيا برغد العيش وصافي الحياة.
Azapla yakalandıklarında varacakları yerin hali göz önüne serilince ve azabı acele istemeleri bir hafife alma, yalanlama, [dünyadan] faydalandırılacaklarına güvenme ve emellerini bu faydalandırılmanın uzun sürmesine bağlama anlamı taşıdığından; eziyet ettikleri kimse de azabın kendilerine acele gelmesini temenni ettiğinden, Yüce Allah onları [dine] davet edene teselli verici, acısını paylaşıcı ve yüreğini ferahlatıcı olarak şu soruyu yöneltti: {أفرأيت} “Gördün mü?”, yani farz et ki durum onların zannettiği gibi nimet içinde uzun bir ömür sürmektir, öyleyse bana haber ver: {إن متعناهم} “eğer kendilerini faydalandırırsak”, yani dünyada bol rızık ve berrak bir hayat ile,
ولما كانت حياة الكافر في غاية الضيق والنكد وإن كان في أصفى رغد، عبر بما يدل على القحط بصيغة القلة وإن كان السياق يدل على أنها للكثرة فقال: {سنين ثم جاءهم} أي بعد تلك السنين المتطاولة، والدهور المتواصلة {ما كانوا يوعدون*} أي مما طال إنذارك إياهم به وتحذيرك لهم منه على غاية التقريب لهم والتمكين في إسماعهم، أخبرني {ما} أي أيّ شيء {أغنى عنهم} أي فيما أخذهم من العذاب {ما كانوا} أي كوناً هو في غاية المكنة وطول الزمان {يمتعون*}
Kâfirin hayatı en berrak bolluk içinde bile olsa son derece dar ve sıkıntılı olduğundan, bağlam çokluğa delalet etse de kıtlığa işaret eden azlık kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {سنين ثم جاءهم} “yıllarca; sonra kendilerine gelse”, yani o uzun yıllardan ve birbirini izleyen devirlerden sonra, {ما كانوا يوعدون*} “tehdit edilip durdukları şey”, yani senin kendilerini uzun süre uyardığın ve anlayıp işitecekleri şekilde en yakın ve en açık biçimde sakındırdığın şey [gelse], bana haber ver: {ما} “ne”, yani hangi şey {أغنى عنهم} “onlara fayda sağlar”, yani başlarına gelen azaba karşı, {ما كانوا} “oldukları şey”, yani alabildiğine geniş imkânlar ve uzun bir zaman boyunca, {يمتعون*} “faydalandırılmış”
تمتيعاً هو في غاية السهولة عندنا، وصوره بصورة الكائن تنديماً عليه، والمعنى أنه ما أغنى عنهم شيئاً لأن عاقبته الهلاك، وزادهم بعداً من الله وعذابه بزيادة الآثام الموجبة لشديد الانتقام.
Bizim katımızda son derece kolay olan bir faydalandırmadır. Onları pişman etmek için bunu gerçekleşmiş bir şey suretinde tasvir etti. Anlam şudur: Bu faydalandırma kendilerine hiçbir şey kazandırmadı; çünkü onun sonu helaktir ve şiddetli intikamı gerektiren günahların artmasıyla onları Allah'tan ve O'nun azabından daha da uzaklaştırmıştır.
ولما كان التقدير: لم يغن عنهم شيئاً لأنهم ما أخذوا إلا بعد إنذار المنذرين، لمشافهتك إياهم به، وسماعهم لمثل ذلك عمن مضى قبلهم من الرسل، عطف عليه قوله: {وما أهلكنا} أي بعظمتنا، واعلم بالاستغراق بقوله: {من قرية} أي من القرى السالفة، بعذاب الاستئصال {إلا لها منذرون*} رسولهم ومن تبعه من أمته ومن سمعوا من الرسل بأخبارهم مع أممهم من قبل، وأعراها من الواو لأن الحال لم يقتض التأكيد كما في الحجر، لأن المنذرين مشاهدون. وإذا تأملت آيات الموضعين ظهر لك ذلك؛ ثم علل الإنذار بقوله: {ذكرى} أي تنبيهاً عظيماً على ما فيه من النجاة، وتذكيراً بأشياء يعرفونها بما أدت إليه فطر عقولهم، وقادت إليه بصائر قلوبهم، وجعل المنذرين نفس الذكرى كما قال تعالى {قد أنزل الله إليكم ذكراً رسولاً} [الطلاق: ١٠] وذلك إشارة إلى إمعانهم في التذكير حتى صاروا إياه.
Takdirî anlam: 'Onlara hiçbir fayda sağlamadı, çünkü onlar ancak uyarıcıların uyarısından sonra yakalandılar; zira sen onlara bunu bizzat yüz yüze ilettin, onlar da kendilerinden önce geçmiş elçilerden benzer şeyleri işitmişlerdi' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وما أهلكنا} “Ve biz helak etmedik”, yani yüceliğimizle, ve kapsamı bildirmek için şöyle buyurdu: {من قرية} “hiçbir memleketi”, yani geçmiş beldelerden hiçbirini kökünü kazıyan bir azapla [helak etmedik], {إلا لها منذرون*} “onun uyarıcıları olmaksızın.” Yani resulleri, ona tabi olan ümmeti ve daha önce yaşamış kavimleriyle olan kıssalarını işittikleri elçiler [uyarmadan helak etmedik]. 'Vâv' harfini getirmedi; çünkü durum, Hicr Suresi'nde olduğu gibi teyit gerektirmiyordu; zira uyarıcılar göz önündeydi. İki yerdeki ayetleri düşündüğünde bu sana açıkça görünür. Sonra uyarmayı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ذكرى} “bir öğüt olarak”, yani kurtuluşun onda olduğuna dair büyük bir uyarı ve akıllarının fıtratının ulaştırdığı, kalplerinin basiretinin sevk ettiği bildikleri şeyleri hatırlatmak üzere [uyarıcılar gönderdik]. Allah Teâlâ'nın {قد أنزل الله إليكم ذكراً رسولاً} “Allah size bir zikir, bir elçi indirdi” buyurduğu gibi, uyarıcıları zikrin/öğüdün bizzat kendisi kıldı. Bu, onların öğüt vermede o derece ileri gitmelerine işarettir ki adeta öğüdün kendisi olmuşlardır.
ولما كان التقدير: فما أهلكنا قرية منها إلا بالحق، عطف عليه قوله: {وما كنا} أو الواو للحال من نون {أهلكنا} {ظالمين*} أي في إهلاك شيء منها لأنهم كفروا نعمتنا، وعبدوا غيرنا، بعد الإعذار إليهم، ومتابعة الحجج، ومواصلة الوعيد.
Takdirî anlam: 'Onlardan hiçbir memleketi haksız yere helak etmedik, ancak hak ile helak ettik' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وما كنا} “Biz olmadık” veya buradaki 'vâv', {أهلكنا} fiilindeki 'nûn' zamirinden hâl bildirmektedir: {ظالمين*} “zalimler.” Yani onlardan herhangi bir şeyi helak etmekle [zalim olmadık]; çünkü onlar kendilerine mazeret kapısı kalmayacak şekilde tebliğ yapıldıktan, deliller ardı ardına getirildikten ve tehditler sürdürüldükten sonra nimetimize nankörlük ettiler ve bizden başkasına taptılar.
ولما أخبر سبحانه أن غاية إنزال هذا القرآن كونه ﷺ من المنذرين، وأتبع ذلك ما لاءمه حتى ختم بإهلاك من كذب المنذرين، عطف على قوله: {نزل به الروح} قوله إعلاماً بأن العناية شديدة في هذا السياق بالقرآن لتقرير أنه من عند الله ونفى اللبس عنه بقوله: {وما تنزلت به} أي القرآن {الشياطين*} أي ليكون سحراً أو كهانة أو شعراً أو أضغاث أحلام كما يقولون.
Yüce Allah, bu Kur'an'ın indiriliş gayesinin onun sallallâhu aleyhi ve sellem uyarıcılardan olması olduğunu bildirip ardından buna uygun olan hususları zikrederek nihayetinde uyarıcıları yalanlayanların helakiyle bağlayınca; bu bağlamda Kur'an'a verilen büyük önemi, onun Allah katından olduğunu pekiştirmek ve hakkındaki şüpheyi gidermek maksadıyla {نزل به الروح} buyruğuna şunu atfetti: {وما تنزلت به} “Onu indirmedi”, yani Kur'an'ı, {الشياطين*} “şeytanlar.” Yani onların iddia ettiği gibi büyü, kâhinlik, şiir yahut karmakarışık düşler olsun diye [şeytanlar indirmemiştir].
ولما كان لا يلزم من عدم التلبس بالفعل عدم الصلاحية له قال: {وما ينبغي لهم} أي ما يصح وما يتصور منهم النزول بشيء منه لأنه خير كله وبركة، وهم مادة الشر والهلكة، فبينهما تمام التباين، وأنت سكينة ونور، وهم زلزلة وثبور، فلا إقبال لهم عليك، ولا سبيل بوجه إليك.
Fiilin gerçekleşmemesi ona ehil olmamayı gerektirmediğinden şöyle buyurdu: {وما ينبغي لهم} “Bu onlara yaraşmaz da”, yani onun herhangi bir kısmını indirmeleri ne sahihtir ne de onlardan tasavvur edilebilir; çünkü o bütünüyle hayır ve berekettir, onlar ise şerrin ve helakin maddesidir. Dolayısıyla ikisi arasında tam bir zıtlık vardır. Sen ise sekinet ve nursun, onlar ise sarsıntı ve helaktir; onların sana yönelmesi mümkün olmadığı gibi, sana ulaşacak hiçbir yolları da yoktur.
ولما كان عدم الانتفاء لا يلزم منهم عدم القدرة قال: {وما يستطيعون*} أي النزول به وإن اشتدت معالجتهم على تقدير أن يكون لهم قابلية لذلك؛ ثم علل هذا بقوله: {إنهم عن السمع} أي
Yaraşmaması güç yetirememelerini gerektirmediğinden şöyle buyurdu: {وما يستطيعون*} “buna güçleri de yetmez.” Yani buna kabiliyetleri olduğu varsayılsa bile, ne kadar çabalasalar da onu indirmeye güç yetiremezler. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنهم عن السمع} “Şüphesiz onlar işitmekten”, yani
الكامل الحق، من الملأ الأعلى {لمعزولون*} أي بما حفظت به السماء من الشهب وبما باينوا به الملائكة في الحقيقة لأنهم خير صرف، ونور خالص، وهؤلاء شر بحت وظلمة محضة، فلا يسمعون إلا خطفاً، فيصير - بما يسبق إلى أفهامهم، ويتصور من باب الخيال في أوهامهم - خلطاً لا حقيقة لأكثره، فلا وثوق بأغلبه، ولا يبعد أن يكون ذلك عاماً حتى يشمل السماع من المؤمنين لما شاركوا به الملائكة من النور والخير، انظر ما ورد في آية الكرسي من أنها لا تقرأ في بيت فيقربه شيطان، وفي رواية: إلا خرج منه الشيطان، وورد نحوه في الآيتين من آخر سورة البقرة، وكذا ما كان من أشكال ذلك، وأعظم منه قوله ﵊ لعمر ﵁: «إنه يا ابن الخطاب والذي نفسي بيده ما رآك الشيطان سالكاً فجاً إلا سلك فجاً غير فجك» وترك تعليل الانبغاء لظهوره.
Mele-i Âlâ'dan olan kâmil ve hak [kelamı işitmekten], {لمعزولون*} “kesinlikle uzak tutulmuşlardır.” Yani göğün kayan yıldızlarla (şihablar) korunması sebebiyle ve hakikatte meleklerden tamamen farklı olmaları yüzünden [uzak tutulmuşlardır]; zira melekler sırf hayır ve halis nurdur, bunlar ise katıksız şer ve safi karanlıktır. Bu yüzden onlar ancak kulak hırsızlığıyla bir şeyler kapabilirler; o da anlayışlarına ilk gelip düşen ve vehimlerinde hayal kabilinden canlanan şeylerle karışarak çoğunun aslı astarı olmayan bir karmaşaya dönüşür; bu yüzden çoğuna güvenilmez. Bunun, müminlerin meleklerle nur ve hayır ortaklığı taşımalarından ötürü, onlardan işitmeyi de kapsayacak şekilde genel olması uzak bir ihtimal değildir. Âyete'l-Kürsî hakkında rivayet edilen 'bir evde okunduğunda şeytanın oraya yaklaşamayacağı', bir rivayette ise 'şeytanın oradan mutlaka çıkacağı' hadisine; Bakara Suresi'nin son iki ayeti hakkında gelen benzer rivayetlere ve bu türdeki diğer naslara bakınız. Bundan daha da büyüğü, aleyhisselâm'ın Ömer'e radıyallâhu anh söylediği şu sözdür: «Ey İbnü'l-Hattâb! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, şeytan seni bir yolda giderken görse, mutlaka senin yolundan başka bir yola sapar.» Uygunsuzluğun gerekçelendirilmesi ise açık olduğu için bırakılmıştır.
ولما كان تقديره أنهم إلى الطواغيت الباطلة يدعون، والقرآن داع إلى الله الحق المبين، سبب عنه قوله: {فلا تدع} وخاطب نبيه ﵊ وهو أكرم الخلق لديه، وأعزهم عليه، ليكون لطفاً لغيره فيما يأتيه من الإنذار، فيكون الوعيد أزجر له، ويكون هو له أقبل {مع الله} أي الحائز لكل كمال الداعي إليه هذا القرآن الذي
Onların bâtıl tağutlara çağırdığı, Kur'an'ın ise apaçık hak olan Allah'a davet ettiği takdir edilince, buna şu buyruğunu bağladı: {فلا تدع} “O halde yalvarıp yakarma”, ve uyarının başkaları için daha tesirli olması, tehdidin onları daha çok caydırması ve onu daha iyi kabul etmeleri için katındaki en şerefli ve en aziz mahluk olan Peygamberine aleyhisselâm hitap etti: {مع الله} “Allah ile beraber”, yani her türlü kemale sahip olan ve
نزل به عليك الروح الأمين، لما بينك وبينهما من تمام النسبة بالنورانية والخير {إلهاً} وتقدم في آخر الفرقان حكمة الإتيان بقوله: {آخر فتكون} أي فيتسبب عن ذلك أن تكون {من المعذبين*} من القادر على ما يريد بأيسر أمر وأسهله، وهذا الكلام لكل من سمع القرآن في الحث على تدبره معناه، ومقصده ومغزاه، ليعلم أنه في غاية المباينة للشياطين وضلالهم، والملاءمة للمقربين وأحوالهم، لعله خاطب به المعصوم، زيادة في الحث على اتباع الهدى، وتجنب الردى، وليعطف عليه قوله: {وأنذر} أي بهذا القرآن {عشيرتك} أي قبيلتك {الأقربين*} أي الأدنين في النسب، ولا تحاب أحداً، فإن المقصود الأعظم به النذارة لكف الخلائق عما يثمر الهلاك من اتباع الشياطين الذين اجتالوهم عن دينهم بعد أن كانوا حنفاء كلهم، وإنذار الأقربين يفهم الإنذار لغيرهم من باب الأولى، ويكسر من أنفة الأبعد للمواجهة بما يكره، لأنه سلك به مسلك الأقرب، ولقد قام ﷺ بهذه الآية حق القيام؛ روى البخاري
seninle onlar arasındaki nuraniyet ve hayır münasebetinin tamlığı sebebiyle Rûhu'l-Emîn'in sana indirdiği bu Kur'an'ın kendisine çağırdığı [Allah ile beraber], {إلهاً} “bir ilaha”; {آخر فتكون} “başka [bir ilaha]; sonra olursun” buyruğunun zikredilmesindeki hikmet Furkân Suresi'nin sonunda geçmişti; yani buna bağlı olarak {من المعذبين*} “azap edilenlerden” olursun; dilediğini en kolay ve en zahmetsiz şekilde yapmaya Kadir olan [Allah tarafından azap edilenlerden]. Bu söz, şeytanlardan ve onların sapıklığından alabildiğine uzak, mukarreblerden ve onların hallerinden ise bütünüyle uyumlu olduğunu bilsin diye Kur'an'ı işiten herkese onun manasını, maksadını ve gayesini tefekküre bir teşviktir. Hidayete uymaya ve helaktan sakınmaya daha fazla teşvik etmek ve şu buyruğunu buna atfetmek için masum olana hitap etmiş olabilir: {وأنذر} “Ve uyar”, yani bu Kur'an ile, {عشيرتك} “aşiretini”, yani kabileni, {الأقربين*} “en yakın olanlarını”, yani nesepçe en yakınlarını [uyar] ve hiç kimseye iltimas geçme. Zira bununla asıl maksat, hepsi hanîf iken onları dinlerinden saptıran şeytanlara uymaktan doğacak helaktan mahlukatı alıkoymak için uyarmaktır. En yakınları uyarmak, öncelik yoluyla başkalarını uyarmanın gerekliliğini anlatır ve uzağın hoşuna gitmeyecek bir durumla karşılaşmasındaki gururunu kırar; çünkü en yakına yapılan muamele ona da yapılmıştır. Sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetin gereğini hakkıyla yerine getirdi. Buhârî rivayet etmiştir:
«عن ابن عباس ﵄ قال: لما نزلت صعد النبي ﷺ على الصفا فجعل ينادي: يا بني فهر يا بني عدي لبطون - قريش حتى اجتمعوا، فجعل الرجل
«İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: [Bu ayet] indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktı ve Kureyş'in kollarını kastederek: 'Ey Fihroğulları! Ey Adiyoğulları!' diye seslenmeye başladı. Nihayet toplandılar; bir adam
إذا لم يستطع أن يخرج أرسل رسولاً لينظر ما هو، فجاء أبو لهب وقريش، فقال: أرأيتكم لو أخبرتكم أن خيلاً بالوادي تريد أن تغير عليكم أكنتم مصدقيََّ؟ قالوا: نعم! ما جربنا عليك إلا صدقاً، قال: فإني نذير لكم بين يدي عذاب شديد، فقال أبو لهب: تباً لك سائر اليوم، ألهذا جمعتنا؟ فنزلت {تبت يدا أبي لهب وتب} » وفي رواية أنه ﷺ قال: «يا معشر قريش! اشتروا أنفسكم، لا أغني عنكم من الله شيئاً، يابني عبد مناف! لا أغني عنكم من الله شيئاً! يا عباس بن عبد المطلب! لا أغني عنك من الله شيئاً، ويا صفية عمة رسول الله! لا أغني عنك من الله شيئاً، ويا فاطمة بنت محمد! سليني ما شئت من مالي، لا أغني عنك من الله شيئاً» وروى القصة أبو يعلى عن الزبير بن العوام ﵁ أن قريشاً جاءته فحذرهم وأنذرهم، فسألوه آيات سليمان في الريح وداود في الجبال وموسى في البحر وعيسى في إحياء الموت، وأن يسير الجبال، ويفجر الأنهار، ويجعل الصخر ذهباً، فأوحى الله إليه وهم عنده، فلما سُرِّيَ عنه أخبرهم أنه أعطي ما سألوه، ولكنه أن أراهم فكفروا عوجلوا. فاختار صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
çıkamayacak durumda olduğunda ne olduğunu görmek için bir elçi gönderiyordu. Ebû Leheb ve Kureyş geldi. [Peygamber] şöyle buyurdu: 'Bana söyler misiniz, vadide size baskın yapmak isteyen atlılar olduğunu haber versem beni doğrular mısınız?' 'Evet! Biz senin doğru sözlülükten başka bir halini görmedik' dediler. O da: 'Ben şiddetli bir azabın öncesinde sizi uyaran biriyim' dedi. Bunun üzerine Ebû Leheb: 'Günün geri kalanında helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?' dedi. Bunun üzerine {تبت يدا أبي لهب وتب} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [suresi] indi.» Bir rivayette ise sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ey Kureyş topluluğu! Nefislerinizi [Allah'tan] satın alınız; Allah'ın katında size hiçbir faydam dokunmaz. Ey Abdümenâfoğulları! Allah'ın katında size hiçbir faydam dokunmaz! Ey Abbas b. Abdilmuttalib! Allah'ın katında sana hiçbir faydam dokunmaz! Ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Allah'ın katında sana hiçbir faydam dokunmaz! Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Malımdan dilediğini iste, Allah'ın katında sana hiçbir faydam dokunmaz!» Ebû Ya'lâ bu kıssayı Zübeyr b. el-Avvâm'dan radıyallâhu anh rivayet etmiştir ki; Kureyş ona gelince onları sakındırıp uyardı. Bunun üzerine ondan rüzgâr konusunda Süleyman'ın, dağlar konusunda Dâvûd'un, deniz konusunda Mûsâ'nın, ölüleri diriltme konusunda Îsâ'nın mucizelerini getirmesini; dağları yürütmesini, nehirler fışkırtmasını ve kayaları altın yapmasını istediler. Onlar yanındayken Allah ona vahyetti; üzerinden vahiy hali kalkınca istediklerinin kendisine verildiğini, fakat bunu kendilerine gösterip de inkâr ederlerse azaplarının çarçabuk geleceğini haber verdi. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem
الصبر عليهم ليدخلهم الله باب الرحمة.
Allah'ın onları rahmet kapısına dâhil etmesi için onlara sabretmeyi tercih etti.
ولما كانت النذارة إنما هي للمتولين، أمر بضدها لأضدادهم فقال: {واخفض جناحك} أي لن غاية اللين، وذلك لأن الطائر إذا أراد أن يرتفع رفع جناحيه، فإذا أراد أن ينحط كسرهما وخفضهما، فجعل ذلك مثلاً في التواضع {لمن اتبعك} ولعله احترز بالتعبير بصيغة الافتعال عن مثل أبي طالب ممن لم يؤمن أو آمن ظاهراً وكان منافقاً أو ضعيفاً بالإيمان فاسقاً؛ وحقق المراد بقوله: {من المؤمنين*} أي الذين صار الإيمان لهم صفة راسخة سواء كانوا من الأقربين أو الأبعدين.
Uyarma yüz çevirenlere yönelik olduğundan, onların zıtlarına yönelik olarak bunun aksini emredip şöyle buyurdu: {واخفض جناحك} “Ve kanadını indir”, yani son derece yumuşak davran. Bu böyledir çünkü kuş yükselmek istediğinde kanatlarını kaldırır, alçalmak istediğinde ise onları kırıp indirir; böylece bu durum tevazu için bir mesel kılınmıştır, {لمن اتبعك} “sana tabi olanlara”. İftial kalıbıyla ifade edilmesinde, Ebû Tâlib gibi iman etmeyen veya zahiren inanıp münafık olan ya da zayıf imanlı bir fâsık olan kimselerden sakındırma gayesi bulunabilir. Murad edilen şeyi şu buyruğuyla pekiştirdi: {من المؤمنين*} “müminlerden.” Yani ister yakın ister uzak olsunlar, imanın kendileri için kökleşmiş bir sıfat haline geldiği kimselere.
ولما أفهم ذلك أن هذا الحكم عام في جميع أحوالهم، فصل بقوله: {فإن عصوك} أي هم فغيرهم من باب الأولى {فقل} أي تاركاً لما كنت تعاملهم به حال الإيمان من اللين: {إني بريء} أي منفصل غاية الانفصال {مما تعملون*} أي من العصيان الذي أنذر منه القرآن، وخص المؤمنين إعلاء لمقامهم، بالزيادة في إكرامهم، ليؤذن ذلك المزلزل بالعلم بحاله فيحثه ذلك على اللحاق بهم.
Bu durum, söz konusu hükmün onların bütün hallerinde geçerli olduğunu hissettirince, şu buyruğuyla tafsilata girdi: {فإن عصوك} “Şayet sana isyan ederlerse”, yani onlar isyan ederse başkaları öncelikle [isyan eder], {فقل} “de ki:”, yani iman halindeyken kendilerine gösterdiğin yumuşak muameleyi bırakarak [de ki]: {إني بريء} “Şüphesiz ben uzağım”, yani son derece beriyim, {مما تعملون*} “yaptıklarınızdan.” Yani Kur'an'ın sakındırdığı isyandan [uzağım]. Müminlerin makamını yüceltmek için onlara yapılan ikramı artırarak onları tahsis etti ki bu durum, sarsıntı içinde olan kimseye halini fark ettirsin ve onu onlara katılmaya teşvik etsin.
ولما أعلمت هذه الآية بمنابذة من عصى كائناً من كان ولو كان ممن ظهر منه الرسوخ في الإيمان، لما يرى منه من عظيم الإذعان، أتبعه قوله: {وتوكل} أي في عصمتك ونجاتك والإقبال
Bu ayet, her ne kadar kendisinde büyük bir boyun eğiş görülse bile imanda sebat gösterdiği anlaşılan kimselerden dahi olsa, kim olursa olsun isyan eden kimseye cephe almayı bildirince, ardından şu buyruğu getirdi: {وتوكل} “Ve tevekkül et”, yani korunmanda, kurtuluşunda ve
بالمنذرين إلى الطاعة، وقراءة أهل المدينة والشام بالفاء السببية أدل على ذلك {على العزيز} أي القادر على الدفع عنكم والانتقام منهم {الرحيم*} أي المرجو لإكرام الجميع برفع المخالفة والشحناء، والإسعاد بالاستعمال فيما يرضيه؛ ثم أتبع الأمر بالتوكل الوصف بما يقتضي الكفاية في كل ما ينوب من دفع الضر وجلب النفع، وذلك هو العلم المحيط المقتضي لجميع أوصاف الكمال، فقال: {الذي يراك} أي بصراً وعلماً {حين تقوم*} من نومك من فرشك تاركاً لحبك، لأجل رضا ربك {و} يرى {تقلبك} في الصلاة ساجداً وقائماً {في الساجدين*} أي المصلين من أتباعك المؤمنين، لكم دوي بالقرآن كدوي النحل، وتضرع من خوف الله، ودعاء وزفرات تصاعد وبكاء، أي فهو جدير لإقبالكم عليه، وخضوعكم بين يديه، بأن يحبوكم بكل ما يسركم.
uyarılanları itaate yöneltmende [tevekkül et]. Medine ve Şam ehlinin sebebiyet 'fe'si ile okuyuşu buna daha çok delalet eder; {على العزيز} “o Azîz'e”, yani sizden [kötülükleri] defetmeye ve onlardan intikam almaya Kadir olana, {الرحيم*} “o Rahîm'e.” Yani muhalefeti ve düşmanlığı kaldırarak ve razı olacağı şeylerde istihdam ederek herkesi mükâfatlandırması umulana [tevekkül et]. Sonra tevekkül emrinin peşine, zararı defetmek ve faydayı sağlamak hususunda başa gelen her şeyde yetecek bir vasfı ekledi ki bu da tüm kemal vasıflarını gerektiren kuşatıcı ilimdir. Şöyle buyurdu: {الذي يراك} “O ki seni görür”, yani hem bizzat görür hem bilir, {حين تقوم*} “kalktığın zaman”, uykundan, yatağından, Rabbinin rızası uğruna sevgini terk ederek [kalktığın zaman], {و} “ve” görür {تقلبك} “dolaşmanı”, namazda secde eden ve kıyamda duran biri olarak, {في الساجدين*} “secde edenler arasında.” Yani sana tabi olan mümin cemaat içinde [görür]; Kur'an tilavetiniz arı uğultusu gibi bir ses verir, Allah korkusundan yalvarış, yakarış, yükselen iniltiler ve ağlamalar yükselir; yani O, sizin O'na yönelişiniz ve huzurunda boyun eğişiniz sebebiyle sizi sevindirecek her şeyi size bahşetmeye pek layıktır.
ولما كانت هذه الأحوال مشتملة على الأقوال، وكان قد قدم الرؤية المتضمنة للعلم، علل ذلك بالتصريح به مقروناً بالسمع فقال: {إنه هو} أي وحده {السميع} أي لجميع أقوالكم {العليم*} أي بجميع ما تسرونه وتعلنونه من أعمالكم، وقد تقدم غير مرة أن شمول العلم
Bu haller sözleri de kapsadığından ve ilmi içeren görmeyi daha önce zikretmiş olduğundan, bunu işitme ile birlikte açıkça belirterek şöyle gerekçelendirdi: {إنه هو} “Şüphesiz O, yalnız O'dur”, {السميع} “hakkıyla işiten”, yani bütün sözlerinizi, {العليم*} “hakkıyla bilen.” Yani gizlediğiniz ve açığa vurduğunuz bütün amellerinizi [bilen]. İlmin kuşatıcılığının
يستلزم تمام القدرة، فصار كأنه قال: إنه السميع العليم البصير القدير، تثبيتاً للمتوكل عليه.
kudretin tamlığını gerektirdiği defalarca geçmişti. Böylece, O'na tevekkül edeni tesbit ve takviye etmek üzere sanki şöyle demiş oldu: Şüphesiz O her şeyi hakkıyla işiten, bilen, gören ve her şeye gücü yetendir.
ولما بين سبحانه أن القرآن مناف لأقوال الشياطين، وبين أن حال النبي ﷺ وحال أتباعه منافية لأحوالهم وأحوال من يأتونه من الكهان بما ذكره سبحانه من فعله ﷺ وفعل أشياعه ﵃ من الإقبال على الله، والإعراض عما سواه، فعلم أن بينهم وبينهم بوناً بعيداً، وفرقاً كبيراً شديداً، وأن حال النبي ﷺ موافق لحال الروح الأمين، النازل عليه بالذكر الحكيم، تشوفت النفس إلى معرفة أحوال إخوان الشياطين، مقال محركاً لمن يريد ذلك، متمماً لدفع اللبس عن كون القرآن من عند الله، وفرق بين الآيات المتكلفة بذلك تطرية لذكرها وتنبيهاً على تأكيد أمرها: {هل أنبئكم} أي أخبركم خبراً جليلاً نافعاً في الدين، عظيم الجدوى في الفرقان بين أولياء الرحمن وإخوان الشيطان {على من تنزل} وتردد {الشياطين*} حين تسترق السمع على ضرب من الخفاء بما آذن به حذف التاء، ودخل حرف الجر على الاسم المتضمن للاستفهام،
Yüce Allah Kur'an'ın şeytanların sözleriyle uyuşmadığını, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tabi olanların halinin onların ve kâhinlerin halleriyle zıt olduğunu, kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyanların radıyallâhu anhüm Allah'a yönelip O'ndan başkasından yüz çevirme fiillerini zikrederek açıkladığında; aralarında pek uzak bir mesafe ve pek büyük bir fark bulunduğu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem halinin kendisine Zikr-i Hakîm'i indiren Rûhu'l-Emîn'in haline uygun olduğu anlaşılınca, nefis şeytanların kardeşlerinin hallerini bilmeye iştiyak duydu. Bunu isteyen kimseyi harekete geçirerek ve Kur'an'ın Allah katından olduğuna dair şüpheyi gidermeyi tamamlayarak şöyle buyurdu; ve anılışını tazelemek ve durumunun ehemmiyetine dikkat çekmek için buna dair ayetleri fasılalara ayırdı: {هل أنبئكم} “Size haber vereyim mi?”, yani dinde faydalı, Rahmân'ın dostları ile şeytanın kardeşlerini birbirinden ayırmada pek büyük yararı olan yüce bir haber vereyim mi: {على من تنزل} “Kimin üzerine indiğini”, ve gelip gittiğini, {الشياطين*} “şeytanların?” 'Tâ' harfinin hazfedilmesiyle hissettirildiği üzere bir tür gizlilikle kulak hırsızlığı yaptıkları zaman [kimin üzerine indiklerini]. Soru anlamı içeren ismin başına harf-i cer girmiştir,
لأن معنى التضمن أنه كان أصله: أمن، فحذفت منه الهمزة حذفاً مستمراً كما فعل في «هل» لأن أصله «أهل» كما قال:
çünkü soru manası içermesinin anlamı, aslının 'e-men' olmasıdır; 'hel' edatının aslı 'e-hel' olduğu için hemzenin sürekli olarak hazfedildiği gibi bundan da hemze hazfedilmiştir; şairin dediği gibi:
سائل فوارس يربوع بشدتنا ... أهل رأونا بسفح القاع ذي الأكم
'Sor Yerbû' süvarilerine hücumumuzun şiddetini ... Tepelikli düzlüğün eteğinde bizi gördüler mi?'
فالاستفهام مقدر قبل الجار - أفاده الزمخشري.
Buna göre soru edatı cer harfinden önce takdir edilir - bunu Zemahşerî belirtmiştir.
ولما كان كأنه قيل: نعم أنبئنا! قال: {تنزل} على سبيل التدريج والتردد {على كل أفاك} أي صراف - على جهة الكثرة والمبالغة - للأمور عن وجوهها بالكذب والبهتان، والخداع والعدوان، من جملة الكهان وأخذان الجان {أثيم*} فعال الآثام بغاية جهده، وهؤلاء الأثمة {يلقون السمع} إلى الشياطين، ويصغون إليهم غاية الإصغاء، لما بينهما من التعاشق بجامع إلقاء الكذب من غير اكتراث ولا تحاش، أو يلقي الشياطين ما يسمعونه مما يسترقون استماعه من الملائكة إلى أوليائهم، فهم بما سمعوا منهم يحدثون، وبما زينت لهم نفوسهم يخلطون {وأكثرهم} أي الفريقين {كاذبون*} فيما ينقلونه عما يسمعونه من الإخبار بما حصل فيما وصل إليهم من التخليط، وما زادوه من الافتراء والتخبيط انهماكاً في شهوة علم المغيبات، الموقع
Sanki 'Evet, bize haber ver!' denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {تنزل} “İnerler”, aşama aşama ve peş peşe, {على كل أفاك} “her yalancının üzerine”, yani kâhinlerden ve cin dostlarından olup yalan, iftira, aldatma ve düşmanlıkla işleri mecrasından son derece ve mübalağayla saptıran her kimsenin üzerine, {أثيم*} “ve günahkârın.” Bütün gücüyle günah işleyen [kimsenin üzerine]. Bu günahkârlar {يلقون السمع} “kulak verirler”, şeytanlara ve onlara alabildiğine kulak kesilirler; aralarında pervasızca ve çekinmeden yalan söyleme ortak paydasındaki aşırı düşkünlük sebebiyle [bunu yaparlar]. Yahut şeytanlar, meleklerden kulak hırsızlığıyla kaptıkları şeyleri dostlarına ulaştırırlar; onlar da onlardan işittikleri şeyleri anlatırlar ve nefislerinin kendilerine süslediği şeyleri buna katarlar; {وأكثرهم} “ve onların çoğu”, yani her iki fırkanın çoğu, {كاذبون*} “yalancıdırlar.” Gaybı bilme şehvetine kapılarak kendilerine ulaşan karmaşadaki haberlerden aktardıkları şeylerde ve buna ekledikleri iftira ve uydurmalarda [yalancıdırlar]; ki bu durum
في الإفك والضلالات؛ قال الرازي في اللوامع ما معناه أنه حيثما كان استقامة في حال الخيال - أي القوة المتخيلة - كانت منزلة الملائكة، وحيثما كان اعوجاج في حال الخيال كان منزل الشياطين، فمن ناسب الروحانيين من الملائكة كان مهبطهم عليه، وظهورهم له، وتأثيرهم فيه، وتمثلهم به، حتى إذا ظهروا عليه تكلم بكلامهم وتكلموا بلسانه، ورأى بأبصارهم وأبصروا بعينيه، فهم ملائكة يمشون على الأرض مطمئنين
ifk ve sapıklıklara sürükler. Râzî el-Levâmi' adlı eserinde özetle şöyle demiştir: Hayal gücünün (mütahayyile) durumu istikamet üzere olduğu her yerde meleklerin iniş yeri bulunur; hayal gücünün bozuk olduğu her yerde ise şeytanların iniş yeri bulunur. Meleklerden olan ruhanilere uygunluk gösteren kimseye melekler iner, ona görünür, onda tesir bırakır ve onun suretinde tecelli ederler; hatta ona göründüklerinde o meleklerin kelamıyla konuşur, onlar da onun diliyle konuşur; o onların gözleriyle görür, onlar da onun gözleriyle görür; onlar yeryüzünde güvenle yürüyen meleklerdir:
{إن الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكة} [فصلت: ٣٠] ومن ناسب الشياطين من الأبالسة كان مهبطهم عليه، وظهورهم له، وتأثيرهم فيه، وتمثلهم به، حتى إذا ظهروا عليه تكلم بكلامهم وتكلموا بلسانه، ورأى بأبصارهم وابصروا بعينيه، هم شياطين الإنس يمشون في الأرض مفسدين - انتهى.
{إن الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكة} “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanların üzerine melekler iner” [Fussilet: 30]. İblislerden olan şeytanlara uygunluk gösteren kimseye ise şeytanlar iner, ona görünür, onda tesir bırakır ve onun suretinde tecelli ederler; hatta ona göründüklerinde o şeytanların kelamıyla konuşur, onlar da onun diliyle konuşur; o onların gözleriyle görür, onlar da onun gözleriyle görür; onlar yeryüzünde bozgunculuk yaparak yürüyen insan şeytanlarıdır -alıntı bitti-.
ولما بطل - بإبعاده عن دركات الشياطين، وإصعاده إلى درجات الروحانيين، من الملائكة المقربين، الآتين عن رب العالمين - كونه سحراً، وكونه أضغاثاً ومفترى، نفى سبحانه كونه شعراً بقوله: {والشعراء يتبعهم} أي بغاية الجهد، في قراءة غير نافع بالتشديد، لاستحسان مقالهم وفعالهم، فيتعلمون منهم وينقلون عنهم {الغاوون*} أي الضالون المائلون عن السنن الأقوم إلى الزنى والفحش وكل فساد يجر إلى الهلاك، وهم كما ترى بعيدون من أتباع محمد صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
[Kur'an'ın] şeytanların derekelerinden uzaklaştırılıp Âlemlerin Rabbi katından gelen mukarreb meleklerin, ruhanilerin derecelerine yükseltilmesiyle; onun büyü, karmakarışık düşler ve iftira olması batıl kılınınca; Yüce Allah onun şiir olmasını da şu buyruğuyla nefyetti: {والشعراء يتبعهم} “Şairlere gelince, onların peşine düşer”, yani Nâfi' dışındakilerin şeddeli okuyuşuna göre, söz ve fiillerini güzel buldukları için olanca güçleriyle [onların peşine düşerler], onlardan öğrenir ve onlardan aktarırlar; {الغاوون*} “azgınlar.” Yani dosdoğru yoldan sapıp zinaya, fuhşiyata ve helake sürükleyen her türlü fesada meyleden sapıklar [onların peşine düşer]. Gördüğün gibi onlar, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem
ورضي عنهم الساجدين الباكين الزاهدين.
ve Allah'ın kendilerinden razı olduğu secde eden, ağlayan ve zühd sahibi tâbilerine son derece uzaktırlar.
ولما قرر حال أتباعهم، فعلم منه أنهم هم أغوى منهم، لتهتكهم في شهوة اللقلقة باللسان، حتى حسن لهم الزور والبهتان، دل على ذلك بقوله: {ألم تر أنهم} أي الشعراء. ومثل حالهم بقوله: {في كل واد} أي من أودية القول من المدح والهجو والنسيب والرثاء الحماسة والمجون وغير ذلك {يهيمون*} أي يسيرون سير الهائم حائرين وعن طريق الحق جائرين، كيفما جرهم القول انجروا من القدح في الأنساب، والتشبيب بالحرم، والهجو. ومدح من لا يستحق المدح ونحو ذلك، ولهذا قال: {وأنهم يقولون ما لا يفعلون*} أي لأنهم لم يقصدوه. وإنما ألجأهم إليه الفن الذي سلكوه فأكثر أقوالهم لا حقائق لها، انظر إلى مقامات الحريري وما اصطنع فيها من الحكايات، وابتدع بها من الأمور المعجبات. التي لا حقائق لها، وقد جعلها أهل الاتحاد أصلاً لبدعتهم الكافرة، وقاعدة لصفقتهم الخاسرة، فما أظهر حالهم، وأوضح ضلالهم! وهذا بخلاف القرآن فإنه معان جليلة محققة، في ألفاظ متينة جميلة منسقة، وأساليب معجزة مفحمة، ونظوم معجبة محكمة،
Tâbilerinin durumunu ortaya koyup bundan, dille gevezelik etme şehvetindeki taşkınlıkları sebebiyle yalan ve iftira kendilerine sevimli göründüğü için kendilerinin onlardan daha da azgın olduğu anlaşılınca, bunu şu buyruğuyla bildirdi: {ألم تر أنهم} “Görmedin mi onları?”, yani şairleri. Onların durumunu şu buyruğuyla tasvir etti: {في كل واد} “Her vadide”, yani övgü, yergi, gazel, mersiye, hamaset, hiciv ve benzeri söz vadilerinin her birinde, {يهيمون*} “şaşkın şaşkın dolaşırlar.” Yani şaşkın bir şekilde yürürler, haktan saparlar; neseplere dil uzatma, mahremlere sataşma, hiciv, hak etmeyeni övme ve benzeri şeylerde söz onları nereye çekerse oraya sürüklenirler. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {وأنهم يقولون ما لا يفعلون*} “ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler.” Yani bunu bizzat kastetmedikleri için [böyle söylerler]; onları buna sevk eden şey girdikleri sanat dalıdır; bu sebeple sözlerinin çoğunun hakikati yoktur. Harîrî'nin Makāmât'ına, onda kurguladığı hikâyelere ve hakikati olmayan ortaya attığı acayip şeylere bakınız; İttihatçılar bunu kâfirce bidatlerine bir asıl ve hüsran dolu alışverişlerine bir temel kılmışlardır; onların hali ne kadar açık ve sapıklıkları ne kadar aşikârdır! Bu durum Kur'an'ın aksinedir; zira o, sağlam, güzel ve ahenkli lafızlar, mucizevi ve susturucu üsluplar, hayranlık verici ve muhkem nazımlar içinde kesinleşmiş yüce manalardır;
لا كلفة في شيء منها، فلا رغبة لذي طبع سليم عنها، فأنتج ذلك أنه لا يتبعهم على أمرهم إلا غاو مثلهم، ولا يزهد في هذا القرآن إلا من طبعه جاف، وقلبه مظلم مدلهم.
onda hiçbir zorlama yoktur, selim fıtrat sahibi hiç kimse ondan yüz çevirmez. Bu durum şu neticeyi verdi: Onların tuttuğu yolda onlara ancak kendileri gibi azgınlar uyar; bu Kur'an'a karşı ise ancak fıtratı kaba, kalbi kapkara ve zifiri karanlık olan kimseler ilgisiz kalır.
ولما كان من الشعر - كما قال النبي ﷺ حكمة، وكان - كما قالت عائشة رضي الله تعالى عنها - بمنزلة الكلام منه حسن ومنه قبيح، وكان من الشعراء من يمدح الإسلام والمسلمين، ويهجو الشرك والمشركين، ويزهد في الدنيا ويرغب في الآخرة، ويحث على مكارم الأخلاق، وينفر عن مساوئها، وكان الفيصل بين قبيلي حسنة وقبيحة كثرة ذكر الله، قال تعالى: {إلا الذين آمنوا} أي بالله ورسوله {وعملوا} أي تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} أي التي شرعها الله ورسوله لهم {وذكروا الله} مستحضرين ما له من الكمال {كثيراً} لم يشغلهم الشعر عن الذكر، بل بنوا شعرهم على أمر الدين والانتصار للشرع، فصار لذلك كله ذكر الله، ويكفي مثالاً لذلك قصيدة عزيت لأبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه وجوابها لابن الزبعرى، وكان إذ ذاك على شركه، وذلك في أول سرية كانت في الإسلام. وهي سرية عبيدة بن الحارث بم المطلب بن عبد مناف رضي الله تعالى عنه،
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem buyurduğu gibi şiirin bir kısmı hikmet olduğundan ve Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ dediği gibi şiir kelam kabilinden olup güzeli güzel, çirkini çirkin sayıldığından; şairlerden İslam'ı ve Müslümanları öven, şirki ve müşrikleri yeren, dünyaya karşı zühdü ve ahirete rağbeti aşılayan, güzel ahlaka teşvik edip kötüsünden sakındıran kimseler bulunduğundan ve şiirin güzeli ile çirkini arasındaki ayırıcı ölçü Allah'ı çokça zikretmek olduğundan, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إلا الذين آمنوا} “Ancak iman edenler müstesna”, yani Allah'a ve Resûlü'ne [iman edenler], {وعملوا} “ve işleyenler”, yani imanlarını tasdik ederek, {الصالحات} “salih ameller”, yani Allah ve Resûlü'nün kendileri için meşru kıldığı [salih amelleri], {وذكروا الله} “ve Allah'ı ananlar”, O'nun kemal sıfatlarını hatırda tutarak, {كثيراً} “çokça.” Şiir onları zikirden alıkoymamış, bilakis şiirlerini din esası ve şeriata nusret üzerine kurmuşlardır; böylece onun tamamı Allah'ın zikri haline gelmiştir. Buna, Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu teâlâ anh nisbet edilen kaside ve o sırada henüz şirki üzere olan İbnü'z-Ziba'râ'nın ona verdiği cevap kâfi bir misaldir; bu da İslam'daki ilk seriyyede, yani Ubeyde b. el-Hâris b. el-Muttalib b. Abdimenâf'ın radıyallâhu teâlâ anh seriyyesinde gerçekleşmiştir.
فإن قصيدة أبي بكر رضي الله تعالى عنه ليس فيها بيت إلا وفيه ذكر الله إما صريحاً وإما بذكر رسول الله ﷺ أو شيء من دينه، وما ليس فيه شيء من ذلك فهو ىيل إليه لبنائه عليه، وأما نقيضها فلا شيء في ذلك فيها؛ قال ابن إسحاق: قال أبو بكر رضي الله تعالى عنه في غزوة عبيدة بن الحارث.
Zira Ebû Bekir'in radıyallâhu teâlâ anh kasidesinde, içinde ya açıkça Allah'ın zikri yahut Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem veya onun dininden bir şeyin zikri bulunmayan hiçbir beyit yoktur; bunlardan bir şey içermeyen beyitler de bunun üzerine bina edildiği için ona varır. Buna karşılık yazılan şiirde ise bunlardan hiçbir şey yoktur. İbn İshâk şöyle demiştir: Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh Ubeyde b. el-Hâris gazvesinde şöyle demiştir:
أمن طيف سلمى بالبطاح الدمائث ... أرقت وأمر في العشيرة حادث
'Selmâ'nın yumuşak kumluklardaki hayalinden ötürü mü uykusuz kaldın, yoksa aşirette vuku bulan bir hadiseden ötürü mü?'
ترى من لؤيّ فرقة لا يصدها ... عن الكفر تذكير ولا بعث باعث
'Lüeyy oğullarından bir fırka görürsün ki, onları küfürden ne bir öğüt ne de bir uyarıcının gönderilmesi vazgeçirir.'
رسول أتاهم صادق فتكذبوا ... عليه وقالوا لست فينا بماكث
'Onlara doğru sözlü bir elçi geldiğinde onu yalanladılar ve dediler ki: Sen aramızda kalıcı değilsin!'
إذا ما دعوناهم إلى الحق أدبروا ... وهروا هرير المحجرات اللواهث
'Biz onları hakka çağırdığımızda arkalarını dönerler ve sıcaktan dili dışarı sarkmış susuz köpekler gibi hırlarlar.'
فكم قد متتنا فيهم بقرابة ... وترك التقى شيء لهم غير كارث
'Aralarında akrabalık bağıyla ne çok bağlandık; fakat takvayı terk etmek onlar için hiç dert değildir.'
فإن يرجعوا عن كفرهم وعقوقهم ... فما طيباب الحل مثل الخبائث
'Eğer küfürlerinden ve isyanlarından dönerlerse [ne âlâ]; zira helal olan güzel şeyler murdar olanlar gibi değildir.'
وإن يركبوا طغيانهم وضلالهم ... فليس عذاب الله عنهم بلابث
'Şayet azgınlıklarına ve sapıklıklarına devam ederlerse, Allah'ın azabı onlardan geri kalacak değildir.'
ونحن أناس من ذؤابة غالب ... لنا العز منها في الفروع الأثائث
'Biz Gālib'in zirvesinden bir topluluğuz; bizim için onun sık ve gür dallarında bir izzet vardır.'
فأولى برب الراقصات عشية ... حراجيج تخذي في السريح الرثائث
'Akşam vakti semer bağları eskimiş olarak hızlı yürüyen develerin Rabbine andolsun ki,'
كأدم ظباء حول مكة عكف ... يردن حياض البئر ذاب النبائث
'Mekke etrafında toplanmış, toprağı çıkarılmış kuyunun havuzlarına gelen beyaz ceylanlar gibidirler.'
لئن لم يفيقوا عاجلاً عن ضلالهم ... ولست إذا آليت قولاً بحانث
Şayet sapıklıklarından bir an önce ayılmazlarsa -ki ben bir söz için yemin ettiğimde yeminini bozan değilim-
لتبتدرنهم غارة ذات مصدق ... تحرّم أطهار النساء الطوامث
Muhakkak üzerlerine öyle şiddetli ve gerçek bir baskın yapılacaktır ki, kadınların temizlik hallerini hayızlılara haram kılacaktır.
تغادر قتلى تعصب الطير حولهم ... ولا ترأف الكفار رأف ابن حارث
Kuşların etraflarında toplandığı ölüler bırakacaktır; ve kâfirlere İbnü'l-Hâris'in merhameti gibi merhamet etmeyecektir.
فأبلغ بني سهم لديك رسالة ... وكل كفور يبتغي الشر باحث
O halde yanındaki Sehm oğullarına ve şer arayıp duran her bir nanköre [benden] bir mesaj ilet:
فإن تشعثوا عرضي على سوء رأيكم ... فإني من إعراضكم غير شاعث
Eğer siz kötü düşüncenizle benim haysiyetimi lekelerseniz, şüphesiz ben sizin haysiyetinize dil uzatacak değilim.
فأجابه ابن الزبعرى فقال:
Bunun üzerine İbnü'z-Ziba'râ ona cevap verip şöyle dedi:
أمن رسم دار أقفرت بالعثاعث ... بكيت بعين دمعها غير لابث
Kum tepeliklerinde ıssız kalmış bir evin izinden dolayı mı gözyaşı dinmeyen bir gözle ağladın?