ولما صح قوله في كون هذا خبراً عظيماً، وخطباً جسيماً، حصل التشوق إلى جوابه فقيل: {قال} أي سليمان ﵇ للهدهد: {سننظر} أي نختبر ما قلته {أصدقت} أي فيه فنعذرك. ولما كان الكذب بين يديه - لما أوتيه من العظمة بالنبوة والملك الذي لم يكن لأحد بعده - يدل على رسوخ القدم فيه، قال: {أم كنت} أي كوناً هو كالجبلة {من الكاذبين*} أي معروفاً بالانخراط في سلكهم، فإنه لا يجترىء على الكذب عندي إلا من كان عريقاً في الكذب دون «أم كذبت» لأن هذا يصدق بمرة واحدة. ثم شرع فيما يختبره به، فكتب له كتاباً على الفور في غاية الوجازة قصداً للإسراع في إزالة المنكر على تقدير صدق الهدهد بحسب الاستطاعة، ودل على إسراعه في كتابته بقوله جواباً له: {اذهب بكتابي هذا} قول من
Bunun büyük bir haber ve mühim bir mesele olduğu konusundaki sözü doğru çıkınca, onun vereceği cevaba karşı bir iştiyak hâsıl oldu ve şöyle denildi: {قال} “[Süleyman] dedi:”; yani Süleyman aleyhisselâm Hüdhüd'e şöyle dedi: {سننظر} “Bakacağız;”; yani söylediğin şeyi sınayacağız, {أصدقت} “doğru mu söyledin,”; yani bu haberde [doğru mu söyledin] ki seni mazur görelim. Nübüvvet ve kendisinden sonra kimseye nasip olmayan hükümranlıkla kendisine verilen azamet sebebiyle onun huzurunda yalan söylemek yalancılıkta ayakların kökleşmiş olmasına delalet ettiği için şöyle buyurdu: {أم كنت} “yoksa”; yani fıtrat gibi bir oluşla [mıydın], {من الكاذبين*} “yalancılardan mısın?”; yani onların safına dahil olmakla bilinen biri [misin]? Zira benim yanımda ancak yalancılıkta kökleşmiş olan kimse yalana cüret edebilir. "Yoksa yalan mı söyledin?" (أم كذبت) demedi; çünkü bu ifade bir kere yalan söylemekle de gerçekleşir. Sonra onu sınayacağı işe başladı; gücü yettiğince Hüdhüd'ün doğruluğu varsayımına binaen münkeri ortadan kaldırmakta acele etmek maksadıyla derhal son derece veciz bir mektup yazdı. Ona cevap olarak söylediği şu sözüyle onu yazmaktaki süratine delalet etti: {اذهب بكتابي هذا} “Şu mektubumu götür,”; bu ifade, [mektubun]
كان مهيئاً عنده ودفعه إليه.
yanında hazır olup onu [hemen] kendisine teslim eden kimsenin sözüdür.
ولما كان ﵇ قد زاد قلقه بسجودهم لغير الله، أمره بغاية الإسراع، وكأنه كان أسرع الطير طيراناً وأمده الله زيادة على ذلك بمعونة منه إكراماً لنبيه ﷺ فصار كأنه البرق، فأشار إلى ذلك بالفاء في قوله: {فألقه} ولما لم يخصها في الكتاب دونهم بكلام لتصغر إليهم أنفسهم بخطابه مع ما يدلهم على عظمته، جمع فقال: {إليهم} أي الذين ذكرت أنهم يعبدون الشمس، وذلك للاهتمام بأمر الدين.
Onların Allah'tan başkasına secde etmeleri sebebiyle aleyhisselâm'ın endişesi artınca, ona son derece acele etmesini emretti. Sanki o kuşların uçuş bakımından en hızlısıydı ve Allah Teâlâ nebisine (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ikram olarak buna ilaveten kendi katından bir yardımla onu desteklemişti de o şimşek gibi olmuştu. İşte şu sözündeki fâ harfiyle buna işaret etti: {فألقه} “ve onu bırak,”; hitabıyla azametine delalet eden şeylerle birlikte nefisleri onların gözünde küçülsün diye mektupta onlardan ayrı olarak sadece kadını söz konusu etmeyip çoğul kipi kullanarak şöyle dedi: {إليهم} “onlara;”; yani güneşe taptıklarını zikrettiğin kimselere. Bu da din işine verilen ehemmiyetten ötürüdür.
ولما كان لو تأخر عنهم بعد إلقائه إلى موضع يأمن فيه على نفسه على ما هو فيه من السرعة لداخلهم شك في أنه هو الملقى له، أمره بأن يمكث بعد إلقائه يرفرف على رؤوسهم حتى يتحققوا أمره، فأشار سبحانه إلى ذلك بأداة التراخي بقوله، {ثم} أي بعد وصولك وإلقائك {تول} أي تنح {عنهم} إلى مكان تسمع فيه كلامهم ولا يصلون معه إليك {فانظر} عقب توليك {ماذا يرجعون*} أي من القول من بعضهم إلى بعض بسبب الكتاب.
Mektubu bıraktıktan sonra sahip olduğu süratle canını emniyete alacağı bir yere çekilseydi, mektubu bırakanın o olduğu hususunda içlerine bir şüphe düşeceği için, mektubu bıraktıktan sonra işini iyice anlayıncaya kadar başlarının üzerinde kanat çırparak beklemesini emretti. Sübhânehu, terâhî (aralık) edatıyla şu buyruğunda buna işaret etti: {ثم} “sonra,”; yani ulaşıp bıraktıktan sonra, {تول} “çekil,”; yani uzaklaş, {عنهم} “onlardan;”; sözlerini işitebileceğin ve onların sana ulaşamayacağı bir yere, {فانظر} “ve bak,”; çekilmenin hemen akabinde, {ماذا يرجعون*} “ne cevap verecekler?”; yani mektup sebebiyle birbirlerine ne söz söyleyip neye başvuracaklar?
ولما كان العلم واقعاً بأنه يفعل ما أمر به لا محالة، وأنه لا يدفعه
Emredildiği şeyi kesinlikle yapacağı ve onu
إلا إلى الملكة التي بالغ في وصفها، تشوفت النفس إلى قولها عند ذلك، فكان كأنه قيل: فأخذ الكتاب وذهب به، فلما ألقاه إليها وقرأته، وكانت قارئة كاتبة من قوم تبع {قالت} لقومها بعد أن جمعتهم معمظمة لهم، أو لأشرافهم فقط: {يا أيها الملأ} أي الأشراف.
vasfını anlatmada mübalağa ettiği melikeden başkasına vermeyeceği bilindiği için, nefis o esnada kadının ne diyeceğini merak etti. Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Mektubu aldı ve onunla gitti; onu kadına bırakıp kadın da onu okuyunca -ki o, Tubba' kavminden okur yazar bir kadındı- kavmini onlara saygı göstererek veya sadece ileri gelenlerini toplayıp {قالت} “[Melike] dedi:”; kavmine: {يا أيها الملأ} “Ey ileri gelenler!”; yani ey eşraf,
ولما كان من شأن الملوك أن لا يصل إليهم أحد بكتاب ولا غيره إلا على أيدي جماعتهم، عظمت هذا الكتاب بأنه وصل إليها على غير ذلك المنهاج فبنت للمفعول قولها: {إني ألقي إليَّ} أي بإلقاء ملق على وجه غريب {كتاب} أي صحيفة مكتوب فيها كلام وجيز جامع.
Hükümdarların şanından olan şey, yanlarındaki topluluk vasıtası olmaksızın mektup veya başka bir şeyle kendilerine kimsenin ulaşamaması olduğundan, bu mektubun kendisine alışılmışın dışındaki bir yolla ulaşmış olması sebebiyle onu yücelterek meçhul fiil kalıbıyla şöyle dedi: {إني ألقي إليَّ} “Bana bırakıldı,”; yani bir bırakan tarafından garip bir şekilde bırakıldı, {كتاب} “bir mektup;”; yani içinde veciz ve kapsamlı bir söz yazılı olan bir sahife.
ولما كان الكريم كما تقدم في الرعد - من ستر مساوىء الأخلاق بإظهار معاليها لأنه ضد اللئيم، وكان هذا الكتاب قد حوى من الشرف أمراً باهراً لم يعهد مثله من جهة المرسل والرسول والافتتاح بالاسم الأعظم إلى ما له من وجازة اللفظ وبلوغ المعنى، قالت: {كريم*} ثم بينت كرمه أو استأنفت جواباً لمن يقول: ممن هو وما هو؟ فقالت: {إنه} أي الكتاب {من سليمان} وفيه دلالة على أن الابتداء باسم صاحب الكتاب لا يقدح في الابتداء بالحمد {وإنه} أي المكتوب فيه {بسم الله الرحمن الرحيم*} فحمد المستحق للحمد وهو الملك الأعلى المحيط عظمه بدائرتي الجلال والإكرام، العام الرحمة
Daha önce Ra'd Sûresi'nde geçtiği üzere kerîm; alçağın (leîm) zıddı olduğu için yüce ahlakı izhar ederek kötü ahlakı örten kimse olduğundan ve bu mektup da gönderen, elçi ve İsm-i A'zam ile başlanması bakımından emsali görülmemiş göz kamaştırıcı bir şerefi, lafzın vecizliği ve mananın mükemmelliğini ihtiva ettiğinden şöyle dedi: {كريم*} “pek değerli.” Sonra onun keremini açıkladı veya "Kimdendir ve nedir?" diyen kimseye bir cevap olarak söze başlayıp şöyle dedi: {إنه} “O,”; yani mektup, {من سليمان} “Süleyman'dandır”; bunda, mektup sahibinin adıyla başlamanın hamd ile başlamaya halel getirmeyeceğine delalet vardır; {وإنه} “ve o,”; yani içinde yazılan şey, {بسم الله الرحمن الرحيم*} “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla[dır].” Hamde layık olana hamdetti; O, büyüklüğü Celâl ve İkrâm dairelerini kuşatan ve rahmeti genel olan en yüce Hükümdar'dır,
بك نعمة، فملك الملوك من فائض ما له من الإنعام الذي يخص بعد العموم من يشاء بما يشاء مما ترضاه ألوهيته من إنعامه العام، بعد التعريف باسمه إشارة إلى أنه المدعو إليه للعبادة بما وجب له لذاته وما استحقه بصفاته، وذلك كله بعد التعريف بصاحب الكتاب ليكون ذلك أجدر بقبوله، لأن أكثر الخلق إنما يعرف الحق بالرجال، ولما في كتابه من الدلالة على نبوته، فسر مراده بأمر قاهر فقال: {ألا تعلوا عليّ} أي لا تمتنعوا من الإجابة لي، والإذعان لأمري، كما يفعل الملوك، بل اتركوا علوهم، لكوني داعياً إلى الله الذي أعلمت في باء البسملة بأنه لا تكون حركة ولا سكون إلا به، فيجب الخضوع له لكونه رب كل شيء {وأتوني مسلمين*} أي منقادين خاضعين بما رأيتم من معجزتي في أمر الكتاب.
her nimette [öyledir]. Hükümdarların Hükümdarı, umumi nimetinden sonra uluhiyyetinin razı olduğu şeylerden dilediğine dilediği nimeti has kıldığı ihsanının bolluğundan [bahşeder]. İsmiyle bildirilmesinden sonra, zatı için vacip olan ve sıfatlarıyla hak ettiği şeyler sebebiyle kendisine ibadete davet edilen olduğuna işaret edildi. Bütün bunlar, mektubun kabul edilmesine daha layık olsun diye mektup sahibi bildirildikten sonradır; zira yaratılmışların çoğu hakkı ancak şahıslarla tanır. Mektubunda onun peygamberliğine delalet eden şeyler bulunduğu için, muradını kesin ve bağlayıcı bir emirle açıklayarak şöyle dedi: {ألا تعلوا عليّ} “Bana karşı büyüklük taslamayın,”; yani hükümdarların yaptığı gibi bana icabet etmekten ve emrime boyun eğmekten kaçınmayın; bilakis onların kibrini terk edin. Zira ben, besmelenin bâ harfinde kendisi olmaksızın hiçbir hareket ve sükûnun olamayacağını bildirdiğim Allah'a davet etmekteyim; her şeyin Rabbi olduğu için O'na boyun eğmek vaciptir; {وأتوني مسلمين*} “ve bana teslim olarak gelin!”; yani mektup meselesinde gördüğünüz mucizem sebebiyle boyun eğmiş ve itaat etmiş olarak [gelin].
ولما تشوفت النفس غلى جوابهم، اعلم سبحانه بأنهم بهتوا فقال: {قالت يا أيها الملأ} ثم بينت ما داخلها من الرعب من صاحب هذا الكتاب بقولها: {أفتوني} أي تكرموا عليّ بالإبانة عما أفعله {في أمري} هذا الذي أجيب به عن هذا الكتاب، جعلت المشورة فتوى توسعاً، لأن الفتوى الجواب في الحادثة، والحكم بما هو صواب مستعار من
Nefis onların cevabını merak edince, Sübhânehu onların şaşkına döndüklerini bildirerek şöyle buyurdu: {قالت يا أيها الملأ} “[Melike] dedi: Ey ileri gelenler!” Sonra bu mektubun sahibinden ötürü içine düşen korkuyu şu sözüyle beyan etti: {أفتوني} “bana bir görüş bildirin,”; yani yapacağım şey hakkında bana açıklama lütfunda bulunun, {في أمري} “bu işimde;”; bu mektupla ilgili cevap vereceğim şu işimde. Genişletme yoluyla istişareyi fetva olarak isimlendirdi; zira fetva, meydana gelen olayda cevap vermek ve doğru olanla hükmetmektir; bu da
الفتاء في السن الذي صفرة العمر؛ ثم عللت أمرها لهم بذلك بأنها شأنها دائماً مشاورتهم في كل جليل وحقير، فكيف بهذا الأمر الخطير، وفي ذلك استعطافهم بتعظيمهم وإجلالهم وتكريمهم، فقال: {ما كنت} أي كوناً ما {قاطعة أمراً} أي فاعلته وفاصلته غير مترددة فيه {حتى تشهدون*} وقد دل على غزارة عقلها وحسن أدبها، ولذلك جنت ثمرة أمثال ذلك طاعتهم لها في المنشط والمكره، فاستأنف تعالى الإخبار عن جوابهم بقوله: {قالوا} أي الملأ مائلين إلى الحرب: {نحن أولوا قوة} أي بالمال والرجال {وأولوا بأس} أي عزم في الحرب {شديد * والأمر} راجع وموكول {إليك} أي كل من المسالمة والمصادمة {فانظري} بسبب أنه لا نزاع معك {ماذا تأمرين*} أي به فإنه مسموع.
yaşın gençliği ve ömrün tazeliği anlamındaki fitâ (فتاء) kelimesinden ödünç alınmıştır. Sonra onlara bu emrini, kendisinin âdetinin büyük küçük her meselede daima onlarla istişare etmek olduğunu, nerede kaldı ki bu tehlikeli meselede [istişare etmesin] diyerek gerekçelendirdi. Bunda onları yücelterek, saygı göstererek ve ikramda bulunarak gönüllerini alma gayesi vardır. Şöyle dedi: {ما كنت} “ben olmadım,”; hiçbir şekilde, {قاطعة أمراً} “kesin bir karar veren,”; yani içinde tereddüt etmeksizin onu yapıp kesinliğe bağlayan [biri], {حتى تشهدون*} “siz yanımda bulunmadıkça.” Bu da onun aklının çokluğuna ve edep güzelliğine delalet etmiştir; bu sebeple böylesi şeylerin meyvesi olarak sevinçli ve sıkıntılı her durumda onların kendisine itaatini devşirmiştir. Teâlâ onların cevabını haber vermeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler:”; yani ileri gelenler savaşa meylederek: {نحن أولوا قوة} “Biz güç sahibiyiz,”; yani mal ve adam bakımından, {وأولوا بأس} “ve zorlu savaşçılarız,”; yani savaşta azim sahibiyiz, {شديد * والأمر} “şiddetli. Emir ise”; dönüp dolaşacağı ve bırakıldığı yer, {إليك} “senindir;”; yani barış da çatışma da [senin elindedir], {فانظري} “artık bak,”; seninle bir çekişme olmaması sebebiyle, {ماذا تأمرين*} “ne emredeceksin?”; zira o emir dinlenir.
ولما علمت أن من سخر له الطير على هذا الوجه لا يعجزه شيء يريده، ولا أحد يكيده، مالت إلى المسالمة، فاستأنف ﷾ الإخبار عنها بقوله: {قالت} جواباً لما أحست في جوابهم من ميلهم إلى الحرب أن الصواب من غير ارتياب أن نحتال في عدم قصد هذا الملك المطاع؛ ثم عللت هذا الذي أفهمه سياق كلامها بقولها
Kuşların bu şekilde kendisine boyun eğdirildiği bir kimseyi dilediği hiçbir şeyin aciz bırakamayacağını ve hiç kimsenin ona tuzak kuramayacağını anlayınca barışa meyletti. Allah (azze ve celle) onun hakkında haber vermeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قالت} “Dedi:”; onların cevabında hissettiği savaşa meyil karşısında, şüphesiz doğru olanın bu itaat olunan hükümdara karşı [savaş] kastından kaçınmak için bir çare bulmak olduğunu [belirtti]. Sonra sözünün akışından anlaşılan bu durumu şu buyruğuyla gerekçelendirdi:
{إن الملوك} أي مطلقاً، فكيف بهذا النافذ الأمر، العظيم القدر {إذا دخلوا قرية} أي عنوة بالقهر والغلبة {أفسدوها} أي بالنهب والتخريب {وجعلوا أعزة أهلها أذلة} أي بما يرونهم من البأس، ويحلون بهم من السطوة. ثم أكدت هذا المعنى بقولها: {وكذلك} أي ومثل هذا الفعل العظيم الشأن، الوعر المسلك البعيد الشأو {يفعلون*} دائماً، هو خلق لهم مستمر جميعهم على هذا، فكيف بمن تطيعه الطيور، ذوات الوكور، فيما يريده من الأمور.
{إن الملوك} “Gerçekten hükümdarlar,”; yani mutlak olarak, nerede kaldı ki emri geçerli ve kadr-ü kıymeti yüce olan bu melik, {إذا دخلوا قرية} “bir memlekete girdikleri zaman,”; yani zorla, kahr ve galebe ile, {أفسدوها} “orayı ifsat ederler / bozup yıkarlar,”; yani yağma ve tahrip ile, {وجعلوا أعزة أهلها أذلة} “ve halkının onurlularını aşağılık kılarlar;”; yani onlara tattırdıkları şiddet ve başlarına getirdikleri ezici güçle. Sonra bu manayı şu sözüyle tekit etti: {وكذلك} “İşte böyle”; yani şanı büyük, yolu çetin ve hedefi uzak böylesi bir fiil gibi, {يفعلون*} “yaparlar;”; daima [böyle yaparlar], bu onların sürekli bir ahlakıdır; hepsi bu hal üzeredir. Nerede kaldı ki yuva sahibi kuşların dilediği her işte kendisine itaat ettiği kimse [böyle yapmasın]!
ولما بينت ما في المصادمة من الخطر، أتبعته ما عزمت عليه من المسالمة، فقالت: {وإني مرسلة} وأشار سبحانه إلى عظيم ما ترسل به بالجمع في قولها: {إليهم} أي إليه وإلى جنوده {بهدية} أي تقع منهم موقعاً. قال البغوي: وهي العطية على طريق الملاطفة. {فناظرة} عقب ذلك وبسببه {بم} أي بأي شيء {يرجع المرسلون*} بتلك الهدية عنه من المقال أو الحال، فنعمل بعد ذلك على حسب ما نراه من أمره، فنكون قد سلمنا من خطر الإقدام على ما لم نعرف عاقبته، ولم يضرنا ما فعلنا شيئاً.
Çatışmadaki tehlikeyi beyan edince, peşinden barış konusundaki azmini getirerek şöyle dedi: {وإني مرسلة} “Ben göndereceğim,”; Sübhânehu, kadının şu sözündeki çoğul kipiyle göndereceği şeyin büyüklüğüne işaret etti: {إليهم} “onlara,”; yani ona ve ordularına, {بهدية} “bir hediye;”; yani katlarında değer bulacak bir hediye. Begavî şöyle demiştir: O, nezaket ve lütuf yoluyla verilen bir bağıştır. {فناظرة} “ve bakacağım,”; bunun akabinde ve sebebiyle, {بم} “ne ile”; yani hangi şeyle, {يرجع المرسلون*} “elçilerin döneceğine;”; o hediye ile ondan hangi söz veya hal ile döneceklerine [bakacağım]. Ondan sonra onun durumundan göreceğimiz şeye göre hareket ederiz; böylece neticesini bilmediğimiz bir şeye kalkışma tehlikesinden kurtulmuş oluruz ve yaptığımız şey de bize hiçbir zarar vermemiş olur.
ولما كان التقدير: فأرسلت بالهدية، وهي فيما يقال خمسمائة
Takdir şöyle olunca: Hediyeyi gönderdi; denildiğine göre o hediye beş yüz
غلام مرد، زينتهم بزي الجواري، وأمرتهم بتأنيث الكلام، وخمسمائة جارية في زي الغلمان، وأمر لهم بتغليظ الكلام. وجزعه معوجة الثقب، ودرة غير مثقوبة - وغير ذلك، وسألته أن يميز بين الغلمان والجواري، وأن يثقب الدرة، وأن يدخل في الجزعة خيطاً، فأمرهم بغسل الوجوه والأيدي، فكانت الجارية تأخذ الماء بإحدى يديها ثم تنقله إلى الأخرى ثم تضرب الوجه وتصب الماء على باطن ساعدها صباً، وكان الغلام كما يأخذ الماء يضرب به وجهه ويصب الماء على ظهر الساعد ويحدره على يديه حدراً، وأمر الأرضة فثقبت الدرة، والدودة فأدخلت السلك في الثقب المعوج، رتب عليه قوله مشيراً بالفاء إلى سرعة الإرسال: {فلما جاء} أي الرسول الذي بعثته وأرسلته، والمراد به الجنس؛ قال أبو حيان: وهو يقع على الجمع والمفرد والمذكر والمؤنث. {سليمان} فدفع إليه ذلك {قال} أي سليمان ﵇ للرسول ولمن في خدمته استصغاراً لما معه: {أتمدونن} أي أنت ومن معك ومن أرسلك {بمال} وإنما قصدي لكم لأجل الدين، تحقيراً لأمر الدنيا وإعلاماً بأنه لا التفات
bıyıksız genç oğlandı; onları cariyeler kılığına sokmuş ve kadınsı konuşmalarını emretmişti; beş yüz cariyeyi de erkek çocuk kılığına sokmuş ve kalın sesle konuşmalarını emretmişti. Eğri delikli bir akik taşı, delinmemiş bir inci ve daha başka şeyler de vardı. Süleyman'dan oğlanlarla cariyeleri birbirinden ayırt etmesini, inciyi delmesini ve akik taşına bir iplik geçirmesini istedi. Süleyman onlara yüzlerini ve ellerini yıkamalarını emretti; cariye suyu bir eliyle alıp diğerine aktarıyor, sonra yüzüne çarpıyor ve suyu ön kolunun iç tarafına döküyordu; oğlan ise suyu aldığı gibi yüzüne çarpıyor ve suyu ön kolunun dış tarafına döküp ellerine doğru akıtıyordu. Tahta kurusuna emretti, inciyi deldi; kurda emretti, eğri deliğe ipliği geçirdi. [İşte bunun üzerine] göndermedeki sürate fâ harfiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {فلما جاء} “[Elçi] gelince,”; yani kadının yollayıp gönderdiği elçi; bununla cins kastedilmiştir. Ebû Hayyân şöyle der: Bu lafız çoğula, tekile, müzekkere ve müennese delalet eder. {سليمان} “Süleyman'a;”; ve bunları ona takdim edince, {قال} “dedi:”; yani Süleyman aleyhisselâm, yanındakini küçümseyerek elçiye ve hizmetindekilere şöyle dedi: {أتمدونن} “Bana yardım mı ediyorsunuz,”; yani sen, seninle beraber olanlar ve seni gönderen kimse, {بمال} “malla?”; Benim size yönelmem ancak din içindir. [Bu söz], dünya işini hakir görmek ve kendisinin
له نحوها بوجه، ولا يرضيه شيء دون طاعة الله.
ona hiçbir şekilde iltifat etmediğini, Allah'a itaatten başka hiçbir şeyin kendisini razı etmeyeceğini bildirmek içindir.
ثم سبب عنه ما أوجب له استصغار ما معه فقال: {فما آتاني الله} أي الملك الأعظم الذي له جميع الكمال من المال والجلال بالنبوة والملك والقرب منه سبحانه، وهو الذي يغني مطيعه عن كل ما سواه، فمهما سأله أعطاه، وذلك أنه صف الشياطين والإنس والسباع والوحش والطير والهوام صفوفاً فراسخ عدة، وبسط المكان كله بلين الذهب إلى غير ذلك مما يليق به {خير مما آتاكم} أي من الملك الذي لا نبوة فيه، ولا تأييد من الله.
Sonra yanındakini küçümsemesini gerektiren sebebi zikrederek şöyle dedi: {فما آتاني الله} “Allah'ın bana verdiği,”; yani nübüvvet, mülk ve Sübhânehu'ya yakınlık ile bütün kemale sahip olan en büyük Hükümdar'ın bana verdiği mal ve celal; O ki kendisine itaat edeni O'ndan başka her şeyden müstağni kılar ve ne dilerse ona verir. Nitekim şeytanları, insanları, yırtıcı hayvanları, vahşi hayvanları, kuşları ve haşeratı fersahlarca saflar halinde dizmiş, bütün mekânı som altınla döşemiş ve kendisine layık olan daha nice şeyler yapmıştır; [işte bu,] {خير مما آتاكم} “size verdiğinden daha hayırlıdır;”; yani içinde nübüvvet ve Allah'tan bir destek bulunmayan mülkten [daha hayırlıdır].
ولما كان التقدير: ولكنكم لا تعلمون أن هديتكم مما يزهد فيه لتقيدكم بظاهر من الحياة الدنيا، نسق عليه قوله: {بل أنتم} أي بجهلكم لذلك تستعظمون ما أنتم فيه، فأنتم {بهديتكم تفرحون*} بتجويزكم أن الدنيا تردني عنكم لأنها غاية قصدي، ويجوز أن يراد أنكم تفرحون بما يهدي إليكم فتتركون من كنتم تريدون غزوه لأجل ما آتاكم منه من الدنيا، فحالي خلاف حالكم، فإنه لا يرضيني إلا الدين. ثم أفرد الرسول إرادة لكبيرهم بقوله: {ارجع} وجمع في قوله: {إليهم} إكراماً لنفسه، وصيانه لاسمها عن التصريح بضميرها، وتعميماً لكل من يهتم بأمرها ويطيعها {فلنأتينهم بجنود لا قبل} أي طاقة {لهم بها} أي بمقابلتها لمقاومتها وقلبها عن قصدها، أي لا يقدرون أن يقابلوها
Takdir: "Fakat siz, dünya hayatının sadece dış görünüşüne bağlı kaldığınız için hediyenizin rağbet edilmeyecek bir şey olduğunu bilmiyorsunuz" şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {بل أنتم} “Aksine siz,”; yani bunu bilmeyişiniz sebebiyle içinde bulunduğunuz durumu büyük görüyorsunuz, işte siz {بهديتكم تفرحون*} “hediyenizle sevinip övünürsünüz;”; benim asıl maksadım dünya imiş gibi dünyanın beni sizden alıkoyacağını zannetmenizle [sevinirsiniz]. Şu mananın kastedilmiş olması da caizdir: Siz, size hediye edilen şeyle sevinirsiniz de dünyadan size getirdiği şeyler sebebiyle savaşmak istediğiniz kimseyi bırakırsınız; benim halim ise sizin halinizin zıddıdır; zira beni dinden başkası razı etmez. Sonra onların büyüğünü kastederek elçiyi tekil kipiyle muhatap alıp şöyle dedi: {ارجع} “Dön,”; ve kendi nefsine ikram etmek, kadının adını zamirle açıkça zikretmekten korumak ve onun işiyle ilgilenip ona itaat eden herkesi kapsamak için şu sözünde çoğul kullandı: {إليهم} “onlara!”; {فلنأتينهم بجنود لا قبل} “Mutlaka onlara karşı koyamayacakları ordularla geleceğiz,”; yani güç yetiremeyecekleri, {لهم بها} “kendilerinin güç yetiremeyeceği;”; yani direnmek ve onu maksadından çevirmek üzere karşısına çıkmaya güç yetiremeyecekleri [ordularla]; yani karşı koyamazlar,
{ولنخرجنهم منها} أي من بلادهم {أذلة} .
{ولنخرجنهم منها} “ve onları oradan mutlaka çıkaracağız,”; yani memleketlerinden, {أذلة} “alçalmış olarak.”
ولما كان الذل قد يكون لمجرد الانقياد، لا على سبيل الهوان، حقق المراد بقوله: {وهم صاغرون*} أي لا يملكون شيئاً من المنعة إن لم يقروا بالإسلام.
Zillet bazen aşağılanma yoluyla değil de sadece boyun eğme şeklinde olabileceğinden, muradı şu buyruğuyla pekiştirdi: {وهم صاغرون*} “ve onlar hor ve hakir kalmışlardır;”; yani İslam'ı ikrar etmezlerse hiçbir korunma gücüne sahip olamayacaklardır.
ولما ذهب الرسل، وعلم صلى الله ﵇ مما رأى من تصاغرهم لما رأوا من هيبته وجلاله الذي حباه به ربه وعظمته أنهم يأتون بها مذعنة {قال} لجماعته تحقيقاً لقوله: {وأوتينا من كل شيء} لإعلامه بأنها استوثقت من عرشها: {يا أيها الملأ} أي الأشراف {أيّكم يأتيني بعرشها} لترى بعض ما آتاني الله من الخوارق، فيكون أعون على متابعتها في الدين، ولآخذه قبل أن يحرم أخذه بإسلامها، وأختبر به عقلها {قبل أن يأتوني} أي هي وجماعتها {مسلمين*} أي منقادين لسلطاني، تاركين لعز سلطانهم، منخلعين من عظيم شأنهم، ليكون ذلك أمكن في إقامة الحجة عليها في نبوتي وأعون على رسوخ الإيمان في قلبها وإخلاصها فيه {قال عفريت} . ولما كان هذا اللفظ يطلق على الأسد، وعلى المارد القوي، وعلى الرجل النافذ في الأمر المبالغ فيه مع دهاء وقوة - وقال الرازي:
Elçiler gidince ve o (sallallâhu aleyhi ve sellem), Rabbinin kendisine bahşettiği heybeti, celali ve azameti gördüklerinde onların küçüldüklerini müşahede etmesinden ötürü kadını boyun eğmiş olarak getireceklerini anlayınca, {وأوتينا من كل شيء} “bize her şeyden verildi” sözünü gerçekleştirmek ve kadının tahtını sağlam bir şekilde muhafaza altına aldığını bildirmek üzere topluluğuna {قال} “dedi:”; {يا أيها الملأ} “Ey ileri gelenler!”; yani ey eşraf, {أيّكم يأتيني بعرشها} “Hanginiz onun tahtını bana getirir,”; Allah'ın bana verdiği harikulade hallerin bir kısmını görsün de dinde bana uymasına daha çok yardımcı olsun diye; hem İslam'a girmesiyle onu almak haram olmadan önce onu alayım hem de aklını bununla sınayayım, {قبل أن يأتوني} “onlar bana gelmeden önce,”; yani kadın ve topluluğu, {مسلمين*} “teslim olmuş olarak?”; yani peygamberliğime dair hüccetin onun aleyhine ikame edilmesinde daha tesirli olsun, kalbinde imanın kökleşmesine ve ihlasına daha çok yardım etsin diye saltanatıma boyun eğmiş, kendi saltanatlarının izzetini terk etmiş ve o büyük konumlarından soyunmuş olarak. {قال عفريت} “Bir ifrit dedi:”; Bu lafız aslana, güçlü ve asi varlığa, dehâ ve kuvvetle birlikte bir işte son derece nüfuzlu olan adama -Râzî şöyle demiştir:
مع خبث ومكر - وعلى غيره، بينه بأن قال: {من الجن أنا} الداهية الغليظ الشديد {آتيك به} ولما علم أن غرضه الإسراع قال: {قبل أن تقوم من مقامك} أي مجلسك هذا، ثم أوثق الأمر وأكده بقوله: {وإني عليه} أي الإتيان به سالماً {لقوي} لا يخشى عجزي عنه {أمين*} لا يخاف انتقاضي شيئاً منه.
habaset ve hile ile birlikte- ve başkalarına dendiği için, onu açıklayarak şöyle dedi: {من الجن أنا} “Cinlerden: 'Ben,”; kurnaz, kaba ve kuvvetli olan ben, {آتيك به} “onu sana getiririm,”; Onun maksadının acele etmek olduğunu bildiği için şöyle dedi: {قبل أن تقوم من مقامك} “sen makamından kalkmadan önce;”; yani şu meclisinden. Sonra işi sağlamlaştırıp şu sözüyle tekit etti: {وإني عليه} “ve muhakkak ben buna,”; yani onu sağ salim getirmeye, {لقوي} “güç yetirenim,”; bundan aciz kalmamdan korkulmaz, {أمين*} “güvenilir biriyim.'”; ondan bir şeyi eksiltmemden korkulmaz.
ولما كانت القصة لإظهار فضل العلم المستلزم للحكمة، دلالة على أنه تعالى حكيم عليم، ترغيباً في القرآن، وحثاً على ما أفاده من البيان، قال حاكياً لذلك استئنافاً جواباً لاستشرافه ﷺ لأقرب من ذلك: {قال الذي عنده} .
Kıssa, Kur'an'a rağbet ettirmek ve onun sağladığı beyana teşvik etmek gayesiyle, Allah Teâlâ'nın Hakîm ve Alîm olduğuna delalet etmek üzere hikmeti gerektiren ilmin faziletini izhar etmek için olduğundan, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan daha yakınına olan iştiyakına bir cevap olarak bunu anlatmaya yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {قال الذي عنده} “Yanında olan kimse dedi:”
ولما كان لكتب الله من العظمة ما لا يحيطه إلا الله، اشار إلى ذلك بتنكير ما لهذا الذي يفعل مثل هذا الخارق العظيم من ذلك فقال: {علم} تنبيهاً على أنه اقتدر على ذلك بقوة العلم ليفيد ذلك تعظيم العلم والحث على تعلمه، وبين أن هذا الفضل إنما هو للعلم الشرعي فقال: {من الكتاب} أي الذي لا كتاب في الحقيقة غيره، وهو المنسوب إلينا، وكأنه الذي كان شهيراً في ذلك الزمان، ولعله التوراة والزبور، إشارة إلى أن من خدم كتاباً حق الخدمة
Allah'ın kitaplarının, Allah'tan başkasının kuşatamayacağı bir azameti bulunduğu için, böylesi büyük bir harikayı gerçekleştiren kimsedeki payı nekire (belirsiz) kılarak buna işaret etti ve şöyle buyurdu: {علم} “bir ilim,”; ilmi yüceltmek ve onu öğrenmeye teşvik etmek üzere bunu ilmin gücüyle yapabildiğine dikkat çekmek için. Bu faziletin ancak şer'î ilme ait olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {من الكتاب} “Kitap'tan;”; yani hakikatte O'ndan başka kitap olmayan ve bize nispet edilen Kitap'tan; sanki o zamanda meşhur olan kitaptı, muhtemelen de Tevrat ve Zebûr'du. Bu, bir kitaba hakkıyla hizmet edenin
كان الله - تعالى كما ورد في شرعنا - سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها، أي إنه يفعل له ما يشاء، وقيل في تعيينه إنه آصف بن برخيا وكان صديقاً عالماً: {أنا آتيك به} وهذا أظهر في كونه اسم فاعل لأن الفعل قارن الكلام؛ وبين فضله على العفريت بقوله: {قبل أن يرتد} أي يرجع {إليك طرفك} أي بصرك إذا طرفت بأجفانك فأرسلته إلى منتهاه ثم رددته؛ قال القزاز: طرف العين: امتداد بصرها حيث أدرك، ولذلك يقولون: لا أفعل ذلك ما ارتد إليّ طرفي، أي ما دمت أبصر، ويقال: طرف الرجل يطرف - إذا حرك جفونه، وقيل: الطرف اسم لجامع البصر لا يثنى ولا يجمع. وبين تصديق فعله لقوله أنه استولىعليه قبل أن يتحكم منه العفريت فبادر الطرف إحضاره كما أشار إليه قوله تعالى: {فلما رآه} أي العرش.
şeriatımızda vârid olduğu üzere Allah Teâlâ'nın onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olacağına; yani onun için dilediği şeyi yapacağına bir işarettir. Bu şahsın kim olduğu hususunda Âsaf b. Berhiyâ olduğu ve sıddîk bir âlim olduğu söylenmiştir: {أنا آتيك به} “Ben onu sana getiririm,”; fiil sözle eşzamanlı gerçekleştiği için bunun ism-i fâil olması daha açıktır. İfrite olan üstünlüğünü şu sözüyle beyan etti: {قبل أن يرتد} “dönmeden önce,”; yani geri gelmeden önce, {إليك طرفك} “sana gözün/bakışın;”; yani göz kapaklarını kırpıp bakışını en son noktasına gönderip sonra geri çevirdiğin zaman. Kazzâz şöyle demiştir: Gözün tarfı (طرف العين), idrak ettiği yere kadar bakışının uzanmasıdır. Bu sebeple şöyle derler: "Gözüm bana geri dönünceye kadar bunu yapmam", yani gördüğüm müddetçe. Göz kapaklarını hareket ettirdiğinde "Adam gözünü kırptı" (طرف الرجل يطرف) denir. Tarf'ın (الطرف), bakışın bütününü ifade eden bir isim olduğu, tesniye ve cemîsinin yapılmadığı da söylenmiştir. Fiilinin sözünü tasdik ettiğini beyan etti; nitekim ifrit daha onu yapmaya fırsat bulamadan o tahta el koydu ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun işaret ettiği üzere bakış onu getirmede acele etti: {فلما رآه} “Onu görünce,”; yani tahtı.
ولما كانت الرؤية قد تكون عن بعد ومجازية، وكذلك العندية، بين أنها حقيقية بإظهار العامل في الظرف ومن حقه في غير هذا السياق الحذف فقال: {مستقراً عنده} أي ثابتاً ثباتاً لا مرية فيه، ما هو بسحر ولا منام لا مثال؛ قال الإمام جمال الدين بن هشام في الباب
Görmek uzaktan ve mecazi olabileceği gibi "yanında olma" durumu da öyle olabileceğinden, zarftaki âmili açıkça zikrederek bunun hakiki olduğunu beyan etti; oysa bu siyakın dışındaki yerlerde onun hakkı hazfedilmektir. Şöyle buyurdu: {مستقراً عنده} “yanında yerleşmiş/durur vaziyette;”; yani içinde hiçbir şüphe olmayan kesin bir sabitlikle dururken; o ne sihirdir ne rüyadır ne de bir timsaldir. İmam Cemâlüddin İbn Hişâm, Muğnî adlı kitabının
الثالث من كتابه المغني: زعم ابن عطية أن {مستقراً} هو المتعلق الذي يقدر في أمثاله قد ظهر، والصواب ما قاله أبو البقاء وغيره من أن هذا الاستقرار معناه عدم التحرك لا مطلق الوجود والحصول، فهو كون خاص. {قال} أي سليمان ﵇ شكراً لما آتاه الله من هذه الخوارق: {هذا} أي الإتيان المحقق {من فضل ربي} أي المحسن إليّ، لا بعمل أستحق به شيئاً، فإنه أحسن إليّ بإخراجي من العدم وتطويقي للعمل، فكل عمل نعمة منه يستوجب عليّ به الشكر، ولذلك قال: {ليبلوني} أي يفعل معي فعل المبتلي الناظر {ءأشكر} فأعترف بكونه فضلاً {أم أكفر} بظن أني أوتيته باستحقاق. ثم زاد في حث نفسه على الشكر بقوله: {ومن شكر} أي أوقع الشكر لربه {فإنما يشكر لنفسه} فإن نفعه لها، وأما الله تعالى فهو أعلى من أن يكون له في شيء نفع أو عليه فيه ضر {ومن كفر فإن ربي} أي المحسن إليّ بتوفيقي لما أنا فيه من الشكر {غني} أي عن شكر، لا يضره تركه شيئاً {كريم*} يفعل معه بإدرار النعم عليه فعل من أظهر محاسنه وستر مساوئه، ثم هو جدير بأن يقطع إحسانه إن استمر على إجرامه كما
üçüncü babında şöyle demiştir: İbn Atıyye, {مستقراً} “yerleşmiş/durur vaziyette” kelimesinin benzerlerinde takdir edilen müteallak olduğunu ve açıkça zahir olduğunu iddia etmiştir; doğru olan ise Ebü'l-Bekâ ve diğerlerinin söylediğidir; zira bu istikrarın manası mutlak varlık ve husul değil, hareketsiz kalmaktır; dolayısıyla o özel bir oluştur (kevn-i hâs). {قال} “Dedi:”; yani Süleyman aleyhisselâm, Allah'ın kendisine verdiği bu harikulade hallere şükrederek: {هذا} “Bu,”; yani bu kesin olarak getirilme, {من فضل ربي} “Rabbimin lütfundandır;”; yani bir şey hak ettiğim bir amelim sebebiyle değil, bana ihsanda bulunan [Rabbimin lütfundandır]; zira O beni yokluktan varlığa çıkarmakla ve beni amel işlemeye muvaffak kılmakla bana ihsanda bulunmuştur; dolayısıyla her amel O'ndan bir nimettir ve üzerime şükrü vacip kılar. Bu sebeple şöyle dedi: {ليبلوني} “beni sınamak için:”; yani sınayan ve gözeten kimsenin muamelesini benimle yapmak üzere, {ءأشكر} “şükür mü edeceğim,”; onun bir lütuf olduğunu itiraf ederek, {أم أكفر} “yoksa nankörlük mü edeceğim?”; onu hak ederek elde ettiğimi zannederek. Sonra şu sözüyle nefsini şükre teşvik etmeyi artırdı: {ومن شكر} “Kim şükrederse,”; yani Rabbine şükrü gerçekleştirirse, {فإنما يشكر لنفسه} “ancak kendisi için şükreder;”; zira onun faydası kendisinedir. Allah Teâlâ ise bir şeyde Kendisi için bir menfaat veya Kendisine bir zarar dokunmasından çok yücedir. {ومن كفر فإن ربي} “Kim de nankörlük ederse, şüphesiz Rabbim,”; yani içinde bulunduğum şükre beni muvaffak kılmakla bana ihsanda bulunan [Rabbim], {غني} “müstağnidir,”; yani şükürden müstağnidir, onun terk edilmesi O'na hiçbir zarar vermez; {كريم*} “kerîmdir;”; üzerindeki nimetleri bolca akıtarak ona iyiliklerini ortaya koyan ve kötülüklerini örten kimsenin muamelesini yapar. Sonra eğer cürmüne devam ederse, ihsanını kesmeye de layıktır;
يفعل الغني بمن أصر على كفر إحسانه فإذا هو قد هلك.
nitekim zengin bir kimsenin, ihsanına karşı nankörlükte ısrar eden kimseye yaptığı gibi [yapar] da bir de bakarsın o helak olmuştur.
ولما قدم - كما هو دأب الصالحين - الشكر، علم أنه يفعل في العرش ما لأجله أحضره، تشوفت النفس إليه فأجيبت بقوله: {قال} أي سليمان ﵇: {نكروا لها عرشها} أي بتغيير بعض معالمه وهيئته اختباراً بعقلها كما اختبرتنا هي بالوصفاء والوصائف والدرة وغير ذلك، وإليه الإشارة بقوله: {ننظر أتهتدي} أي إلى معرفته فيكون ذلك سبباً لهدايتها في الدين {أم تكون من الذين} شأنهم أنهم {لا يهتدون*} أي بل هم في غاية الغباوة، لا يتجدد لهم اهتداء، بل لو هدوا لوقفوا عند الشبه، وجادلوا بالباطل وما حلوا، وأشار إلى سرعة مجيئها إشارة إلى خضوعها بالتعبير بالفاء في قوله: {فلما جاءت} وكان مجيئها - على ما قيل - في اثنى عشر ألف قيل من وجوه اليمن، تحت يد كل قيل ألوف كثيرة، وكانت قد وضعت عرشها داخل بيت منيع، ووكلت به حراساً أشداء {قيل} أي لها وقد رأت عرشها بعد تنكيره بتقليب نصبه وتغييره، من قائل لا يقدر على السكوت عن جوابه لما نالها من الهيبة وخالطها من الرعب من عظيم ما رأت، فقرعها بكلمة تشمل على أربع كلمات: هاء التنبيه، وكاف التشبيه، واسم الإشارة،
Salihlerin âdeti olduğu üzere önce şükrü takdim edince, onu getirtme sebebi olan şeyi taht üzerinde uygulayacağı anlaşıldı; nefis bunu merak etti ve şu buyrukla cevap verildi: {قال} “Dedi:”; yani Süleyman aleyhisselâm: {نكروا لها عرشها} “Onun için tahtını tanınmaz hale getirin,”; yani o bizi hizmetkârlar, cariyeler, inci ve diğer şeylerle sınadığı gibi, onun aklını sınamak üzere tahtının bazı alametlerini ve heyetini değiştirerek [tanınmaz hale getirin]. Şu buyrukla buna işaret edilmektedir: {ننظر أتهتدي} “bakalım tanıyabilecek mi,”; yani onu tanımaya muvaffak olabilecek mi ki bu da dinde doğru yolu bulmasına bir sebep olsun, {أم تكون من الذين} “yoksa o kimselerden mi olacak;”; şanları şu olan kimselerden: {لا يهتدون*} “yol bulamayan / tanıyamayan?”; Bilakis onlar son derece ahmaktırlar, onlar için yeni bir hidayet gerçekleşmez; hatta doğru yola iletilseler bile şüphelerin yanında dururlar, batıl ile mücadele ederler ve kurtulamazlar. {فلما جاءت} “Gelince;” buyruğundaki fâ harfiyle boyun eğmesine işaret ederek gelişinin süratine dikkat çekti. Söylendiğine göre onun gelişi, her birinin emri altında binlerce kişi bulunan Yemen ileri gelenlerinden on iki bin hükümdar ile birlikte olmuştu. O tahtını muhkem bir köşkün içine koymuş ve başına güçlü muhafızlar dikmişti. {قيل} “denildi:”; yani tahtı birtakım değişikliklerle baş aşağı edilip değiştirilerek tanınmaz hale getirildikten sonra onu gördüğünde, gördüğü o büyük şeyden ötürü kendisine isabet eden heybet ve içine karışan korku sebebiyle cevabından susmaya güç yetiremeyen bir söyleyici tarafından ona şöyle denildi ve ona dört kelimeyi içeren bir sözle hitap etti: Tenbih hâ'sı, teşbih kâf'ı, işaret ismi
مصدرة بهمزة الاستفهام، أي تنبهي {أهكذا} أمثل ذا العرش {عرشك قالت} عادلة عن حق الجواب من «نعم» أو «لا» إشارة إلى أنها غلب على ظنها أنه هو بعينه كما قالوا في «كأن زيداً قائم» : {كأنه هو} وذلك يدل على ثبات كبير، وفكر ثاقب، ونظر ثابت، وطبع منقاد، لتجويز المعجزات والإذعان لها مع دهشة القدوم، واشتغال الفكر بما دهمها من هيبته وعظيم أمره، فعلم سليمان ﵇ رجاحة عقلها وبطلان ما قال الشياطين من نقصه خوفاً من أن يتزوجها فتفشي عليه أسرار الجن لأن أمها كانت جنية - على ما قيل، وقالوا: إن رجلها كحافر الحمار، وإنها كثيرة الشعر جداً.
ve başında istifham hemzesi bulunmaktadır; yani dikkat et: {أهكذا} “Böyle miydi,”; şu taht gibi miydi, {عرشك قالت} “senin tahtın? Dedi:”; "Evet" veya "Hayır" şeklindeki kesin cevap hakkından ayrılarak, tıpkı "Sanki Zeyd ayaktadır" sözünde dedikleri gibi onun bizzat kendisi olduğuna dair zannının galip geldiğine işaretle şöyle dedi: {كأنه هو} “Tıpkı o!” Bu durum, gelişin dehşeti ve onun heybetiyle işinin büyüklüğünden içine düşen düşünce meşguliyetine rağmen, mucizeleri kabul edip onlara boyun eğmek için büyük bir sebat, keskin bir zekâ, sabit bir nazar ve itaatkâr bir tabiata delalet etmektedir. Böylece Süleyman aleyhisselâm onun aklının üstünlüğünü ve şeytanların -kadınla evlenir de cinlerin sırlarını ona açar korkusuyla, çünkü annesi söylendiğine göre bir periydi- kadının aklının noksan olduğuna dair söylediklerinin batıl olduğunu anladı. Şeytanlar onun ayağının merkep tırnağı gibi olduğunu ve aşırı derecede kıllı olduğunu söylemişlerdi.
ولما كانت مع ذلك قد شبه عليها ولم تصل إلى حاق الانكشاف مع أنها غلبت على عرشها مع الاحتفاظ عليه، استحضر ﷺ ما خصه الله به من العلم زيادة في حثه على الشكر، فقال عاطفاً على ما تقديره: فأوتيت من أمر عرشها علماً، ولكنه يخالجه شك، فدل على أنها في الجملة من أهل العلم المهيئي للهداية، أو يكون التقدير
Bununla birlikte, tahtını çok iyi korumasına rağmen tahtı elinden alınmış olduğu halde bu durum ona şüpheli gelip işin tam hakikatine ulaşamayınca, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) şükrünü daha da artırmak üzere Allah'ın kendisine has kıldığı ilmi hatırladı ve takdiri şöyle olan söze atfederek dedi: Tahtının durumuna dair bir ilim verildi, fakat içine bir şüphe karıştı; bu da onun genel olarak hidayete hazır ilim ehlinden olduğuna delalet etti; yahut takdir,
بما دل عليه ما يلزم من قولها {كأنه} : فجهلت أمر عرشها على كثرة ملابستها له: {وأوتينا} معبراً بنون الواحد المطاع، لا سيما والمؤتى سبب لعظمة شرعية، وهو العلم الذي لا يقدر على إيتائه غير الله، ولذلك بني الفعل للمفعول لأن فاعله معلوم {العلم} أي بجميع ما آتانا الله علمه، ومنه أنه يخفى عليها {من قبلها} أي من قبل إتيانها، بأن عرشها يشتبه عليها، أو من قبل علمها بما ظنت من أمر عرشها، أو أنا وأسلافي من قبل وجودها، فنحن عريقون في العلم، فلذلك نحن على حقيقة من جميع أمورنا، وإنما قال: {ننظر أتهتدي} بالنسبة إلى جنوده.
onun {كأنه} “tıpkı o” sözünün gerektirdiği delaletle: Tahtıyla çok fazla içli dışlı olmasına rağmen onun durumunu bilemedi [şeklindedir]: {وأوتينا} “Ve bize verildi;”; itaat olunan tek kişinin nûn zamiriyle ifade ederek; özellikle de verilen şey şer'î bir azamet sebebi olup o da Allah'tan başkasının vermeye güç yetiremeyeceği ilimdir; bu sebeple faili bilindiği için fiil meçhul kalıbında kurulmuştur: {العلم} “ilim;”; yani Allah'ın bize ilmini verdiği her şeye dair [ilim]; tahtın ona gizli kalacağı da bundandır; {من قبلها} “ondan önce,”; yani tahtının kendisine şüpheli geleceğine dair onun gelişinden önce; yahut tahtının durumu hakkında zannettiği şeyi onun bilmesinden önce; yahut ben ve atalarıma onun varlığından önce [verildi]. Dolayısıyla biz ilimde kökleşmiş kimseleriz; bu sebeple bütün işlerimizin hakikati üzerindeyiz. {ننظر أتهتدي} “bakalım tanıyabilecek mi” sözünü ise sadece ordularına nispetle söylemişti.
ثم ذكر السبب في وجود العلم واتساعه وثباته فقال: {وكنا} أي مع العلم الذي هيأنا الله له بما جعل في غرائزنا من النورانية {مسلمين*} أي خاضعين لله تعالى عريقين في ذلك مقبلين على جميع أوامره بالفعل على حسب أمره كما أشار إليه قوله تعالى: {واتقوا الله ويعلمكم الله} [البقرة: ٢٨٢] ، {يهديهم ربهم بإيمانهم} [يونس: ٩] .
Sonra ilmin varlığının, genişliğinin ve sebatının sebebini zikrederek şöyle dedi: {وكنا} “ve biz idik;”; fıtratlarımıza yerleştirdiği nuraniyet ile Allah'ın bizi hazırladığı ilimle beraber, {مسلمين*} “teslim olanlar;”; yani Allah Teâlâ'ya boyun eğen, bunda kökleşmiş olan ve O'nun emrettiği şekilde bütün emirlerine fiilen yönelen kimseler idik. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları buna işaret etmektedir: {واتقوا الله ويعلمكم الله} “Allah'tan sakının, Allah size öğretir.” [el-Bakara: 282], {يهديهم ربهم بإيمانهم} “Rableri imanları sebebiyle onları doğru yola eriştirir.” [Yûnus: 9].
ولما كان المعنى: وأما هي فإنها وإن أوتيت علماً فلم يكن ثابتاً، ولا كان معه دين، ترجمه بقوله: {وصدها} أي هي عن كمال العلم
Mana şöyle olunca: Kadına gelince, ona bir ilim verilmiş olsa bile bu sabit değildi ve onunla beraber bir din de yoktu; bunu şu sözüyle ifade etti: {وصدها} “Ve onu alıkoydu,”; yani o kadını tam bir ilimden,
كما صدها عن الدين {ما} أي المعبود الذي {كانت} أي كوناً ثابتاً في الزمن الماضي {تعبد} أي عبادة مبتدئة {من دون الله} أي غير الملك الأعلى الذي له الكمال كله أو أدنى رتبة من رتبته، وهي عبادة الشمس ليظهر الفرق بين حزب الله الحكيم العليم وحزب إبليس السفيه الجهول. ثم علل ذلك إشارة إلى عظيم نعمة الله عليه بالنعمة على أسلافه بقوله: {إنها} وقرىء بالفتح على البدل من فاعل «صد» {كانت من قوم} أي ذوي بطش وقيام {كافرين*} أي فكان ذلك سبباً - وإن كانت في غاية من وفور العقل وصفاء الذهن وقبول العلم كما دل عليه ظنها في عرشها، ما يهتدي له إلا من عنده قابلية الهدي - في اقتفائها لآثارهم في الدين، فصديت مرآة فكرها ونبت صوارم عقلها.
dinden alıkoyduğu gibi, {ما} “şey;”; yani mabut olan varlık ki {كانت} “idi;”; geçmiş zamanda sabit bir oluşla, {تعبد} “kulluk etmekte,”; yani ibadet etmekteydi, {من دون الله} “Allah'tan başka;”; yani bütün kemale sahip olan en yüce Hükümdar'ın gayrısına yahut O'nun mertebesinden daha aşağı bir mertebeye; o da güneşe tapmaktır; ta ki Hakîm ve Alîm olan Allah'ın fırkası ile beyinsiz ve cahil olan İblis'in fırkası arasındaki fark ortaya çıksın. Sonra atalarına olan nimetle birlikte kendi üzerindeki Allah'ın büyük nimetine işaret ederek bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنها} “çünkü o,”; "sedde" fiilinin failinden bedel olarak fetha ile de okunmuştur, {كانت من قوم} “bir kavimdendi,”; yani güç ve kudret sahibi [bir kavimden], {كافرين*} “inkâr eden.” Tahtı hakkındaki zannının delalet ettiği üzere aklının son derece bol, zihninin berrak ve ilmi kabule yatkın olmasına rağmen -ki buna ancak hidayet kabiliyeti olan kimse muvaffak olabilir- dinde onların izlerini takip etmesine sebep bu oldu; böylece fikrinin aynası paslandı ve aklının kılıçları köreldi.
ولما تم ذلك، كان كأنه قيل: هل كان بعد ذلك اختبار؟ فقيل: نعم! {قيل لها} أي من قائل من جنود سليمان ﵇، فلم تمكنها المخالفة لما هناك من الهيبة بالملك والنبوة والدين: {ادخلي الصرح} وهو قصر بناه قبل قدومها، وجلس في صدره، وجعل صحنه من الزجاج الأبيض الصافي، وأجرى تحته الماء، وجعل فيه دواب البحر، وأصله - كما قال في الجمع بين العباب والمحكم: بيت واحد يبني منفرداً
Bu tamamlanınca sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Bundan sonra bir imtihan daha oldu mu? Şöyle cevap verildi: Evet! {قيل لها} “Ona denildi:”; yani Süleyman aleyhisselâm'ın ordularından bir söyleyici tarafından [denildi]; mülk, nübüvvet ve din ile orada bulunan heybet sebebiyle muhalefet etmesi mümkün olmadı: {ادخل الصرح} “Köşke gir!” Bu, kadının gelişinden önce inşa ettiği, başköşesine oturduğu, avlusunu berrak beyaz camdan yaptığı, altından su akıttığı ve içine deniz canlıları koyduğu bir köşktü. Aslı -el-Cem' beyne'l-Ubâb ve'l-Muhkem'de dendiği gibi- göğe doğru tek başına, heybetli ve yüksek inşa edilen tek bir evdir;
ضخماً طويلاً في السماء، قال: وقيل: كل بناء متسع مرتفع، وقيل: هو القصر، وقيل: كل بناء عال مرتفع، والصرح: الأرض المملسة، وصرحة الدار ساحتها. ودل على مبادرتها لامتثال الأمر وسرعة دخولها بالفاء فقال: {فلما رأته} وعبر بما هو من الحسبان دلالة على أن عقلها وأن كان في غاية الرجاحة ناقص لعبادتها لغير الله فقال: {حسبته} أي لشدة صفاء الزجاج واتصال الماء بسطحه الأسفل {لجة} أي غمرة عظيمة من ماء، فعزمت على خوضها إظهاراً لتمام الاستسلام {وكشفت عن ساقيها} أي لئلا تبتل ثيابها فتحتاج إلى تغييرها قبل الوصول إلى سليمان ﵇، فرآها أحسن الناس ساقاً وقدماً غير أنها شعراء.
Geniş ve yüksek her yapıya da denildiği söylenmiştir. Saray olduğu da söylenmiştir; yüksek her yapı olduğu da söylenmiştir. Sarh (الصرح); düzlenmiş zemin, sarhatü'd-dâr (صرحة الدار) ise evin avlusudur. Emre uymaktaki aceleciliğine ve girişindeki sürate fâ harfiyle delalet ederek şöyle buyurdu: {فلما رأته} “Onu görünce,”; aklı son derece üstün olsa da Allah'tan başkasına ibadeti sebebiyle noksan olduğuna delalet etmek üzere zanna delalet eden bir ifade kullanarak şöyle buyurdu: {حسبته} “onu sandı,”; yani camın aşırı berraklığı ve suyun onun alt yüzeyine temas etmesi sebebiyle, {لجة} “derin bir su;”; yani büyük bir su birikintisi [sandı]. Tam bir teslimiyet göstermek maksadıyla ona dalmaya azmetti {وكشفت عن ساقيها} “ve bacaklarını açtı;”; yani elbiseleri ıslanıp da Süleyman aleyhisselâm'a ulaşmadan önce onları değiştirmek zorunda kalmasın diye. Süleyman onu bacak ve ayak bakımından insanların en güzeli olarak gördü, ancak kıllıydı.
ولما حصل مراده، استؤنف الإخبار عن أمره بعده فقيل: {قال} مبيناً لعظم عقله وعلمه، وحكمته وقدرته، مؤكداً لأنه لشدة اشتباهه بجودة المادة وتناهي حسن الصنعة وإحكامها لا يكاد يصدق أنه حائل دون الماء: {إنه} أي هذا الذي ظننته ماءاً {صرح} أي قصر {ممرد} أي مملس، وأصل المرودة: الملامة والاستواء
Maksadı hâsıl olunca, ondan sonraki durumunu haber vermeye yeniden başlanarak şöyle denildi: {قال} “[Süleyman] dedi:”; aklının, ilminin, hikmetinin ve kudretinin büyüklüğünü beyan ederek; maddenin kalitesi, sanatın son derece güzelliği ve sağlamlığı sebebiyle aşırı derecede benzediğinden suyun önünde bir engel olduğuna neredeyse inanılmayacağı için tekit ederek şöyle dedi: {إنه} “O,”; yani senin su zannettiğin şu şey, {صرح} “bir köşktür,”; yani saraydır, {ممرد} “döşenmiş/cilalanmış;”; merûdetin (مرودة) aslı düzlük ve pürüzsüzlüktür,
{من} أي كائن من {قوارير*} أي زجاج ليتصف بشفوفة الماء فيظن أنه لا حائل دونه، فلما رأت ما فضله الله به من العلم، المؤيد بالحكمة، المكمل بالوقار والسكينة، المتمم بالخوارق، بادرت إلى طاعته علماً بأنه رسول الله، فاستأنف تعالى الإخبار عن ذلك بقوله: {قالت} مقبلة على من آتاه، للاستمطار من فضله، والاستجداء من عظيم وبله: {رب} أي أيها المحسن إليّ {إني ظلمت نفسي} أي بما كنت فيه من العمى بعبادة غيرك عن عبادتك {وأسلمت} أي ليظهر عليّ ثمرات الإسلام.
{من} “-den,”; yani meydana gelmiştir, {قوارير*} “sırçadan/camdan;”; yani suyun şeffaflığıyla nitelenip de önünde bir engel yok zannedilsin diye camdan [yapılmıştır]. Allah'ın ona lütfettiği; hikmetle desteklenmiş, vakar ve sekinetle tamamlanmış, harikulade hallerle kemale erdirilmiş ilmi görünce, onun Allah'ın elçisi olduğunu anlayarak derhal ona itaate yöneldi. Teâlâ bunu haber vermeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قالت} “[Melike] dedi:”; lütfundan yağmur gibi ihsan dilemek ve büyük cömertliğinden talepte bulunmak üzere kendisine bu nimetleri verene yönelerek: {رب} “Rabbim!”; yani ey bana ihsanda bulunan [Rabbim], {إني ظلمت نفسي} “Şüphesiz ben kendime zulmetmişim,”; yani Sana ibadeti bırakıp başkasına taparak içinde bulunduğum körlükle [zulmetmişim], {وأسلمت} “ve teslim oldum;”; yani İslam'ın semereleri üzerimde zahir olsun diye.
ولما ذكرت هذا الأساس الذي لا يصح بناء طاعة إلا عليه، أتبعته الداعي الذي لا تتم ثمرات الأعمال المؤسسة عليه إلا بحبه، والإذعان له، والانقياد والاعتراف بالفضل، وبهدايته إلى ما يصلح منها وما لا يصلح على الوجوه التي لا تقوم إلا بها من الكميات والكيفيات. فقالت: {مع سليمان} .
Üzerine itaatin bina edilmesinin sahih olacağı yegâne esası zikredince, onun üzerine kurulan amellerin semerelerinin ancak onu sevmek, ona boyun eğmek, itaat etmek, faziletini itiraf etmek ve kemiyet ve keyfiyet bakımından ancak kendisiyle ayakta durabileceği şekillerde onlardan neyin salih olup neyin salih olmadığına dair onun rehberliğiyle tamamlanacağı davetçiyi de peşinden zikretti ve şöyle dedi: {مع سليمان} “Süleyman'la beraber.”
ولما ذكر صفة الربوبية الموجبة للعبادة بالإحسان، ذكرت الاسم الأعظم الدال على ذات المستجمع للصفات الموجبة للإلهية للذات
İhsan sebebiyle ibadeti vacip kılan rubûbiyyet sıfatını zikredince, zatı gereği uluhiyyeti vacip kılan sıfatları kendisinde toplayan Zât'a delalet eden İsm-i A'zam'ı zikretti
فقالت: {لله} أي مقرة له بالألوهية والربوبية على سبيل الوحدانية. ثم رجعت إشارة إلى العجز عن معرفة الذات حق المعرفة إلى الأفعال التي هي بحر المعرفة فقالت: {رب العالمين*} فعمت بعد أن خصت إشارة إلى الترقي من حضيض دركات العمى إلى أوج درجات الهدى، فلله درها ما أعلمها! وأطيب أعراقها وأكرمها! ويقال: أن سليمان ﵇ تزوجها واصطنع الحمام - وهو أول من اتخذه - وأذهب شعرها بالنورة.
ve şöyle dedi: {لله} “Allah'a,”; yani teklik üzere O'na uluhiyyeti ve rubûbiyyeti ikrar ederek. Sonra Zât'ı hakkıyla bilmekten aciz olduğuna işaret ederek marifet denizi olan fiillere döndü ve şöyle dedi: {رب العالمين*} “âlemlerin Rabbine.” Körlüğün en aşağı derekelerinden hidayetin en yüce derecelerine yükselmeye işaret etmek üzere özele indikten sonra genele teşmil etti. Allah onu ne güzel yapmış, ne kadar da âlimmiş! Soyu ne kadar temiz ve ne kadar kerîmmiş! Denildiğine göre Süleyman aleyhisselâm onunla evlenmiş, hamamı icat etmiş -ki onu ilk icat eden odur- ve tüylerini kille gidermiştir.
ولما أتم سبحانه هذه القصة المؤسسة على العلم المشيد بالحكمة المنبئة عن أن المدعوين فيها أطبقوا على الاستسلام للدخول في الإسلام، مع أبالة الملك ورئاسة العز، والقهر على يد غريب عنهم بعيد منهم، أتبعها قصة انقسم أهلها مع الذل والفقر فريقين مع أن الداعي منهم لا يزول باتباعه شيء من العز عنهم، مع ما فيها من الحكمة، وإظهار دقيق العلم بإبطال المكر، بعد طول الأناة والحلم، فقال تعالى مفتتحاً بحرف التوقع والتحقيق لمن ظن أن هذا شأن كل رسول مع يدعوهم، عاطفاً على {ولقد آتينا داود} : {ولقد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة {إلى ثمود} ثم أشار إلى العجب من توقفهم بقوله: {أخاهم صالحاً} فجمع إلى حسن الفعل حسن الاسم وقرب النسب. ثم ذكر المقصود من الرسالة بما لا أعدل منه ولا أحسن، وهو الاعتراف بالحق لأهله،
Sübhânehu, ilim üzerine kurulmuş, hikmetle tahkim edilmiş ve içindeki davet edilenlerin mülk azametine, izzet ve galebe reisliğine rağmen kendilerine yabancı ve uzak bir kimsenin eliyle İslam'a girmek üzere boyun eğmekte ittifak ettiklerini bildiren bu kıssayı tamamlayınca; peşinden, davetçinin onlardan biri olmasına ve ona tabi olmakla izzetlerinden hiçbir şey zail olmayacak bulunmasına rağmen, zillet ve fakirlikle birlikte halkı iki fırkaya bölünen bir kavmin kıssasını getirdi. Bu kıssada da hikmet, uzun bir mühlet ve hilimden sonra tuzağın iptal edilmesiyle ince ilmin izhar edilmesi vardır. Teâlâ, her elçinin kendilerini davet ettiği kimselerle durumunun böyle olduğunu zanneden kimselere hitaben beklenti ve tahkik harfiyle başlayarak ve {ولقد آتينا داود} “Andolsun biz Dâvûd'a vermiştik” ayetine atıfla şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun biz gönderdik,”; yani azametimizle, {إلى ثمود} “Semûd'a,”; Sonra onların duraksamasına karşı duyulan hayreti şu sözüyle belirtti: {أخاهم صالحاً} “kardeşleri Sâlih'i;”; böylece fiilin güzelliğine ismin güzelliğini ve nesebin yakınlığını da ekledi. Sonra risaletin maksadını en adil ve en güzel şekilde, yani hakkı ehline teslim etmek olarak zikretti
فقال: {أن اعبدوا الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له وحده، ولا تشركوا به شيئاً ولا سيما شيئاً لا يضر بوجه ولا ينفع، بياناً لأن الرسل عليهم الصلاة والسلام متفقون على ذلك عربهم وعجمهم. ثم زاد في التعجيب منهم بما أشارت إليه الفاء وأداة المفاجأة من المبادرة إلى الافتراق بما يدعو إلى الاجتماع فقال: {فإذا هم} أي ثمود {فريقان} ثم بين بقوله: {يختصمون*} أنها فرقة افتراق بكفر وإيمان، لا فرقة اجتماع في هدى وعرفان، فبعضهم صدق صالحاً واتبعه كما مضى في الأعراف. وتأتي هنا الإشارة إليه بقوله «وبمن معك» وبعضهم استمر على شركه وكذبه، وكل فريق يقول: أنا على الحق وخصمي على الباطل. ثم استأنف بما أشار إليه حرف التوقع من شدة التشوف قائلاً: {قال} أي صالح مستعطفاً في هدايته: {يا قوم} أي يا أولاد عمي ومن فيهم كفاية للقيام بالمصالح {لم تستعجلون} أي تطلبون العجلة بالإتيان {بالسيئة} أي الحالة التي مساءتها ثابتة وهي العقوبة التي أنذرت بها من كفر {قبل} الحالة {الحسنة} من الخيرات التي أبشركم بها في الدنيا والآخرة إن آمنتم، والاستعجال: طلب الإتيان بالأمر قبل الوقت
ve şöyle buyurdu: {أن اعبدوا الله} “'Allah'a kulluk edin' diye;”; yani tek olan ve dengi bulunmayan en büyük Hükümdar'a [kulluk edin] ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; özellikle de hiçbir şekilde zarar vermeyen ve fayda sağlamayan bir şeyi [ortak koşmayın]. Bu, Arap olsun Acem olsun elçilerin (aleyhimussalâtü vesselâm) bu konuda ittifak halinde olduklarını beyan içindir. Sonra fâ harfinin ve sürpriz edatının işaret ettiği üzere, toplanmayı gerektiren bir davete karşı hemen ayrılığa düşmelerinden ötürü duyulan hayreti artırarak şöyle buyurdu: {فإذا هم} “bir de baktılar ki onlar,”; yani Semûd kavmi, {فريقان} “iki gruptur,”; Sonra şu sözüyle açıkladı: {يختصمون*} “çekişip duruyorlar;”; bu fırkalaşmanın hidayet ve irfanda birleşen bir fırka değil, küfür ve iman ile ayrılan bir fırkalaşma olduğunu [açıkladı]. Onlardan bir kısmı A'râf Sûresi'nde geçtiği üzere Sâlih'i tasdik edip ona tabi oldu. Burada da "ve seninle beraber olanları" sözüyle buna işaret gelecektir. Bir kısmı ise şirki ve yalanlaması üzerinde devam etti. Her grup "Ben hak üzerindeyim, hasmım ise batıl üzeredir" diyordu. Sonra beklenti harfinin işaret ettiği şiddetli iştiyaktan dolayı söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “[Sâlih] dedi:”; yani Sâlih onların hidayetini arzulayarak ve gönüllerini alarak: {يا قوم} “Ey kavmim!”; yani ey amcamın oğulları ve maslahatları yerine getirmeye kifayet edecek güçte olanlar! {لم تستعجلون} “Niçin acele istiyorsunuz,”; yani aceleyle getirilmesini talep ediyorsunuz, {بالسيئة} “kötülüğü;”; yani kötülüğü sabit olan durumu; o da inkâr edenleri kendisiyle uyardığım cezadır, {قبل} “önce,”; {الحسنة} “iyilikten?”; iman ettiğiniz takdirde dünyada ve ahirette size müjdelediğim hayırlardan [önce]? İsti'câl (استعجال), bir şeyin getirilmesini belirlenen vaktinden
المضروب له. واستعجالهم لذلك للإصرار على سببه وقولهم استهزاء {ائتنا بما تعدنا} {لولا} أي هلا ولم لا {تستغفرون الله} أي تطلبون غفران الذي له صفات الكمال لذنوبكم السالفة بالرجوع إيه بالتوبة بإخلاص العبادة له {لعلكم ترحمون*} أي لتكونوا على رجاء من أن تعاملوا من كل من فيه خير معاملة المرحوم بإعطاء الخير والحماية من الشر، ثم استأنف حكاية جوابهم فقال: {قالوا} فظاظة وغلظة مشيرين بالإدغام إلى أن ما يقولونه إنما يفهمه الحذاق بمعرفة الزجر وإن كان الظاهر خلافه بما أتاهم به من الناقة التي كان في وجودها من البركة أمر عظيم؛ {اطيرنا} أي تشاءمنا {بك وبمن معك} أي وهو الذين آمنوا بك، فإنه وقع بيننا بسببكم الخلاف، وكثر القال والقيل والإرجاف، وحصلت لنا شدائد واعتساف، لأنا جعلناكم مثل الطائر الذي يمر من جهة الشمال - على ما يأتي في الصافات {قال طائركم} أي ما تيمنون به فيثمر ما يسركم، أو تتشاءمون به فينشأ عنه ما يسوءكم وهو عملكم من الخير أو الشر {عند الله} أي الملك الأعظم المحيط بكل شيء علماً وقدرة، وليس شيء منه بيد غيره ولا ينسب إليه، فإن شاء جعلنا سببه وإن شاء جعل غيرنا.
önce talep etmektir. Bunu acele istemeleri, sebebinde ısrar etmelerinden ve alay ederek {ائتنا بما تعدنا} “Bize vadettiğini getir!” demelerindendir. {لولا} “Gereken değil miydi / Niçin”; yani niçin yapmıyorsunuz, {تستغفرون الله} “Allah'tan bağışlanma dilemiyorsunuz,”; yani ibadeti sadece O'na has kılarak tövbe ile O'na dönmek suretiyle geçmiş günahlarınız için kemal sıfatlarına sahip olanın mağfiretini talep etmiyorsunuz, {لعلكم ترحمون*} “umulur ki merhamet olunursunuz?”; yani hayır sahibi olan herkes tarafından hayır verilip şerden korunmak suretiyle merhamet edilen kimsenin muamelesini görmeyi umabilesiniz. Sonra onların cevabını hikâye etmeye yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler:”; kabalık ve sertlikle, varlığında büyük bir bereket bulunan deveyi getirmesine rağmen söyledikleri şeyin zahiri aksine olsa da ancak kuş uçurma (zerc) ilmini iyi bilenlerin anlayabileceğine idğam ile işaret ederek: {اطيرنا} “Uğursuzluk gördük / uğursuzluğa yorduk,”; yani uğursuz saydık, {بك وبمن معك} “seni ve seninle beraber olanları;”; yani sana iman edenleri. Zira sizin yüzünüzden aramızda ihtilaf çıktı, dedikodu ve fitne çoğaldı, başımıza şiddet ve baskılar geldi; çünkü Sâffât Sûresi'nde geleceği üzere biz sizi sol taraftan uçup geçen kuş gibi kıldık. {قال طائركم} “[Sâlih] dedi: Uğursuzluğunuz / nasibiniz,”; yani kendisiyle uğur sayıp da sizi sevindirecek şeyleri netice veren yahut kendisiyle uğursuzluk sayıp da sizi üzecek şeyleri doğuran şey ki o da hayır veya şerden ibaret olan amelinizdir, {عند الله} “Allah katındadır;”; yani ilim ve kudretle her şeyi kuşatan en büyük Hükümdar'ın katındadır. Ondan hiçbir şey başkasının elinde değildir ve başkasına nispet edilmez; dilerse bizi onun sebebi kılar, dilerse başkasını kılar.
ولما كان معنى نسبته إلى الله أن هذا الذي بكم الآن من الشر ليس منا، قال: {بل أنتم قوم تفتنون*} أي تختبرون من الملك الأعلى بما تنسبونه إلى الطير من الخير والشر، أي تعاملون به معاملة الاختبار هل تصلحون للخير بالرجوع عن الذنب فيخفف عنكم أو لا فتمحنوا.
Bunun Allah'a nispet edilmesinin manası "Şu an başınıza gelen bu kötülük bizden değildir" olunca şöyle dedi: {بل أنتم قوم تفتنون*} “doğrusu siz imtihan edilmekte olan bir kavimsiniz;”; yani kuşa nispet ettiğiniz hayır ve şer ile en yüce Hükümdar tarafından sınanmaktasınız; yani günahtan dönerek hayra elverişli olup olmadığınız, böylece sizden hafifletilip hafifletilmeyeceği yahut sınanıp sınanmayacağınız hususunda imtihan muamelesi görmektesiniz.
ولما أخبر عن عامة هذا الفريق بالشر، أخبر عن شرهم بقوله: {وكان في المدينة} أي مدينتهم الحجر من عظماء القرية وأعيانها {تسعة رهط} أي رجال، مقابلة لآيات موسى التسع.
Bu fırkanın umumunun şerrini haber verince, şu buyruğuyla onların en şerlilerini haber verdi: {وكان في المدينة} “Ve şehirde vardı,”; yani şehirleri Hicr'de, o beldenin ileri gelenlerinden ve ileri gelen şahsiyetlerinden, {تسعة رهط} “dokuz kişilik bir çete / dokuz kişi,”; yani Mûsâ'nın dokuz ayetine mukabil dokuz adam.
ولما كان الرهط بمعنى القوم والرجال، أضيفت التسعة إليه، فكأنه قيل: تسعة رجال، وإن كان لقوم ورجال مخصوصين، وهم ما بين الثلاثة أو السبعة إلى العشرة، وما دون التسعة فنفر، وقال في القاموس: إن النفر ما دون العشرة غير أنه يفهم التفرق، والرهط يفهم العظمة والشدة والاجتماع {يفسدون} وقال: {في الأرض} إشارة إلى عموم فسادهم ودوامه.
Raht (الرهط) kavim ve adamlar manasında olduğu için dokuz sayısı ona izafe edildi; sanki "dokuz adam" denilmiş gibi oldu; gerçi o belirli bir kavim ve adamlar için kullanılır ki onlar üç veya yedi ile on arasındaki kimselerdir. Dokuzdan aşağısı ise neferdir (نفر). Kāmûs'ta şöyle demiştir: Nefer ondan aşağısıdır, ancak onda dağılma anlaşılır; raht ise büyüklük, şiddet ve toplanmayı ifade eder. {يفسدون} “bozgunculuk yapıyorlardı,”; {في الأرض} “yeryüzünde;” buyurdu ki bu da fesatlarının umumiliğine ve devamlılığına işarettir.
ولما كان الكفرة كلهم مفسدين بالكفر، وكان بعضهم ربما كان يصلح في بعض أفعاله، بين أن هؤلاء ليسوا كذلك، بل هم شر
Kâfirlerin hepsi küfür sebebiyle bozguncu olduğu ve bazen bazısı bazı fiillerinde ıslah edici olabildiği için, bunların öyle olmadığını, bilakis onların kötülük olduğunu beyan etti
محض فحقق خلوصهم للفساد بقوله مصرحاً بما أفهمته صيغة المضارع: {ولا يصلحون*} .
katıksız [bir kötülüktü]. Bu yüzden muzâri kipinin ifade ettiği manayı açıkça belirterek onların sadece fesada adanmış olduklarını şu buyruğuyla pekiştirdi: {ولا يصلحون*} “ve hiç ıslah etmiyorlardı / düzeltmiyorlardı.”
ولما اقتضى السياق السؤال عن بيان بعض حالهم، أجاب بقوله: {قالوا تقاسموا} أمر مما منه القسم، أي أوقعوا المقاسمة والمحالفة بينكم {بالله} أي الذي لا سمى له لما شاع من عظمته، وشمول إحاطته في علمه وقدرته، فليقل كل منكم عن نفسه ومن معه إشارة إلى أنكم كالجسد الواحد: {لنبيتنّه} أي صالحاً {وأهله} أي لنهلكن الجميع ليلاً، فإن البيات مباغتة العدو ليلاً.
Sözün akışı onların durumlarının bir kısmının açıklanmasını sormayı gerektirince, şu buyruğuyla cevap verdi: {قالوا تقاسموا} “Aralarında antlaşarak dediler ki: Yeminleşin”; yemin kökünden gelen bir emir kipidir, yani aranızda yeminleşip sözleşin {بالله} “Allah'a;”; yani azametinin yaygınlığı, ilim ve kudretindeki kuşatıcılığının kapsamlılığı sebebiyle benzeri/adaşı olmayan [Allah]'a. Tek bir vücut gibi olduğunuza işaret etmek üzere her biriniz kendisi ve yanındakiler adına şöyle desin: {لنبيتنّه} “Geceleyin mutlaka ona baskın düzenleyip öldüreceğiz;”; yani Sâlih'i, {وأهله} “ve ailesini de;”; yani hepsini geceleyin mutlaka helak edeceğiz; zira beyât (البيات), düşmana gece ansızın baskın yapmaktır.
ولما كانت العادة جارية بأن المبيتين لا بد أن يبقى بعضهم، قالوا: {ثم لنقولن لوليّه} أي المطالب بدمه إن بقي منهم أحد: {ما شهدنا} أي حضرنا حضوراً تاماً {مهلك} أي هلاك {أهله} أي أهل ذلك الولي فضلاً عن أن نكون باشرنا، أو أهل صالح ﵇ فضلاً عن أن نكون شهدنا مهلك صالح أو باشرنا قتله ولا موضع إهلاكهم. ولما كانت الفجيعة من وليه بهلاكه ﵇ أكثر من الفجيعة بهلاك أهله وأعظم، كان في السياق بالإسناد إلى الولي - على تقدير كون الضمير لصالح ﵇ -
Gece baskınına uğrayanlardan mutlaka bazılarının geride kalması adet olduğundan şöyle dediler: {ثم لنقولن لوليّه} “sonra da onun velisine mutlaka diyeceğiz ki:”; yani onlardan geriye biri kalırsa kanını talep edecek kimseye: {ما شهدنا} “biz şahit olmadık / bulunmadık,”; yani eksiksiz bir şekilde hazır bulunmadık, {مهلك} “helak edilişine,”; yani helakine, {أهله} “ailesinin;”; yani bizatihi fail olmak bir yana o velinin ailesinin, yahut Sâlih'in helakine şahit olmak veya onu öldürmeye fiilen girişmek bir yana Sâlih'in (aleyhisselâm) ailesinin helakine şahit olmadık; ne de helak edildikleri yerde bulunduk. Velisi için onun (aleyhisselâm) helakiyle uğrayacağı musibet ailesinin helakinden daha büyük ve daha ağır olduğundan, zamirin Sâlih'e (aleyhisselâm) ait olduğu takdirde sözün akışında veliye isnat edilmesi-
أتم إرشاد إلى أن التقدير: ولا مهلكه.
-takdirin "onun helakine de [şahit olmadık]" şeklinde olduğuna en mükemmel bir işarettir.
ولما كانوا قد صمموا على هذا الأمر، وظنوا أنفسهم على المبالغة في الحلف والاجتراء على الكذب فقالو: {وإنا} أي ونقول في جملة القسم تأكيداً للقسم، إيهاماً لتحقق الصدق: وإنا {لصادقون*} فيا للعجب من قوم إذا عقدوا اليمين فزعوا إلى الله العظيم، ثم نفروا عنه نفور الظليم، إلى أوثان أنفع منها الهشيم.
Bu işe kesin karar verdiklerinde, yeminde aşırıya kaçma ve yalana cüret etme hususunda kendilerine güvenerek şöyle dediler: {وإنا} “ve bizler,”; yani yemini pekiştirmek ve doğruluğun gerçekleştiği vehmini vermek için yemin cümlesi içinde şöyle deriz: ve şüphesiz biz {لصادقون*} “elbette doğru söyleyenleriz.” Bir yemini bağladıklarında yüce Allah'a sığınan, sonra da kurumuş ottan daha faydasız putlara doğru erkek devenin ürküp kaçtığı gibi O'ndan kaçan bir topluluğa ne kadar şaşılsa azdır!
ولما كان هذا منهم عمل من لا يظن أن الله عالم به، قال تعالى محذراً أمثالهم عن أمثال ذلك: {ومكروا مكراً} أي ستروا ستراً عظيماً أرادوا به الشر بهذه المساومة على المقاسمة، فكان مكرهم الذي اجتهدوا في ستره لدينا مكشوفاً وفي حضرتنا معروفاً وموصوفاً، فشعرنا بل علمنا به فأبطلناه {ومكرنا مكراً} أي وجزينانهم على فعلهم بما لنا من العظمة شيئاً هو المكر في الحقيقة فإنه لا يعلمه أحد من الخليقة، ولذلك قال: {وهم} أي مع اعتنائهم بالفحص عن الأمور. والتحرز من عظائم المقدور {لا يشعرون*} أي لا يتجدد لهم شعور بما قدرناه عليهم بوجه ما، فكيف بغيرهم، وذلك أنا جعلنا تدميرهم في تدبيرهم، فلم يقدروا على إبطاله، فأدخلناهم في خبر كان، لم يفلت منهم إنسان، وأهلكنا جميع الكفرة من قومهم في أماكنهم
Onların bu davranışı Allah'ın bunu bildiğini zannetmeyen kimsenin işi olunca, Allah Teâlâ benzer kimseleri benzer şeylerden sakındırarak şöyle buyurdu: {ومكروا مكراً} “Onlar bir tuzak kurdular;”; yani bu yeminleşme pazarlığı ile kötülük kastettikleri büyük bir gizleme yaptılar. Gizlemek için çaba sarf ettikleri tuzakları katımızda açık, huzurumuzda bilinir ve vasıflanmış idi; biz onu hissettik, bilakis bildik ve boşa çıkardık. {ومكرنا مكراً} “biz de bir tuzak kurduk / karşılık verdik;”; yani azametimizle onların fiillerine karşılık öyle bir şey yaptık ki o hakikatte tuzağın ta kendisidir; zira mahlukattan hiç kimse onu bilemez. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وهم} “onlar,”; yani işleri araştırmaya ve takdir edilen büyük şeylerden sakınmaya özen göstermelerine rağmen, {لا يشعرون*} “farkında değillerken / hiç hissetmiyorlarken.”; yani aleyhlerine takdir ettiğimiz şey hakkında kendilerinde hiçbir şekilde yeni bir his uyanmıyordu; nerede kaldı ki başkaları bunu hissetsin. Zira biz onların helakini kendi planlarının içine yerleştirdik de onu boşa çıkarmaya güç yetiremediler; böylece onları geçmiş zamanın bir hikayesi kıldık, içlerinden tek bir insan bile kurtulamadı ve kavimlerinden olan bütün kâfirleri yerlerinde,
مساكنهم أو غير مساكنهم، وأما مكرهم فكانوا على اجتهادهم في إتقانه وإحكام شأنه، قد جوزوا فيه سلامة بعض من يقصدونه بالإهلاك، فشتان بين المكرين، وهيهات هيهات لما بين الأمرين، وقد ظهر أن الآية إما احتباك أو شبيهة به: عدم الشعور دال على حذف عدم الإبطال من الثاني، وعلى حذف الشعور والإبطال الذي هو نتيجته من الأول.
meskenlerinde veya meskenlerinin dışında helak ettik. Onların tuzağına gelince; onu sağlamlaştırmak ve işini sıkı tutmak için gösterdikleri çabaya rağmen, helak etmeyi kastettikleri kimselerden bazılarının kurtulma ihtimalini caiz görmüşlerdi. İki tuzak arasında ne kadar büyük fark vardır; iki durum arasındaki mesafe ne kadar da uzaktır! Anlaşılmıştır ki ayet ya ihtibâk sanatıdır veya ona benzemektedir: Hissetmeme durumu (عدم الشعور), ikinciden boşa çıkarmamanın hazfedildiğine; birinciden de hissetmenin ve onun neticesi olan boşa çıkarmanın hazfedildiğine delalet etmektedir.
ولما علم من هذا الإبهام تهويل الأمر، سبب عنه سبحانه زيادة في تهويله قوله: {فانظر} وزاده عظمة بالإشارة بأداة الاستفهام إلى أنه أهل لأن يسأل عنه فقال: {كيف كان عاقبة مكرهم} فإن ذلك سنتنا في أمثالهم، ثم استأنف لزيادة التهويل قوله بياناً لما أبهم: {إنا} أي بما لنا من العظمة، ومن فتح فهو عنده بدل من {عاقبة} {دمرناهم} أي أهلكناهم، أي التسعة المتقاسمين، بعظمتنا التي لا مثل لها {وقومهم أجمعين*} لم يفلت منهم مخبر، ولا كان في ذلك تفاوت بين مقبل ومدبر، وأين يذهب أحد منهم أو من غيرهم من قبضتنا أو يفر من مملكتنا.
Bu müphemlikten meselenin dehşeti anlaşılınca, Yüce Allah onun dehşetini daha da artırmak üzere şu buyruğunu buna bağladı: {فانظر} “Bak / bir gör!”; soru edatıyla hakkında soru sorulmaya layık olduğuna işaret ederek onun azametini artırdı ve şöyle buyurdu: {كيف كان عاقبة مكرهم} “tuzaklarının akıbeti nasıl oldu?”; zira onların benzerlerine karşı sünnetimiz budur. Sonra dehşeti artırmak için, müphem bırakılanı açıklamak üzere şu sözünü getirdi: {إنا} “Şüphesiz biz;”; yani sahip olduğumuz azametle -[hemzeyi] üstün okuyan kimseye göre bu, {عاقبة} kelimesinden bedeldir- {دمرناهم} “onları yerle bir ettik / helak ettik;”; yani benzeri olmayan azametimizle o yeminleşen dokuz kişiyi, {وقومهم أجمعين*} “ve kavimlerinin hepsini toptan.” İçlerinden haber veren tek bir kimse dahi kurtulmadı; bunda önden gidenle arkada kalan arasında bir fark olmadı. Onlardan veya başkalarından bir kimse bizim kabzamızdan nereye gidebilir veya mülkümüzden nereye kaçabilir!
ولما كانت يتسبب عن دمارهم زيادة الهول والعرب بالإشارة إلى
Onların helakinden,
ديارهم، لاستحضار أحوالهم، واستعظامهم بعظيم أعمالهم، قال: {فتلك} أي المبعدة بالغضب على أهلها {بيوتهم} أي ثمود كلهم {خاوية} أي خالية، متهدمة بالية، مع شدة أركانها، وإحكام بنيانها، فسبحان الفعال لما يريد، القادر على الضعيف كقدرته على الشديد. .
durumlarını zihinde canlandırmak ve büyük amelleri sebebiyle onları dehşete düşürmek maksadıyla diyarlarına işaret edilerek dehşet ve korkunun artması neticesi doğunca şöyle buyurdu: {فتلك} “İşte şunlar,”; yani ahalisine olan gazap sebebiyle [rahmetten] uzaklaştırılmış, {بيوتهم} “onların evleridir;”; yani Semûd'un tamamının, {خاوية} “ıssız ve bomboş kalmıştır / çökmüştür;”; yani rükünlerinin sağlamlığına ve yapılarının muhkemliğine rağmen içi boşalmış, yıkılmış ve harabeye dönmüştür. Dilediğini hakkıyla yapan, zayıfa güç yetirdiği gibi güçlüye de güç yetiren [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.
ولم ذكر الهلاك، أتبعه سببه في قوله: {بما ظلموا} أي أوقعوا من الأمور في غير مواقعها فعل الماشي في الظلام، كما عبدوا من الأوثان، ما يستحق الهوان، ولا يستحق شيئاً من التعظيم بوجه، معرضين عمن لا عظيم عندهم غيره عند الإقسام، والشدائد والاهتمام، وخراب البيوت - كما قال أبو حيان - وخلوّها من أهلها حتى لا يبقى منهم أحد مما يعاقب به الظلمة.
Helaki zikredince, şu buyruğunda onun sebebini peşinden getirdi: {بما ظلموا} “zulmetmeleri sebebiyle;”; yani karanlıkta yürüyen kimsenin davranışı gibi işleri yerli yerine koymamaları sebebiyle; zira aşağılanmayı hak eden ve hiçbir şekilde tazimden payı olmayan putlara tapmışlar, yeminleşme, sıkıntı ve tasa anlarında katlarında kendisinden başka hiçbir yüce varlık bulunmayan Zat'tan yüz çevirmişlerdir. Evlerin harap olması ve Ebû Hayyân'ın dediği gibi içlerinden kimse kalmayacak şekilde ahalisinden boşalması da zalimlerin cezalandırıldığı şeylerdendir.
ثم زاد في التهويل بقوله: {إن في ذلك} أي الأمر الباهر للعقول الذي فعل بثمود {لآية} أي عظيمة، ولكنها {لقوم يعلمون*} أي لهم علم. وأما من لا ينتفع بها نادى على نفسه بأنه في عداد البهائم.
Sonra şu buyruğuyla dehşeti artırdı: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda,”; yani Semûd kavmine yapılan bu akıllara durgunluk veren işte, {لآية} “elbette bir ibret vardır;”; yani büyük bir ibret, fakat bu {لقوم يعلمون*} “bilen bir topluluk içindir.”; yani ilim sahibi kimseler içindir. Ondan istifade etmeyen kimseye gelince, o kendisinin hayvanlar zümresinden olduğunu ilan etmiş olur.
ولما كان ذلك ربما أوهم أن الهلاك عم الفريقين قال: {وأنجينا} بعظمتنا {الذين آمنوا} أو وهم الفريق الذين كانوا مع صالح ﵇ كلهم {وكانوا يتقون*} أي متصفين بالتقوى اتصافاً كأنهم مجبولون عليه، فيجعلون بينهم وبين ما يسخط ربهم وقايه
Bu durum helakin her iki fırkayı da kuşattığı vehmini verebileceğinden şöyle buyurdu: {وأنجينا} “Ve kurtardık,”; azametimizle, {الذين آمنوا} “iman edenleri;”; yani Sâlih'in (aleyhisselâm) yanında bulunan fırkanın tamamını, {وكانوا يتقون*} “onlar zaten sakınıyorlardı / takva sahibiydiler;”; yani sanki takva fıtratlarına yerleştirilmiş gibi onunla nitelenmiş kimselerdi; böylece Rablerinin gazabına sebep olacak şeylerle aralarına
من الأعمال الصالحة، والمتاجر الرابحة. وكذلك نفعل بكل من فعل فعلهم، قيل: كانوا أربعة آلاف، ذهب بهم صالح ﵇ إلى حضرموت، فلما دخلوها مات صالح ﵇، فسميت بذلك.
salih amellerden ve kazançlı ticaretlerden bir kalkan koyarlardı. Onların yaptıklarını yapan herkese biz de böyle yaparız. Denildi ki: Onlar dört bin kişiydiler; Sâlih (aleyhisselâm) onları Hadramut'a götürdü, oraya girdiklerinde Sâlih (aleyhisselâm) vefat etti ve bu sebeple orası bu isimle anıldı.
ولما فرغ من قصة القريب الذي دعا قومه فإذا هم قسمان، بعد الغريب الذي لم يختلف عليه ممن دعاهم اثنان، اتبعها بغريب لم يتبعه ممن دعاهم إنسان، فقال دالاً على أنه له سبحانه الاختيار، فتارة يجري الأمور على القياس، وأخرى على خلاف الأساس، الذي تقتضيه عقول الناس، فقال: {ولوطاً} أي ولقد أرسلناه؛ وأشار إلى سرعة إبلاغه بقوله: {إذ} أي حين {قال لقومه} أي الذين كان سكن فيهم لما فارق عمه إبراهيم الخليل ﵇ وصاهرهم، وكانوا يأتون الأحداث، منكراً موبخاً: {أتأتون} ولما كان للإبهام ثم التعيين من هز النفس وترويعها ما ليس للتعيين من أول الأمر قال: {الفاحشة} أي الفعلة المتناهية في القبح {وأنتم تبصرون*} أي لكم عقول تعرفون بها المحاسن والمقابح، وربما كان بعضهم يفعله بحضرة بعض كما قال {وتأتون في ناديكم المنكر} [العنكبوت: ٢٩] فيكون حينئذ من البصر والبصيرة؛ ثم أتبع هذا الأنكار إنكاراً آخر لمضمون جملة مؤكدة أتم التأكيد، إشارة إلى أن فعلتهم هذه مما يعي الواصف،
Davet ettiklerinden iki kişinin dahi hakkında ihtilaf etmediği garipten sonra, kavmini davet edip de aniden iki fırkaya ayrılan yakının kıssasını bitirince; bunun peşinden, davet ettiklerinden tek bir insanın dahi kendisine uymadığı garip kimseyi getirdi. Seçimin Yüce Allah'a ait olduğunu, bazen işleri kıyasa göre, bazen de insanların akıllarının gerektirdiği temelin aksine yürüttüğünü göstermek üzere şöyle buyurdu: {ولوطاً} “Lût'u da [gönderdik];”; yani andolsun onu da peygamber olarak gönderdik. Şu buyruğuyla tebliğindeki sürate işaret etti: {إذ} “Hani,”; yani o vakit {قال لقومه} “kavmine demişti:”; yani amcası İbrâhîm el-Halîl'den (aleyhisselâm) ayrılıp aralarında ikamet ettiği, kendileriyle hısımlık kurduğu ve genç erkeklere yaklaşan kavmine, kınayarak ve azarlayarak şöyle demişti: {أتأتون} “Siz hâlâ yapıyor musunuz,”; önce müphem bırakıp sonra tayin etmenin nefsi sarsması ve dehşete düşürmesi, ilk baştan itibaren tayin etmekte bulunmadığından şöyle dedi: {الفاحشة} “o çirkin hayasızlığı / iğrençliği,”; yani son derece çirkin olan o fiili, {وأنتم تبصرون*} “göz göre göre / görüp bildiğiniz halde?”; yani güzellikleri ve çirkinlikleri kendisiyle ayırt ettiğiniz akıllarınız varken. Bazen bazısı bunu başkalarının huzurunda yapıyordu; nitekim {وتأتون في ناديكم المنكر} [el-Ankebût: 29] “Ve meclisinizde münkeri / çirkin işleri yapıyorsunuz” buyurmuştur. O takdirde hem basar (gözle görmek) hem de basiret (akılla bilmek) manasında olur. Sonra bu kınamanın peşinden, son derece pekiştirilmiş bir cümlenin içeriğine yönelik başka bir kınama getirdi ki bu da yaptıkları bu fiilin vasfedenin aciz kalacağı,
ولا يبلغ كنه قبحها ولا يصدق ذو عقل أن أحداً يفعلها، فقال معيناً لما أبهم: {أئنكم لتأتون} وقال: {الرجال} تنبيهاً على بعدهم عما يأتونه إليهم، ثم علله بقوله: {شهوة} إنزالاً لهم إلى رتبة البهائم التي ليس فيها قصد ولد ولا عفاف؛ وقال: {من دون} أي إتياناً مبتدئاً من غير، أو أدنى رتبة من رتبة {النساء} إشارة إلى أنهم أساؤوا من الطرفين في الفعل والترك.
çirkinliğinin künhüne ulaşılamayacağı ve akıl sahibi bir kimsenin birinin bunu yapabileceğini tasdik dahi edemeyeceği bir şey olduğuna işarettir. Müphem bıraktığını belirterek şöyle buyurdu: {أئنكم لتأتون} “Siz gerçekten yanaşıyor musunuz,”; sonra kendilerine yaklaştıkları şeyden ne kadar uzak durmaları gerektiğine dikkat çekmek için {الرجال} “o erkeklere,”; dedi. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {شهوة} “şehvetle / sırf şehvet uğruna;”; bu da onları ne çocuk kastı ne de iffet bulunmayan hayvanlar derekesine indirmektir. {من دون} “bırakıp da,”; yani başkasından başlayan bir yaklaşmayla yahut derecesi daha aşağı olan bir yaklaşımla, {النساء} “kadınları;” dedi ki bu da hem yapma hem de terk etme bakımından her iki taraftan da kötülük yaptıklarına işarettir.
ولما كان قوله: {شهوة} ربما أوهم أنهم لا غنى بهم عن إتيانهم للشهوة الغالبة لكن النساء لا تكفيهم، لذلك نفى هذا بقوله: {بل} أي إنكم لا تأتونهم لشهوة محوجة بل {أنتم قوم} ولما كان مقصود السورة إظهار العلم والحكمة، وكانوا قد خالفوا ذلك إما بالفعل وإما لكونهم يفعلون من الإسراف وغيره عمل الجهلة، قال: {تجهلون*} أي تفعلون ذلك إظهاراً للتزين بالشهوات فعل المبالغين في الجهل الذين ليس لهم نوع علم في التجاهر بالقبائح خبثاً وتغليباً لأخلاق البهائم، مع ما رزقكم الله من العقول التي أهملتموها حتى غلبت عليها الشهوة، وأشار إلى تغاليهم في الجهل وافتخارهم به بما سببوا عن ذلك بقوله: {فما كان جواب قومه} أي لهذا الكلام الحسن لما لم يكن لهم حجة في دفعه بل ولا شبهة {إلا أن} صدقوه في نسبته لهم إلى
{شهوة} “şehvetle” buyruğu, baskın gelen şehvet sebebiyle onlara yaklaşmaktan müstağni kalamadıkları, ancak kadınların kendilerine yetmediği vehmini verebileceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti: {بل} “Hayır / bilakis;”; yani siz onlara kendinizi mecbur hissettiren bir şehvetten dolayı yanaşmıyorsunuz, bilakis {أنتم قوم} “siz bir topluluksunuz,”; sûrenin maksadı ilim ve hikmeti ortaya koymak olduğundan ve onlar da ya fiilen ya da israf ve benzeri şeyleri yapmak suretiyle cahillerin işini işleyerek buna muhalefet ettiklerinden şöyle buyurdu: {تجهلون*} “cahillik eden.”; yani çirkinlikleri açıkça işlemekte hiçbir ilim türüne sahip olmayan, cehalette aşırıya kaçan kimselerin davranışı gibi şehvetlerle süslenmeyi sergilemek, habislik ve şehvetin galebe çalmasına kadar ihmal ettiğiniz Allah'ın size bahşettiği akıllara rağmen hayvanî ahlakı üstün kılmak için bunu yapıyorsunuz. Cehalette haddi aşmalarına ve bununla övünmelerine, buna bağladıkları şu ifadeyle işaret etti: {فما كان جواب قومه} “Kavminin cevabı olmadı,”; yani bu güzel söze karşı; zira onu savuşturacak hiçbir hüccetleri, hatta hiçbir şüpheleri dahi yoktu, {إلا أن} “şundan başka:”; kendilerini
الجهل بأن {قالوا} عدولاً إلى المغالبة وتمادياً في الخبث {أخرجوا آل لوط} فأظهر ما أضمره في الأعراف لأن الإظهار أليق بسورة العلم والحكمة وإظهار الخبء، وقالوا؛ {من قريتكم} مناً عليه بإسكانه عندهم؛ وعللوا ذلك بقولهم: {إنهم} ولعلهم عبروا بقولهم: {أناس} مع صحة المعنى بدونه تهكماً عليه لما فهموا من أنه أنزلهم إلى رتبة البهائم {يتطهرون*} أي يعدون أفعالنا نجسة ويتنزهون عنها.
cehalete nispet etmesinde onu doğrulayarak {قالوا} “Dediler ki:”; üstünlük taslamaya meylederek ve habislite ısrar ederek: {أخرجوا آل لوط} “Çıkarın Lût ailesini,”; A'râf Sûresi'nde kapalı bıraktığını burada açıkça zikretti; çünkü açıkça ifade etmek ilim, hikmet ve gizliyi açığa çıkarma sûresine daha uygundur. Ve dediler ki: {من قريتكم} “memleketinizden / kentinizden;”; onları yanlarında barındırdıkları için başa kakarcasına. Bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنهم} “Çünkü onlar,”; bu kelime olmadan da mana sahih olduğu halde {أناس} “insanlar / kimselerdir,”; diye ifade etmeleri, belki de Lût'un kendilerini hayvanlar derekesine indirdiğini anladıklarında onunla alay etmek içindir, {يتطهرون*} “temiz kalmak isteyen! / temizlik taslayan!”; yani bizim fiillerimizi pis sayıp bunlardan sakınan kimselerdir.
فلما وصلوا في الخبث إلى هذا الحد، سبب سبحانه عن قولهم وفعلهم قوله: {فأنجيناه وأهله} أي كلهم، أي من أن يصلوا إليه بأذى أو يلحقه شيء من عذابنا {إلا امرأته} فكأنه قيل: فما كان من أمرها؟ فقيل: {قدرناها} أي جعلناها بعظمتنا وقدرتنا في الحكم وإن كانت خرجت معه {من الغابرين*} أي الباقين في القرية في لحوق وجوههم والداهية الدهياء أنفسهم وديارهم حتى كانوا كأمس الدابر {وأمطرنا} وأشار إلى أنه إمطار عذاب بالحجارة مع تعديته بالهمزة وهو معدى بدونها فصارت كأنها لإزالة الإغاثة بالإتيان بضدها بقوله: {عليهم} وأشار إلى سوء الأثر لاستلزامه سوء الفعل الذي نشأ عنه وغرابته بقوله: {مطراً} أي وأيّ مطر؛ ولذلك سبب عنه قوله: {فساء مطر المنذرين*}
Habislikte bu dereceye ulaştıklarında, Yüce Allah onların söz ve fiillerinin akabinde şöyle buyurdu: {فأنجيناه وأهله} “Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık;”; yani hepsini, yani onların kendisine bir eziyetle ulaşmasından yahut azabımızdan bir şeyin ona dokunmasından kurtardık; {إلا امرأته} “karısı müstesna;”; sanki "Peki onun durumu ne oldu?" denilmiş gibi oldu ve şöyle buyruldu: {قدرناها} “onu takdir ettik / saydık;”; yani gerçi onunla birlikte çıkmış olsa da azametimiz ve kudretimizle onu hüküm bakımından kıldık, {من الغابرين*} “geride kalanlardan / helak olanlardan.”; yani kendilerine felaketin ve büyük afetin bizzat canlarına ve diyarlarına isabet edip dünkü geçmiş gün gibi oluncaya kadar o kentte kalanlardan kıldık. {وأمطرنا} “Ve yağdırdık,”; hemzesiz de geçişli olduğu halde hemze ile geçişli kılınmasıyla birlikte bunun taşlarla yapılan bir azap yağmuru olduğuna ve sanki zıddı getirilerek imdada yetişmenin ortadan kaldırıldığına şu buyruğuyla işaret etti: {عليهم} “onların üzerlerine;”; doğurduğu fiilin kötülüğünü ve garipliğini gerektirmesi sebebiyle eserin kötülüğüne şu buyruğuyla işaret etti: {مطراً} “bir yağmur;”; yani öyle bir yağmur ki hem de ne yağmur! Bu sebeple peşinden şöyle buyurdu: {فساء مطر المنذرين*} “Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!”;
أي الذين وقع إنذارنا لهم الإنذار الذي هو الإنذار.
yani uyarımız kendilerine tam anlamıyla uyarı olarak vuku bulmuş olan kimselerin.
ولما تم بهذه القصص استنتاج ما أراد سبحانه من الدليل على حكمته وعلمه ومباينته للأصنام في قدرته وحلمه، أمر نبيه صلى الله ﵇ بأن يحمده شكراً على ما علم ويقررهم بعجز أصنامهم رداً لهم عن الجهل بأوضح طريق وأقرب متناول فقال: {قل} ما أنتجه ما تقدم في هذه السورة، وهو {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} أي مختص بالمستجمع للأسماء الحسنى، والصفات العلى عند الإعدام كما كان عند الإيجاد {وسلام} أي سلامة وعافية وبقاء في هذا الحين وكل حين، كما كان قبل هذا في غابر السنين، وأشار بأنه لا وصول للعطب إليهم بأداة الاستعلاء في قوله: {على} وأشار إلى شرفهم بقوله: {عباده} بإضافتهم إليه؛ وأكد ذلك بقوله: {الذين اصطفى} أي في كل عصر وحين كما أن الحمد لمعبودهم أزلاً وأبداً لا بذين، وعطب وغضب على من عصى، وخالف الرسل وأبى كما ترى في أصحاب هذه الأنباء، والمعنى أن هذا الحكم المستمر بنجاة الرسل وأتباعهم، وهلاك الكافرين وأشياعهم، دليل قطعي على أن الإحاطة لله في كل أمر؛ قال أبو حيان: وكان هذا صدر خطبة لما
Bu kıssalarla Yüce Allah'ın hikmetine, ilmine ve kudret ve hilminde putlardan tamamen farklı olduğuna dair dilediği delillerin çıkarılması tamamlanınca; Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdiklerine şükür olarak O'na hamdetmesini, onları en açık yolla ve en yakın kavrayışla cehaletten çevirmek için putlarının acizliğini kendilerine ikrar ettirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:”; bu sûrede geçenlerin netice verdiği sözü, o da şudur: {الحمد} “Hamd / kemal sıfatlarını kuşatmak,”; {لله} “Allah'a mahsustur;”; yani yok etme anında da var etme anında olduğu gibi en güzel isimleri ve yüce sıfatları kendisinde toplayan Zat'a mahsustur. {وسلام} “ve selam olsun,”; yani geçmiş yıllarda bundan önce olduğu gibi şu anda ve her anda esenlik, afiyet ve bekā olsun. Şu buyruğundaki istilâ (yükseklik bildiren 'alâ) edatıyla helakin onlara asla ulaşamayacağına işaret etti: {على} “üzerine;”; şu buyruğuyla da onları kendisine izafe ederek şereflerine işaret etti: {عباده} “kullarının,”; bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {الذين اصطفى} “seçtiği;”; yani hamd her iki halde de ezeli ve ebedi olarak Mabudlarına mahsus olduğu gibi, her asırda ve her anda [seçtiği kullarına da selam olsun]; bu haberlerin ashabında gördüğün gibi isyan eden, elçilere muhalefet edip direnen kimselere ise helak ve gazap vardır. Mana şudur: Elçilerin ve onlara uyanların kurtulması, kâfirlerin ve onların taraftarlarının helak olması şeklindeki bu süreklilik arz eden hüküm; her işte kuşatıcılığın Allah'a ait olduğuna kesin bir delildir. Ebû Hayyân şöyle dedi: Bu,
يلقى من البراهين الدالة على الوحدانية والعلم والقدرة، ومما يتنبه له أنه لم يرد في قصة لوط ﵇ أكثر من نهيه لهم عن هذه الفاحشة، فلا يخلو حالهم من أمرين: إما أنهم كانوا لا يشركون بالله تعالى شيئاً، ولكنهم لما ابتكروا هذه المعضلة وجاهروا بها مصرين عليها، أخذوا بالعذاب لذلك ولكفرهم بتكذيبهم رسولهم، كما صرحت به آية الشعراء، وإما أنهم كانوا مشركين، ولكنه ﵇ لما رآهم قد سفلوا إلى رتبة البهيمية، رتب داعاءهم منها إلى رتبة الإنسانية، ثم إلى رتبة الوحدانية، ويدل على هذا التقدير الثاني قوله مشيراً إلى أن الله تعالى أهلكهم وجميع من كفر من قبلهم، ولم تغن عنهم معبوداتهم شيئاً، بقوله: {الله} أي الذي له الجلال والإكرام {خير} أي لعباده الذين اصطفاهم فأنجاهم {أما يشركون*} يا معاشر العرب من الأصنام وغيرها لعباديها ومحبيها فإنهم لا يغنون عنكم شيئاً كما لم يغنوا عمن عبدهم من هؤلاء الذين أهلكناهم شيئاً، ولا تفزعون عند شدائدهم إلا إلى الله وحده، هذا على على قراءة الخطاب للجماعة، والتقدير على قراءة الغيب للبصريين وعاصم: أما يشرك الكفار عامة قديماً وحديثاً لمن أشركوا بهم، فلم يقدروا على نفعهم عند إحلال البأس بهم، وأفعل
vahdaniyete, ilme ve kudrete delalet eden sunulacak bürhanların başlangıç hitabı idi. Şuna da dikkat edilmelidir ki Lût'un (aleyhisselâm) kıssasında onun kavmini bu hayasızlıktan nehyetmesinden başkası geçmemiştir. Dolayısıyla onların durumu iki şeyden uzak değildir: Ya onlar Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyi ortak koşmuyorlardı, fakat bu büyük musibeti icat edip açıkça işledikleri ve bunda ısrar ettikleri için bundan dolayı ve Şu'arâ Sûresi'ndeki ayetin açıkça belirttiği üzere peygamberlerini yalanlayarak kâfir oldukları için azaba uğratıldılar; ya da onlar müşriktiler, fakat Lût (aleyhisselâm) onların hayvanlık derekesine indiklerini görünce onları davet etmeyi önce oradan insanlık derekesine, sonra da tevhîd derekesine doğru tertip etti. Bu ikinci takdire, Allah Teâlâ'nın onları ve onlardan önce kâfir olanların tamamını helak ettiğine ve taptıklarının kendilerinden hiçbir şeyi savamadığına işaret eden şu buyruğu delalet etmektedir: {الله} “Allah mı,”; yani celal ve ikram sahibi olan [Allah mı], {خير} “daha hayırlı,”; yani seçtiği ve kurtardığı kulları için, {أما يشركون*} “yoksa ortak koştukları şeyler mi?”; ey Arap topluluğu! Tapanları ve sevenleri için putlar ve benzerleri mi daha hayırlıdır? Zira helak ettiğimiz bu kimselerden kendilerine tapanlardan hiçbir şeyi savamadıkları gibi onlar sizden de hiçbir şeyi savamazlar ve sizler sıkıntılarınız anında sadece tek olan Allah'a sığınırsınız. Bu, çoğula hitap kıraatine göredir. Basralılar ve Âsım'ın gaib kıraatine göre takdir ise şöyledir: Yoksa kâfirlerin gerek eskiden gerekse yakın zamanda genel olarak ortak koştukları ve başlarına azap indiğinde kendilerine fayda vermeye güç yetiremeyen şeyler mi? İsm-i tafdil (أفعل التفضيل),
التفضيل لإلزام الخصم والتنبيه على ظهور خطائه المفرط، وجهله المورط إلى حد لا يحتاج فيه إلى كشف لأعلى بابها.
muhatabı ilzam etmek ve onun kapısının üzerinde açığa çıkarılmasına dahi ihtiyaç duyulmayacak derecedeki aşırı hatasına ve helake sürükleyen cehaletine dikkat çekmek içindir.
ولما كان مع هذا البيان من الأمر الواضح أن التقدير زيادة في توبيخ المشركين وتقرير المنكرين: من فعل هذه الأفعال البالغة في الحكمة المتناهية في العلم أم من سميتموه إلهاً، ولا اثر له أصلاً، عاد له بقوله: {أمَّن} وكان الأصل: أم هو، ولكنه عبر باسم موصول أصل وضعه لذي العلم، ووصله بما لا يصح أن يكون لغيره ليكون كالدعوى المقرونة بالدليل فقال: {خلق السماوات والأرض} تنبيهاً بالقدرة على بدء الخلق على القدرة على إعادته، بل من باب الأولى، دلالة على الإيمان بالآخرة تخلقاً بأخلاق المؤمنين الذين مضى أول السورة أن هذا القرآن المبين بشرى لهم.
Bu açıklamayla birlikte, müşrikleri daha fazla azarlamak ve inkarcılara ikrar ettirmek için takdirin; "Hikmette zirveye ulaşmış, ilimde nihayete ermiş bu fiilleri yapan mı yoksa hiçbir eseri bulunmadığı halde ilah diye isimlendirdiğiniz mi?" şeklinde olduğu apaçık bir hal alınca, şu buyruğuyla ona geri döndü: {أمَّن} “Yoksa kimdir / o mu hayırlı;”; aslında asıl olan "yoksa o mu" (أم هو) şeklinde olmasıydı; fakat asıl vaz'ı ilim sahibi kimseler için olan bir ism-i mevsul ile ifade etti ve delille pekiştirilmiş bir iddia gibi olsun diye onu başkası için olması sahih olmayan şeylere bağlayarak şöyle buyurdu: {خلق السماوات والأرض} “gökleri ve yeri yaratan;”; sûrenin başında bu apaçık Kur'an'ın kendilerine müjde olduğu geçen müminlerin ahlakıyla ahlaklanarak ahirete imana delalet etmesi için, ilk yaratmaya güç yetirilmesiyle iade etmeye (yeniden yaratmaya), hatta evleviyetle güç yetirileceğine dikkat çekmiştir.
ولما كان الإنبات. من أدل الآيات، على إحياء الأموات، قال: {وأنزل} وزاد في تقريعهم وتبكيتهم وتوبيخهم بقوله: {لكم} أي لأجلكم خاصة وأنتم تكفرون به وتنسبون ما تفرد به من ذلك لغيره: {من السماء ماء} هو للارض كالماء الدافق للأرحام كالماء الذي ينزل آخر الدهور على القبور.
Bitkileri bitirmek, ölüleri diriltmenin en kuvvetli delillerinden olunca şöyle buyurdu: {وأنزل} “ve indiren;”; şu buyruğuyla onları azarlamayı, susturmayı ve kınamayı daha da artırdı: {لكم} “sizin için,”; yani siz O'nu inkâr ederken ve O'nun bunlarda tek başına yaptıklarını başkasına nispet ederken özellikle sizin menfaatiniz için, {من السماء ماء} “gökten su;”; bu su, rahimlere atılan atılgan su gibi, zamanların sonunda kabirlerin üzerine inen su gibi yer için bir sudur.
في وجوده وقدرته واختياره لفعل المتباينات في الطعم واللون والريح والطبع والشكل بماء واحد في أرض واحدة واختصاصه بفعل ذلك من غير مشاركة شيء له شيء منه أصلاً، وهو آيته العظمى على أمر البعث، عدل إلى التكلم وعلى وجه العظمة فقال: {فأنبتنا} أي بما لنا من العظمة {به حدائق} أي بساتين محدقة - أي محيطة - بها أشجارها وجدرانها، والظاهر أن المراد كل ما كان هكذا، فإنه في قوة أن يدار عليه الجدار وإن لم يكن له جدار، وعن الفراء أن البستان إن لم يكن عليه حائط فليس بحديقة.
Varlığında, kudretinde ve tek bir toprakta tek bir su ile tat, renk, koku, tabiat ve şekil bakımından farklı şeyleri meydana getirmeyi dilemesinde ve O'na hiçbir şeyin kesinlikle ortaklığı olmaksızın bunu yapmadaki tekliğinde, yeniden diriliş meselesine dair O'nun en büyük ayeti olunca, azamet veçhi üzere mütekellim (birinci şahıs) kipine dönerek şöyle buyurdu: {فأنبتنا} “Böylece bitirdik / yetiştirdik;”; yani sahip olduğumuz azametle, {به حدائق} “onunla bahçeler;”; yani ağaçları ve duvarları kendisini kuşatan -yani çevreleyen- bahçeler. Zahir olan odur ki maksat bu şekilde olan her yerdir; zira duvarı olmasa bile etrafına duvar çekilme kabiliyetindedir. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre, üzerinde duvar bulunmayan bostana hadîka (حديقة) denmez.
ولما كان الأولى بجمع الكثرة لما لا يعقل الوصف بالمفرد قال مفيداً أنها كالشيء الواحد في ذلك الوصف: {ذات بهجة} أي بهاء وحسن ورونق، وبشر بها وسرور على تقارب أصولها مع اختلاف أنواعها، وتباين طعومها وأشكالها، ومقاديرها وألوانها.
Gayr-i akil için çokluk çoğulunun (cemi kesret) tekil ile vasıflanması daha uygun olduğundan, bu vasıfta hepsinin tek bir şey gibi olduğunu ifade ederek şöyle buyurdu: {ذات بهجة} “göz alıcı güzellikte / pek güzel;”; yani köklerinin birbirine yakınlığına rağmen türlerinin çeşitliliği, tatlarının, şekillerinin, miktarlarının ve renklerinin farklılığı ile birlikte bir güzellik, parlaklık, albeni, neşe ve sevinç kaynağı [bahçeler].
ولما أثبت الإنبات له، نفاه عن غيره على وجه التأكيد تنبيهاً على تأكد اختصاصه بفعله، وعلى أنه إن أسند إلى غيره فهو مجاز عن التسبب وأن الحقيقة ليست إلا له فقال: {ما كان} أي ما صح وما تصور بوجه من الوجوه {لكم} وأنتم أحياء فضلاً عن شركائكم الذين هم أموات بل موات {أن تنبتوا شجرها} أي شجر
Bitirmeyi kendisine ispat edince, bu fiili yapmanın sadece Kendisine mahsus olduğunu ve başkasına isnat edilirse bunun sebebiyetten mecaz olduğunu, hakikatte ise sadece Kendisine ait olduğunu bildirmek üzere tekit yoluyla bunu başkasından nefyederek şöyle buyurdu: {ما كان} “Mümkün değildi / olamazdı,”; yani hiçbir şekilde sahih ve tasavvur edilebilir değildi, {لكم} “sizin için,”; sizler canlı olduğunuz halde, nerede kaldı ki ölü bilakis cansız olan ortaklarınız için olsun, {أن تنبتوا شجرها} “onun bir ağacını dahi bitirmeniz;”; yani o
تلك الحدائق.
bahçelerin ağaçlarını.
ولما ثبت أنه المتفرد بالألوهية، حسن موقع الإنكار والتقرير في قوله: {أإله} أي كائن {مع الله} أي الملك الأعلى الذي لا مثل له.
Uluhiyette tek olduğu sabit olunca, şu buyruğundaki inkâr ve ikrar ettirme pek güzel bir yer buldu: {أإله} “Hiçbir ilah mı var,”; yani mevcut mudur, {مع الله} “Allah ile beraber?”; yani benzeri olmayan en yüce Hükümdar ile beraber.
ولما كان الجواب عند كل عاقل: لا وعزته! قال معرضاً عنهم للإيذان بالغضب: {بل هم} أي في دعائهم معه سبحانه شريكاً {قوم يعدلون*} أي عن الحق الذي لا مرية فيه إلى غيره، مع العلم بالحق، فيعدلون بالله غيره.
Her akıl sahibinin nezdinde cevap; "Hayır, O'nun izzetine andolsun ki [yoktur]!" olunca, gazabı bildirmek üzere onlardan yüz çevirerek şöyle buyurdu: {بل هم} “Aksine onlar,”; yani O Yüce Zat ile birlikte bir ortak çağırmalarında, {قوم يعدلون*} “sapan / [başkalarını O'na] denk tutan bir topluluktur.”; yani hakkı bildikleri halde şüphe götürmez haktan başkasına sapan, böylece başkasını Allah'a denk tutan bir topluluktur.
ولما فرغ من آية اشترك فيها الخافقان، ذكر ما تتفرد به الأرض، لأنها اقرب إليهم وهم بحقيقتها وما لابسوه من أحوالها أعلم منهم بالأمور السماوية، تعديداً للبراهين الدالة على تفرده بالفعل الدال على تفرده بالإلهية، فقال مبدلاً من {أمَّن خلق} : {أمَّن} أي أم فعل ذلك الذي {جعل الأرض قراراً} أي مستقرة في نفسها ليقر عليها غيرها، وكان القياس يقتضي أن تكون هاوية أو مضطربة كما يضطرب ما هو معلق في الهواء.
Doğu ile batının ortak olduğu bir ayeti bitirince, uluhiyetinde tek oluşuna delalet eden fiildeki tekliğini gösteren delilleri sıralamak üzere, kendilerine daha yakın olduğu ve hakikatini ve bizzat içinde bulundukları hallerini semavi işlerden daha iyi bildikleri için yeryüzüne has olan hususları zikrederek {أمَّن خلق} ifadesinden bedel olarak şöyle buyurdu: {أمَّن} “Yoksa kimdir / o mu hayırlı,”; yani yoksa bunu yapan mı hayırlıdır ki O, {جعل الأرض قراراً} “yeryüzünü bir yerleşme yeri kılan;”; yani başkasının üzerinde yerleşebilmesi için bizatihi kendisini kararlı kılan. Kıyas gereği onun havada asılı duran şeyin sarsıldığı gibi düşmesi veya sarsılması gerekirdi.
ولما ذكر قرارها، أتبعه دليله في معرض الامتنان فقال:
Onun karar kılınışını zikredince, minnet ve lütuf sadedinde onun delilini peşinden getirerek şöyle buyurdu:
{وجعل خلالها} أي في الأماكن المنفرجة بين جبالها {أنهاراً} أي جارية على حالة واحدة، فلو اضطربت الأرض أدنى اضطراب، لتغيرت مجاري المياه بلا ارتياب.
{وجعل خلالها} “ve aralarında kılan;”; yani dağları arasındaki açık alanlarda, {أنهاراً} “nehirler / ırmaklar;”; yani tek bir hal üzere akıp giden [nehirler]. Eğer yeryüzü en ufak bir şekilde sarsılsaydı, suların akış yolları şüphesiz değişirdi.
ولما ذكر الدليل، ذكر سبب القرار فقال: {وجعل لها رواسي} أي كمراسي السفن، كانت أسباباً في ثباتها على ميزان دبره سبحانه في مواضع من أرجائها بحيث اعتدلت جميع جوانبها فامتنعت من الاضطراب.
Delili zikredince, sabit ve kararlı olmanın sebebini zikrederek şöyle buyurdu: {وجعل لها رواسي} “ve onun için sabit dağlar kılan;”; yani gemilerin demir atma yerleri gibi, her tarafı dengelenip sarsılmaktan menedilecek şekilde Yüce Allah'ın onun uç noktalarındaki mekanlarda takdir ettiği bir ölçü üzerinde sabit kalmasının sebepleri kıldı.
ولما أثبت القرار وسببه، وكان قد جعل سبحانه للأنهار طرقاً تتصرف فيها ولو حبسها عن الجري شيء لأوشك أن تستبحر، فيصير أكثر الأرض لا ينتفع به في سير ولا نبات، أو أن تخرق ذلك الحابس بما لها من قوة الجري وشدة النفوذ بلطافة السريان، لأن من عادة المياه التخلل بين أطباق التراب والتغلغل بما لها من اللطافة والرقة، والثقل في الأعماق ولو قليلاً قليلاً، وكان سبحانه قد سد ما بين البحرين: الرومي والفارسي، وكان ما بينهما من الأرض إنما هو يسير جداً في بعض المواضع، وكان بعض مياه الأرض عذباً، وبعضه ملحاً، مع
Kararlı olmayı ve sebebini tespit edince; Yüce Allah nehirler için akıp gidecekleri yollar var etmişti ve eğer onları akmaktan bir şey alıkoysaydı neredeyse birer denize dönüşür, böylece yeryüzünün çoğu ne yürümek ne de bitki bitirmek için yararlanılamaz hale gelirdi; yahut akışının kuvveti ve akışkanlığının letafetiyle şiddetli nüfuz gücü sebebiyle o engelleyiciyi yarıp geçerdi. Çünkü suların âdeti, sahip olduğu letafet, incelik ve derinliklerdeki ağırlık ile az az da olsa toprak tabakalarının arasına sızmak ve nüfuz etmektir. Yüce Allah Rum ve Fars denizleri arasını kapatmıştı; o ikisi arasındaki kara parçası bazı yerlerde son derece dardı; yeryüzündeki suların bir kısmı tatlı,
القرب جداً من ذلك العذب، سألهم - تنبيهاً لهم على عظيم القدرة - عن الممسك لعدوان أحدهما على آخر، ولعدوان كل من خليجي الملح على ما بينهما لئلا يخرقاه فيتصلا فقال: {وجعل بين البحرين حاجزاً} أي يمنع أحدهما أن يصل إلى الآخر.
bir kısmı ise o tatlı suya son derece yakın olduğu halde tuzluydu. Onlara -kudretin büyüklüğüne dikkat çekmek için- birinin diğerine tecavüz etmesini ve tuzlu iki körfezin aralarındaki karayı delip birbirine kavuşmaması için tecavüzünü engelleyeni sorarak şöyle buyurdu: {وجعل بين البحرين حاجزاً} “ve iki deniz arasına bir engel koyan?”; yani birinin diğerine ulaşmasını engelleyen.
ولما كان من المعلوم أنه الله وحده. ليس عند عاقل شك في ذلك، كرر الإنكار في قوله: {أإله مع الله} أي المحيط علماً وقدرة. ولما كان الجواب الحق قطعاً: لا، وكان قد أثبت لهم في الإضراب الأول علماً من حيث الحكم على المجموع، وكان كل منهم يدعي رجحان العقل، وصفاء الفكر، ورسوخ القدم في العلم بما يدعيه العرب، قال: {بل أكثرهم} أي الخلق الذين ينتفعون بهذه المنافع {لا يعلمون*} أي ليس لهم نوع من العلم، بل هم كالبهائم لإعراضهم عن هذا الدليل الواضح.
Bunun yalnızca Allah olduğu bilindiğinden ve hiçbir akıl sahibinin bunda şüphesi bulunmadığından, şu buyruğunda inkârı tekrarladı: {أإله مع الله} “Hiçbir ilah mı var Allah ile beraber?”; yani ilim ve kudretle her şeyi kuşatan [Allah ile beraber]. Kesinlikle doğru olan cevap "Hayır" olunca ve birinci vazgeçişte (idrâb) topluluğun geneline hükmetme açısından onlara bir ilim nispet etmişken, Arapların iddia ettiği üzere onların her biri aklın üstünlüğünü, düşüncenin berraklığını ve ilimde rüsuh sahibi olduğunu iddia ettiğinden şöyle buyurdu: {بل أكثرهم} “Aksine onların çoğu,”; yani bu faydalardan istifade eden yaratılmışların [çoğu], {لا يعلمون*} “bilmezler.”; yani onların hiçbir ilim türü yoktur, bilakis bu apaçık delilden yüz çevirdikleri için hayvanlar gibidirler.
ولما دلهم بآيات الآفاق، وكانت كلها من أحوال السراء، وكانت بمعرض الغفلة عن الإله، ذكرهم بما في أنفسهم مما يوجبه تغير الأحوال الدالة بمجردها على الإله، ويقتضي لكل عاقل صدق التوجه إليه،
Onlara dış dünyadaki (âfâkî) ayetlerle delil getirince -ki bunların hepsi bolluk ve rahatlık hallerindendir ve İlah'tan gaflet edilmeye elverişlidir- kendi nefislerindeki ayetleri onlara hatırlattı. Bu ayetler, sırf hallerin değişmesiyle İlah'a delalet eden ve her akıl sahibinin O'na samimiyetle yönelmesini gerektiren hususlardandır;
وإخلاص النية لديه، والإقبال عليه، على ذلك ركزت الطباع، وانعقد الإجماع، فلم يقع فيه نزاع، فقال: {أمن يجيب المضطر} أي جنس الملجأ إلى ما لا قبل له به، الصادق على القليل والكثير إذا أراد إجابته كما تشاهدون، وعبر فيه وفيما بعده بالمضارع لأنه مما يتجدد، بخلاف ما مضى من خلق السماوات وما بعده {إذا دعاه} أي حين ينسيكم الضر شركاءكم، ويلجئكم إلى من خلقكم ويذهل المعطل عن مذهبه ويغفله عن سوء أدبه عظيمُ إقباله على قضاء أربه.
O'nun katında niyeti ihlaslı kılmayı ve O'na yönelmeyi [gerektirir]. Fıtratlar bunun üzerine kurulmuş, icma bunun üzerine gerçekleşmiştir ve bu hususta hiçbir ihtilaf çıkmamıştır. Bu sebeple şöyle buyurdu: {أمن يجيب المضطر} “Yoksa darda kalan kimseye icabet eden mi;”; yani bizzat müşahede ettiğiniz gibi icabet etmeyi dilediğinde az olsun çok olsun güç yetiremeyeceği bir duruma düşmüş çaresiz kimselerin cinsine icabet eden mi? Bunda ve sonrakinde muzâri kipiyle ifade etti; çünkü bu sürekli yenilenen bir durumdur, göklerin yaratılışı ve sonrasındaki geçmiş fiillerin aksine. {إذا دعاه} “kendisine dua ettiği zaman;”; yani darlık ortaklarınızı size unutturduğu, sizi yaratan Zat'a sığınmak zorunda bıraktığı ve mülhid kimseyi ihtiyacını gidermeye son derece yönelmesi sebebiyle mezhebinden ve edepsizliğinden gafil kıldığı zaman.
ولما كانت الإجابة ذات شقين، جلب السرور، ودفع الشرور، وكان النظر إلى الثاني أشد، خصه بادئاً به فقال: {ويكشف السوء} ثم أتبعه الأول على وجه أعم، فقال مشيراً إلى عظيم المنة عليهم بجعلهم مسلطين عالين على جميع من في الأرض وما في الأرض مشرفين بخلافته سبحانه، ولذلك أقبل عليهم، {ويجعلكم خلفاء الأرض} أي فيما يخلف بعضكم بعضاً، لا يزال يجدد ذلك بإهلاك قرن وإنشاء آخر إلى قيام الساعة. ولما كان هذا أبين، كرر الإنكار فيه مبكتاً لهم بالنسيان فقال: {أإله} أي كائن أو موجود {مع الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له.
İcabet; sevinci celbetmek ve kötülükleri defetmek şeklinde iki yönlü olup ikinciye bakış daha kuvvetli olduğundan, ilk olarak onu öne alıp tahsis ederek şöyle buyurdu: {ويكشف السوء} “ve sıkıntıyı / kötülüğü gideren,”; sonra daha genel bir şekilde birincisini buna ekleyerek, yeryüzünde bulunan herkesin ve her şeyin üzerine onları üstün ve hâkim kılmakla ve Yüce Zatının hilafetiyle şereflendirmekle kendilerine olan büyük lütfuna işaret ederek -bu sebeple onlara yönelmiştir- şöyle buyurdu: {ويجعلكم خلفاء الأرض} “ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı?”; yani birbirinizin ardınca gelmeniz hususunda; kıyamet kopuncaya kadar bir nesli helak edip diğerini var ederek bunu sürekli yeniler. Bu durum daha açık olduğundan, unutmaları sebebiyle onları azarlayarak inkârı tekrarladı ve şöyle buyurdu: {أإله} “Hiçbir ilah mı var,”; yani var olan veya mevcut olan, {مع الله} “Allah ile beraber?”; yani hiçbir dengi bulunmayan en büyük Hükümdar ile beraber.
ثم استأنف التبكيت تفظيعاً له ومواجهاً به في قراءة الجماعة لما يؤذن به كشف هذه الأزمات من القرب المقتضي للخطاب، ولذلك أكد بزيادة «ما» فقال: {قليلاً ما تذكرون*} أي بأن من أنجاكم من ذلك وحده حين أخلصتم له التوجه عند اشتداد الأمر هو المالك لجميع أموركم في الرخاء كما كان مالكاً له في الشدة، وأن الأصنام لا تملك شيئاً بشفاعة ولا غيرها كما لم تملك شيئاً في اعتقادكم عند الأزمات، واشتداد الكربات، في الأمور المهمات، فإن هذا قياس ظاهر، ودليل باهر، ولكن من طبع الإنسان نسيان ما كان فيه من الضير، عند مجيء الخير، ومن قرأ بالتحتانية وهم أبو عمرو وهشام وروح، فللإيذان بالغضب الأليق بالكفران، مع عظيم الإحسان.
Sonra azarlamayı, durumun vahametini belirtmek ve cemaat kıraatinde bununla yüzleştirmek üzere yeniden başlattı; zira bu sıkıntıların giderilmesi hitabı gerektiren bir yakınlığı bildirir; bu sebeple «mâ» (ما) ziyadesiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {قليلاً ما تذكرون*} “Ne kadar da az düşünüyorsunuz! / ibret alıyorsunuz!”; yani işler şiddetlendiğinde O'na yönelişi ihlasla yaptığınız sırada sizi bundan tek başına kurtaran Zat'ın, darlıkta olduğu gibi genişlikte de bütün işlerinizin sahibi olduğunu; putların ise önemli işlerdeki sıkıntılarda ve kederlerin şiddetlenmesinde inancınızda hiçbir şeye malik olmadıkları gibi şefaatle veya başka bir yolla hiçbir şeye malik olmadıklarını [ne kadar az düşünüyorsunuz]. Zira bu apaçık bir kıyas ve göz kamaştırıcı bir delildir. Fakat insanın tabiatında, hayır geldiğinde içinde bulunduğu zararı unutmak vardır. Ebû Amr, Hişâm ve Ravh gibi gaib (üçüncü şahıs) kipiyle okuyanlara gelince, bu da büyük ihsana rağmen küfrân-ı nimete daha uygun olan gazabı bildirmek içindir.
ولما ذكر آيات الأرض، وختم بالمضطر، وكان المضطر قد لا يهتدي لوجه حيلة، أتبعها آيات السماء ذاكراً ما هو من أعظم صور الاضطرار فقال: {أمَّن يهديكم} أي إذا سافرتم بما رسم لكم من المعالم العلوية والسفلية {في ظلمات البر} أي بالنجوم والجبال والرياح، وهي وإن كانت أضعفها فقد يضطر إليه حيث لا يبدو
Arzî ayetleri zikredip darda kalan ile bitirince -ki darda kalan kimse bazen bir çıkar yol bulamaz- çaresizliğin en büyük surelerinden birini zikrederek semavî ayetleri peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {أمَّن يهديكم} “Yoksa size yol gösteren mi;”; yani yolculuk yaptığınızda sizin için çizilen ulvî ve süflî işaretlerle, {في ظلمات البر} “karanlıklarında karanın;”; yani yıldızlar, dağlar ve rüzgarlarla -ki her ne kadar en zayıfları olsa da o ikisinden
شيء من ذينك {والبحر} بالنجوم والرياح.
bir şey görünmediğinde bazen ona muhtaç olunur- {والبحر} “ve denizin?”; yıldızlarla ve rüzgarlarla.
ولما كانت الرياح كما كانت من أدلة السير، كان بعضها من أدلة المطر، قال: {ومن يرسل الرياح} أي التي هي من دلائل السير {نشراً} أي تنشر السحاب وتجمعها {بين يدي رحمته} أي التي هي المطر تسمية للمسبب باسم السبب؛ والرياح التي يهتدي بها في المقاصد أربع: الصبا، والدبور، والشمال، والجنوب، وهي أضعف الدلائل؛ قال الإمام أبو هلال الحسن بن عبد الله العسكري في كتاب أسماء الأشياء وصفاتها: الرياح أربع: الشمال، وهي التي تجيء عن يمينك إذا استقبلت قبلة العراق - يعني: وذلك ما بين مطالع الشمس الصيفية وبنات نعش، وهي في الصيف حارة، واسمها البارح، والجنوب تقابلها، والصبا من مطلع الشمس وهي القبول، والدبور تقابلها، ويقال الجنوب: النعامى والأرنب - انتهى.
Rüzgarlar yol bulma delillerinden olduğu gibi bazısı da yağmur delillerinden olunca şöyle buyurdu: {ومن يرسل الرياح} “Ve rüzgarları gönderen kimdir;”; yani yol bulma delillerinden olan [rüzgarları], {نشراً} “müjdeci olarak / yayarak,”; yani bulutları yayıp toplayarak, {بين يدي رحمته} “rahmetinin önünde?”; yani sebep olanın ismi müsebbebe verilerek yağmurun önünde. Gidilecek hedeflerde kendileriyle yol bulunan rüzgarlar dörttür: Sabâ (صبا), Debûr (دبور), Şemâl (شمال) ve Cenûb (جنوب); bunlar delillerin en zayıfıdır. İmam Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh el-Askerî, Esmâü'l-Eşyâ ve Sıfâtühâ adlı kitabında şöyle demiştir: Rüzgarlar dörttür: Şemâl; Irak kıblesine yöneldiğinde sağından gelen rüzgardır -yani yaz gün doğuşları ile Benâtü Na'ş arasından gelir, yazın sıcaktır ve ismi Bârih'tir-, Cenûb onun karşısındadır. Sabâ güneşin doğduğu taraftan gelir ki o Kabûl'dür, Debûr onun karşısındadır. Cenûb rüzgarına Nuâmâ ve Erneb de denir. [Sözü burada] bitti.
وهذه العبارة أبين العبارات في تعيين هذه الرياح، وقال الإمام أبو العباس أحمد بن أبي أحمد بن القاص
Bu ifade, bu rüzgarların belirlenmesinde en açık ifadelerdendir. İmam Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ahmed b. el-Kâs
الطبري الشافعي في كتابه أدلة القبلة: إن قبلة العراقيين إلى باب الكعبة كله إلى الركن الشامي الذي عند الحجر، وقال: وقد اختلف أهل العلم بهذا الشأن - أي في التعبير عن مواطن الرياح - اختلافاً متبايناً، وأقرب ذلك - على ما جربته وتعاهدته بمكة - أن الصبا تهب ما بين مطالع الشمس في الشتاء إلى مطلع سهيل، وسهيل يمان مسقطه في رأي العين على ظهر الكعبة إذا ارتفع، وقال صاحب القاموس: والصبا ريح مهبها من مطلع الثريا إلى بنات نعش، وقال: والقبول كصبور: ريح الصبا، لأنها تقابل الدبور، أو لأنها تقابل باب الكعبة، أو لأن النفس تقلبها. وقال الإمام أبو عبد الله القزاز: الصبا: الريح التي تهب من مطلع الشمس، والقبول: الريح التي تهب من مطلع الشمس، وذلك لأنها تستقبل الدبور، وقيل: لأنها تستقبل باب الكعبة وهي الصبا، فقد اتفقت أقولهم كما ترى على خلاف ابن القاص، وقال ابن القاص: وهي - أي الصبا - ريح معها روح وخفة، ونسيم تهب مما بين مشرق الشتاء ومطلع سهيل،
et-Taberî eş-Şâfiî, Edilletü'l-Kıble adlı kitabında şöyle demiştir: Iraklıların kıblesi bütünüyle Kâbe'nin kapısına, Hicr'in yanındaki Şam rüknüne doğrudur. Şöyle devam etmiştir: Bu ilmin ehli rüzgarların esiş yerlerini ifade etme hususunda birbirinden farklı şekillerde ihtilaf etmişlerdir. Mekke'de tecrübe edip gözlemlediğime göre buna en yakın olanı şudur: Sabâ, kış gün doğuşları ile Süheyl yıldızının doğuş yeri arasından eser; Süheyl ise güneylidir (Yemen tarafındadır) ve yükseldiğinde gözle görülen batış yeri Kâbe'nin arkasına denk gelir. Kāmûs sahibi şöyle demiştir: Sabâ, esiş yeri Süreyyâ'nın doğuşundan Benâtü Na'ş'a kadar olan rüzgardır. Şöyle de demiştir: Kabûl (صبور vezninde), Sabâ rüzgarıdır; çünkü o Debûr'un karşısındadır yahut Kâbe'nin kapısının karşısındadır veya nefis onu kabul edip yönelir. İmam Ebû Abdillâh el-Kazzâz şöyle demiştir: Sabâ, güneşin doğduğu yerden esen rüzgardır. Kabûl ise güneşin doğduğu yerden esen rüzgardır; çünkü o Debûr'u karşılar. Denildi ki: Kâbe'nin kapısını karşıladığı için böyle denmiştir ki o da Sabâ'dır. Gördüğün gibi onların sözleri İbnü'l-Kâs'ın hilafına ittifak etmiştir. İbnü'l-Kâs şöyle demiştir: O -yani Sabâ-, beraberinde bir ferahlık ve hafiflik bulunan bir rüzgardır; kış doğusu ile Süheyl'in doğuş yeri arasından esen bir esintidir;
ولها برد يقرص أشد من هبوبها، وتلقح الأشجار، ولا تهب إلا بليل، سلطانها إذا أظلم الليل، إلى أن يسفر النهار وتطلع الشمس، وأشد ما يكون في وقت الأسحار وما بين الفجرين، والجنوب تهب ما بين مطلع سهيل إلى مغارب الشمس في الصيف. وقال في القاموس: والجنوب: ريح تخالف الشمال، مهبها من مطلع سهيل إلى مطلع الثريا، وعن ابن هشام اللخمي أن الجنوب هي الريح القبلية. وفي الجمع بين العباب والمحكم: والجنوب ريح تخالف الشمال تأتي عن يمين القبلة، وقيل: هي من الرياح ما استقبلك عن شمالك إذا وقفت في القبلة، قال ابن الأعرابي: ومهب الجنوب من مطلع سهيل إلى مطلع الثريا، وقال الأصمعي: إذا جاءت الجنوب جاء معها خير وتلقيح، وإذا جاءت الشمال نشفت، ويقال للمتصافيين: ريحهما جنوب، وإذا تفرقا قيل: شملت ريحهما، وعن ابن الأعرابي: الجنوب في كل موضع حارة
Esişinden daha şiddetli ısıran bir soğuğu vardır, ağaçları aşılar ve sadece geceleyin eser; hâkimiyeti gece karardığında başlar, ta ki gündüz aydınlanıp güneş doğuncaya kadar sürer; en şiddetli olduğu vakit ise seher vakitleri ile iki fecir arasıdır. Cenûb ise Süheyl'in doğuş yeri ile yaz gün batışları arasından eser. Kāmûs'ta şöyle denilmiştir: Cenûb, Şemâl'e zıt olan bir rüzgardır; esiş yeri Süheyl'in doğuşundan Süreyyâ'nın doğuşuna kadardır. İbn Hişâm el-Lahmî'den Cenûb'un kıble rüzgarı olduğu nakledilmiştir. el-Cem' beyne'l-Ubâb ve'l-Muhkem adlı eserde şöyle geçer: Cenûb, Şemâl'e zıt olan ve kıblenin sağından gelen rüzgardır. Denildi ki: Kıbleye durduğunda solundan seni karşılayan rüzgarlardandır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Cenûb'un esiş yeri Süheyl'in doğuşundan Süreyyâ'nın doğuşuna kadardır. Asmaî şöyle demiştir: Cenûb geldiğinde beraberinde hayır ve aşılama gelir; Şemâl geldiğinde ise kurutur. Araları iyi olan iki kimse için 'Rüzgarları cenûbdur' denir; ayrıldıklarında ise 'Rüzgarları şemâle döndü' denir. İbnü'l-A'râbî'den: Cenûb her yerde sıcaktır,
إلا بنجد فإنها باردة؛ وقال ابن القاص: وإذا هبت فقوتها في العلو والهواء أكثر لأنها موكلة بالسحاب، وتحرك الأغصان ورؤوس الأشجار، ومع ذلك فتراها تؤلف الغيم في السماء، فتراه متراكماً مشحوناً، قال: وسمعت من يقول: ما اشتد هبوبها إلا خيف المطر، ولا هبت جنوب قط ثم يتبعها دبور إلا وقع مطر، وهي تهيج البحر وتظهر بكل ندى كامل في الأرض، وهي من ريح الجنة. والدبور - قال في القاموس: ريح تقابل الصبا، وقال القزاز: هي التي تأتي من دبر الكعبة وهي التي تقابل مطلع الشمس، وقال ابن القاص: تهب ما بين مغارب الشمس في الصيف إلى مطلع بنات نعش، وقوتها في الأرض أشد من قوتها في الهواء، وهي إذا هبت تثير الغبار.
ancak Necid'de soğuktur. İbnü'l-Kâs şöyle demiştir: Estiğinde onun gücü yükseklerde ve havada daha fazladır; çünkü o bulutlara vekil kılınmıştır; dalları ve ağaç başlarını hareket ettirir. Bununla birlikte gökte bulutları bir araya getirdiğini görürsün, böylece onu üst üste yığılmış ve dolu görürsün. Şöyle demiştir: Bir kimsenin şöyle dediğini işittim: Esişi şiddetlendiğinde mutlaka yağmurdan korkulur; hiçbir Cenûb esip de ardından Debûr gelmiş olmasın ki mutlaka yağmur yağar. O denizi kabartır, yerdeki her olgun nemi açığa çıkarır ve o Cennet rüzgarındandır. Debûr'a gelince: Kāmûs'ta 'Sabâ'nın karşısındaki rüzgardır' denilmiştir. Kazzâz: 'Kâbe'nin arkasından gelen ve güneşin doğuş yerinin karşısında olandır' demiştir. İbnü'l-Kâs şöyle demiştir: Yaz gün batımları ile Benâtü Na'ş'ın doğuş yeri arasından eser; yerdeki gücü havadaki gücünden daha fazladır ve estiğinde tozu dumana katar.
وتكسح الأرض. وترفع الذيول، وتضرب الأقدام، وأشد ما تثير الغبار إذا تنكبت، تراها كأنها تعلب بالتراب على وجه الأرض، وترى الأشجار في البوادي والرمال لها دوي من ناحية الدبور، وقد اجتمع في أصلها التراب وما يلي الجنوب عارياً مكشوفاً متحفزاً وقوتها في الأرض - والله أعلم، لأن عاداً أو عدت بالتدمير بالرياح، فحفرت الآبار واستكنت فيها، فبعث الله الدبور فدخلت الآبار وقذفتهم متدمرين حتى أهلكتهم. والشمال - قال في القاموس: الريح التي تهب من قبل الحجر، والصحيح أنه ما مهبه ما بين مطله الشمس وبنات نعش، أو من مطلع النعش إلى
Yeri süpürür, etekleri kaldırır, ayaklara çarpar; en çok tozu yönünü değiştirdiğinde kaldırır; yeryüzündeki tozla oynuyormuş gibi görürsün. Çöllerdeki ve kumluklardaki ağaçların Debûr tarafından gelen bir uğultusu olduğunu görürsün; diplerinde toprak toplanmış, Cenûb'a bakan tarafı ise çıplak, açık ve harekete hazır kalmıştır. Yerdeki gücüne gelince -en doğrusunu Allah bilir- Âd kavmi rüzgarla helak edilmekle tehdit edildiğinde kuyular kazıp oralara sığınmışlardı; Allah da Debûr'u gönderdi, kuyulara girip helak edici bir şekilde onları fırlattı ve nihayet helak etti. Şemâl rüzgarına gelince: Kāmûs'ta 'Hicr tarafından esen rüzgardır' denilmiştir; doğru olan ise esiş yerinin güneşin doğuşu ile Benâtü Na'ş arası yahut Na'ş'ın doğuşundan