Binûn

Neml — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مسقط النسر الطائر، ولا تكاد تهب ليلاً. وقال القزاز: هي الريح التي تأتي عن شمالك إذا استقبلت مطلع الشمس، والعرب تقول: إن الجنوب قالت للشمال: إن لي عليك فضلاً، أنا أسري وأنت لا تسرين، فقالت الشمال: إن الحرة لا تسرين، وقال الصغاني في مجمع البحرين: والشمال: الريح التي تهب من ناحية القطب، وعن أبي حنيفة: هي التي تهب من جهة القطب الشمالي وهي الجربياء وهي الشامية لأنها تأتيهم من شق الشام، وفي الجمع بين العباب والمحكم، والبوارح: شدة الرياح من الشمال في الصيف دون الشتاء كأنه جمع بارحة، وقيل: البوارح: الرياح الشدائد التي تحمل التراب، واحدتها بارح، والجربياء: الريح التي بين الجنوب والصبا، وقيل: هي النكباء التي تجري بين الشمال والدبور، وهي ريح تقشع السحاب، وقيل هي الشمال، وجربياؤها بردها - قاله الأصمعي، وقال الليث: هي الشمال الباردة، وقال ابن القاص: والشمال تهب ما بين مطلع بنات نعش إلى مطلع الشمس في الشتاء، وهي تقطع الغيم وتمحوها، ولذلك سميت الشمال المحوة، قال: وهذا بأرض الحجاز، وأما أرض العراق والمشرق فربما ساق الجنوب غيماً واستداره ولم يحلبه حتى تهب الشمال فتحلبه، والجنوب والشمال متماثلتان، لأنهما موكلتان بالسحاب، فالجنوب تطردها

Nesr-i Tâir'in batış yerine kadardır ve geceleyin neredeyse hiç esmez. Kazzâz şöyle demiştir: Güneşin doğduğu yöne döndüğünde solundan gelen rüzgardır. Araplar derler ki: Cenûb, Şemâl'e şöyle dedi: 'Benim sana üstünlüğüm var; ben gece de eserim (yol alırım), sen ise gece esmezsin.' Şemâl de: 'Hür kadın gece yol almaz' dedi. Sagānî, Mecma'u'l-Bahreyn'de şöyle demiştir: Şemâl: Kutup tarafından esen rüzgardır. Ebû Hanîfe'den: Kuzey kutbu yönünden esen rüzgardır; bu Cerbiyâ'dır, aynı zamanda Şam yönünden geldiği için Şâmiyye'dir. el-Cem' beyne'l-Ubâb ve'l-Muhkem'de şöyle geçer: Bevârih: Kışın değil yazın Şemâl'den esen şiddetli rüzgarlardır, sanki 'bâriha'nın çoğulu gibidir. Denildi ki: Bevârih: Toz taşıyan şiddetli rüzgarlardır, tekili 'bârih'tir. Cerbiyâ: Cenûb ile Sabâ arasındaki rüzgardır. Denildi ki: Şemâl ile Debûr arasında esen Nekbâ'dır; o, bulutları dağıtan bir rüzgardır. Yine denildi ki: O Şemâl'dir, cerbiyâsı ise onun soğuğudur -bunu el-Asmaî söylemiştir-. Leys ise: 'O, soğuk Şemâl rüzgarıdır' demiştir. İbnü'l-Kâss şöyle demiştir: Şemâl, kışın Benâtü Na'ş'ın doğuşu ile güneşin doğuşu arasından eser; o bulutları parçalar ve silip yok eder; bu yüzden Şemâl'e 'el-Mahve' (silip süpüren) adı verilmiştir. Şöyle dedi: Bu Hicaz toprağındadır. Irak ve Doğu topraklarına gelince, Cenûb bazen bir bulut sürer ve onu döndürür de Şemâl esip onu sağanağa dönüştürene (yağdırana) kadar sağamaz. Cenûb ile Şemâl birbirine benzer; zira ikisi de bulutlara vekil kılınmıştır. Cenûb bulutları dopdolu iken sürer,

وهي مشحونة، والشمال تردها وتمحوها إذا أفرغت، قال أبو عبيدة: الشمال عند العرب للروح، والجنوب للأمطار والندى، والدبور للبلاء، وأهونه أن يكون غباراً عاصفاً يقذي العيون، والصبا لإلقاح الشجر، وكل ريح من هذه الرياح انحرفت فوقعت بين ريحين فهي نكباء، وسميت لعدولها عن مهب الأربع اللواتي وصفن قبل - انتهى. وقال المسعودي في مروج الذهب في ذكر البوادي من الناس وسبب اختيار البدو: إن شخصاً من خطباء العرب وفد على كسرى فسأله عن أشياء منها الرياح فقال: ما بين سهيل إلى طرف بياض الفجر جنوب، وما بإزائهما مما يستقبلهما من المغرب شمال، وما جاء من وراء الكعبة فهي دبور، وما جاء من قبل ذلك فهي صبا، ونقل ابن كثير في سورة النور عن ابن أبي حاتم وابن جرير عن عبيد بن عمير الليثي أنه قال: يبعث الله المثيرة فتقم الأرض قماً، ثم يبعث الله الناشئة فتنشىء السحاب، ثم يبعث الله المؤلفة فتؤلف بينه، ثم يبعث الله اللواقح فتلقح السحاب.

Şemâl ise boşaldığında onları geri çevirip siler. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplara göre Şemâl ferahlık ve esenlik içindir, Cenûb yağmurlar ve nem içindir, Debûr bela içindir -ki bunun en hafifi gözlere toz kaçıran şiddetli bir fırtına olmasıdır-, Sabâ ise ağaçları aşılamak içindir. Bu rüzgarlardan sapan ve iki rüzgar arasına düşen her rüzgar Nekbâ'dır; daha önce nitelenen bu dört rüzgarın esiş yönünden saptığı için bu adı almıştır -iklim bitti-. el-Mes'ûdî Murûcu'z-Zeheb'de bedevî insanları ve çölde yaşamayı seçme sebeplerini zikrederken şöyle der: Arap hatiplerinden bir şahıs Kisrâ'nın huzuruna çıktı; Kisrâ ona rüzgarların da aralarında bulunduğu bazı şeyleri sordu. O da şöyle dedi: Süheyl ile fecrin beyazlığının ucu arası Cenûb'dur. Batıdan bunların karşısına denk gelen yer Şemâl'dir. Kâbe'nin arkasından gelen Debûr'dur, bundan önce gelen ise Sabâ'dır. İbn Kesîr, Nûr Sûresi'nde İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr'den, onlar da Ubeyd bin Umeyr el-Leysî'den şöyle dediğini nakletmiştir: Allah Müsiye'yi (toz kaldıranı) gönderir, yeri süpürür; sonra Nâşie'yi gönderir, bulutları oluşturur; sonra Müellife'yi gönderir, bulutların arasını birleştirir; sonra Levâkıh'ı (aşılayıcıları) gönderir, bulutları aşılar.

ولما انكشف بما مضى من الآيات. ما كانوا في ظلامه من واهي الشبهات، واتضحت الأدلة، ولم تبق لأحد في شيء من ذلك علة. كرر سبحانه الإنكار في قوله: {أإله مع الله} أي الذي كمل علمه فشملت قدرته.

Geçen ayetlerle onların içinde bulundukları çürük şüphelerin karanlığı dağılıp deliller apaçık ortaya çıkınca ve bu konuda hiç kimse için ileri sürecek hiçbir mazeret kalmayınca, Allah Teâlâ şu buyruğundaki inkârı tekrarladı: {أإله مع الله} “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” Yani ilmi eksiksiz olup kudreti her şeyi kuşatan [Allah'la beraber].

ولما ذكر حالة الاضطرار، وأتبعها من صورها ما منه ظلمة البحر، وكانوا في البحر يخلصون له سبحانه ويتركون شركاءهم، نبههم على أن ذلك موجب لاعتقاد كون الإخلاص له واجباً دائماً، فأتبعه قوله على سبيل الاستعظام، معرضاً عنهم بإجماع العشرة إعراض من بلغ به الغضب: {تعالى الله} أي الفاعل القادر المختار الذي لا كفوء له {عما يشركون} ، أي فإن شيئاً منها لا يقدر على شيء من ذلك، وأين رتبة العجز من رتبة القدرة.

Darda kalma hâlini zikredip ardından bunun deniz karanlığı gibi durumlarını getirince -ki onlar denizdeyken O'na ihlasla yönelir ve ortak koştuklarını terk ederlerdi- bu durumun O'na ihlasla kulluk etmenin daima vacip olduğuna inanmayı gerektirdiğine dikkat çekti. Ardından O'nun büyüklüğünü vurgulayarak, öfkesi son raddeye ulaşmış bir kimsenin yüz çevirişi gibi onlardan -on kıraat imamının ittifakıyla- yüz çevirip şöyle buyurdu: {تعالى الله} “Allah yücedir” yani hiçbir dengi olmayan, dilediğini yapan, mutlak kudret sahibi olan [Allah yücedir], {عما يشركون} “ortak koştukları şeylerden.” Zira o ortak koştuklarının hiçbiri bunlardan hiçbirine güç yetiremez. Acziyet mertebesi nerede, kudret mertebesi nerede!

ولما رتب سبحانه هذه الأدلة على هذا الوجه ترقياً من أعم إلى أخص، ومن أرض إلى سماء، ختمها بما يعمها وغيرها، إرشاداً إلى قياس ما غاب منها على ما شوهد، فلزم من ذلك قطعاً القدرة على الإعادة، فساقها لذلك سياق المشاهد المسلم، وعد من أنكره في عداد من لا يلتفت إليه فقال: {أمن يبدأ الخلق} أي كله: ما علمتم منه وما لم تعلموا، ثم بيده لأن كل شيء هالك إلا وجهه، له هذا الوصف باعترافكم يتجدد أبداً تعلقه. ولما كان من اللازم البين لهم الإقرار بالإعادة لاعترافهم بأن كل من أبدى شيئاً قادر على إعادته، لأن الإعادة أهون، قال: {ثم يعيده} أي بعد ما يبيده.

Allah Teâlâ bu delilleri daha genelden daha özele, yerden göğe doğru bu şekilde sıralayınca; gaip olanı müşahede edilene kıyas etmeye irşad etmek üzere, hem bunları hem de bunların dışındakileri kuşatan bir hususla bitirdi. Bundan dolayı yeniden yaratmaya olan kudret kesin olarak zorunlu hale geldi. Bu sebeple O, bunu kabul edilmiş ve apaçık gözlemlenen bir durum olarak sundu ve bunu inkâr edeni dikkate alınmayacak kimseler arasında sayarak şöyle buyurdu: {أمن يبدأ الخلق} “Yoksa yaratmayı ilk baştan başlatan” yani yaratılmışların tamamını: ondan bildiklerinizi ve bilmediklerinizi; sonra bu O'nun elindedir, çünkü O'nun zâtı dışında her şey helak olucudur; sizin de itirafınızla O'nun bu vasfının taalluku ebediyen yenilenmektedir. Bir şeyi ilk baştan var edenin onu yeniden yaratmaya da muktedir olduğunu -zira yeniden yaratmanın daha kolay olduğunu- itiraf etmeleri sebebiyle yeniden yaratılışı ikrar etmeleri kendileri için apaçık bir zorunluluk olduğundan: {ثم يعيده} “sonra onu iade edecek olan mı?” yani onu yok ettikten sonra [tekrar yaratacak olan mı?].

ولما كان الإمطار والإنبات من أدل ما يكون على الإعادة، قال

Yağmur yağdırmak ve bitki bitirmek yeniden diriltmeye en açık delillerden olduğu için,

مشيراً إليهما على وجه عم جميع ما مضى: {ومن يرزقكم من السماء} أي بالمطر والحر والبرد وغيرهما مما له سبب في التكوين أو التلوين {والأرض} أي بالنبات والمعادن والحيوان وغيرهما مما لا يعلمه إلا الله، وعر عنهما بالرزق لأن به تمام النعمة {أإله مع الله} أي الذي له صفات الجلال والإكرام، كائن، أو يفعل شيئاً من ذلك.

geçmişteki her şeyi kuşatacak tarzda bu ikisine işaret ederek şöyle buyurdu: {ومن يرزقكم من السماء} “ve sizi gökten rızıklandıran” yani yağmurla, sıcakla, soğukla ve var oluşta veya renklenmede sebep olan diğer şeylerle, {والأرض} “ve yerden [rızıklandıran mı?]” yani bitkilerle, madenlerle, hayvanlarla ve Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceği diğer şeylerle. Nimetin tamamlanması onunla olduğu için bu ikisini rızık olarak ifade etti. {أإله مع الله} “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” Yani celâl ve ikrâm sıfatlarına sahip olan [Allah ile beraber] var olan yahut bunlardan birini yapan başka bir ilah mı var?

ولما كانت هذه كلها براهين ساطعة، ودلائل قاطعة، وأنواراً لامعة، وحججاً باهرة، وبينات ظاهرة، وسلاطين قاهرة، على التوحيد المستلزم للقدرة على البعث وغيره من كل ممكن، أمره ﷺ إعراضاً عنهم، إيذاناً بالغضب في آخرها بأمرهم بالإتيان ببرهان واحد على صحة معتقدهم فقال: {قل} أي هؤلاء المدعين للعقول {هاتوا برهانكم} أي على نفي شيء من ذلك عن الله تعالى، أو على إثبات شيء منه لغيره، لتثبت دعوى الشركة في الخلق فتسمع دعوى الشركة في الألوهية، وليكن إتيانكم بذلك ناجزاً من غير مهلة، لأن من يدعي العقل لا يقدر على شيء إلا ببرهان حاضر {إن كنتم صادقين*} أي في أنكم على حق في أن مع الله غيره. وأضاف البرهان إليهم إضافة ما كأنه عنيد، لا كلام في وجوده وتحققه، وإنما المراد الإتيان به كل ذلك تهكماً بهم وتنبيهاً على أنهم أبعدوا في الضلال، وأعرقوا في

Bunların hepsi, yeniden diriltilmeye ve diğer her türlü mümküne güç yetirmeyi gerektiren tevhîd akidesine dair parlak bürhanlar, kesin deliller, ışıl ışıl nurlar, göz kamaştırıcı hüccetler, açık beyanlar ve kahredici hâkimiyetler olunca; bu delillerin sonunda onlardan yüz çevirerek ve öfkeyi hissettirerek, inançlarının doğruluğuna dair tek bir delil getirmelerini emretmesini Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani akıl sahibi olduklarını iddia eden şu kimselere [de ki]: {هاتوا برهانكم} “Delilinizi getirin” yani bunlardan herhangi bir şeyin Allah Teâlâ'dan nefyedildiğine yahut O'ndan başkası için sabit olduğuna dair [delilinizi getirin] ki yaratmada ortaklık iddiası sübut bulsun da ilahlıkta ortaklık iddiası dinlenebilsin. Bunu getirmeniz hiçbir erteleme olmaksızın peşin olsun; zira aklı olduğunu iddia eden kimse hazır bir delil olmaksızın hiçbir şeye güç yetiremez. {إن كنتم صادقين*} “eğer doğru söyleyenler iseniz.” Yani Allah ile beraber başkasının da bulunduğuna dair hak üzere olduğunuz iddianızda [doğru iseniz]. Delilin varlığı ve gerçekleşmesi tartışmasız kesin bir şeymiş gibi delili onlara izafe etti; oysa maksat sırf onlarla alay etmek ve onların sapıklıkta ne kadar ileri gittiklerine, imkânsız olanın derinliklerine ne kadar daldıklarına dikkat çekmek için onu getirmelerini istemektir; zira onlar,

المحال، حيث رضوا لأنفسهم بتدين لا يصير إليه عاقل إلا بعد تحقق القطع بصحته، ولا شبهة في أنه لا شبهة لهم على شيء منه.

akıl sahibi bir kimsenin ancak doğruluğundan kesin olarak emin olduktan sonra benimseyeceği bir dine girmeye razı olmuşlardır; halbuki buna dair hiçbir şüphelerinin (tutunacak dallarının) dahi bulunmadığında şüphe yoktur.

ولما كانت مضمونات هذه البراهين متوقفة على علم الغيب، لأنه لا يخرج الخبء باختراع الخلق وكشف الضر وإحكام التدبير إلا به، لأنه لا قدرة أصلاً لمن لا علم له ولا تمام لقدرة من لا تمام لعلمه - كما مضى بيانه في طه، وطالبهم سبحانه آخر هذه البراهين بالبرهان على الشرك، وكانوا ربما قالوا: سنأتي به، أمر أن يعلموا أنه لا برهان لهم عليه، بل البرهان قائم على خلافه، فقال: {قل} أي لهم أو لكل من يدعي دعواهم: {لا يعلم} أحد، ولكنه عبر بأداة العقلاء فقال: {من} لئلا يخصها متعنت بما لا يعقل، عبر بالظرف تنبيهاً على أن المظروف محجوب، وكل ظرف حاجب لمظروفه عن علم ما وراءه، فقال: {في السماوات والأرض الغيب} أي الكامل في الغيبة، وهو الذي لم يخرج إلى عالم الشهادة أصلاً، ولا دلت عليه أمارة، ليقدر على شيء مما تقدم في هذه الآيات من الأمور فيعلمه.

Bu delillerin içerikleri gayb ilmine bağlı olduğu için -çünkü mahlukatı yoktan var etmek, sıkıntıyı gidermek ve tedbiri sağlam kılmak suretiyle gizli olanı ancak O ortaya çıkarabilir; zira Tâhâ Sûresi'nde geçtiği üzere, ilmi olmayanın asla kudreti olamaz ve ilmi tam olmayanın kudreti de tam olamaz- ve Allah Teâlâ bu bürhanların sonunda onlardan şirke dair delil getirmelerini talep edip onlar da muhtemelen 'getireceğiz' diyebilecekleri için, onlara buna dair hiçbir delillerinin bulunmadığını, bilakis delilin bunun aksine kaim olduğunu bildirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani onlara yahut onların iddiasını öne süren herkese [de ki]: {لا يعلم} “Bilemez” hiç kimse [bilemez]; ancak inatçı bir kimse akıl ermez varlıklarla bunu sınırlandırmasın diye akıllılar için kullanılan edatla ifade edip şöyle buyurdu: {من} “kimse”, zarfın içindekinin perdelenmiş olduğunu ve her zarfın içindekini arkasındakini bilmekten perdelediğini bildirmek üzere zarf ile ifade ederek şöyle buyurdu: {في السماوات والأرض الغيب} “göklerde ve yerde olan ... gaybı” yani tam gayb olanı ki o, şehâdet alemine hiç çıkmamış ve bu ayetlerde geçen işlerden herhangi birine güç yetirip onu bilsin diye kendisine hiçbir alamet delalet etmemiş olandır.

ولما كان الله تعالى منزهاً عن أن يحويه مكان. جعل الاستثناء هنا منقطعاً، ومن حق المنقطع النصب كما قرأ به ابن أبي عبلة شاذاً، لكنه رفع بإجماع العشرة بدلاً على لغة بني تميم، فقيل:

Allah Teâlâ bir mekânın Kendisini kuşatmasından münezzeh olduğu için buradaki istisnayı munkatı kıldı. İbn Ebî Able'nin şaz kıraatinde okuduğu gibi munkatı istisnanın hakkı mansub olmaktır; fakat on kıraat imamının ittifakıyla Temîm kabilesinin lehçesi üzere bedel olarak merfû kılınmış ve şöyle denilmiştir:

{إلا الله} أي المختص بصفات الكمال كما قيل في الشعر:

{إلا الله} “Allah'tan başka.” Yani kemâl sıfatlarına münhasıran sahip olan [Allah'tan başka], nitekim şiirde şöyle denilmiştir:

وبلدة ليس بها أنيس ... إلا اليعافير وإلا العيس

Nice belde vardır ki içinde hiçbir can yoldaşı yoktur... Ceylanlar ve beyaz develer müstesna.

بمعنى: إن كانت اليعافير أنيساَ ففيها أنيس، بتاً للقول بخلوها من الأنيس، فيكون معنى الآية: إن كان الله جل وعلا ممن في السماوات والأرض ففيهم من يعلم الغيب، يعني إن علم أحدهم الغيب في استحالته كاستحالة أن يكون الله منهم، ويصح كونه متصلاً، والظرفية في حقه سبحانه مجاز بالنسبة إلى علمه وإن كان فيه جمع بين الحقيقة والمجاز، وعلى هذا فيرتفع على البدل أو الصفة، والرفع أفصح من النصب، لأنه من منفي، وقد عرف بهذا سر كونه لم يقل «لا يعلم أحد الغيب إلا هو» وهو التنبيه على المظروفية والحاجة، وأن الظرف حجاب، لا يرتاب فيه مرتاب، وجعل ابن مالك متعلق الظرف خاصاً تقديره: يذكر، وجعل غيره «من» مفعولاً والغيب بدل اشتمال، والاستثناء مفرغاً، فالتقدير: لا يعلم غيب المذكورين - أي ما غاب عنهم - كلهم غيره.

Bu, orada bir can yoldaşının bulunmadığını kesinleştirmek adına 'Eğer ceylanlar can yoldaşı sayılıyorsa, orada can yoldaşı vardır' anlamındadır. Buna göre ayetin manası şöyle olur: Eğer Allah -celle ve alâ- göklerde ve yerde olanlardan ise, aralarında gaybı bilen vardır; yani onlardan birinin gaybı bilmesi, Allah'ın onlardan biri olmasının imkânsızlığı gibi imkânsızdır. İstisnanın muttasıl olması da sahihtir; O'nun (celle ve alâ) hakkında zarfiyet ilmine nispetle mecazdır, her ne kadar bunda hakikat ile mecazın bir arada bulunması söz konusu olsa da. Buna göre bedel veya sıfat olarak merfû olur; ref hâli, olumsuzluktan sonra geldiği için nasb hâlinden daha fasihtir. Böylece 'O'ndan başka hiç kimse gaybı bilmez' dememesinin sırrı anlaşılmış oldu; bu da zarfın içinde bulunmaya (mahlukiyete), muhtaçlığa ve zarfın bir perde olduğuna dikkat çekmektir ki bunda hiçbir şüpheci şüphe etmez. İbn Mâlik zarfın müteallakını 'zikredilir' takdiriyle has kılmış; bir başkası ise 'men' kelimesini meful, 'el-gayb' kelimesini bedel-i iştimal ve istisnayı da müferrag kılmıştır; takdir şöyledir: O'ndan başkası, adı geçenlerin -yani onlara gaip olanların- hiçbirinin gaybını bilemez.

ولما كان الخبر - الذي لم يطلع عليه أحد من الناس - قد يخبر به الكهان، أو أحد من الجان، من أجواف الأوثان، وكانوا يسمون هذا غبياً وإن كان في الحقيقة ليس به لسماعهم له من السماء بعد ما أبرزه الله إلى عالم

İnsanlardan hiç kimsenin muttali olmadığı bir haberi bazen kâhinler yahut putların içinden cinlerden biri haber verebildiğinden ve -Allah onu melekler ve kullarından dilediği kimseler için şehâdet alemine

الشهادة للملائكة ومن يريد من عباده، وكانوا ربما تعتنوا به عن العبارة، وكانت الساعة قد ثبت أمرها، وشاع في القرآن وعلى لسان الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وأصحابهم رضي الله تعالى عنهم ذكرها، بحيث صارت بمنزلة ما لا نزاع فيه، وكان علم وقتها من الغيب المحض، قال: {وما يشعرون} أي أحد ممن في السماوات والأرض وإن اجتمعوا وتعاونوا {أيان} أي أيّ وقت {يبعثون*} فمن أعلم بشيء من ذلك على الحقيقة بأن صدقه، ومن تخرص ظهر كذبه.

çıkardıktan sonra semadan işittikleri için gerçekte öyle olmasa da- onlar bunu gayb olarak adlandırdıklarından; bazen de bu ifadeyle inatlaştıklarından; kıyametin kopacağı kesinleşmiş, Kur'an'da, peygamberlerin (aleyhimü's-salâtü ve's-selâm) ve ashabının (radıyallâhu teâlâ anhüm) dilinde zikri tartışılamaz bir mertebeye ulaşacak kadar yayılmış ve onun vaktinin bilgisi de sırf gaybden olduğu için şöyle buyurdu: {وما يشعرون} “Onlar farkında bile değillerdir” yani göklerde ve yerde bulunanlardan hiçbiri -bir araya gelip yardımlaşsalar dahi- farkında değillerdir, {أيان} “ne zaman” yani hangi vakitte {يبعثون*} “diriltileceklerinin.” Artık bundan bir şeyi hakikat üzere haber verenin doğruluğu, kafadan atanın ise yalancılığı ortaya çıkar.

ولما كان النبي ﷺ قد بعث والكفر قد عم الأرض، وكانوا قد أكثروا في التكذيب بالساعة والقطع بالإنكار لها بعضهم صريحاً، وبعضهم لزوماً، لضلاله عن منهاج الرسل وكان الذي ينبغي للعالم الحكيم أن لا يقطع بالشيء إلا بعد إحاطة علمه به، قال متهكماً بهم كما تقول لأجهل الناس: ما أعلمك! استهزاء به مستدركاً لنفي شعورهم بها بياناً لكذبهم باضطراب قولهم: {بل ادّارك} أي بلغ وتناهي {علمهم في الآخرة} أي أمرها مطلقاً: علم وقتها ومقدار عظمتها في هو لها وغير ذلك من نعتها لقطعهم بإنكارها وتمالؤهم

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderildiğinde inkâr yeryüzünü kaplamıştı; onlar peygamberlerin yolundan saptıkları için kıyameti çokça yalanlamışlar ve kimisi açıkça kimisi de dolaylı yoldan onu kesin bir dille inkâr etmişlerdi. Oysa âlim ve hikmet sahibi birine yakışan, bir şeye ancak ilmi onu kuşattıktan sonra kesin hüküm vermektir. İnsanların en cahiline alay yollu 'Ne kadar da bilgilisin!' demen gibi, onlarla alay ederek ve sözlerinin çelişkisiyle yalancılıklarını açıklamak üzere kıyameti fark edemeyişlerini istidrâk ederek şöyle buyurdu: {بل ادّارك} “Hayır, peş peşe ulaştı / tükendi” yani vardı ve nihayete erdi, {علمهم في الآخرة} “onların ahirete dair bilgileri.” Yani ahiret işine dair bütünüyle: onun vaktinin bilgisine, korkunçluğundaki büyüklüğünün miktarına ve diğer niteliklerine dair [bilgileri tükendi]; çünkü onlar onu kesin olarak inkâr etmişler ve bu hususta birleşmişler,

عليه، وتنويع العبارات فيه، وتفريع القول في أمره - هذا في قراءة ابن كثير وأبي عمرو، وكذا في قراءة الباقين: ادّارك بمعنى تدارك يعني تتابع واستحكم.

bu konuda ifadeleri çeşitlendirmiş ve onun hakkında türlü laflar etmişlerdir. Bu, İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatindedir; diğer kıraat imamlarının kıraatindeki 'iddâreke' de 'tedâreke' yani peş peşe geldi ve kemale erdi manasındadır.

ولما كانوا مع تصريحهم بالقطع في إنكارها كاذبين في قطعهم، مرتبكين في جهلهم، وقد يعبرون - دليلاً على أنه لا علم من ذلك عندهم - بالشك، قال تعالى: {بل هم في شك} ولما كانت لشدة ظهورها لقوة أدلتها كأنها موجودة، عبر بمن، أي مبتدىء {منها} ولما كانوا يجزمون بنفيها تارة ويترددون أخرى، كانت حقيقة حال من ينكر الشيء تارة على سبيل القطع وأخرى وجه الشك الوصف بالجهل البالغ به قال: {بل هم} ولما كان الإنسان مطبوعاً على نقائص موجبة لطغيانه، ومبالغته في العلو في جميع شأنه، ولا يوهن تلك النقائص منه إلا الخوف من عرضه على ديانه، الموجب لجهله. وتماديه على قبيح فعله، فقال مقدماً للجار: {منها عمون*} أي ابتدأ عماهم البالغ الثابت من اضطرابهم في أمرها، فضلوا فأعماهم ضلالهم عن جميع ما ينفعهم، فصاروا لا ينتفعون بعقولهم، بل انعكس نفعها ضراً، وخيرها شراً، ونسب ما ذكر لجميع من في السماوات والأرض، لأن فعل البعض قد يسند إلى الكل لغرض، وهو هنا التنبيه على عظمة هذا الأمر، وتناهي وصفه، وأنه

Onlar ahireti kesin bir dille inkâr etmekle birlikte bu kesinliklerinde yalancı ve cehaletleri içinde bocalamakta olduklarından, kendilerinde buna dair hiçbir bilgi bulunmadığının bir delili olarak bazen de şüphe ile ifade ettiklerinden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {بل هم في شك} “Bilakis onlar şüphe içindedirler”. Delillerinin kuvveti sebebiyle son derece açık olduğundan sanki mevcutmuş gibi 'min' cer harfiyle -yani başlangıç bildirerek- ifade edip {منها} “ondan” buyurdu. Bir defasında onu kesinlikle nefyedip diğerinde tereddüt ettiklerinden, bir şeyi bazen kesin olarak bazen de şüphe yoluyla inkâr eden kimsenin gerçek hâli son derece koyu bir cehaletle nitelenmek olduğundan şöyle buyurdu: {بل هم} “Hayır, onlar”. İnsan, taşkınlığını ve her hususta haddi aşarak üstünlük taslamasını gerektiren eksikliklerle yaratılmış olduğundan ve bu eksiklikleri kendisinde ancak cehaletini ve çirkin fiilindeki ısrarını doğuran, Hâkim-i Mutlak'ın huzuruna çıkarılma korkusu kırabileceğinden, car-mecrûru öne alarak şöyle buyurdu: {منها عمون*} “ona karşı kördürler.” Yani onların sabit ve koyu körlükleri ahiret konusundaki bocalayışlarından başladı; saptılar ve sapıklıkları kendilerine fayda verecek her şeye karşı onları kör etti; böylece akıllarından istifade edemez oldular, bilakis akıllarının faydası zarara, hayrı da şerre dönüştü. Zikredilen bu durum göklerde ve yerde bulunanların tamamına nispet edildi; zira bir kısmın fiili bazen bir maksat için bütüne isnat edilebilir. Buradaki maksat ise bu meselenin büyüklüğüne, niteliğinin son noktada olduğuna,

يجب على الكل الاعتناء به، والوقوف على حقه، والتناهي عن باطله، أو لشك البعض وسكوت الباقي لقصد تهويله، أو أن إدراك العلم من حيث التهويل بقيام الأدلة التي هي أوضح من الشمس، فهم بها في قوة من أدرك علمه بالشيء، وهو معرض عنه، فقد فوّت على نفسه من الخير ما لا يدري كنهه، ثم نزل درجة أخرى بالشك ثم أهلكها بالكلية، وأنزلها العمى عن رتبة البهائم التي لا همّ لها إلا لذة البطن والفرج، وهذا كمن يسمع باختلاف المذاهب وتضليل بعضهم لبعض فيضلل بعضهم من غير نظر في قوله فيصير خابطاً خبط عشواء، ويكون أمره على خصمه هيناً أو الشك لأجل أن أعمالهم أعمال الشاك، أو أنهم لعدم علم الوقت بعينة كأنهم في شك بل عمى، ولأن العقول والعلوم لا تستقل بإدراك شيء من أمرها، وإنما يؤخذ ذلك عن الله بواسطة رسله من الملك والبشر.

herkesin ona özen göstermesinin, hakikatine vâkıf olmasının ve bâtılından sakınmasının vacip olduğuna dikkat çekmektir; yahut bir kısmın şüphe etmesi ve meselenin dehşetini vurgulamak maksadıyla diğerlerinin susması sebebiyledir; yahut güneşten daha parlak delillerin ikame edilmesiyle dehşet vericilik açısından bilginin idrak edilmiş olmasıdır ki onlar bu deliller karşısında, bir şeyi tam olarak idrak ettiği halde ondan yüz çeviren ve böylece mahiyetini kavrayamayacağı büyüklükte bir hayrı kaçıran kimse konumundadırlar. Sonra şüpheyle bir derece daha aşağı indi; sonra tamamen helak etti ve bu körlük onları, tek dertleri karın ve şehvet lezzeti olan hayvanlar mertebesinden de aşağı indirdi. Bu durum, mezheplerin ihtilafını ve birbirlerini dalaletle itham ettiklerini işitip de sözlerine hiç bakmaksızın bir kısmını saptıran, böylece körü körüne bocalayan ve durumu hasmına pek kolay gelen kimseye benzer. Yahut şüphe, onların amellerinin şüphe eden kimsenin amelleri gibi olması sebebiyledir; yahut vaktini bizzat bilmedikleri için sanki şüphe, hatta körlük içindedirler; zira akıllar ve ilimler ahirete dair hiçbir şeyi tek başına kavramaya yetmez; bu bilgi ancak Allah'tan, melek ve insan olan elçileri vasıtasıyla alınır.

ومن أخذ شيئاً من علمها عن غيرهم ضل.

Ona dair bir bilgiyi onların dışındakilerden alan kimse sapıtır.

ولما كان التقدير لحكاية كلامهم الذي يشعر ببلوغ العلم، فقالوا مقسمين جهد أيمانهم: لا تأتينا الساعة، عطف عليه ما يدل على الشك والعمى، وكان الأصل: وقالوا، ولكنه قال: {وقال الذين كفروا} أي ستروا دلائل التوحيد والآخرة التي هي أكثر من أن تحصى وأوضح من الضياء، تعليقاً للحكم بالوصف، مستفهمين استفهام المستبعد المنكر: {أإذا كنا تراباً وآباؤنا} وكرروا الاستفهام

Onların bilgiye ulaştıklarını hissettiren sözlerinin hikâyesi takdir edilip de var güçleriyle yemin ederek 'Kıyamet bize gelmeyecek' dediklerinde, bunun üzerine şüphe ve körlüğe delalet eden söz matuf kılındı. Aslı 'Ve dediler ki' şeklinde idi; fakat hükmü vasfa bağlamak üzere şöyle buyurdu: {وقال الذين كفروا} “İnkâr edenler dediler ki:” yani sayılamayacak kadar çok ve aydınlıktan daha açık olan tevhid ve ahiret delillerini örtenler, akıldan uzak gören ve inkâr eden kimsenin soru sormasıyla şöyle dediler: {أإذا كنا تراباً وآباؤنا} “Biz ve atalarımız toprak olduğumuz zaman mı?” Ve istifhamı tekrarladılar,

إشارة إلى تناهي الاستبعاد والجحود، وعد ما استبعدوه محالاً، فقالوا: {أئنا} أي نحن وآباؤنا الذين طال العهد بهم، وتمكن البلى فيهم {لمخرجون*} أي من الحالة التي صرنا إليها من الموت والبلى إلى ما كنا عليه قبل ذلك من الحياة والقوة، ثم أقاموا الدليل في زعمهم على ذلك فقالوا تعليلاً لاستبعادهم: {لقد وعدنا} .

akıldan uzak görmenin ve inkârın son noktasına işaret etmek ve akıldan uzak gördükleri şeyi imkânsız saymak üzere şöyle dediler: {أئنا} “gerçekten biz mi” yani biz ve üzerlerinden uzun zaman geçmiş ve çürüme kendilerinde yer etmiş olan atalarımız mı, {لمخرجون*} “mutlaka [kabirden] çıkarılacağız?” Yani ölüm ve çürümeden ibaret olan dönüştüğümüz bu hâlden, bundan önceki hayat ve kuvvet hâlimize [mi döndürüleceğiz?]. Sonra kendi zanlarınca buna delil getirerek bu akıldan uzak görmelerinin gerekçesi olarak şöyle dediler: {لقد وعدنا} “Andolsun biz tehdit edildik”.

ولما كانت العناية في هذه السورة بالإيقان بالآخرة، قدم قوله: {هذا} أي الإخراج من القبور كما كنا أول مرة - على قوله: {نحن وآباؤنا} بخلاف ما سبق في سورة المؤمنون، وقالوا: {من قبل} زيادة في الاستبعاد، أي أنه قد مرت الدهور على هذا الوعد، ولم يقع منه شيء، فلذلك دليل على أنه لا حقيقة له فكأنه قيل: فما المراد به؟ فقالوا: {إن} أي ما {هذا إلا أساطير الأولين*} أي ما سطروه كذباً لأمر لا نعرف مرادهم منه. ولا حقيقة لمعناه، فقد حط كلامهم هذا كما ترى على أنهم تارة في غاية الإنكار دأب المحيط العلم، وتارة يستبعدون دأب الشاك، المركب الجهل، الجدير بالتهكم كما مضى أنه معنى الإضرابات - والله الموفق.

Bu sûredeki asıl gaye ahirete kesin inanmak olduğundan, Mü'minûn Sûresi'nde geçen durumun aksine, {هذا} “bu” -yani ilk baştaki gibi kabirlerden çıkarılma- kelimesini {نحن وآباؤنا} “biz ve atalarımız” ifadesinin önüne aldı. Akıldan uzak görmeyi pekiştirmek için {من قبل} “daha önce” dediler; yani bu vaadin üzerinden çağlar geçti de ondan hiçbir şey gerçekleşmedi, bu da onun bir hakikatinin olmadığına delildir. Sanki 'Peki bundan maksat nedir?' denildi de şöyle dediler: {إن} “değildir” yani [şu değildir], {هذا إلا أساطير الأولين*} “bu, öncekilerin masallarından başkası [değildir].” Yani onların maksadını bilmediğimiz bir iş için ve anlamının bir hakikati olmaksızın yalan yere satırlara döktükleri şeylerdir. Gördüğün gibi onların bu sözleri; bazen her şeyi kuşatmış bir bilgiye sahip olan kimsenin tutumu gibi son derece inkâr, bazen de şüphe eden, katmerli bir cehalet içinde bulunan ve alaya alınmaya layık kimsenin tutumu gibi akıldan uzak görme üzerine kurulmuştur; nitekim önceki 'bel' (bilakis) edatlarının manasının bu olduğu geçmişti -muvaffak kılan Allah'tır-.

ولما لم يبق هذا الذي أقامه من دلائل القدرة على كل شيء عموماً، وعلى البعث خصوصاً، مقال، يرد عن الغي إلا التهديد بالنكال، وكان كلامهم هذه موجباً للنبي ﷺ من الغم والكرب ما لا يعلمه إلا الله تعالى، قال سبحانه ملقناً له ومرشداً لهم في صورة التهديد: {قل سيروا في الأرض} أي أيها المعاندون أو العمي الجاهلون.

Genel olarak her şeye, özel olarak da yeniden diriltilmeye dair O'nun ikame ettiği bu kudret delilleri, cezalandırma tehdidinden başka azgınlıktan vazgeçirecek hiçbir söz bırakmayınca ve onların bu sözleri Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir keder ve tasa verince; Allah Teâlâ bir tehdit suretinde ona telkinde bulunup onlara yol göstererek şöyle buyurdu: {قل سيروا في الأرض} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın” yani ey inatçılar veya ey kör cahiller!

ولما كان المراد الاسترشاد للاعتقاد، والرجوع عن الغي والعناد، لكون السياق له، لا مجرد التهديد، قال {فانظروا} بالفاء المقتضية للإسراع، وعظم المأمور بنظره بجعله أهلاً للعناية به، والسؤال عنه، فقال: {كيف كان} أي كوناً هو في غاية المكنة {عاقبة المجرمين*} أي القاطعين لما أمر الله به أن يوصل من الصلاة التي هي الوصلة بين الله وبين عباده، والزكاة التي هي وصلة بين بعض العباد وبعض، لتكذيبهم الرسل الذين هم الهداة إلى ما لا تستقل به العقول، فكذبوا بالآخرة التي ينتج التصديق بها كل هدى، ويورث التكذيب بها كل عمى - كما تقدمت الإشارة إليه في افتتاح السورة، فإنكم إن نظرتم ديارهم، وتأملتم أخبارهم، حق التأمل، أسرع بكم ذلك إلى التصديق فنجوتم وإلا هلكتم، فلم تضروا إلا أنفسكم، وقد تقدم لهذا مزيد بيان

Sırf tehdit değil, bağlam gereği inanç için doğru yolu bulmak, azgınlık ve inattan dönmek kastedildiği için, acele etmeyi gerektiren fâ harfiyle {فانظروا} “ve bakın” buyurdu. Bakılması emredilen şeyi önemsemeye ve sorup soruşturmaya layık kılarak büyüterek şöyle buyurdu: {كيف كان} “nasıl oldu” yani son derece kesin ve ibretlik bir oluşla [nasıl oldu], {عاقبة المجرمين*} “günahkârların sonu!” Yani akılların tek başına kavrayamayacağı şeylere rehberlik eden elçileri yalanlamaları sebebiyle; Allah ile kulları arasındaki bağ olan namazdan ve kulların birbiri arasındaki bağ olan zekâttan Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyleri koparanların [sonu nasıl oldu!] Onlar, tasdik edilmesi her türlü hidayeti doğuran, yalanlanması ise her türlü körlüğü miras bırakan ahireti yalanladılar -nitekim sûrenin başında buna işaret edilmişti-. Eğer siz onların yurtlarına bakar ve haberlerini hakkıyla düşünürseniz, bu sizi derhal tasdike sevk eder de kurtulursunuz; aksi takdirde helak olursunuz ve ancak kendinize zarar vermiş olursunuz. Buna dair daha geniş açıklama

في النحل.

Nahl Sûresi'nde geçmişti.

ولما دهم النبي ﷺ من الأسف على جلافتهم في عماهم عن السبيل، الذي هدى إليه الدليل، ما لا يعلمه إلا الله قال: {ولا تحزن عليهم} أي في عدم إيمانهم.

Delilin gösterdiği yola karşı körlüklerindeki kabalıkları sebebiyle Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ancak Allah'ın bileceği derecede bir üzüntü kaplayınca şöyle buyurdu: {ولا تحزن عليهم} “Onlara üzülme” yani iman etmeyişlerine [üzülme].

ولما كانوا لا يقتصرون على التكذيب، بل يبغون للمؤمنين الغوائل، وينصبون الحبائل، قال: {ولا تكن} مثبتاً للنون لأنه في سياق الإخبار عن عنادهم واستهزائهم مع كفايته ﷾ لمكرهم بما أعد لهم من سوء العذاب في الدارين، فلا مقتضى للتناهي في الإيجاز والإبلاغ في نفي الضيق، فيفهم إثبات النون الرسوخ، فلا يكون منهياً عما لا ينفك عنه العسر مما أشار إليه قوله تعالى {ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون} وإنما ينهى عن التمادي معه في الذكر بخلاف ما مضى في النحل، فإن السياق هناك للعدل في العقوبة لما وقع من المصيبة في غزوة أحد المقتضى لتعظيم التسلية بالحمل على الصبر، ونفي جميع الضيق ليكون ذلك وازعاً عن مجاوزة الحد، بل حاملاً على العفو {في ضيق} أي في الصدر {مما يمكرون*} فإن الله جاعل تدميرهم في تدبيرهم كطغاة قوم صالح.

Onlar sadece yalanlamakla kalmayıp müminlere tuzaklar kurdukları ve hile ağları ördükleri için -Allah'ın (celle ve celâluhû) iki yurtta onlar için hazırladığı kötü azapla onların tuzaklarına karşı yetip artmasıyla birlikte, inat ve alaylarını haber verme bağlamında olduğundan dolayı sıkıntıyı nefyetmede son dereceye varan bir icâza ve mübalağaya gerek bulunmadığından- nun harfini sabit bırakarak {ولا تكن} “ve olma” buyurdu. Böylece nun'un sabit bırakılması kökleşmeyi ifade eder; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın {ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون} “Andolsun, onların söyledikleri yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz” mealindeki ayetinin işaret ettiği, [insanın fıtratı gereği] zorluktan ayrılamayacağı şeylerden nehyedilmiş olmaz. Nehyedilen şey ancak bunu zihinde taşımaya devam etmektir; Nahl Sûresi'nde geçen durumun aksine. Zira oradaki bağlam, Uhud Gazvesi'nde meydana gelen musibet sebebiyle cezalandırmada adaleti gözetmek hakkındadır ki bu da sabra teşvik ederek teselliyi büyütmeyi ve haddi aşmaya bir engel, bilakis affetmeye bir sevk edici olsun diye her türlü sıkıntıyı bütünüyle nefyetmeyi gerektirir: {في ضيق} “bir sıkıntı içinde” yani göğüste [bir sıkıntı içinde], {مما يمكرون*} “kurdukları tuzaklardan ötürü.” Zira Allah, Sâlih'in azgın kavminde olduğu gibi, onların helakini kendi planlarının içine yerleştirecektir.

ولما أشار إلى أنهم لم يبقوا في المبالغة في التكذيب بالساعة وجهاً، أشار إلى أنهم بالوعيد بالساعة وغيرها من عذاب الله أشد مبالغة، فقال: {ويقولون} بالمضارع المؤذن بالتجدد كل حين للاستمرار: {متى هذا الوعد} وسموه وعداً إظهاراً للمحبة تهكماً به، وهو العذاب والبعث والمجازاة {إن كنتم} أي أنت ومن تابعك، كوناً هو في غاية الرسوخ، كما تزعمون {صادقين*} فأجابهم على هذا الجواب الغص بجواب الواسع القادر الذي لا يعتريه ضيق، ولا تنويه عجلة، مشيراً إلى الاستعداد للدفاع أو الاستسلام لذي الجلال والإكرام، كما فعلت بلقيس ﵂، فقال مخاطباً الرأس الذي لا يقدر على هذه التؤده حق القدرة غيره: {قل} يا محمد {عسى} أي يمكن {أن يكون} وجدير وخليق بأن يكون {ردف} أي تبع ردفاً حتى صار كالرديف ولحق.

Kıyameti yalanlamada hiçbir kapıyı açık bırakmadıklarına işaret edince, kıyamet ve Allah'ın diğer azap tehditleri karşısında daha da ileri gittiklerine işaret ederek, devamlılık bildirmek üzere her an yenilenmeyi hissettiren muzâri fiille şöyle buyurdu: {ويقولون} “Ve derler ki:” {متى هذا الوعد} “Ne zaman bu vaat?” Alay etmek üzere sevgi gösterisinde bulunarak onu 'vaat' diye isimlendirdiler; o ise azap, dirilme ve cezalandırmadır. {إن كنتم} “Eğer siz iseniz” yani sen ve sana uyanlar, iddia ettiğiniz gibi son derece sağlam bir doğruluk üzere iseniz, {صادقين*} “doğru söyleyenler.” Bu boğucu soruya, hiçbir darlık hissetmeyen ve acele etmeyi aklından geçirmeyen mutlak kudret ve vüs'at sahibinin cevabıyla cevap verdi; Belkıs'ın (radıyallâhu anhâ) yaptığı gibi celâl ve ikrâm sahibine karşı ya savunmaya hazırlanmaya ya da teslim olmaya işaret ederek, bu temkin ve ağırbaşlılığa hakkıyla güç yetirebilecek yegâne öndere hitaben şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” ey Muhammed, {عسى} “Umulur ki” yani mümkündür, {أن يكون} “olması” ve olması pek yakındır ve layıktır, {ردف} “peşinize takılmış olması” yani arkadan takip edip bir binek arkasındaki gibi peşine takılmış ve yetişmiş olması.

ولما قصر الفعل وضمنه معنى ما يتعدى باللام لأجل الاختصاص قال: {لكم} أي لأجلكم خاصة {بعض الذي تستعجلون*} إتيانه من الوعيد، فتطلبون تعجيله قبل الوقت الذي ضربه الله له، فعلى تقدير وقوعه ماذا أعددتم لدفاعه؟ فإن العاقل من ينظر في عواقب أموره، ويبنيها على أسوأ التقادير، فيعد لما يتوهمه من البلاء ما يكون فيه

Fiili lâzım kılıp ihtisas ifade etmesi için lâm harfiyle geçişli olan bir fiilin manasını ona yükleyerek şöyle buyurdu: {لكم} “sizin için” yani sırf sizin için, {بعض الذي تستعجلون*} “acele istediğiniz şeyin bir kısmı.” Tehditten gelmesini istediğiniz ve Allah'ın onun için belirlediği vakitten önce acele gelmesini talep ettiğiniz şeyin [bir kısmı peşinize takılmıştır]. Gerçekleştiği takdirde onu savuşturmak için ne hazırladınız? Zira akıllı kimse, işlerinin sonunu düşünen ve onları en kötü ihtimallere göre bina eden kimsedir; böylece vehmettiği bela için içinde

الخلاص كما فعلت بلقيس ﵂ من الانقياد الموجب للأمان لما غلب على ظنها أن الإباء يوجب الهوان، لا كما فعل قوم صالح من الآبار، التي أعانت على الدمار، وغيرهم من الفراعنة.

kurtuluş bulunan tedbiri hazırlar; nitekim Belkıs (radıyallâhu anhâ) boyun eğmemenin zillete yol açacağı kanaati ağır basınca emniyet sağlayan bir teslimiyet göstermiştir; yoksa Sâlih'in kavminin helake yardım eden kuyular kazması yahut diğer firavunların yaptığı gibi yapmamıştır.

ولما كان التقدير قطعاً: فأن ربك لا يعجل على أهل المعاصي بالانتقام مع القطع بتمام قدرته، عطف عليه قوله: {وإن ربك} أي المحسن إليك بالحلم عن أمتك وترك المعاجلة لهم بالعذاب على المعاصي {لذو فضل} أي تفضل وإنعام {على الناس} أي كافة {ولكن أكثرهم لا يشكرون*} أي لا يوقعون الشكر له بما أنعم عليهم، ويزيدون في الجهل بالاستعجال.

Kuşkusuz gizli takdir: 'Kudretinin tamlığı kesin olmakla birlikte, senin Rabbin günah ehline intikam almakta acele etmez' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani ümmetine yumuşak davranıp günahlarından ötürü onları azapla çarpmakta acele etmeyerek sana ihsanda bulunan [Rabbin], {لذو فضل} “elbette lütuf sahibidir” yani ihsan ve nimet sahibidir, {على الناس} “insanlara karşı” yani insanların bütününe karşı, {ولكن أكثرهم لا يشكرون*} “fakat onların çoğu şükretmezler.” Yani kendilerine verdiği nimetlerden ötürü O'na şükretmezler ve acele istemekle cehaletlerini daha da artırırlar.

ولما كان الإمهال قد يكون من الجهل بذنوب الأعداء، قال نافياً لذلك: {وإن ربك} أي والحال أنه أشار بصفة الربوبية إلى إمهالهم إحساناً إليه وتشريفاً له {ليعلم} أي علماً لا يشبه علمكم بل هو في غاية الكشف لديه دقيقه وجليله {ما تكن} أي تضمر وتستر وتخفي {صدورهم} أي الناس كلهم فضلاً عن قومك {وما يعلنون*} أي يظهرون من عداوتك فلا تخشهم، وذكر هذا القسم لأن التصريح أقر للنفس والمقام للأطناب، على أنه ربما كان

Mühlet vermek bazen düşmanların günahlarını bilmemekten kaynaklanabileceği için bunu nefyederek şöyle buyurdu: {وإن ربك} “Ve şüphesiz senin Rabbin” yani durum şu ki O, rubûbiyyet sıfatıyla Peygamber'e bir ihsan ve bir ikram olarak onlara mühlet verdiğine işaret ederek, {ليعلم} “elbette bilir” yani sizin bilginize benzemeyen, bilakis incesi ve büyüğüyle katında son derece açık olan bir ilimle bilir, {ما تكن} “sakladığı şeyleri” yani gizleyip örttüğü ve sakladığı şeyleri, {صدورهم} “göğüslerinin” yani senin kavmin bir yana bütün insanların [göğüslerinin sakladığını], {وما يعلنون*} “ve açığa vurduklarını da.” Yani sana olan düşmanlıklarından açığa vurduklarını da [bilir], öyleyse onlardan korkma. Bu kısmı zikretti; zira açıkça ifade etmek nefsi daha çok yatıştırır ve burası sözü genişletme makamıdır; üstelik bazen

في الإعلان لغط واختلاط أصوات يكون سبباً للخفاء.

açığa vurmada gürültü ve gizliliğe sebep olacak ses karmaşası bulunabilir.

ولما كان ثبات علة الناس في الغالب مقيداً بالكتاب، قال تقريباً لأفهامهم: {وما من غائبة} أي من هنة من الهنات في غاية الغيبوبة {في السماء والأرض} أي في أي موضع كان منهما، وأفردهما دلالة على إرادة الجنس الشامل لكل فرد {إلا في كتاب} كتبه قبل إيجادها لأنه لا يكون شيء إلا بعلمه وتقديره {مبين*} لا يخفى شيء فيه على من تعرف ذلك منه كيفما كان؛ ثم دل على ذلك بقوله: {إن هذا القرآن} أي الآتي به هذا النبي الأمي الذي لم يعرف قبله علماً ولا خالط عالماً {يقص} أي يتابع الإخبار ويتلو شيئاً فشيئاً على سبيل القطع الذي لا تردد فيه، من غير زيادة ولا نقص {على بني إسرائيل} أي الذي أخبارهم مضبوطة في كتبهم لا يعرف بعضها إلا قليل من حذاق أخبارهم {أكثر الذي هم} أي خاصة لكونه من خاص أخبارهم التي لا علم لغيرهم بها {فيه يختلفون*} أي من أمر الدين وإن بالغوا في كتمه، كقصة الزاني المحصن في إخفائهم أن حده الرجم، وقصة عزير والمسيح، وإخراج النبي ﷺ ذلك من توارتهم، فصح بتحقيقه على لسان من لم يلم بعلم قط أنه من عند الله، وصح أن الله تعالى يعلم كل شيء إذ لا خصوصية لهذا دون غيره بالنسبة إلى علمه سبحانه.

İnsanların bilgisinin sebatı çoğunlukla yazıyla kayıt altına alınmaya bağlı olduğundan, onların anlayışına yaklaştırmak üzere şöyle buyurdu: {وما من غائبة} “Hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki” yani son derece gizli hiçbir küçük şey yoktur ki, {في السماء والأرض} “gökte ve yerde” yani bu ikisinden herhangi bir yerde; her bir ferdi kapsayan cinsi kastettiğini göstermek üzere ikisini tekil getirdi, {إلا في كتاب} “bir kitapta bulunmasın” var edilmeden önce yazdığı [bir kitapta bulunmasın]; zira hiçbir şey O'nun ilmi ve takdiri olmaksızın vücut bulmaz, {مبين*} “apaçık [bir kitapta].” Her nasıl olursa olsun, onu oradan öğrenen kimseye içindeki hiçbir şey gizli kalmaz. Sonra şu buyruğuyla buna delil getirdi: {إن هذا القرآن} “Şüphesiz bu Kur'an” yani kendisinden önce hiçbir ilim bilmeyen ve hiçbir âlimle bir arada bulunmayan bu ümmî Peygamber'in getirdiği [bu Kur'an], {يقص} “anlatmaktadır” yani hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte, artırma ve eksiltme olmaksızın art arda haber vermekte ve peyderpey okumaktadır, {على بني إسرائيل} “İsrailoğullarına” yani haberleri kitaplarında kayıtlı olan ve bazılarını ancak derin bilgi sahibi âlimlerinden az bir kısmının bildiği kimselere [anlatmaktadır], {أكثر الذي هم} “çoğunu, onların” yani sırf kendilerine mahsus olup başkalarının hakkında hiçbir bilgisi bulunmayan özel haberlerinden olduğu için, {فيه يختلفون*} “hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin” yani din işine dair gizlemekte ne kadar ileri gitseler de -evli zinanın cezasının recm olduğunu gizlemeleri kıssası, Üzeyr ve Mesîh kıssası gibi ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onların Tevrat'ından çıkarması gibi- [ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır]. Böylece hiçbir ilimle meşgul olmamış bir kimsenin lisanından bunun hakikatinin ortaya çıkmasıyla Kur'an'ın Allah katından olduğu ve Allah Teâlâ'nın her şeyi bildiği sabit olmuştur; zira O'nun (sübhânehu) ilmine nispetle bunun diğerlerinden hiçbir farkı yoktur.

ولما بان بهذا دليل علمه، أتبعه دليل فضله وحلمه، فقال: {وإنه} أي القرآن {لهدى} أي موصل إلى المقصود لمن وفق {ورحمة} أي نعمة وإكرام {للمؤمنين*} أي الذين طبعتهم على الإيمان، فهو صفة لهم راسخة كما أنه للكافرين وقر في أذانهم وعمى في قلوبهم.

Bununla ilminin delili apaçık ortaya çıkınca, ardından lütuf ve hilminin delilini getirerek şöyle buyurdu: {وإنه} “Ve muhakkak ki o” yani Kur'an, {لهدى} “elbette bir hidayettir” yani muvaffak kılınan kimse için maksada ulaştırıcıdır, {ورحمة} “ve bir rahmettir” yani bir nimet ve ikramdır, {للمؤمنين*} “müminler için.” Yani fıtratlarını iman üzere yarattığımız kimseler için; zira iman onlar için kökleşmiş bir sıfattır; nitekim kâfirler için ise kulaklarında bir ağırlık ve kalplerinde bir körlüktür.

ولما ذكر دليل فضله، أتبعه دليل عدله، فقال مستأنفاً لجواب من ظن أن فضله دائم العموم على الفريقين: {إن} وقال: {ربك} أي المحسن إليك بجمعه لكل بين العلم والبلاغة والدين والبراعة والدنيا والعفة والشجاعة تسلية للنبي ﷺ {يقضي بينهم} أي بين جميع المخلفين {بحكمه} أي الذي هو أعدل حكم وأتقنه وأنفذه وأحسنه مع كفرهم به واستهزائهم برسله، لا بحكم غيره ولا بنائب يستنيبه {وهو} أي والحال أنه هو {العزيز} فلا يرد له أمر {العليم*} فلا يخفى عليه سر ولا جهر، فلما ثبت له العلم والحكمة، والعظمة والقدرة، تسبب عن ذلك قوله: {فتوكل على الله} أي الذي له جميع العظمة بما ثبت علمه وقدرته التي أثبت بها أنك أعظم عباده الذين اصطفى في استهزاء الأعداء وغيره من مصادمتهم ومسالمتهم لتدع الأمور كلها إليه، وتستريح من تحمل المشاق، وثوقاً بنصره، وما أحسن قول قيس بن الخطيم وهو جاهلي:

Lütfunun delilini zikredince, peşinden adaletinin delilini getirdi ve lütfunun iki zümreye de daima genel olduğunu zanneden kimsenin cevabına başlangıç olarak şöyle buyurdu: {إن} “Şüphesiz” ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli olmak üzere: {ربك} “senin Rabbin” yani ilim, belagat, din, üstünlük, dünya, iffet ve şecaati kendisinde toplayarak sana ihsanda bulunan [Rabbin], {يقضي بينهم} “onların arasında hükmedecektir” yani bütün ihtilaf edenler arasında [hükmedecektir], {بحكمه} “Kendi hükmüyle” yani O'na küfretmelerine ve elçileriyle alay etmelerine rağmen en adil, en sağlam, en geçerli ve en güzel olan hükmüyle; başkasının hükmüyle veya vekil kılacağı bir nâible değil. {وهو} “Ve O” yani durum şu ki O, {العزيز} “Mutlak Galip'tir” dolayısıyla O'nun hiçbir emri geri çevrilemez, {العليم*} “Hakkıyla Bilen'dir.” O'na hiçbir gizli ve açık şey saklı kalmaz. İlim, hikmet, azamet ve kudret O'nun için sabit olunca, bundan şu buyruğu neşet etti: {فتوكل على الله} “Öyleyse Allah'a tevekkül et” yani ilmi ve kudreti sabit olan ve bununla senin seçtiği kullarının en büyüğü olduğunu ispat eden bütün azamet sahibi Allah'a tevekkül et; düşmanların alay etmesi ve diğer çatışma veya barış durumlarında bütün işleri O'na bırakasın, meşakkatleri yüklenmekten rahata eresin ve O'nun yardımına güvenesin. Câhiliye şairi Kays bin el-Hattîm ne güzel söylemiştir:

متى ما تقد بالباطل الحق يأبه ... وأن تقد الأطوار بالحق تنقد

Hakkı bâtılla sevk etmeye kalkarsan direnir... Ama her hâli hakla sevk edersen boyun eğer.

ثم علل ذلك حثاً على التحري في الأعمال، وفطماً لأهل الإبطال، عن تمني المحال، فقال: {إنك على الحق المبين*} أي البين في نفسه الموضح لغيره، فحقك لا يبطل ووضوحه لا يخفى، ونكوصهم ليس عن خلل في دعائك لهم، وإنما الخلل في مداركهم، فثق بالله في تدبير أمرك فيهم؛ ثم علل هذا الذي أرشد السياق إلى تقديره، أو استأنف لمن يسأل متعجباً عن وقوفهم عن الحق الواضح بقوله: {إنك لا تسمع الموتى} أي لا توجد سمعاً للذين هم كالموتى في عدم الانتفاع بمشاعرهم التي هي في غاية الصحة، وهم إذا سمعوا الآيات أعرضوا عنها.

Sonra amellerde titiz davranmaya teşvik etmek ve bâtıl ehlini imkânsızı temenni etmekten vazgeçirmek için bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إنك على الحق المبين*} “Çünkü sen apaçık hak üzerindesin.” Yani bizzat kendisi açık olan ve başkasını da açıklayan [hak üzerindesin]. Senin hakkın asla bâtıl olmaz ve açıklığı gizli kalmaz. Onların geri durması senin onları davetindeki bir kusurdan değil, ancak onların idraklerindeki bozukluktandır; öyleyse onlar hakkındaki işinin tedbirinde Allah'a güven. Sonra bağlamın takdir edilmesine irşad ettiği bu hususu gerekçelendirerek yahut onların apaçık haktan geri durmalarına şaşırarak soran kimseye yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {إنك لا تسمع الموتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” yani son derece sağlam olan duyularından istifade etmemeleri bakımından ölüler gibi olan kimselere işitme veremezsin; onlar ayetleri işittiklerinde yüz çevirirler.

ولما كان تشبيههم بالموتى مؤيساً، قال مرجياً: {ولا تسمع الصم الدعاء} أي لا تجدد ذلك لهم، فشبههم بما في أصل خلقهم مما جبلوا عليه من الشكاسة وسوء الطبع بالصم.

Onların ölülere benzetilmesi ümit kesici olduğundan, ümit vererek şöyle buyurdu: {ولا تسمع الصم الدعاء} “sağırlara da daveti duyuramazsın” yani bunu onlar için yenileyemezsin; yaratılışlarının aslında hırçınlık ve kötü tabiat üzere yaratılmış olmaları sebebiyle onları sağırlara benzetti.

ولما كانوا قد ضموا إلى ذلك الإعراض والنفرة فصاروا كالأصم المدبر، وكان الأصم إذا أقبل ربما بمساعدة بصره وفهمه، قال: {إذا ولوا مدبرين*} فرجاه في إيجاد الإسماع إذا حصلت لهم حالة من الله تقبل بقلوبهم.

Buna yüz çevirmeyi ve kaçmayı da ekledikleri için arkasını dönüp giden sağır gibi oldular; zira sağır yöneldiğinde bazen görmesinin ve anlayışının yardımıyla [anlayabilir]. Bu sebeple şöyle buyurdu: {إذا ولوا مدبرين*} “arkalarını dönüp gittikleri zaman.” Allah'tan kendilerine kalplerini yöneltecek bir durum hâsıl olduğunda işittirmeyi var etmesi konusunda ona ümit verdi.

ولما شبههم بالصم في كونهم لا يسمعون إلا مع الإقبال، مثلهم

Ancak yönelmekle işitebilecekleri hususunda onları sağırlara benzettiğinde,

بالعمى في أنهم لا يهتدون في غير عوج أصلاً إلا براعٍ لا تشغله عنهم فترة ولا ملال، فقال: {وما أنت بهادي} أي بموجد الهداية على الدوام في قلوب {العمي} أي في أبصارهم وبصائرهم مزيلاً لهم وناقلاً ومبعداً {عن ضلالتهم} عن الطريق بحيث تحفظهم عن أن يزالوا عنها أصلاً، فإن هذا لا يقدر عليه إلا الحي القيوم، والسياق كما ترى يشعر بتنزيل كفرهم في ثلاث رتب: عليا ككفر أبي جهل، ووسطى كعتبة بن ربيعة، ودنيا كأبي طالب وبعض المنافقين، وسيأتي في سورة الروم لهذا مزيد بيان.

kendilerini gözetmekten hiçbir gevşeklik ve bıkkınlığın alıkoymadığı bir rehber olmaksızın hiçbir eğriliği bulunmayan yolda asla doğru gidememeleri hususunda da onları körlere benzeterek şöyle buyurdu: {وما أنت بهادي} “Ve sen hidayet edici değilsin” yani kalplerde daimi olarak hidayeti var edici değilsin, {العمي} “körleri” yani gözlerinde ve basiretlerinde [kör olanları], {عن ضلالتهم} “sapıklıklarından [çevirip]” onları yoldan sapmaktan tamamen koruyacak şekilde sapıklıklarından çıkarıcı, döndürücü ve uzaklaştırıcı [değilsin]. Zira buna Hayy ve Kayyûm olan [Allah'tan] başkası güç yetiremez. Bağlam, gördüğün gibi onların küfrünü üç mertebeye indirmeyi hissettirmektedir: Ebû Cehil'in küfrü gibi en üst derece, Utbe bin Rebîa gibi orta derece, Ebû Tâlib ve bazı münafıklar gibi en alt derece. Rûm Sûresi'nde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.

ولما كان ربما أوقف عن دعائهم، رجاه في انقيادهم وارعوائهم بقوله: {إن} أي ما {تسمع} أي سماع انتفاع على وجه الكمال، في كل حال {إلا من يؤمن} أي من علمناه أنه يصدق {بآياتنا} بأن جعلنا فيه قابلية السمع. ثم سبب عنه قوله دليلاً على إيمانه: {فهم مسلمون*} أي في غاية الطواعية لك في المنشط والمكره، لا خيرة لهم ولا إرادة في شيء من الأشياء.

Onları davet etmekten belki geri durur diye, şu buyruğuyla onların boyun eğip vazgeçmelerini ümit ettirdi: {إن} “değilsin” yani [işittirecek değilsin], {تسمع} “işittirecek” yani her hâlükarda kâmil manada bir faydalanma işitmesi [işittirecek değilsin], {إلا من يؤمن} “ancak iman eden kimseye” yani işitme kabiliyeti vermek suretiyle tasdik edeceğini bildiğimiz kimseye [işittirebilirsin], {بآياتنا} “ayetlerimize.” Sonra onun imanına delil olarak bundan şu buyruğunu neşet ettirdi: {فهم مسلمون*} “işte onlar Müslümanlardır.” Yani sevinçte ve kederde sana son derece itaatkârdırlar; hiçbir şeyde kendi tercih ve iradeleri yoktur.

ولما فرغ من عظيم زجرهم بتسليته ﷺ في أمرهم وختم بالإسلام، عطف عليه ذكر ما يوعدون مما تقدم استعجالهم له استهزاء

Onların durumu hakkında Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli ederek onlara yönelik büyük tehdidi tamamlayıp sözü İslam ile bitirince, bunun üzerine alay yollu acele gelmesini istedikleri daha önce geçen vaat edilen şeyleri zikretmeyi atfetti

به، وبدأ منه بالدابة التي تميز المسلم من غيره، فقال محققاً بأداة التحقيق: {وإذا وقع القول} أي حان حين وقوع الوعيد الذي هو معنى القول، وكأنه لعظمه لا قول غيره {عليهم} بعضه بالإتيان حقيقة وبعضه بالقرب جداً {أخرجنا} أي بما لنا من العظمة {لهم} من أشراط الساعة {دآبة} وأيّ دابة في هولها وعظمها خلقاً وخلقاً {من الأرض} أي أرض مكة التي هي أم الأرض، لأنه لم يبق بعد إرسال أكمل الخلق بأعلى الكتب إلا كشف الغطاء.

ve bundan, Müslümanı başkasından ayırt edecek olan Dâbbe ile başladı. Tahkik edatıyla kesinleştirerek şöyle buyurdu: {وإذا وقع القول} “O söz gerçekleştiği zaman” yani 'söz' kelimesinin manası olan tehdidin vuku bulma vakti geldiğinde -ki sanki büyüklüğünden ötürü ondan başka söz yok gibidir-, {عليهم} “onların aleyhine” bir kısmı fiilen gelerek, bir kısmı da son derece yaklaşarak [vuku bulduğunda], {أخرجنا} “çıkarırız” yani büyüklüğümüzün gereği olarak [çıkarırız], {لهم} “onlar için” kıyamet alametlerinden olarak, {دآبة} “bir canlı (dâbbe)” hem yaratılış hem huy bakımından korkunçluğu ve büyüklüğü tarifsiz bir canlı, {من الأرض} “yerden” yani yeryüzünün anası olan Mekke toprağından [çıkarırız]; zira mahlukatın en mükemmeli en yüce kitapla gönderildikten sonra artık perdenin açılmasından başka bir şey kalmamıştır.

ولما كان التعبير بالدابة يفهم أنها كالحيوانات العجم لا كلام لها قال: {تكلمهم} أي بكلام يفهمونه، روى البغوي من طريق مسلم عن عبد الله بن عمرو ﵄: قال سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن أول الآيات خروجاً طلوع الشمس من مغربها، وخروج الدابة على الناس ضحى، وأيتهما كانت قبل صاحبتها فالأخرى على أثرها قريباً» ومن طريق ابن خزيمة عن أبي شريحة الغفاري ﵁ أن النبيّ ﷺ قال: «يكون للدابة ثلاث خرجات من الدهر، فتخرج خروجاً بأقصى اليمن فيفشو ذكرها بالبادية، ولا يدخل ذكرها القرية - يعني مكة، ثم تمكن زماناً طويلاً، ثم تخرج خرجة أخرى قريباً من مكة فيفشو ذكرها بالبادية ويدخل ذكرها القرية، ثم بينما

Dâbbe (canlı) ifadesiyle onun konuşamayan dilsiz hayvanlar gibi olduğu anlaşılmasın diye şöyle buyurdu: {تكلمهم} “onlarla konuşur” yani anlayacakları bir sözle. Begavî, Müslim tarikiyle Abdullah bin Amr’dan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti; dedi ki: Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: «Kıyamet alametlerinden ilk çıkacak olanı, güneşin batıdan doğması ve kuşluk vakti dâbbenin insanların karşısına çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi arkadaşından önce çıkarsa, diğeri hemen onun peşinden yakındır.» İbn Huzeyme tarikiyle Ebû Şerîha el-Gıfârî’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Dâbbe için çağlar boyu üç çıkış olacaktır: Yemen’in en uç noktasından bir çıkış yapar ve haberi çölde yayılır; fakat haberi beldeye -yani Mekke’ye- girmez. Sonra uzun bir müddet gizlenir; ardından Mekke yakınlarından bir başka çıkış daha yapar, haberi çölde yayılır ve beldeye de girer. Sonra

الناس يوماً في أعظم المساجد على الله ﷿ حرمة وأكرمها على الله ﷿ يعني المسجد الحرام، لم يرعهم إلا وهي في ناحية المسجد تدنو وتدنو - كذا قال عمرو - يعني ابن محمد العبقري أحد رواة الحديث - ما بين الركن الأسود إلى باب بني مخزوم عن يمين الخارج في وسط ذلك، فارفض الناس عنها وثبت لها عصابة عرفوا أنهم لن يعجزوا الله فخرجت عليهم تنفض رأسها من التراب، فمرت بهم فجلت عن وجوههم حتى تركتها كأنها الكواكب الدرية، ثم ولت في الأرض لا يدركها طالب، ولا يعجزها هارب، حتى أن الرجل ليقوم فيتعوذ منها بالصلاة، فتأتيه من خلفه فتقول: يا فلان! الآن تصلي، فيقبل عليها بوجهه فتسمه في وجهه، فيتجاور الناس في ديارهم، ويصطحبون في أسفارهم، ويشتركون في الأموال، يعرف الكافر من المؤمن، فيقال للمؤمن: يا مؤمن، ويقال للكافر: يا كافر» ؛ ومن طريق الإمام أحمد عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: «تخرج الدابة ومعها عصا موسى، وخاتم سليمان ﵉، فتجلو وجه المؤمن بالعصا، وتخطم أنف الكافر بالخاتم، حتى أن أهل الخوان

insanlar bir gün Allah azze ve celle katında hürmeti en büyük ve Allah azze ve celle katında en değerli mescitte -yani Mescid-i Harâm'da- bulunurlarken, bir de bakarlar ki o, mescidin bir köşesinde yaklaştıkça yaklaşmaktadır -hadis râvilerinden olan Amr, yani İbn Muhammed el-Abkarî böyle demiştir-, Rükn-i Esved ile Benî Mahzûm kapısı arasında, çıkanın sağ tarafında, tam ortada beliriverir. İnsanlar ondan kaçışıp dağılır; Allah'ı aciz bırakamayacaklarını bilen bir topluluk ise ona karşı sebat eder. Dâbbe başındaki toprağı silkerek onların karşısına çıkar, yanlarından geçer ve yüzlerini parlatır; öyle ki yüzlerini inci gibi parlayan yıldızlar gibi bırakır. Sonra yeryüzünde dönüp gider; ne arayan ona yetişebilir ne de kaçan onu aciz bırakabilir. Hatta bir adam kalkıp ondan korunmak için namaza sığınır; dâbbe arkasından gelerek: 'Ey falan! Şimdi mi namaz kılıyorsun?' der. Adam yüzünü ona döner, dâbbe de onun yüzünü damgalar. Böylece insanlar yurtlarında komşuluk eder, yolculuklarında arkadaşlık yapar, mallarda ortak olurlar; kâfir mümin olandan ayırt edilir. Mümin olana: 'Ey mümin!', kâfir olana da: 'Ey kâfir!' denir.» İmam Ahmed tarikiyle Ebû Hüreyre’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Dâbbe, beraberinde Mûsâ'nın asâsı ve Süleyman'ın (aleyhisselâm) mührü olduğu halde çıkar. Asâ ile müminin yüzünü aydınlatır, mühür ile kâfirin burnunu damgalar. Hatta sofra ehli

ليجتمعون فيقول هذا: يا مؤمن، وهذا: يا كافر» .

bir araya toplanır da biri [diğerine]: 'Ey mümin!', öbürü de: 'Ey kâfir!' der.»

ثم علل سبحانه إخراجه لها بقوله: {أن الناس} أي بما هم ناس لم يصلوا إلى أول أسنان الإيمان، وهو سن {الذين آمنوا} بل هم نائسون مترددون مذبذبون تارة، وتارة {كانوا} أي كوناً هو لهم كالجبلة {بآياتنا} أي المرئيات التي كتبناها بعظمتنا في ذوات العالم، والمسموعات المتلوات، التي أتيناهم بها على ألسنة أكمل الخلق: الأنبياء والرسل، حتى ختمناهم بإمامهم الذي هو أكمل العالمين، قطعاً لحجاجهم، ورداً عن لجاجهم، ولذا عممنا برسالته وأوجبنا على جميع العقل أتباعه {لا يوقنون*} من اليقين، وهو إتقان العلم بنفي الشبه، بل هم فيها مزلزلون، فلم يبق بعده ﷺ إلا كشف الغطاء عما ليس من جنس البشر بما لا تثبت له عقولهم.

Sonra Allah Teâlâ, dâbbeyi çıkarmasını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أن الناس} “insanların” yani iman mertebelerinin ilki olan 'iman edenler' derecesine henüz ulaşamamış insan cinsinden olmaları hasebiyle; bilakis onlar bazen bocalayan, tereddüt eden ve kararsız kalan kimselerdir; bazen de {كانوا} “oldukları” yani kendileri için adeta fıtri bir huy haline gelmiş bir oluşla, {بآياتنا} “ayetlerimize” yani büyüklüğümüzle âlemin varlıklarına nakşettiğimiz gözle görülen [delillerimize] ve mahlukatın en mükemmelleri olan nebiler ve resuller vasıtasıyla kendilerine ulaştırdığımız işitilen, okunan [ayetlerimize] -ki delillerini çürütmek ve inatlarını kırmak için bu elçileri âlemlerin en mükemmeli olan imamlarıyla sonlandırdık; bu sebeple onun risaletini evrensel kıldık ve bütün akıl sahiplerine ona tabi olmayı farz kıldık-, {لا يوقنون*} “kesin bir bilgiyle inanmadıklarını [söyler].” Şüpheleri gidererek bilginin sağlamlaşması demek olan yakînden uzaktırlar; bilakis onlar bu ayetler hususunda sarsıntı içindedirler. Dolayısıyla Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra, akıllarının idrak edemeyeceği, insan cinsinden olmayan şeylerin üzerindeki perdenin kaldırılmasından başka bir şey kalmamıştır.

ولما كان من فعل الدابة التمييز بين المؤمن والكافر بما لا يستطيعون دفعه، تلاه بتمييز كل فريق منهما عن صاحبه يجمعهم يوم القيامة في ناحية، وسوقهم من غير اختلاط بالفريق الآخر، فقال عاطفاً على العامل في «وإذا وقع القول» : {ويوم نحشر} أي نجمع - بما لنا من العظمة - على وجه الإكراه؛ قال أبو حيان: الحشر: الجمع

Dâbbenin fiillerinden biri mümin ile kâfiri engel olamayacakları bir biçimde ayırt etmek olunca, bunun ardından kıyamet gününde her iki fırkayı bir tarafta toplayarak ve diğer fırkaya karışmaksızın sevk ederek birbirinden ayırt etmeyi getirdi. «O söz gerçekleştiği zaman» ifadesindeki âmile atfederek şöyle buyurdu: {ويوم نحشر} “Ve o gün toplarız” yani büyüklüğümüzle, zorla toplarız. Ebû Hayyân demiştir ki: Haşr; zorla ve şiddetle toplamaktır.

على عنف {من كل أمة فوجاً} أي جماعة كثيرة {ممن يكذب} أي يوقع التكذيب للهداة على الاستمرار، مستهيناً {بآياتنا} أي المرئية بعدم الاعتبار بها، والمسموعة بردها والطعن فيه على ما لها من العظمة بإضافتها إلينا؛ وأشار إلى كثرتهم بقوله متسبباً عن العامل في الظرف من نحو: يكونون في ذل عظيم: {فهم يوزعون*} أي يكف بأدنى إشارة منه أولهم على - آخرهم، وأطرافهم على أوساطهم، ليتلاحقوا، ولا يشذ منهم أحد، ولا يزالون كذلك {حتى إذا جاءوا} أي المكان الذي أراده الله لتبكيتهم {قال} لهم ملك الملوك غير مظهر لهم الجزم بما يعلمه من أحوالهم، في عنادهم وضلالهم، بل سائلاً لهم إظهاراً للعدل بإلزامهم بما يقرون به من أنفسهم، وفيه إنكار وتوبيخ وتبكيت وتقريع: {أكذبتم} أي أيها الجاهلون {بآياتي} على ما لها من العظم في أنفسها، وبإتيانها إليكم على أيدي أشرف عبادي {و} الحال أنكم {لم تحيطوا بها علماً} أي من غير فكر ولا نظر يؤدي إلى الإحاطة بها في معانيها وما أظهرت لأجله حتى تعلموا ما تستحقه ويليق بها بدليل لا مرية فيه {أمّاذا كنتم} أي في تلك الأزمان بما هو لكم كالجبلات {تعملون*} فيها هل صدقتم بها أو كذبتم بعد الإحاطة بعلمها؟ أخبروني عن ذلك كله! ما دهاكم حيث لم تشتغلوا بهذا العمل المهم؟ فإن هذا - وعزتي - مقام العدل

{من كل أمة فوجاً} “Her ümmetten birer grup” yani büyük bir topluluk [toplarız], {ممن يكذب} “yalanlayanlardan” yani hidayet rehberlerini sürekli olarak hafife alıp yalanlayanlardan, {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani ibret almayarak görünen ayetleri ve bize nispet edilmesiyle taşıdığı büyüklüğe rağmen reddedip taan ederek işitilen ayetleri [yalanlayanlardan]. Zarfın âmilinden doğan 'büyük bir zillet içinde olurlar' takdirindeki manadan neşetle onların çokluğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {فهم يوزعون*} “artık onlar sevk ve tevkif edilirler.” Yani birbirlerine yetişsinler ve içlerinden hiçbiri ayrılıp kaçmasın diye, O'ndan gelen en ufak bir işaretle öndekiler arkadakilerin, uçtakiler de ortadakilerin üzerine durdurulup düzenlenir. Onlar bu şekilde devam ederler; {حتى إذا جاءوا} “nihayet geldikleri zaman” yani Allah'ın onları azarlamak için dilediği mekâna [geldiklerinde], Mülkler Mülkünün Sahibi, inat ve sapıklıkları konusundaki hallerini bildiğini onlara kesin bir şekilde açığa vurmaksızın, bilakis kendi itiraflarıyla onları bağlayıp adaleti ortaya koymak üzere bir soru sorarak -ki bu soruda inkâr, azarlama, paylama ve kınama vardır- {قال} “[Allah] der:” {أكذبتم} “Yalanladınız mı” yani ey cahiller! {بآياتي} “ayetlerimi” bizzat kendi zatındaki büyüklüğüne ve kullarımın en şereflilerinin elleriyle size gelmesine rağmen, {و} “hâlbuki siz” {لم تحيطوا بها علماً} “onları ilmen kavramamıştınız” yani manalarını ve ne için ortaya konulduklarını kavramayı sağlayacak, şüphe götürmez bir delille hak ettikleri ve kendilerine yaraşan şeyleri bilecek bir düşünme ve tefekkürde bulunmaksızın, {أمّاذا كنتم} “yoksa siz o zamanlar” fıtratınız gibi olmuş bir halde, {تعملون*} “ne yapıyordunuz?” Onlar hakkında ilmini tam kavradıktan sonra tasdik mi ettiniz yoksa yalanladınız mı? Bana bütün bunları haber verin! Bu mühim işle meşgul olmayıp sizi alıkoyan neydi? Zira izzetime yemin olsun ki burası adaletin

والتحرير، ولا يترك فيه قطمير ولا نقير، ولا ظلم فيه على أحد في جليل ولا حقير، ولا قليل ولا كثير، والسؤال على هذا الوجه منبه على الاضطرار إلى التصديق أو الاعتراف بالإبطال، لأنهم إن قالوا: كذبنا، فإن قالوا مع عدم الإحاطة كان في غاية الوضوح في الإبطال، وإن قالوا مع الإحاطة كان أكذب الكذب.

ve muhasebenin makamıdır; burada ne bir çekirdek zarı ne de bir çekirdek oyuğu terk edilir. Burada büyük-küçük, az-çok hiç kimseye asla zulmedilmez. Bu minvaldeki bir soru, tasdike mecbur kalındığını veya batıl üzere olunduğunun itirafını ikaz etmektedir. Zira şayet: 'Yalanladık' derlerse; eğer bunu 'kavramaksızın' yaptıklarını söylerlerse batıllığı son derece açık olur; şayet 'kavrayarak' yaptıklarını söylerlerse bu yalanların en katmerlisi olur.

ولما كان التقدير بما أرشد إليه السياق: فأجابوا بما تبين به أنهم ظالمون، عطف عليه قوله: {ووقع القول} أي مضمون الوعيد الذي هو القول حقاً، مستعلياً {عليهم بما ظلموا} أي بسبب ما وقع منهم من الظلم من صريح التكذيب وما نشأ عنه من الضلال، في الأقوال والأفعال {فهم لا ينطقون*} أي بسبب ما شغلهم من وقوع العذاب المتوعد به مما أحاط بقواهم، فهد أركانهم، وما انكشف لهم من أنه لا ينجيهم شيء.

Bağlamın işaret ettiği takdir 'zalim olduklarını açıklayan bir cevap verdiler' şeklinde olunca, şu buyruğu buna atfetti: {ووقع القول} “O söz gerçekleşmiştir” yani hak olan söz niteliğindeki tehdidin muhtevası üzerlerine çökmüştür, {عليهم بما ظلموا} “haksızlık etmeleri sebebiyle” yani açıkça yalanlamaktan ve bundan doğan söz ve fiillerdeki sapıklıktan ibaret zulümleri sebebiyle; {فهم لا ينطقون*} “artık onlar konuşamazlar.” Yani güçlerini kuşatıp bellerini kıran, tehdit edildikleri azabın gerçekleşmesiyle meşgul olmaları ve kendilerini hiçbir şeyin kurtaramayacağının onlara ayan beyan açılması sebebiyle [konuşamazlar].

ولما ذكر الحشر، استدل عليه بحشرهم كل ليلة إلى المبيت، والختم على مشاعرهم، وبعثهم من المنام، وإظهار الظلام الذي هو كالموت بعد النور، وبعث النور بعد إفنائه بالظلام، فقال: {ألم يروا} مما يدلهم على قدرتنا على بعثهم بعد الموت وعلى كل ما أخبرناهم به {أنا جعلنا} أي بعظمتنا التي لا يصل أحد إلى مماثلة شيء منها

Haşrı (toplanmayı) zikredince; her gece uykuya toplanmaları, duyularının mühürlenmesi, uykudan diriltilmeleri, ışıktan sonra ölüm gibi olan karanlığın ortaya çıkması ve karanlıkla yok edildikten sonra ışığın tekrar diriltilmesi ile buna delil getirerek şöyle buyurdu: {ألم يروا} “Görmediler mi?” Ölümden sonra onları diriltmeye ve kendilerine haber verdiğimiz her şeye gücümüzün yettiğine onları yönlendiren delillerden olarak, {أنا جعلنا} “şüphesiz bizim kıldığımızı” yani hiçbir kimsenin benzerine asla güç yetiremeyeceği büyüklüğümüzle,

الدالة على تفردنا وفعلنا بالاختيار {الليل} أي مظلماً {ليسكنوا فيه} عن الانتشار {والنهار مبصراً} أي بإبصار من يلابسه، لينتشروا فيه في معايشهم بعد أن كانوا ماتوا الموتة الصغرى، وكم من شخص منهم بات سوياً لا قلبة به فمات، ولو شئنا لجعلنا الكل كذلك لم يقم منهم أحد، وعدل عن {ليبصروا فيه} تنبيهاً على كمال كونه سبباً للإبصار، وعلى أنه ليس المقصود كالسكون، بل وسيلة المقصود الذي هو جلب المنافع، فالآية من الاحتباك: ذكر السكون أولاً دليل على الانتشار ثانياً، وذكر الإبصار ثانياً دليل على الإظلام أولاً، ثم عظم هذه الآية حثاً على تأمل ما فيها من القدرة الهادية إلى سواء السبيل فقال: {إن في ذلك} أي الحشر والنشر الأصغرين مع آيتي الليل والنهار {لآيات} أي متعددة، بينة على التوحيد والبعث الآخر والنبوة، لأن من قلب الملوين لمنافع الناس الدنيوية، أرسل الرسل لمنافعهم في الدراين.

yegâneliğimize ve iradeli fiilimize delalet eden bir tarzda, {الليل} “geceyi” karanlık olarak [kıldığımızı], {ليسكنوا فيه} “içinde dinlensinler diye” dağılıp dolaşmaktan vazgeçip, {والنهار مبصراً} “gündüzü de aydınlatıcı [kıldığımızı]” yani küçük ölümle öldükten sonra geçimlerini sağlamak üzere etrafa yayılsınlar diye onunla iç içe olanların görebileceği bir aydınlık kıldığımızı. İçlerinden nice kimseler vardır ki sapasağlam, hiçbir rahatsızlığı olmadan yatar da ölür; dileseydik hepsini öyle yapar, onlardan hiçbirini kaldıramazdık. 'İçinde görsünler diye' ifadesinden [gündüzü aydınlatıcı kıldık ifadesine] dönülmesi, onun görmenin sebebi oluşundaki mükemmelliğe ve onun sükûn gibi bizzat maksat olmayıp, maksat olan menfaatleri celbetmenin bir vasıtası olduğuna dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sükûnun (dinlenmenin) zikredilmesi, ikincide yayılmaya delildir; ikincide görmenin/aydınlığın zikredilmesi, birincide karanlığa delildir. Sonra doğru yola ileten kudreti tefekküre teşvik etmek amacıyla bu ayetin büyüklüğünü belirterek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani gece ve gündüz ayetleriyle birlikte bu küçük haşr ve neşirde, {لآيات} “elbette ayetler vardır” yani tevhide, ahiret dirilişine ve nübüvvete dair pek çok açık deliller vardır. Zira insanların dünyevi menfaatleri için gece ile gündüzü peş peşe getiren Zat, iki cihandaki menfaatleri için de resuller göndermiştir.

ولما كان من مباني السورة تخصيص الهداية بالمؤمنين، خصهم بالآيات لاختصاصهم بالانتفاع بها وأن كان الكل مشتركين في كونها دلالة لهم، فقال: {لقوم يؤمنون*} أي قضيت بأن إيمانهم لا يزال يتجدد، فهم كل يوم في علو وارتفاع.

Sûrenin temel esaslarından biri hidayeti müminlere tahsis etmek olunca, bu ayetlerin herkes için delil olmasında ortak bulunsa da onlardan faydalanma hususundaki hususiyetlerinden dolayı ayetleri onlara tahsis ederek şöyle buyurdu: {لقوم يؤمنون*} “iman eden bir kavim için.” Yani imanlarının sürekli yenilenmesine hükmettiğim kimseler için; zira onlar her gün bir yüceliş ve yükseliş içindedirler.

ولما ذكر هذا الحشر الخاص، والدليل على مطلق الحشر والنشر، ذكر الحشر العام، لئلا يظن أنه إنما يحشر الكافر، فقال مشيراً إلى عمومهم بالموت كما عمهم بالنوم، وعمومهم بالإحياء كما عمهم بالإيقاظ: {ويوم ينفخ} أي بأيسر أمر {في الصور} أي القرن الذي جعل صوته لإماتة الكل.

Bu özel haşrı ve mutlak haşr ile neşrin delilini zikrettikten sonra, sadece kâfirlerin haşredileceği zannedilmesin diye genel haşrı zikretti. Uykunun hepsini kapsaması gibi ölümün de hepsini kapsadığına, uykudan uyandırmanın hepsini kapsaması gibi diriltmenin de hepsini kapsadığına işaret ederek şöyle buyurdu: {ويوم ينفخ} “Ve o gün üflenir” yani en kolay bir emirle [üflenir], {في الصور} “Sûr'a” yani sesiyle herkesin öldürülmesi takdir edilen boruya.

ولما كان ما ينشأ عنه من فزعهم مع كونه محققاً مقطوعاً به كأنه وجد ومضى، يكون في آن واحد، أشار إلى ذلك وسرعة كونه بالتعبير بالماضي فقال: {ففزع} أي صعق بسسب هذا النفخ {من في السماوات} .

Bu üflemeden kaynaklanan korku ve dehşet, kesin ve muhakkak olması sebebiyle sanki gerçekleşip geçmiş gibi tek bir anda vuku bulacağından, geçmiş zaman kipiyle ifade ederek bu duruma ve onun çabucak gerçekleşeceğine işaret etti ve şöyle buyurdu: {ففزع} “dehşete kapılır” yani bu üfleme sebebiyle bayılıp kendinden geçer, {من في السماوات} “göklerde olanlar.”

ولما كان الأمر مهولاً، كان الإطناب أولى، فقال: {ومن في الأرض} أي كلهم {إلا من شاء الله} أي المحيط علماً وقدرة وعزة وعظمة، أن لا يفزع؛ ثم أشار إلى النفخ لإحياء الكل بقوله: {وكل} أي من فزع ومن لم يفزع {أتوه} أي

Hadise çok korkunç olduğundan, sözü tafsilatlandırmak daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {ومن في الأرض} “ve yerde olanlar” yani onların hepsi, {إلا من شاء الله} “Allah'ın diledikleri müstesna” yani ilmi, kudreti, izzeti ve azameti her şeyi kuşatan Allah'ın korkuya kapılmamasını dilediği kimseler. Sonra herkesi diriltmek için yapılacak üflemeye şu buyruğuyla işaret etti: {وكل} “ve hepsi” yani dehşete kapılan ve kapılmayan herkes, {أتوه} “O'na gelirler” yani

بعد ذلك للحساب بنفخة أخرى يقيمهم بها، دليلاً على تمام القدرة في كونه أقامهم بما به أنامهم {داخرين*} أي صاغرين منكسرين؛ واستغنى عن التصريح به بما يعلم بالبديهة من أنه لا يمكن إتيانهم في حال فزعهم الذي هو كناية عن بطلان إحساسهم، هذا معنى ما قاله كثير من المفسرين والذي يناسب سياق الآيات الماضية - من كون الكلام في يوم القيامة الذي هو ظرف لما بين البعث ودخول الفريقين إلى داريهما - أن يكون هذا النفخ بعد البعث وبمجرد صعق هو كالغشي كما أن حشر الأفواج كذلك، ويؤيده التعبير بالفزع، ويكون الإتيان بعده بنفخة أخرى تكون بها الإقامة، فهاتان النفختان حينئذ هما المراد من قوله ﷺ: «يصعق الناس يوم القيامة» - الحديث، وسيأتي الكلام عليه إن شاء الله تعالى لفظاً ومعنى، ويحل ما فيه من إشكال في آخر سورة الزمر.

bundan sonra hesap için, kendilerini uyuttuğu şeyle dirilttiğinde kudretinin kemaline bir delil olarak onları ayağa kaldıracağı diğer bir nefha (üfleme) ile gelirler; {داخرين*} “boyun bükmüş olarak” yani zelil ve kırgın bir halde. Açıkça ifade edilmeyişi, duyularının iptal edilmesinden kinaye olan korku ve baygınlık hallerinde gelmelerinin imkânsızlığının apaçık bilinmesiyle müstağni kılınmıştır. Birçok müfessirin söylediği mananın özü budur. Geçmiş ayetlerin bağlamına uygun olan -ki söz, diriliş ile iki fırkanın kendi yurtlarına girmesi arasındaki zaman olan kıyamet günü hakkındadır- bu üflemenin dirilişten sonra ve tıpkı fırkaların haşredilmesi gibi sadece bayılma niteliğindeki bir çarpılma olmasıdır; 'fezia' (dehşete kapıldı) ifadesi de bunu destekler. Gelmeleri ise bundan sonra, ayağa kalkmanın gerçekleşeceği başka bir üfleme ile olur. Bu durumda bu iki üfleme, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kıyamet günü insanlar bayılırlar...» hadis-i şerifindeki murat olan üflemelerdir. Lafız ve mana olarak buna dair açıklama -inşâallahu teâlâ- gelecek ve oradaki müşkillik Zümer Sûresi'nin sonunda çözülecektir.

ولما ذكر دخورهم، تلاه بدخور ما هو أعظم منهم خلقاً، وأهول أمراً، فقال: عاطفاً على ناصب الظرف مما تقديره: كانت أمور محلولة، معبراً بالمضارع لأن ذلك وإن شارك الفزع في

Onların boyun büküşlerini zikredince, bunun ardından yaratılışı onlardan daha büyük ve durumu daha korkunç olan şeylerin boyun büküşünü getirdi ve takdiri 'çözülmüş işler oldu' şeklinde olan zarfın nasb edicisine atfederek şöyle buyurdu. Şimdiki zaman kipiyle ifade etmiştir; zira bu hadise gerçekleşme bakımından dehşete kapılma ile ortak olsa da,

التحقق قد فارقه في الحدوث والتجدد شيئاً فشيئاً: {وترى الجبال} أي عند القيام من القبور، والخطاب إما للنبي ﷺ ليدل ذلك - لكونه ﷺ أنفذ الناس بصراً وأنورهم بصيرة - على عظم الأمر، وإما لكل أحد لأن الكل صاروا بعد قيامهم أهلاً للخطاب بعد غيبتهم في التراب {تحسبها جامدة} أي قائمة ثابته في مكانها لا تتحرك، لأن كل كبير متباعد الأقطار لا يدرك مشيته إلا تخرصاً {وهي تمر} أي تسير حتى تكون كالعهن المنفوش فينسفها الله فتقع حيث شاء كأنها الهباء المنثور، فتستوي الأرض كلها بحيث لا يكون فيها عوج، وأشار إلى أن سيرها خفي وإن كان حثيثاً بقوله: {مر السحاب} أي مراً سريعاً لا يدرك على ما هو عليه لأنه إذا طبق الجو لا يدرك سيره مع أنه لا شك فيه وإن لم تنكشف الشمس بلا لبس، وكذا كل كبير الجرم أو كثير العد يقصر عن الإحاطة به لبعد ما بين أطرافه بكثرته البصر، يكون سائراً، والناظر الحاذق يظنه واقفاً.

meydana gelme ve peyderpey yenilenme bakımından ondan ayrılmaktadır: {وترى الجبال} “Dağları görürsün” yani kabirlerden kalkış esnasında. Hitap ya insanların en keskin görüşlüsü ve basiretçe en nurlusu olması hasebiyle işin büyüklüğünü göstermek üzere Nebi'yedir (sallallâhu aleyhi ve sellem) ya da toprakta kaybolup gittikten sonra dirilmeleriyle herkes hitaba ehil hale geldiği için herkese yöneliktir; {تحسبها جامدة} “onları hareketsiz sanırsın” yani yerinde duran, sabit, kıpırdamayan sanırsın; zira uçları birbirinden uzak her büyük kütlenin hareketi ancak tahminle idrak edilir. {وهي تمر} “hâlbuki onlar geçerler” yani atılmış yün gibi oluncaya dek yürürler; Allah onları un ufak edip savurur da dilediği yere saçılmış zerreler gibi düşerler ve bütün yeryüzü içinde hiçbir eğrilik bulunmayacak şekilde dümdüz olur. Yürüyüşlerinin hızlı olmasına rağmen gizli kaldığına şu buyruğuyla işaret etti: {مر السحاب} “bulutların geçişi gibi.” Yani mahiyeti idrak edilemeyecek derecede hızlı bir geçişle [geçerler]; zira bulut gökyüzünü kapladığında, şüphesiz hareket ettiği halde -güneş şüpheye yer bırakmayacak şekilde açılmadıkça- hareketi idrak edilemez. Aynı şekilde cismi büyük veya sayısı çok olan her şeyin uç noktaları arasındaki mesafe çokluğundan ötürü göz onu ihata etmekten aciz kalır; hareket halinde olduğu halde mahir bir bakıcı dahi onu duruyor zanneder.

ولما كان ذلك أمراً هائلاً، أشار إلى عظمته بقوله، مؤكداً

Bu son derece dehşetli bir iş olduğundan,

لمضمون الجملة المتقدمة: {صنع الله} أي صنع الذي له الأمر كله ذلك الذي أخبر أنه كائن في ذلك اليوم صنعاً، ونحو هذا المصدر إذا جاء عقب كلام جاء كالشاهد بصحته، والمنادي على سداده، والصارخ بعلو مقداره، وأنه ما كان ينبغي أن يكون إلا هكذا، ثم زاد في التعظيم بقوله دالاً على تمام الإحكام في ذلك الصنع: {الذي أتقن كل شيء} .

geçen cümlenin içeriğini pekiştirerek şu buyruğuyla onun azametine işaret etti: {صنع الله} “Allah'ın sanatıdır” yani o günde olacağını haber verdiği o şeyi, bütün işlerin maliki olan Zat bir sanat eseri olarak var etmiştir. Bu tür bir mef'ûl-i mutlak, bir sözün ardından geldiğinde onun doğruluğuna şahit, isabetini ilan eden ve makamının yüceliğini, ancak bu şekilde olması gerektiğini haykıran bir ifade olarak gelir. Sonra o sanattaki tam sağlamlığa delalet eden şu buyruğuyla tazimi artırdı: {الذي أتقن كل شيء} “Her şeyi sapasağlam yapan.”

ولما ثبت هذا على هذا الوجه المتقن، والنظام الأمكن، أنتج قطعاً قوله: {إنه} أي الذي أحكم هذه الأمور كلها {خبير بما يفعلون*} أي لأن الإتقان نتيجة القدرة، وهي نتيجة العلم، فمن لم يكن شامل العلم لم يكن تام القدرة، وعبر بالفعل الذي هو أعم من أن يكون بعلم أو لا، لأنه في سياق البيان لعماهم، ونفي العلم عنهم، وقرىء بالخطاب المؤذن بالقرب المرجي للرضا، المرهب من الإبعاد، المقرون بالسخط، وبالغيبة المؤذنة بالإعراض الموقع في الخيبة، وما أبدع ما لاءم ذلك ولاحمه ما بعده على تقدير الجواب لسؤال من كأنه قال: ماذا يكون حال أهل الحشر مع الدخور عند الناقد البصير؟ فقال: من إتقانه للأشياء أنه رتب الجزاء أحسن ترتيب {من جاء بالحسنة} أي الكاملة وهي الإيمان {فله} وهو من جملة إحكامه للأشياء {خير} أي أفضل {منها} مضاعفاً، أقل ما يكون عشرة أضعاف إلى ما لا يعلمه إلا الله، وأكرمت وجوههم عن النار، وهؤلاء أهل القرب

Bu durum böylesine sağlam bir şekilde ve en muhkem nizam üzere sabit olunca, kesin olarak şu buyruğu netice verdi: {إنه} “Şüphesiz O” yani bütün bu işleri sağlamlaştıran Zat, {خبير بما يفعلون*} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Zira sağlamlaştırma kudretin neticesidir, o da ilmin neticesidir; ilmi her şeyi kuşatmayan bir kimsenin kudreti de tam olamaz. Bilerek veya bilmeyerek yapılmaktan daha genel olan 'fiil' lafzıyla ifade etti; zira bağlam, onların körlüğünü ve onlardan ilmin nefiy edildiğini beyan bağlamıdır. Rızayı umduran ve gazapla birlikte olan uzaklaştırılmaktan sakındıran yakınlığı hissettiren muhatap kipiyle de, hüsrana düşüren yüz çevirmeyi hissettiren gaip kipiyle de okunmuştur. 'Basîr olan Nakîd'in (her şeyi hakkıyla gören ve denetleyenin) huzurunda boyun büküş esnasında mahşer ehlinin hali ne olacak?' diye soran bir kimsenin cevabı takdirinde, bu ifadenin sonrasıyla ne kadar güzel bir uyum ve irtibat sağladığına bir bak! Şöyle buyurdu: O'nun her şeyi sağlam yapmasındandır ki mükâfatı en güzel şekilde düzenlemiştir: {من جاء بالحسنة} “Kim bir iyilikle gelirse” yani tam olan iyilik ki o da imandır; {فله} “artık ona vardır” bu da O'nun eşyayı sapasağlam kılmasının bir parçası olarak, {خير} “daha hayırlısı” yani daha üstünü, {منها} “ondan” katlanmış olarak; en azı on katından başlayıp Allah'tan başkasının bilemeyeceği miktarlara kadar [katlanır] ve yüzleri ateşten korunup aziz kılınır; bunlar yakınlık ehlidir,

الذين سبقت لهم الحسنى {وهم من فزع يومئذ} أي إذا وقعت هذه الأحوال، العظيمة الأهوال {آمنون*} أي حتى لا يحزنهم الفزع الأكبر، فانظر إلى بلاغة هذا الكلام، وحسن نظمه وترتيبه، وأخذ بعضه بحجزة بعض، كأنما أفزع إفزاعاً واحداً، ولأمر ما أعجز القوي، وأخرس الشقاشق والادعاء {ومن جاء بالسيئة} أي التي لا سيئة مثلها، وهي الشرك لقوله: {فكبت} أي بأيسر أمر {وجوههم في النار} مع أنه ورد في الصحيح أن مواضع السجود - التي أشرفها الوجوه - لا سبيل للنار عليها، والوجه أشرف ما في الإنسان، فإذا هان كان ما سواه أولى بالهوان، والمكبوب عليه منكوس.

kendilerine en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlardır; {وهم من فزع يومئذ} “ve onlar o günün korkusundan” yani bu son derece büyük dehşetli haller vuku bulduğunda, {آمنون*} “güven içindedirler.” Öyle ki o en büyük dehşet dahi onları üzmez. Bu kelâmın belagatına, tertip ve dizilişinin güzelliğine, adeta tek bir dehşete uğratma gibi parçalarının birbirine nasıl kenetlendiğine bir bak! Öyle bir hikmet ki güçlüyü aciz bırakmış, iddialı nutukları ve davaları susturmuştur. {ومن جاء بالسيئة} “Kim de kötülükle gelirse” yani dengi olmayan kötülük ki o da şirktir; zira şöyle buyurmuştur: {فكبت} “artık yüzüstü atılmıştır” en kolay bir şekilde, {وجوههم في النار} “yüzleri ateşe.” Sahih hadiste geçtiği üzere -en şereflisi yüzler olan- secde azalarına ateşin dokunma yolu olmadığı halde [böyle yapılmıştır]. Yüz, insandaki en şerefli uzuvdur; o horlandığında, diğer uzuvlar horlanmaya daha layıktır. Yüzüstü kapaklanan kimse baş aşağı dönmüştür.

ولما كانوا قد نكسوا أعمالهم وعكسوها بعبادة غير الله، فوضعوا الشيء في غير موضعه، فعظموا ما حقه التحقير، واستهانوا أمر العلي الكبير. وكان الوجه محل ظهور الحياء والانكسار، لظهور الحجة، وكانوا قد حدقوا الأعين جلادة وجفاء عند العناد، وأظهروا في الوجوه التجهم والعبوس والارتداد، بدع قوله بناء على ما تقديره بما دل عليه الاحتباك: وهم من فزع يومئذ خائفون، وليس لهم إلا مثل سيئتهم: {هل} أي مقولاً لهم: هل {تجزون} أي بغمس الوجوه

Allah'tan başkasına ibadet ederek amellerini altüst edip tersyüz ettiklerinde, eşyayı yerli yerine koymayıp hakir görülmesi gerekeni yücelttikleri ve Aliyy ve Kebîr olanın emrini hafife aldıkları için; yüz de hüccetin ortaya çıkmasıyla hayâ ve kırgınlığın belirdiği yer olduğundan ve onlar inatlaşma esnasında katılık ve kabalıkla gözlerini dikip yüzlerinde asıklık, ekşilik ve geri duruş sergilediklerinden ötürü; ihtibâkın delalet ettiği 'Onlar o günün korkusundan dehşet içindedirler ve kötülüklerinin mislinden başkasıyla karşılık görmezler' takdirine binaen şu buyruğunu eşsiz bir üslupla getirdi: {هل} “[onlara denilir ki:] Yoksa siz” {تجزون} “cezalandırılıyor musunuz” yüzlerin daldırılmasıyla

في النار؛ وبني للمفعول لأن المرغب المرهب الجزاء، لا كونه من معين، وإشارة إلى أنه يكون بأيسر أمر، لأن من المعلوم أن المجازي هو الله لا غيره {إلا ما كنتم} أي بما هو لكم كالجبلة {تعملون*} أي تكررون عمله وأنتم تزعمون أنه مبني على قواعد العلم بحيث يشهد كل من رآه أنه مماثل لأعمالكم سواء بسواء، وهو شامل أيضاً لأهل القسم الأول، والآية من الاحتباك: ذكر الخيرية والأمن أولاً دليلاً على حذف المثل والخوف ثانياً، والكب في النار ثانياً دليلاً على الإكرام عنه أولاً.

ateşe; meçhul kipiyle getirildi, zira teşvik eden ve korkutan şey cezanın bizzat kendisidir, belirli bir kimseden oluşu değildir ve bunun en kolay bir şekilde olacağına işarettir; çünkü cezalandıranın başkası değil, sadece Allah olduğu malumdur; {إلا ما كنتم} “ancak olduklarınızdan [başkasıyla mı?]” yani fıtratınız gibi olmuş bir halde, {تعملون*} “yaptığınız şeylerden [başkasıyla mı?]” Yani ilim kaidelerine dayandığını iddia ederek tekrar tekrar yaptığınız şeylerden; öyle ki onu gören herkes, bunun amellerinize tıpatıp denk olduğuna şahitlik eder. Bu ifade birinci gruptakileri de kapsar. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide daha hayırlı oluşun ve güvenliğin zikredilmesi, ikincide dengiyle karşılık görmenin ve korkunun hazfedildiğine delildir; ikincide ateşe yüzüstü atılmanın zikredilmesi, birincide bundan aziz kılınmaya delildir.

ولما أتم الدين بذكر الأصول الثلاثة: المبدأ والمعاد والنبوة، ومقدمات القيامة وأحوالها، وبعض صفتها وما يكون من أهوالها، وذلك كمال ما يتعلق بأصول الدين على وجوه مرغبة أتم ترغيب، مرهبة أعظم ترهيب، أوجب هذا الترغيب والترهيب لكل سامع أن يقول: فما الذي نعمل ومن نعبد؟ فأجابه المخاطب بهذا الوحي. المأمور بإبلاغ هذه الجوامع، الداعي لمن سمعه، الهادي لم اتبعه، بأنه لا يرضى له ما رضي لنفسه، وهو ما أمره به ربه، فقال: {إنما أمرت} أي بأمر من لا يرد له أمر، ولا يعد أن يكون بدلاً من قوله {الحمد لله وسلام على عباده الذين اصصفى} فيكون محله نصباً بقل،

Dini; üç aslı (başlangıç, ahiret ve nübüvveti), kıyametin mukaddimelerini ve hallerini, bazı sıfatlarını ve dehşetlerinden vuku bulacak şeyleri zikrederek tamamlayınca -ki bu, dinin asıllarıyla ilgili hususların en mükemmel şekilde teşvik edici ve en büyük şekilde korkutucu veçheleriyle kemale ermesidir-, bu teşvik ve korkutma her işitenin: 'Öyleyse ne yapalım ve kime ibadet edelim?' demesini gerektirdi. Bu vahiyle muhatap olan, bu özlü hakikatleri tebliğ etmekle emrolunan, kendisini dinleyeni davet eden ve kendisine tabi olanı hidayete erdiren [Resûl], kendi nefsi için razı olduğunu başkası için de razı olmayacağını, bunun da Rabbinin kendisine emrettiği şey olduğunu belirterek ona şöyle cevap verdi: {إنما أمرت} “Ben ancak emrolundum” yani emri geri çevrilemeyen Zat'ın emriyle. {الحمد لله وسلام على عباده الذين اصطفى} buyruğundan bedel olması da uzak değildir; bu takdirde mahalli 'kul' (de ki) ile mansup olur,

وعظم المأمور به بإحلاله محل العمدة فقال: {أن أعبد} أي بجميع ما أمركم به {رب} أي موجب ومدبر وملك؛ وعين المراد وشخصه وقربة تشريفاً وتكريماً بقوله: {هذه البلدة} أي مكة التي تخرج الدابة منها فيفزع كل من يراها، ثم تؤمن أهل السعادة، أخصه بذلك لا أعبد شيئاً مما عدلتموه به سبحانه وادعيتم أنهم شركاء، وهم من جملة ما خلق؛ ثم وصف المعبود الذي أمر بعبادة أحد غيره بما يقتضيه وصف الربوبية، وتعين البلدة التي أشار إليها بأداة القرب لحضورها في الأذهان لعظمتها وشدة الإلف بها وإرادتها بالأرض التي تخرج الدابة منها، فصارت لذلك بحيث إذا أطلقت البلدة انصرفت إليها وعرف أنها مكة، فقال: {الذي حرمها} تذكيراً لهم بنعمته سبحانه عليهم وتربيته لهم بأن أسكنهم خير بلاده، وجعلهم بذلك مهابة في قلوب عباده، بما ألقى في القلوب من أنها حرم، لا يسفك بها دم، ولا يظلم أحد، ولا يباح بها صيد، ولا يعضد شجرها، وخصها بذلك من بين سائر بلاده والناس يتخطفون من حولهم وهم آمنون لا ينالهم شيء من فزعهم وهولهم.

emrolunan şeyi cümlenin asıl ögesi makamına getirerek yüceltti ve şöyle buyurdu: {أن أعبد} “kulluk etmekle” yani size emrettiği her şeyle, {رب} “Rabbine” yani var edicisine, idarecisine ve hükümdarına. Şereflendirmek ve ikram etmek üzere murat edileni tayin edip şahsına işaret ederek ve yakınlaştırarak şöyle buyurdu: {هذه البلدة} “bu beldenin” yani dâbbenin içinden çıkacağı, onu gören herkesin dehşete düşeceği, sonra da saadet ehlini güvene kavuşturacağı Mekke'nin [Rabbine]; O'nu buna tahsis ederim, O'na denk tuttuğunuz ve O'nun yarattıklarından ibaret oldukları halde ortak olduklarını iddia ettiğiniz şeylerin hiçbirine kulluk etmem. Sonra başkasına ibadet edilmeyip sadece kendisine ibadet edilmesi emrolunan Mabud'u rubûbiyet vasfının gerektirdiği şeylerle niteledi. Yakınlık edatıyla işaret ettiği beldeyi tayin etti; zira büyüklüğü, son derece alışılmış oluşu ve dâbbenin kendisinden çıkacağı yeryüzü parçası olarak kastedilmesi sebebiyle zihinlerde hazırdır. Bu sebeple 'el-Belde' mutlak olarak söylendiğinde ona yönelinir ve onun Mekke olduğu bilinir hale gelmiştir. Şöyle buyurdu: {الذي حرمها} “onu saygın (dokunulmaz) kılan” Kullarını en hayırlı beldesine yerleştirmek suretiyle onlara olan nimetini ve onları terbiye edişini hatırlatarak; oranın bir harem olduğu, orada kan dökülemeyeceği, kimseye zulmedilemeyeceği, avının avlanamayacağı ve ağacının kesilemeyeceği inancını kalplere yerleştirmek suretiyle diğer beldeleri arasından orayı bu özelliğe tahsis ederek kullarının kalplerinde onları heybetli kılmıştır. İnsanlar çevrelerinden kapılıp götürülürken onlar güven içindedirler, korku ve dehşetlerinden kendilerine hiçbir şey ulaşmaz.

ولما كانت إضافتها إليه إنما هي لمحض التشريف، قال احتراساً عما لعله يتوهم: {وله كل شيء} أي من غيرها مما أشركتموه به وغيره خلقاً وملكاً وملكاً، وليس هو كالملوك الذين ليس لهم إلا ما حموه على غيرهم.

Beldenin O'na izafe edilmesi sırf şereflendirme için olunca, vehmedilebilecek şeyden sakındırmak üzere şöyle buyurdu: {وله كل شيء} “Her şey O'nundur” yani yaratma, mülk ve hâkimiyet bakımından O'na ortak koştuğunuz ve koşmadığınız diğer her şey O'nundur; O, başkalarına karşı korudukları sınırlı şeylerden başka hiçbir şeye sahip olmayan krallar gibi değildir.

ولما كانوا ربما قالوا: ونحن نعبده بعبادة من نرجوه يقربنا إليه زلفى، عين الدين الذي تكون به العبادة فقال: {وأمرت} أي مع الأمر بالعبادة له وحده، وعظم المفعول المأمور به بجعله عمدة الكلام بوضعه موضع الفاعل فقال: {أن أكون} أي كوناً هو في غاية الرسوخ {من المسلمين*} أي المنقادين لجميع ما يأمر به كتابه أتم انقياد، ثابتاً على ذلك غاية الثبات.

Onların: 'Biz de bizi O'na daha çok yaklaştırmasını umduğumuz kimselere ibadet etmek suretiyle O'na kulluk ediyoruz' demeleri muhtemel olunca, kulluğun kendisiyle yapılacağı dini tayin ederek şöyle buyurdu: {وأمرت} “Ve emrolundum” yani yalnız O'na kulluk etme emriyle birlikte. Emrolunan mef'ûlü fâil makamına koyarak sözün asıl unsuru kılmak suretiyle onu yüceltti ve şöyle buyurdu: {أن أكون} “olmakla” yani son derece köklü bir oluşla, {من المسلمين*} “Müslümanlardan” yani kitabının emrettiği her şeye en kâmil manada boyun eğenlerden ve bu hal üzere son derece sebat edenlerden [olmakla].

ولما بين ما أمر به في نفسه، أتبعه ما تعم فائدته غيره فقال: {وأن أتلو القرآن} أي أواظب على تلاوته وتلوه - أي اتباعه - عبادة لربي، وإبلاغاً للناس ما أرسلت به إليهم مما لا يلم به ريب في أنه من عنده، ولأكون مستحضراً لأوامره فأعمل بها، ولنواهيه فأجتنبها، وليرجع الناس إيه ويعولوا في كل أمر عليه. لأنه جامع لكل علم.

Kendi nefsinde emrolunduğu şeyi beyan edince, faydası başkalarına da şamil olanı buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وأن أتلو القرآن} “ve Kur'an'ı okumakla.” Yani Rabbime kulluk etmek ve insanlara O'nun katından olduğunda hiçbir şüphe bulunmayan, kendisiyle gönderildiğim vahyi tebliğ etmek için; emirlerini zihnimde hazır tutup onlarla amel etmek, yasaklarından kaçınmak ve insanların her hususta ona dönüp ona güvenmelerini sağlamak üzere onun tilavetine ve 'tilv'ine (yani ona tabi olmaya) devam etmekle [emrolundum]. Çünkü o, bütün ilimleri kendisinde toplamıştır.

ولما تسبب عن ذلك أن من انقاد له نجى نفسه، ومن

Ona boyun eğenin nefsini kurtaracağı, ona karşı

استعصى عليه أهلكها، قال له ربه سبحانه مسلياً ومؤسياً ومرغباً ومرهباً: {فمن اهتدى} أي باتباع هذا القرآن الداعي إلى الجنان {فإنما يهتدي لنفسه} لأنه يحييها بحوزة الثواب، ونجاته من العقاب، فإنما أنا من المبشرين، أبشره أنه من الناجين {ومن ضل} أي عن الطريق التي نهج وبينها من غير ميل ولا عوج {فقل} له كما تقول لغيره: {إنما أنا من المنذرين*} أي المخوفين له عواقب صنعه، وإنما فسره ورده فلم أومر به الآن {وقل} أي إنذاراً لهم وترغيباً وترجية وترهيباً: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} أي الذي له العظمة كلها سواء اهتدى الكل وضل الكل، أو انقسموا إلى مهتد وضال، لأنه لا يخرج شيء عن مراده.

direnenin ise onu helak edeceği bundan neşet edince, Rabbi Subhânehu teselli ederek, avutarak, teşvik ederek ve sakındırarak ona şöyle buyurdu: {فمن اهتدى} “Artık kim doğru yolu bulursa” yani cennetlere çağıran bu Kur'an'a uymak suretiyle [hidayete ererse], {فإنما يهتدي لنفسه} “ancak kendisi için doğru yolu bulmuş olur.” Çünkü sevabı elde etmek ve azaptan kurtulmak suretiyle nefsini ihya etmiş olur; zira ben ancak müjdeleyicilerdenim, onun kurtulanlardan olduğunu müjdelerim. {ومن ضل} “Kim de saparsa” yani hiçbir eğrilik ve sapma olmaksızın apaçık çizilen yoldan [saparsa], {فقل} “de ki” başkasına söylediğin gibi ona da: {إنما أنا من المنذرين*} “Ben sadece uyarıcılardanım.” Yani yaptıklarının kötü akıbetinden onu korkutanlardanım; onu ancak açıkladım ve ulaştırdım, şu an bundan fazlasıyla emrolunmadım. {وقل} “Ve de ki” onlara bir uyarı, teşvik, ümitlendirme ve sakındırma olarak: {الحمد} “Hamd” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatıcı övgü, {لله} “Allah'a mahsustur” bütün azametin sahibi olan Zat'a; ister herkes hidayete ersin ister herkes sapsın veya hidayete eren ve sapan olarak ikiye ayrılsınlar [hamd O'na mahsustur]. Çünkü hiçbir şey O'nun iradesinin dışına çıkamaz.

ولما كانت نتيجة ذلك القدرة على كل شيء قال: {سيريكم} أي في الدنيا والآخرة بوعد محقق لا شك في وقوعه {آياته} أي الرادة لكم عما أنتم فيه يوم يحل لي هذه البلدة الذي حرمها بما أشار إليه جعلي من المنذرين وغير ذلك ما يظهر من وقائعه ويشتهر من أيامه التي صرح أو لوح بها القرآن، فيأتيكم تأويله فترونه عياناً، وهو معنى {فتعرفونها} أي بتذكركم ما أتوعدكم الآن به وأصفه لكم

Bunun neticesi her şeye güç yetirmek olunca şöyle buyurdu: {سيريكم} “O size gösterecektir” yani dünyada ve ahirette, vuku bulmasında hiçbir şüphe olmayan kesin bir vaatle, {آياته} “ayetlerini” yani benim uyarıcılardan kılındığıma işaret edilen husus gereğince dokunulmaz kıldığı bu beldeyi bana helal kılacağı gün ve Kur'an'ın açıkça belirttiği veya işaret ettiği, zuhur edecek hadiseleri ve meşhur günleriyle sizi içinde bulunduğunuz halden vazgeçirecek ayetlerini [gösterecektir]. Böylece onun tevili size gelecek ve onu ayan beyan göreceksiniz. {فتعرفونها} “siz de onları tanıyacaksınız” ifadesinin manası budur; yani şimdi sizi tehdit ettiğim ve size nitelediğim şeyleri hatırlayarak

منها، لا تشكون في شيء من ذلك أنه على ما وصفته ولا ترتابون، فتظهر لكم عظمة القرآن، وإبانة آيات الكتاب الذي هو الفرقان، وترون ذلك حق اليقين {ولتعلمن نبأه بعد حين} [ص: ٨٨] ، {يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق} [الأعراف: ٥٣] ، {هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون} [يس: ٥٢] .

onların hiçbirinde nitelediğim gibi olduğundan şüphe etmeyecek ve tereddüt etmeyeceksiniz. Böylece Kur'an'ın büyüklüğü ve Furkân olan Kitab'ın ayetlerinin açıklığı size zahir olacak ve bunu hakkalyakîn göreceksiniz. {ولتعلمن نبأه بعد حين} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” [Sâd: 88], {يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق} “Onun tevili (haber verdiği sonuç) geldiği gün, daha önce onu unutanlar derler ki: Doğrusu Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişlerdi” [A'râf: 53], {هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون} “İşte bu, Rahmân'ın vaat ettiği ve elçilerin doğru söylediği şeydir” [Yâsîn: 52].

ولما كان قد نفس لهم بالسين في الآجال، وكان التقدير تسلية له ﷺ: وما ربك بتاركهم على هذا الحال من العناد لأن ربك قادر على ما يريد، عطف عليه قوله: {وما ربك} أي المحسن إليك بجميع ما أقامك فيه من هذه الأمور العظيمة والأحوال الجليلة الجسيمة {بغافل عما تعملون*} أي من مخالفة أوامره، ومفارقة زواجره، ويجوز أن تكون الجملة حالاً من فاعل {يرى} أي ربكم غير غافل، ومن قرأ بالخطاب كان المعنى: عما تعمل انت وأتباعك من الطاعة. وهو من المعصية، فيجازي كلاًّ منكم بما يستحق فيعلي أمرك، ويشد إزرك، ويوهن أيدهم، ويضعف كيدهم، بما له من الحكمة، والعلم ونفوذ الكلمة، فلا يظن ظان أن تركه للمعالجة بعقابهم لغفلة عن شيء من أعمالهم، إنما ذلك لأنه حد لهم حداهم بالغوه لا محالة لأنه لا يبدل القول لديه، فقد رجع آخرها كما ترى بإبانة الكتاب وتفخيم القرآن وتقسيم الناس فيه إلى مهتد وضال إلى أولها، وعانق ختامها ابتداءها بحكمة منزلها، وعلم مجملها ومفصلها، إلى غير ذلك

Gelecek zaman edatı olan 'sin' (س) ile eceller konusunda onlara mühlet verince ve Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli kabilinden takdir 'Rabbin onları inat üzere olan bu hal üzerinde bırakacak değildir; çünkü Rabbin dilediğine kadirdir' şeklinde olunca, şu buyruğunu buna atfetti: {وما ربك} “Rabbin değildir” yani seni yerleştirdiği bu büyük işlerde ve celil, azametli hallerde sana ihsanda bulunan [Rabbin değildir], {بغافل عما تعملون*} “yaptıklarınızdan gafil.” Yani emirlerine muhalefet etmekten ve nehiylerinden ayrılmaktan [gafil değildir]. Cümlenin {يرى} (görür) fiilinin fâilinden hâl olması da caizdir; yani Rabbiniz gafil olmaksızın [gösterecektir]. Hitap kipiyle okuyana göre mana şöyledir: 'Senin ve sana tabi olanların yaptığı itaatten ve onların yaptığı masiyetten [gafil değildir]'; böylece hikmeti, ilmi ve sözünün geçerliliğiyle her birinize hak ettiğinizin karşılığını verir, senin şanını yüceltir, belini kuvvetlendirir, onların gücünü zayıflatır ve tuzaklarını bozar. Dolayısıyla hiç kimse, cezalarını çarçabuk vermeyi terk etmesinin, amellerinden herhangi bir şeyden gafil olmasından kaynaklandığını sanmasın; bu sadece, O'nun katında söz değiştirilmeyeceği için muhakkak ulaşacakları bir sınır tayin etmiş olmasındandır. Görüldüğü üzere sûrenin sonu; Kitab'ın açıklanması, Kur'an'ın tazimi ve insanların onda hidayete eren ve sapan diye taksim edilmesiyle başına dönmüş; onu indiren Zat'ın hikmeti, mücmel ve mufassal olanının ilmiyle sûrenin sonu başıyla kucaklaşmıştır. Bunlar gibi

مما يظهر عند تدبرها وتأملها - والله الموفق للصواب، وإليه المرجع والمآب.

üzerinde düşünüp tefekkür edildiğinde açığa çıkan daha nice incelikler vardır. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır, dönüş ve varış O'nadır.

نجز الجزء المبارك من مناسبات البقاعي بحمد الله وعونه ويتلوه القصص إن شاء الله تعالى - اللهم اغفر لنا ذنوبنا وتجاوز عن سيئاتنا.

Bikâî'nin münasebetler tefsirinin bu mübarek cüzü, Allah'ın hamdi ve yardımıyla tamamlandı. İnşâallahu teâlâ ardından Kasas Sûresi gelecektir. Allah'ım, günahlarımızı bağışla ve kötülüklerimizi affeyle.