Binûn

Kasas — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان آخر الكلام دالاً دلالة واضحة على أن المنادي هو الله سبحانه، بنى للمفعول قوله دالاًّ على ما في أول الأمر من الخفاء: {نودي} ولما كان نداؤه سبحانه لا يشبه نداء غيره بل يكون من جميع الجوانب، وكان مع ذلك قد يكون لبعض المواضع مزيد تشريف بوصف من الأوصاف، إما بأن يكون أول السماع منه أو غير ذلك أو يكون باعتبار كون موسى ﵊ فيه قال: {من} أي

Sözün sonu nida edenin bizzat Allah Teâlâ olduğuna açıkça delalet ettiğinden, işin başındaki kapalılığa işaret etmek üzere fiili meçhul (edilgen) olarak getirip: {نودي} “seslenildi” buyurdu. Allah Teâlâ'nın nidası başkalarının nidasına benzemeyip her cihetten geldiği, bununla birlikte bazı mekanların -ya işitmenin başlangıcının oradan olması veya başka bir sebeple yahut Mûsâ aleyhisselâm'ın orada bulunması itibarıyla- vasıflardan bir vasıfla daha fazla şerefe sahip olabileceği cihetle şöyle buyurdu: {من} “tarafından;” yani

كائناً موسى ﵇ بالقرب من {شاطئ} أي جانب {الواد} عن يمين موسى ﵊، ولذلك قال: {الأيمن} وهو صفة للشاطىء الكائن أو كائناً {في البقعة المباركة} كائناً أول أو معظم النداء أو كائناً موسى ﵊ قريباً {من الشجرة} كما تقول: ناديت فلاناً من بيته، ولعل الشجرة كانت كبيرة، فلما وصل إليها دخل النور من طرفها إلى وسطها، فدخلها وراءه بحيث توسطها فسمع - وهو فيها - الكلام من الله تعالى حقيقة، وهو المتكلم سبحانه لا الشجرة، قال القشيري: ومحصل الإجماع أنه ﵊ سمع تلك الليلة كلام الله، ولو كان ذلك نداء الشجرة لكان المتكلم الشجرة، وقال التفتازاني شرح المقاصد أن اختيار حجة الإسلام أنه سمع كلامه الأزلي بلا صوت ولا حرف كما ترى ذاته في الآخرة، بلا كم ولا كيف، وتقدم في طه أن المراد ما إلى يمين المتوجه من مصر إلى الكعبة المشرفة، والشجرة قال البغوي: قال ابن مسعود ﵁: كانت سمرة خضراء تبرق، وقال قتادة ومقاتل والكلبي: كانت عوسجة، وقال وهب: من العليق، وقال ابن عباس ﵄: إنها العناب. ثم ذكر المنادي بقوله: {أن يا موسى} وأكد لأنه سبحانه

Mûsâ aleyhisselâm'ın, Mûsâ aleyhisselâm'ın sağında bulunan {شاطئ} “kıyısının” yani kenarının yakınında bulunması kastıyla {الواد} “vadinin;” bu yüzden {الأيمن} “sağ” buyurdu ki bu, {في البقعة المباركة} “mübarek beldedeki” kıyının sıfatıdır; nidanın başlangıcı yahut çoğu oradan veya Mûsâ aleyhisselâm {من الشجرة} “ağaçtan” [gelen nidanın] yakınında olarak; nitekim 'Falana evinden seslendim' dersin. Muhtemelen ağaç büyüktü; oraya varınca nur ağacın kenarından ortasına doğru girdi, o da nurun arkasından içine girip ortasında yer aldı ve onun içindeyken Allah Teâlâ'nın kelamını hakiki olarak işitti. Mütekellim olan Allah Teâlâ'dır, ağaç değildir. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'İcmanın özeti şudur ki, o aleyhisselâm o gece Allah'ın kelamını işitmiştir. Şayet o nida ağacın nidası olsaydı, konuşan ağaç olurdu.' Teftâzânî Şerhu'l-Makâsıd'da Hüccetü'l-İslâm'ın (Gazzâlî'nin) tercihinin, ahirette Zâtı'nın niceliksiz ve niteliksiz görüleceği gibi, O'nun ezeli kelamını da sessiz ve harfsiz işittiği yönünde olduğunu söylemiştir. Tâhâ suresinde Mısır'dan Kâbe-i Müşerrefe'ye yönelen kimsenin sağına düşen yerin kastedildiği geçmişti. Ağaca gelince; Begavî şöyle demiştir: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: 'Parıldayan yeşil bir semüre (sakız) ağacı idi' demiştir. Katâde, Mukâtil ve Kelbî: 'Bir avsec (kurtbağrı/çalı) ağacı idi' demişlerdir. Vehb: 'Böğürtlen/çalı türündendi' demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: 'O hünnap ağacı idi' demiştir. Sonra nida edeni şu sözüyle zikretti: {أن يا موسى} “Ey Mûsâ!” ve bunu tekit etti; zira O Sübhânehu

لعظمه يحتقر كل أحد نفسه لأن يؤهله للكلام لا سيما والأمر في أوله فقال: {إني أنا الله} أي المستجمع للأسماء الحسنى، والصفات العلى.

büyüklüğü sebebiyle, herkes kendini O'nun kelamına muhatap kılmaya layık görmekten imtina eder; bilhassa hadisenin başlangıcında bu böyledir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {إني أنا الله} “Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım;” yani esmâ-i hüsnâyı ve yüce sıfatları kendisinde toplayanım.

ولما كان هذا الاسم غيباً، تعرف بصفة هي مجمع الأفعال المشاهدة للإنسان فقال: {رب العالمين*} أي خالق الخلائق أجمعين ومربيهم {وأن ألق عصاك} أي لأريك فيها آية.

Bu isim gaybî olduğundan, insanın müşahede ettiği fiillerin tamamını toplayan bir sıfatla Kendisini tanıtıp şöyle buyurdu: {رب العالمين*} “Âlemlerin Rabbidir.” Yani bütün mahlukatı yaratan ve onları terbiye edendir. {وأن ألق عصاك} “Ve asânı at!” Yani sana onda bir mucize göstereyim.

ولما كان التقدير: فألقاها فصارت في الحال حية عظيمة، وهي مع عظمها في غاية الخفة، بنى عليه قوله: {فلما رآها} أي العصا {تهتز كأنها} أي في سرعتها وخفتها {جان} أي حية صغيرة {ولّى مدبراً} خوفاً منها ولم يلتفت إلى جهتها، وهو معنى قوله: {ولم يعقب} أي موسى ﵊، وذلك كناية عن شدة التصميم على الهرب والإسراع فيه خوفاً من الإدراك في الطلب فقيل له: {يا موسى أقبل} أي التفت وتقدم إليها {ولا تخف} ثم أكد له الأمر لما الآدمي مجبول عليه من النفرة وإن اعتقد صحة الخبر بقوله: {إنك من الآمنين*} أي العريقين في الأمن كعادة إخوانك من المرسلين؛ ثم زاد طمأنينته بقوله: {اسلك} أي ادخل على الاستقامة مع الخفة والرشاقة {يدك في جيبك} أي القطع الذي في ثوبك وهو الذي تخرج منه الرأس، أو هو الكم، كما يدخل السلك وهو الخيط الذي ينظم فيه الدرر، تنسلك على لونها وما هي عليه من

Takdiri mana: 'Bunun üzerine onu attı ve o anda kocaman bir yılan oldu; o büyüklüğüyle birlikte son derece de hafifti/çevikti' şeklinde olduğundan, buna binaen şöyle buyurdu: {فلما رآها} “Onu” yani asâyı “gördüğünde” {تهتز كأنها} “sanki” -yani hızında ve çevikliğinde- {جان} “küçük ve çevik bir yılanmış gibi kıvrılırken” {ولّى مدبراً} “arkasını dönüp kaçtı,” ondan korkarak arkasına bile bakmadı. İşte {ولم يعقب} “dönüp bakmadı bile” sözünün manası budur; yani Mûsâ aleyhisselâm. Bu ifade, arkadan yakalanma korkusuyla kaçmaya kesin kararlı olmaktan ve hızla kaçmaktan kinayedir. Bunun üzerine ona şöyle denildi: {يا موسى أقبل} “Ey Mûsâ! Beri gel / dön ve ona yönel” {ولا تخف} “korkma!” İnsan, haberin doğruluğuna inansa bile fıtratı gereği ürperti duyabileceğinden, şu sözüyle emri onun için tekit etti: {إنك من الآمنين*} “Çünkü sen güvende olanlardansın.” Yani gönderilen elçi kardeşlerinin âdeti olduğu üzere emniyette kökleşmiş kimselerdensin. Sonra şu sözüyle onun gönül rahatlığını artırdı: {اسلك} “Sok” yani çeviklik ve zarafetle dosdoğru sok {يدك في جيبك} “elini koynuna;” yani elbisendeki yırtmaca -ki başın çıktığı yerdir- yahut yenine; tıpkı incilerin dizildiği ipliğin geçirilmesi gibi. [Elini soktuğunda] kendi renginde ve

أثر الحريق الذي عجز فرعون عن مداواته، وأخرجها {تخرج بيضاء} أي بياضاً عظيماً يكون له شأن خارق للعادات {من غير سوء} أي عيب من حريق أو غيره، فخرجت ولها شعاع كضوء الشمس، فالآية من الاحتباك.

Firavun'un tedavisinden aciz kaldığı yanık izinden arınmış olarak girer; onu çıkardığında ise {تخرج بيضاء} “bembeyaz çıkacaktır;” yani alışılagelmişin dışında, göz alıcı muazzam bir beyazlıkla {من غير سوء} “kusursuz olarak,” yani yanıktan veya başka bir şeyden kaynaklanan hiçbir leke bulunmaksızın. Nitekim el, güneş ışığı gibi bir parıltıyla çıktı; dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır.

ولما كان ذلك لا يكون آية محققة لعدم العيب إلا بعودها بعد ذلك إلى لون الجسد قال: {واضمم إليك} أي إلى جسدك. ولما كان السياق للتأمين من الخوف، عبر بالجناح، لأن الطائر يكون آمناً عند ضم جناحه فقال: {جناحك} أي يديك التي صارت بيضاء، والمراد بالجناح في آية طه الإبط والجانب لأنه لفظ مشترك {من الرهب} أي من خشية أن تظنها معيبة تخرج كما كانت قبل بياضها في لون جسدك - هذا على أن المراد بالرهب الخوف الذي بهره فأوجب له الهرب، ويجوز أن يكون المراد بالرهب الكم، فيكون إدخالها في الفتى - التي ليست موضعها بل الرأس - للبياض، وإدخالها في الكم - الذي هو لها - لرجوعها إلى عادتها، وفي البغوي عن ابن عباس ﵄ أن الله تعالى أمره أن يضم يده إلى صدره فذهب عنه ما ناله من الخوف عند معاينة الحية، وقال: وما من خائف بعد موسى ﵊ إلا إذا وضع يده على صدره زال خوفه. وأظهر بلفظ الجناح من

Bu durum, ancak elin daha sonra ten rengine geri dönmesiyle kusursuzluğun kesin bir mucizesi olabileceğinden şöyle buyurdu: {واضمم إليك} “Kendine” yani bedenine “çek/birleştir.” Bağlam korkudan emin kılma bağlamı olduğundan, kuşun kanadını kapattığında güvende olması sebebiyle 'kanat' kelimesiyle ifade edip şöyle buyurdu: {جناحك} “kanadını;” yani bembeyaz olan elini. Tâhâ suresindeki ayette kanattan kasıt koltuk altı ve böğürdür; çünkü müşterek bir lafızdır. {من الرهب} “Korkudan;” yani onun kusurlu olduğunu zannetme endişesinden [kurtulmak için]; beyazlamasından önceki gibi kendi ten renginde çıkacaktır. Bu yorum, 'raheb' kelimesinden kastın onu kaplayıp kaçmasına sebep olan korku olması esasına göredir. 'Raheb' kelimesinden kastın elbise kolu/yeni olması da mümkündür; buna göre elini -asıl yeri olmayıp başın yeri olan- yaka açıklığına sokması beyazlık için, -asıl yeri olan- kol yenine sokması ise normal haline dönmesi içindir. Begavî'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ ona elini göğsüne bastırmasını emretmiş, böylece yılanı gördüğünde içine düşen korku gitmiştir. O şöyle demiştir: 'Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra korkan her kimse elini göğsüne koyarsa korkusu zail olur.' [Zamir yerine] 'kanat' lafzını

غير إضمار تعظيماً للمقام وتنبيهاً على أن عودها إلى حالها الأول آية مستقلة، وعبر عنها بلفظ الجناح تنبيهاً على الشكر بتعظيم نفعها.

açık isim olarak zikretmesi makamın büyüklüğünü vurgulamak ve elin ilk haline dönmesinin de başlı başına bir mucize olduğuna dikkat çekmek içindir; 'kanat' lafzıyla ifade edilmesi ise faydasının büyüklüğü sebebiyle şükretmeye dikkat çekmektedir.

ولما تم كوناً آية بانقلابها إلى البياض ثم رجوعها إلى لونها قال: {فذانك} أي العصي واليد البيضاء، وشدد أبو عمرو وابن كثير ورويس تقوية لها لتعادل الأسماء المتمكنة، وذكر لزيادة التقوية {برهانان} أي سلطانان وحجتان قاهرتان {من ربك} أي المحسن إليك لا يقدر على مثلهما غيره {إلى} أي واصلان، أو أنت مرسل بهما إلى {فرعون وملئه} كلما أردت ذلك وجدته، لا أنهما يكونان لك هنا في هذه الحفرة فقط، ثم علل الإرسال إليهم على وجه إظهار الآيات لهم واستمرارها بقوله مؤكداً تنبيهاً على ان إقدامه على الرجوع إليهم فعل من يظن أنهم رجعوا عن غيهم، وإعلاماً بمنه عليه بالحماية منهم بهذه البراهين: {إنهم كانوا} أي جبلة وطبعاً {قوماً} أي أقوياء {فاسقين*} أي خارجين عن الطاعة، فإذا رأوا ذلك هابوك، فلم يقدروا على الوصول إليك بسوء، وكنت في مقام أن تردهم عن فسقهم.

Asânın yılana ve elin beyaza dönüşmesi, ardından ilk rengine geri gelmesiyle iki mucize tamam olunca şöyle buyurdu: {فذانك} “İşte bu ikisi” yani asâ ve beyaz el. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Ruveys, köklü isimlere denk olması ve pekiştirmeyi artırmak için [tesniye harfini] şeddeli okumuşlardır; {برهانان} “iki kesin delildir” yani iki hüccet ve kahredici iki sultandır {من ربك} “Rabbinden;” yani sana ihsanda bulunan [Rabbinden] ki bunların benzerine O'ndan başkası güç yetiremez; {إلى} “ulaşacak” yahut sen bunlarla gönderiliyorsun {فرعون وملئه} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine.” Bunu her ne zaman istersen bulursun; yoksa bu ikisi sana sadece burada, bu çukurda verilmiş değildir. Sonra onlara mucizelerin açıkça gösterilmesi ve devam etmesi suretiyle gönderilmesini, onların azgınlıklarından döndüğünü düşünen bir kimsenin tavrıyla onların yanına gitmesi gerektiğine dikkat çekmek ve bu mucizeler sayesinde onlardan korunmakla kendisine yapılan lütfu bildirmek üzere tekitli olarak şöyle gerekçelendirdi: {إنهم كانوا} “Şüphesiz onlar,” yani fıtrat ve tabiat itibarıyla {قوماً} “bir kavimdi” yani güçlü {فاسقين*} “yoldan çıkmış;” yani itaatten ayrılmış bir kavimdi. Onlar bunu görünce senden heybet duyacaklar, sana kötülükle ulaşmaya güç yetiremeyecekler ve sen onları fısklarından döndürecek bir makamda olacaksın.

ولما كان كأنه قيل: ما فعل بعد رؤية هذه الخوارق؟ قيل: ثبت، علماً منه بصعوبة المقام وخطر الأمر، فاشترط لنفسه حتى رضي، وتلك كانت عادته ثباتاً وحزماً، وحلماً وعلماً، ألا ترى إلى ما فعل معنا ﵇ والتحية والإكرام من الخير ليلة الإسراء في السؤال في تخفيف الصلاة، ولذلك كله {قال رب} أي أيها المحسن إليّ {إني} أكده لأن إرسال الله سبحانه له فعل من لا يعتبر أن لهم عليه ترة، فذكر ذلك ليعلم وجه عدم اعتباره {قتلت منهم} أي آل فرعون {نفساً} وأنت تعلم ما خرجت إلا هارباً منهم من أجلها {فأخاف} إن باديتهم، بمثل ذلك {أن يقتلون*} لذنبي إليهم ووحدتي وغربتي وثقل لساني في إقامة الحجج.

Sanki: 'Bu harikaları gördükten sonra ne yaptı?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: Makamın zorluğunu ve meselenin tehlikesini bildiğinden sebat etti, içi rahat edinceye kadar kendisi için talepte bulundu. Onun âdeti hep sebat, ihtiyat, hilim ve ilim idi. Görmez misin İsrâ gecesinde namazın hafifletilmesini isteme konusunda bize aleyhisselâm'ın yaptığı hayrı, tebriki ve ikramı? Bütün bunlardan dolayı {قال رب} “Dedi ki: Ey Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan! {إني} “Şüphesiz ben” -bunu tekit etti; çünkü Allah Teâlâ'nın onu göndermesi, onların aleyhinde bir kan davası gözetmeyen kimsenin fiilidir; o da bunu dikkate almamanın hikmetini bilmek için zikretti-: {قتلت منهم} “onlardan öldürdüm” yani Firavun hanedanından {نفساً} “bir can;” ve Sen bilirsin ki ben onların arasından ancak bundan dolayı kaçarak çıktım; {فأخاف} “bundan ötürü korkarım” eğer karşılarına böyle çıkarsam {أن يقتلون*} “beni öldürmelerinden;” onlara karşı işlediğim suç, yalnızlığım, garipliğim ve delilleri ortaya koyarken dilimdeki tutukluk sebebiyle.

ولما تسبب عن ذلك طلب الإعانة بشخص فيه كفاية وله عليه شفقة، وكان أخوه هارون أحق الناس بهذا الوصف، كان التقدير: فأرسل معي أخي هارون - إلى آخره، غير أنه قدم ذكره اهتماماً بشأنه فقال: {وأخي هارون} والظاهر أن واوه للحال من ضمير موسى ﵊، أو عاطفة على مقول القول، والمعنى أنه يخاف أن يفوت مقصود الرسالة إما بقتله أو لعدم بيانه، فاكتفى بالتلويح في الكفاية

Bu durum, yeterli ve kendisine şefkat besleyen bir kimseyle yardım talep etmeyi gerektirdiğinde ve kardeşi Hârûn bu vasfa insanların en layığı olduğundan, takdiri mana: 'Kardeşim Hârûn'u da benimle gönder...' şeklinde idi. Ancak onun şanına ehemmiyet vererek önce onu zikretti ve şöyle dedi: {وأخي هارون} “Kardeşim Hârûn;” zahir olan odur ki buradaki vâv, Mûsâ aleyhisselâm'ın zamirinden hâldir yahut mekulü'l-kavle (söylenen söze) matuftur. Mana şudur: O, risaletin maksadının ya öldürülmesiyle yahut derdini açıkça anlatamamasıyla heba olmasından korkmaktadır; bu sebeple birincisinden korunma hususunda üstü kapalı bir ima ile yetindi,

من الأول، لأنه لا طاقة لأحد غير الله بها، وصرح بما يكفي من الثاني، فكأن التقدير: إني أخاف أن يقتلون فيفوت المقصود، ولا يحمني من ذلك إلا أنت، وإن لساني فيه عقدة، وأخي - إلى آخره؛ وزاد في تعظيمه بضمير الفصل فقال: {هو أفصح مني لساناً} أي من جهة اللسان للعقدة التي كانت حصلت له من وضع الجمرة في فيه وهو طفل في كفالة فرعون {فأرسله} أي بسبب ذلك {معي ردءاً} أي معيناً، من ردأت فلاناً بكذا، أي جعلته له قوة وعاضداً، وردأت الحائط - إذا دعمته بخشب أو كبش يدفعه أن يسقط؛ وقراءة نافع بغير همز من الزيادة.

çünkü buna Allah'tan başkasının gücü yetmez; ikincisinden korunma konusunda ise açıkça talepte bulundu. Sanki takdiri mana şöyledir: 'Beni öldürmelerinden ve maksadın heba olmasından korkarım; bundan beni ancak Sen korursun. Dilimde de bir tutukluk vardır, kardeşim ise...' ve fasıl zamiriyle onun büyüklüğünü artırarak şöyle dedi: {هو أفصح مني لساناً} “o, benden daha fasih dillidir;” yani Firavun'un himayesinde bir çocukken ağzına kor koyması sebebiyle meydana gelen tutukluk yüzünden dil bakımından [benden daha fasihtir]. {فأرسله} “Onu gönder” yani bu sebeple {معي ردءاً} “bana bir yardımcı olarak;” yani destekçi olarak. Bu kelime 'Falana şununla güç ve destek oldum' anlamındaki ifadeden gelir; 'duvarı destekledim' denildiğinde, yıkılmasını engellemek için onu tahtayla veya payandayla tuttuğun kastedilir. Nâfi'nin hemzesiz kıraati ise ziyadelik/artırma kökünden gelir.

ولما كان له عليه من العطف والشفقة ما يقصر الوصف عنه، نبه على ذلك بإجابة السؤال بقوله: {يصدقني} أي بأن يلخص بفصاحته ما قتله وبينته، ويقيم الأدلة عليه حتى يصير كالشمس وضوحاً، فيكون - مع تصديقه لي بنفسه - سبباً في تصديق غيره لي؛ ورفعه عاصم وحمزة صفة لردءاً. ثم علل سؤاله هذا، وبين أنه هو المراد، لا أن يقول له: صدقت، فإن قوله لهذه اللفظة لا تعلق له بالفصاحة حتى يكون سبباً للسؤال فيه، بقوله مؤكداً لأجل أن من كان رسولاً عن الله لا يظن به أن يخاف: {إني أخاف أن يكذبون*} .

Ona karşı vasfedilemeyecek kadar büyük bir şefkat ve merhamet duyduğundan, talebinin kabul edilmesi için gerekçeyi şu sözüyle belirtti: {يصدقني} “beni doğrulasın;” yani fasahatiyle benim söylediklerimi ve açıkladıklarımı özetlesin, güneş gibi apaçık oluncaya kadar delillerini ortaya koysun; böylece hem kendisinin beni tasdik etmesiyle hem de başkalarının beni tasdik etmesine vesile olsun. Âsım ve Hamza bu kelimeyi 'rid'en' kelimesinin sıfatı olarak merfû okumuşlardır. Sonra bu talebini gerekçelendirdi ve kastının sırf ona 'Doğru söyledin' demesi olmadığını -çünkü bu sözün fasahatle bir ilgisi yoktur ki onun için talep sebebi olsun- açıkladı; Allah'ın elçisi olan birinin korkmayacağı zannedilebileceği için tekit ederek şöyle buyurdu: {إني أخاف أن يكذبون*} “Doğrusu beni yalanlamalarından korkuyorum.”

ولما كان ما رأى من الأفعال، وسمع من الأقوال، مقتضياً للأمن

Gördüğü fiiller ve işittiği sözler, emin olmayı gerektirdiği halde,

من أن يكذبوه، وكان عالماً بما هم عليه من القساوة والكبر، أشار إلى ذلك بالتأكيد، أي وإذا كذبوني عسرت عليّ المحاججة على ما هو عادة أهل الهمم عند تمالؤ الخصوم على العناد، والإرسال موجب لكلام كثير وحجاج طويل، وقريب من هذا قول النبي ﷺ لما أمره الله تعالى بإنذار قومه

kendisini yalanlamalarından endişe etmesi, onların katılığı ve kibrini bilmesinden ileri geliyordu; buna tekit ile işaret etti. Yani 'Beni yalanlarlarsa -hasımların inatta birleştiği durumlarda yüksek gayret sahiplerinin âdeti olduğu üzere- delil getirmek bana güç gelir; zira elçilik çokça konuşmayı ve uzun uzadıya tartışmayı gerektirir.' Buna yakın bir ifade, Allah Teâlâ kavmini uyarmasını emrettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şu sözdür:

«إذن يثلغوا رأسي فيجعلوه خبزة» وكأن مراد السادة القادة عليهم الصلاة والسلام والتحية والإكرام الاستعلام عن الأمر هل يجري على العادة أو لا؟ فإن كان يجري على العادة وطنوا أنفسهم على الموت، وإلا ذكر لهم الأمر الخارق فيكون بشارة لهم، ليمضوا في الأمر على بصيرة، ويسيروا فيه على حسب ما يقتضيه من السيرة.

«O takdirde başımı ezer, ekmek gibi yaparlar.» Sanki bu önder efendilerin aleyhimüssalâtü vesselâm ve't-tahiyyeti ve'l-ikrâm maksadı, işin alışılagelmiş şekilde mi yoksa harikulade mi cereyan edeceğini öğrenmekti. Eğer âdet üzere cereyan edecekse kendilerini ölüme hazırlarlar; aksi takdirde kendilerine harikulade bir durum zikredilir ve bu onlar için müjde olur; ta ki işe basiretle girişsinler ve onun gerektirdiği tarzda hareket etsinler.

ولما أكد أمر الطلب بهارون عليهما الصلاة والسلام، أكد له سبحانه أمر الإجابة بقوله مستأنفاً: {قال سنشد} وذكر أولى الأعضاء بمزاولة المكاره فقال: {عضدك} أي أمرك {بأخيك} أي سنقويك ونعينك به إجابة لسؤالك صلة منك لأخيك، وعوناً منه لك {ونجعل لكما سلطاناً} أي ظهوراً عظيماً عليهم، وغلبة لهم بالحجج

Hârûn aleyhimesselâm hakkındaki talebini pekiştirince, Allah Teâlâ da yeni bir sözle kabul buyurduğunu tekit ederek şöyle buyurdu: {قال سنشد} “Buyurdu ki: Güçlendireceğiz” ve zorlukları göğüslemeye en layık uzvu zikrederek: {عضدك} “senin pazunu” yani işini {بأخيك} “kardeşinle;” yani senin kardeşine sıla-i rahim yapman ve onun da sana yardımcı olması için duana icabet ederek seni onunla takviye edecek ve destekleyeceğiz; {ونجعل لكما سلطاناً} “ve ikinize bir hâkimiyet vereceğiz;” yani zikrettiğin korkudan ötürü delillerle

والهيبة لأجل ما ذكرت من الخوف {فلا} أي فيتسبب عن ذلك أنهم لا {يصلون إليكما} بنوع من أنواع الغلبة {بآياتنا} أي نجعل ذلك بسبب ما يظهر على أيديكما من الآيات المعظمة بنسبتها إلينا، ولذلك كانت النتيجة {أنتما ومن اتبعكما} أي من قومكما وغيرهم {الغالبون*} أي لا غيرهم، وهذا يدل على أن فرعون لم يصل إلى السحرة بشيء مما هددهم به، لأنهم من أكبر الأتباع الباذلين لأنفسهم في الله، وكأنه حذف أمرهم هنا لأنه في بيان أمر فرعون وجنوده بدليل ما كرر من ذكرهم، وقد كشفت العاقبة عن أن السحرة ليسوا من جنوده، بل من حزب الله وجنده، ومع ذلك فقد أشار إليهم بهذه الآية والتي بعدها، وسيأتي في آخر سورة الحديد عن تاريخ ابن عبد الحكم أنهم خلصوا ورجع بعضهم إلى مصر فكانوا أول من ترهب.

ve heybetle onlara karşı açık bir üstünlük ve galebe vereceğiz {فلا} “artık” -yani bundan dolayı onlar- {يصلون إليكما} “size erişemeyecekler;” hiçbir galibiyet türüyle size ulaşamayacaklar; {بآياتنا} “ayetlerimiz sayesinde.” Yani bunu Bize nispet edilerek yüceltilen ve sizin ellerinizde zuhur eden mucizeler sebebiyle kılacağız. Bu yüzden netice şöyle oldu: {أنتما ومن اتبعكما} “Siz ve size uyanlar” yani kavminizden ve başkalarından size tabi olanlar {الغالبون*} “galip geleceksiniz;” başkaları değil. Bu da Firavun'un, büyücüleri tehdit ettiği şeylerden hiçbirini onlara yapamadığına delalet eder; zira onlar Allah yolunda canlarını feda eden en büyük tabilerdendir. Sanki burada onların durumu zikredilmemiştir; zira konu, tekrar tekrar zikredilmelerinden anlaşıldığı üzere Firavun ve ordusunun durumunu beyan sadedindedir. Oysa akıbet ortaya koymuştur ki büyücüler onun ordusundan değil, bilakis Allah'ın hizbi ve ordusundandır. Bununla birlikte bu ayetle ve sonraki ayetle onlara işaret edilmiştir. Hadîd suresinin sonunda İbn Abdilhakem'in Tarih'inden nakledileceği üzere onlar kurtulmuş, bir kısmı Mısır'a dönmüş ve ilk ruhbanlaşanlar onlar olmuştur.

شرح ما مضى من التوراة، قال بعدما تقدم: وكان من بعد

Tevrat'ın geçmiş kısımlarının şerhi: Daha önce geçenlerden sonra şöyle demiştir: 'Ve bundan sonra

أيام كثيرة مات فرعون ملك مصر فاستراح بنو إسرائيل من شدة تعبدهم، فصلوا فسمع الله صلاتهم، وعرف تعبدهم، وسمع ضجتهم، وذكر عهده لإبراهيم وإسحاق ويعقوب، فأبصر الله بني إسرائيل، وعرف ذلهم، فكان موسى يرعى غنم يثرو ختنه حبر مدين، فساق بالشاء إلى طرف البرية وأتى إلى حوريب جبل الله، فتراءى له ملك الله بلهب النار من جوف العوسج، تشتعل فيه النار، ولم يكن العوسج يحترق، فقال موسى: لأعدلن فأنظر إلى هذه الرؤيا العظيمة؛ ما بال هذه العوسجة لم تحترق؟ فرأى الرب أنه قد عدل لينظر، فدعاه الله من جوف العوسج وقال له: يا موسى يا موسى! فقال: هأنذا! قال: لا تدن إلى ههنا، اطرح خفيك عن قدميك، لأن المكان الذي أنت واقف عليه مكان طاهر، وفي نسخة: مقدس، وقال الله: أنا إله أبيك إبراهيم إله إسحاق إله يعقوب، فغطى موسى وجهه لأنه فرق أن يمد بصره نحو الرب، وقال الرب: إني قد رأيت ذل شعبي بمصر، وسمعت ضجتهم التي ضجوا من تعبدهم، لأني عارف براءتهم، فنزلت لأخلصهم من أيدي المصريين، وأن أصعدهم

nice günler geçti, Mısır kralı Firavun öldü; İsrâiloğulları ağır kölelikten rahatladılar. Dua ettiler, Allah onların duasını işitti, köleliklerini bildi, feryatlarını duydu; İbrâhim, İshak ve Ya'kûb ile olan ahdini hatırladı. Allah İsrâiloğullarını gördü ve zilletlerini bildi. Mûsâ ise kayınpederi Medyen kâhini/âlimi Yetro'nun koyunlarını güdüyordu. Davarları çölün ucuna sürdü ve Allah'ın dağı olan Horeb'e geldi. Allah'ın meleği ona çalıların ortasından bir ateş alevi içinde göründü; çalıda ateş alevleniyor ama çalı yanmıyordu. Mûsâ: 'Gidip şu büyük manzaraya bir bakayım; bu çalı niçin yanmıyor?' dedi. Rab onun bakmak için yöneldiğini görünce, Allah çalının ortasından ona seslendi ve: 'Mûsâ, Mûsâ!' dedi. O da: 'İşte buradayım!' dedi. Şöyle buyurdu: 'Buraya yaklaşma, pabuçlarını ayaklarından çıkar; çünkü üzerinde durduğun yer temiz bir yerdir' -bir nüshada: mukaddestir-. Allah dedi ki: 'Ben baban İbrâhim'in ilahı, İshak'ın ilahı, Ya'kûb'un ilahıyım.' Mûsâ yüzünü örttü; çünkü bakışlarını Rabbe doğru çevirmekten korktu. Rab buyurdu ki: 'Ben Mısır'daki halkımın zilletini gördüm, köleliklerinden ötürü ettikleri feryadı işittim; zira onların masumiyetini biliyorum. Onları Mısırlıların elinden kurtarmak ve o topraklardan

من تلك الأرض إلى أرض صالحة واسعة، تغل السمن والعسل: أرض الكنعانيين والحاثانيين والأمورانيين والفرزانيين والحاوانيين واليابسانيين، والآن هو ذا ضجيج بني إسرائيل قد ارتفع إليّ، ورأيت ضر المصريين لهم، فهبطت الآن حتى أرسلك إلى فرعون.

güzel ve geniş, süt ve bal damlayan bir diyara; Kenanlıların, Hititlerin, Amorilerin, Perizlilerin, Hivlilerin ve Yebusilerin diyarına çıkarmak için indim. Şimdi işte İsrâiloğullarının feryadı Bana kadar yükseldi, Mısırlıların onlara ettiği zulmü gördüm. Şimdi seni Firavun'a göndermek üzere indim.

وأخرج شعبي بني إسرائيل من مصر، فقال موسى لله: من أنا حتى أنطلق إلى فرعون وأخرج بني إسرائيل من مصر، فقال الله: أنا أكون معك وهذه الآية لك أني أرسلتك: إنك إذا أخرجت الشعب من مصر تعبدون الله في هذا الجبل، فقال موسى: ها أنذا منطلق إلى بني إسرائيل وأقول لهم: الرب إله آبائكم أرسلني إليكم، فإن قالوا لي: ما اسمه؟ ما الذي أقول؟ فقال الرب لموسى: قل لهم: الأزلي الذي لم يزل، وفي نسخة: لا يزول، وقال: هكذا قل لبني إسرائيل: أهيا شر أهيا أرسلني إليكم، وقال الرب أيضاً لموسى هكذا قل لبني إسرائيل:

Ve halkım İsrâiloğullarını Mısır'dan çıkar.' Mûsâ Allah'a: 'Ben kimim ki Firavun'a gideyim ve İsrâiloğullarını Mısır'dan çıkarayım?' dedi. Allah: 'Ben seninle olacağım; seni Benim gönderdiğime dair işaretin şudur: Sen halkı Mısır'dan çıkardığında bu dağda Allah'a ibadet edeceksiniz' buyurdu. Mûsâ dedi ki: 'İşte ben İsrâiloğullarına gidip onlara: 'Atalarınızın ilahı olan Rab beni size gönderdi' desem, onlar da bana: 'O'nun ismi nedir?' deseler ne söyleyeyim?' Rab Mûsâ'ya: 'Onlara de ki: Hiç zail olmayan Ezelî Olan' -bir nüshada: zail olmayacak olan- dedi ve şöyle buyurdu: 'İsrâiloğullarına böyle de: Ehyeh aşer ehyeh beni size gönderdi.' Rab Mûsâ'ya yine şöyle buyurdu: 'İsrâiloğullarına böyle de:

الله ربكم إله آبائكم إله إبراهيم إله إسحاق إله يعقوب أرسلني إليكم هذا اسمي إلى الأبد، وهذا ذكري إلى حقب الأحقاب، انطلق فاجمع أشياخ بني إسرائيل وقل لهم: الرب إله آبائكم اعتلن لي، وإله إبراهيم وإسحاق ويعقوب يقول لكم: قد ذكرتكم وذكرت ما صنع بكم بمصر، ورأيت إخراجكم من تعبد أهل مصر إلى ارض الكنعانيين - ومن تقدم معهم - إلى الأرض التي تعل السمن والعسل، فإذا قبلوا منك فادخل أنت وأشياخ بني إسرائيل إلى ملك مصر فقولوا له: الرب إله العبرانيين ظهر علينا فننطلق الآن مسيرة ثلاثة أيام في البرية ونذبح الذبائح لله ربنا، وأنا أعلم أن ملك مصر لا يدعكم تخرجون، ولا بيد واحدة شديدة، حتى أبعث بآفتي وأضرب المصريين بجميع العجائب التي أحدثها فيهم، ومن بعد ذلك يرسلكم فأجعل للشعب في أعين المصريين رأفة ورحمة، فإذا انطلقتم فلا تنطلقوا عطلاً صفراً، بل تستعير المرأة منكم من جاراتها وساكنة بيتها حلي ذهب وفضة وكسوة، وألبسوها بنيكم وبناتكم، وأخربوا أهل مصر، فأجاب موسى وقال: إنهم لا يصدقونني، ولا يقبلون قولي، لأنه يقولون:

Rabbiniz olan Allah, atalarınızın ilahı, İbrâhim'in ilahı, İshak'ın ilahı, Ya'kûb'un ilahı beni size gönderdi. Ebediyen ismim budur ve çağlar boyu anılmam böyledir. Git, İsrâiloğullarının ihtiyarlarını topla ve onlara de ki: Atalarınızın ilahı olan Rab bana göründü; İbrâhim'in, İshak'ın ve Ya'kûb'un ilahı size şöyle buyuruyor: Sizi andım ve Mısır'da size yapılanları gördüm; sizi Mısır halkının köleliğinden Kenanlıların -ve öncekilerin- diyarına, yağ ve bal damlayan diyara çıkarmayı takdir ettim. Eğer seni dinlerlerse, sen ve İsrâiloğullarının ihtiyarları Mısır kralının yanına girin ve ona şöyle deyin: İbranîlerin ilahı olan Rab bize göründü; şimdi çölde üç günlük bir yolculuğa çıkıp Rabbimiz olan Allah'a kurbanlar keselim. Ben biliyorum ki Mısır kralı, şiddetli bir el olmadan sizin çıkmanıza izin vermeyecektir; ta ki Ben belamı gönderip aralarında meydana getireceğim bütün harikalarla Mısırlıları vuruncaya kadar. Bundan sonra sizi gönderecektir. Ben de Mısırlıların gözünde halka bir şefkat ve merhamet koyacağım; çıktığınızda eli boş çıkmayacaksınız; aksine her kadın komşusundan ve evinde kalan kadından altın ve gümüş takılar ile giysiler ödünç isteyecek; bunları oğullarınıza ve kızlarınıza giydireceksiniz ve Mısır halkını soyacaksınız.' Mûsâ cevap verip dedi ki: 'Onlar bana inanmazlar, sözümü dinlemezler; çünkü şöyle diyecekler:

لم يتراءى لك الرب، فقال له الرب: ما هذه التي في يدك؟ فقال: هي عصاي، فقال: ألقها في الأرض، فألقاها في الأرض، فصارت ثعباناً، فهرب منه موسى، فقال له الرب: يا موسى! مد يدك، فخذ بذنبها، فمد يده فأمسكه فتحول في يده عصا، فقال: لكي يصدقوا أن الله إله آبائهم قد تراءى لك، إله إبراهيم إله إسحاق إله يعقوب، وقال الرب لموسى: اردد يدك في ردنك، وفي نسخة: في كمك، فأدخلها ثم أخرجها فإذ بيده بيضاء كالثلج، فقال له: اردد يدك في حضنك، وفي نسخة: في كمك، فردها ثم أخرجها فإذا هي مثل جسده، فإن هم لم يؤمنوا ولم يسمعوا بالآية الأولى فإنهم يؤمنون ويسمعون بالآية الأخرى، فإن لم يؤمنوا بالآيتين، ولم يسمعوا قولك فخذ ماء من الأرض، وفي نسخة: النيل، فاصببه على الأرض، فإنه ينقلب ويصير دماً في اليبس، فقال موسى للرب: أطلب إليك يا رب لست رجلاً ناطقاً منذ أمس ولا قبله ولا من الوقت الذي كلمت عبدك فيه، لأني ألثغ المنطق عسر

Rab sana görünmedi.' Rab ona: 'Elindeki nedir?' dedi. O: 'Asâmdır' dedi. 'Onu yere at' buyurdu; yere attı ve o bir yılan oldu. Mûsâ ondan kaçtı. Rab ona: 'Ey Mûsâ! Elini uzat ve kuyruğundan tut' buyurdu. Elini uzatıp tuttu ve elinde tekrar asâya dönüştü. 'Atalarının ilahı, İbrâhim'in ilahı, İshak'ın ilahı ve Ya'kûb'un ilahı olan Allah'ın sana göründüğüne inansınlar diye' buyurdu. Rab Mûsâ'ya: 'Elini yakana sok' -bir nüshada: yenine sok- buyurdu. Sokup çıkardı; bir de baktı ki eli kar gibi bembeyaz olmuş. Ona: 'Elini koynuna geri sok' -bir nüshada: yenine sok- buyurdu. Geri sokup çıkardı; bir de baktı ki yine kendi teni gibi olmuş. 'Eğer sana inanmazlar ve ilk ayeti dinlemezlerse, diğer ayete inanıp dinlerler. Eğer bu iki ayete de inanmazlar ve sözünü dinlemezlerse, yerden su al' -bir nüshada: Nil'den al- 've onu karaya dök; o kurulukta kana dönüşecektir.' Mûsâ Rabbe dedi ki: 'Yalvarırım ya Rab! Ben ne dünden ne önceki günden beri, ne de kulunla konuştuğun andan bu yana söz söyleyebilen bir adam değilim; çünkü ben peltek dilli, ağır

اللسان، فقال له الرب: من الذي خلق المنطق للإنسان؟ ومن الذي خلق الأخرس والأصم والمبصر والمكفوف؟ أليس أنا الرب الذي أصنع ذلك؟ فانطلق الآن وأنا أكون معك، وراقباً للسانك وألقنك ما تنطق به، فقال: موسى أطلب إليك يا رب! أرسل في هذه الرسالة غيري، فقال: هذا أخوك هارون اللاوي، قد علمت أنه ناطق لسن، وهو أيضاً سيلقاك، ويشتد فرحه بك، وأخبره بالأمر، ولقنه كلامي، وأنا أكون راقباً على فيك وفيه وأعلمكما ما تصنعان، وهو يكلم الشعب عنك؛ فيكون لك مترجماً، وأنت تكون له إلهاً، وفي نسخة: أستاذاً ومدبراً، وخذ في يديك هذه العصا لتعمل بها الآيات، فرجع موسى منطلقاً إلى ثيرو ختنه وقال له: إني راجع إلى إخوتي بمصر، وناظر هل هم أحياء بعد؟ فقال: ثيرو لموسى: انطلق راشداً سالماً، وقال الرب لموسى في مدين: انطلق راجعاً إلى مصر لأن الرجال الذين كانوا معك يطلبون نفسك قد هلكوا جميعاً - إلى آخر ما مضى في الأعراف، وفي هذا الفصل ما لا يسوغ إطلاقه في شرعنا على مخلوق، وهو الإله، وهو في لغة العبرانيين بمعنى العالم والحاكم، وفيه أيضاً أن فرعون مات قبل رجوع موسى فإن كان المراد الذي

konuşan biriyim.' Rab ona dedi ki: 'İnsana konuşma kabiliyetini yaratan kimdir? Dilsizi, sağırı, göreni ve körü yaratan kimdir? Bunu yapan Rab Ben değil miyim? Şimdi git; Ben seninle olacağım, dilini gözeteceğim ve sana ne söyleyeceğini telkin edeceğim.' Mûsâ: 'Yalvarırım ya Rab! Bu elçilikle başkasını gönder' dedi. Şöyle buyurdu: 'İşte Levili kardeşin Hârûn; onun güzel ve fasih konuştuğunu bilirim. O da seni karşılamaya çıkacak ve seni görünce çok sevinecektir. Durumu ona bildir, sözlerimi ona telkin et; Ben senin de onun da ağzını gözeteceğim, ne yapacağınızı size öğreteceğim. O senin yerine halkla konuşacak; senin tercümanın olacak, sen de ona ilah gibi' -bir nüshada: üstat ve yönetici gibi- 'olacaksın. Mucizeleri göstermek için bu asâyı eline al.' Mûsâ kayınpederi Yetro'nun yanına döndü ve ona: 'Mısır'daki kardeşlerimin yanına dönüp hâlâ hayatta olup olmadıklarına bakmak istiyorum' dedi. Yetro Mûsâ'ya: 'Esenlikle ve selametle git' dedi. Rab Medyen'de Mûsâ'ya: 'Mısır'a dön; çünkü senin canını arayan o adamların hepsi öldü' buyurdu...' A'râf suresinde geçenlerin sonuna kadar. Bu pasajda, şeriatımızda yaratılmış için kullanılması caiz olmayan 'ilah' kelimesi geçmektedir ki bu, İbranîlerin dilinde 'âlim' ve 'hâkim' manasındadır. Yine orada Mûsâ dönmeden önce Firavun'un öldüğü geçmektedir; şayet kastedilen Mûsâ aleyhisselâm'ı

ربى موسى ﵊ في بيته فهو مما بدلوه.

evinde büyüten kimse ise, bu onların tahrif ettiği kısımlardandır.

ولما كان التقدير: فأتاهم كما أمر الله، وعاضده أخوه كما أخبر الله، ودعواهم إلى الله تعالى، وأظهرا ما أمرا به من الآيات، بنى قوله مبيناً بالفاء سرعة امتثاله: {فلما جاءهم} أي فرعون وقومه.

Takdiri mana: 'Böylece Allah'ın emrettiği gibi onların yanına vardı, Allah'ın bildirdiği gibi kardeşi ona destek oldu; onları Allah Teâlâ'ya davet ettiler ve emrolundukları mucizeleri gösterdiler' şeklinde olduğundan, emri yerine getirmedeki süratini 'fâ' ile beyan ederek şu sözü buna bina etti: {فلما جاءهم} “Onlara geldiğinde;” yani Firavun ve kavmine.

ولما كانت رسالة هارون ﵊ إنما هي تأييد لموسى ﵊، أشار إلى ذلك بالتصريح باسم الجائي، فقال: {موسى بآياتنا} أي التي أمرناه بها، الدالة على جميع الآيات للتساوي في خرق العادة حال كونها {بينات} أي في غاية الوضوح {قالوا} أي فرعون وجنوده {ما هذا} أي الذي أظهره من الآيات {إلا سحر مفترى} أي هو خيال لا حقيقة له كجميع أنواع السحر، متعمداً التخييل به، لا أنه معجزة من عند الله {وما سمعنا بهذا} أي الذي تقوله من الرسالة عن الله {في آبائنا} وأشاروا إلى البدعة التي قد أضلت أكثر الخلق، وهي تحكيم عوائد التقليد، ولا سيما عند تقادمها على القواطع في قوله: {الأولين*} وقد كذبوا وافتروا لقد سمعوا بذلك في أيام يوسف ﵇ «وما بالعهد من قدم» فقد قال لهم الذي آمن {يا قوم إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب} [غافر: ٣٤]- إلى قوله: {ولقد جاءكم يوسف من قبله بالبينات} [غافر: ٣٤] .

Hârûn'un (aleyhisselâm) elçiliği yalnızca Mûsâ'ya (aleyhisselâm) bir destek mahiyetinde olduğu için, [Allah Teâlâ] gelenin ismini açıkça zikrederek buna işaret etmiş ve şöyle buyurmuştur: {موسى بآياتنا} “Mûsâ mucizelerimizle [onlara gelince]”, yani harikuladelikteki eşitlik sebebiyle bütün mucizelere delalet eden ve kendisine emrettiğimiz [mucizelerle]; {بينات} “apaçık” bir haldeyken [geldiğinde], yani son derece açık ve net olarak [geldiğinde], {قالوا} “dediler ki”, yani Firavun ve ordusu [şöyle dedi]: {ما هذا} “Bu [başka bir şey] değildir”, yani ortaya koyduğu bu mucizeler, {إلا سحر مفترى} “ancak uydurulmuş bir sihirdir”, yani Allah katından bir mucize olmayıp, sihrin bütün türleri gibi aslı olmayan, bilerek yanılsama meydana getirilmiş bir hayalden ibarettir; {وما سمعنا بهذا} “Biz bunu işitmedik”, yani Allah'tan gelen elçilik konusunda söylediğin bu şeyi, {في آبائنا} “atalarımız arasında”. {الأولين*} “Önceki [atalarımız arasında]” sözüyle de, insanların çoğunu saptıran bir bid'ate, yani kesin deliller karşısında özellikle eskimiş taklit alışkanlıklarını hakem kılma anlayışına işaret ettiler. Oysa yalan söyleyip iftira ettiler; zira bunu Yûsuf (aleyhisselâm) zamanında kesinlikle işitmişlerdi ve «o dönemin üzerinden de çok uzun bir zaman geçmemişti». Nitekim iman eden kişi onlara şöyle demişti: {يا قوم إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب} “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza o toplulukların gününün bir benzerinden korkuyorum” [Mü'min: 30], şu sözüne kadar: {ولقد جاءكم يوسف من قبله بالبينات} “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” [Mü'min: 34].

ولما أخبر تعالى بقولهم عطف عليه الإخبار بقول موسى ﵊ ليوازن السامع بين الكلامين، ويتبصر بعقله ما الفاسد منهما «فبضدها تتبين الأشياء» هذا على قراءة الجماعة بالواو، واستأنف جواباً لمن كأنه سأل عن جوابه على قراءة ابن كثير بحذفها، فإن الموضع موضع بحث عما أجابهم به عند تسميتهم الآيات الباهرات سحراً، استعظاماً لذلك فقال: {وقال موسى} أي لما كذبوه وهم الكاذبون، مشيراً لذي البصر إلى طريق يميزون به الأمرين في سياق مهدد لهم: {ربي} أي المحسن إليّ بما ترون من تصديقي في كل ما ادعيته بإظهار ما لا تقدرون عليه على قوتكم من الخوارق، ومنع هذا الظالم العاتي المستكبر من الوصول إليّ بسوء {أعلم بمن جاء} بالضلال ظلماً وعدواناً، فيكون مخذولاً لكونه ساحراً فمحرقاً مفترياً على الله، ويكون له سوء الدار، وأعلم بحاله، ولكنه قال «بمن جاء» {بالهدى} أي الذي أذن الله فيه، وهو حق في نفسه {من عنده} ، تصويراً لحاله، وتشويقاً إلى أتباعه {ومن تكون له} لكونه منصوراً مؤيداً {عاقبة الدار} أي الراحة والسكن والاستقرار مع الأمن والطمأنينة والسرور والظفر

Allah Teâlâ onların sözünü haber verince, dinleyenin iki sözü birbiriyle tartması ve hangisinin bozuk olduğunu aklıyla idrak etmesi için -çünkü 'şeyler zıtlarıyla belirginleşir'- Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünü ona matuf kıldı. Bu, cemaatin vâv ile olan kıraatine göredir. İbn Kesîr'in vâv'sız kıraatine göre ise, apaçık mucizelere büyü demelerini hayretle karşılayıp onun ne cevap verdiğini soran kimseye bir cevap olarak başlamıştır; zira makam, onların bu tavrına karşı ne cevap verildiğini araştırma makamıdır. Şöyle buyurdu: {وقال موسى} “Mûsâ dedi ki:” Yani kendileri yalancı oldukları halde onu yalanladıklarında, basiret sahibine iki durumu ayırt edebileceği yolu göstererek onları tehdit eden bir üslupla şöyle dedi: {ربي} “Rabbim” yani gücünüze rağmen güç yetiremediğiniz harikaları ortaya koyarak iddia ettiğim her şeyde beni tasdik etmesiyle ve bu zalim, azgın, mütekebbir kimsenin bana kötülükle erişmesine engel olmasıyla bana ihsanda bulunan Rabbim {أعلم بمن جاء} “kimin getirdiğini daha iyi bilir;” zulüm ve düşmanlıkla sapıklığı getiren kimseyi [daha iyi bilir] ki o büyücü, yakılacak olan ve Allah'a iftira eden biri olması sebebiyle yüzüstü bırakılacak ve yurdun sonu onun için kötü olacaktır; onun durumunu daha iyi bilir. Fakat kendi durumunu tasvir etmek ve kendisine uyulmasını teşvik etmek üzere şöyle dedi: {بالهدى} “hidayeti” yani Allah'ın izin verdiği ve bizzat hak olan [hidayeti] {من عنده} “Kendi katından;” {ومن تكون له} “ve kimin olacağını” -yardım edilmiş ve desteklenmiş olması sebebiyle- {عاقبة الدار} “bu yurdun akıbetinin;” yani benimle sizin aranızdaki son durumda huzur, mesken, istikrar ile birlikte emniyet, sükûnet, sevinç ve bütün taleplere kavuşmanın

بجميع المطالب في الحالة التي تكون آخر الحالات مني ومنكم، فيعلم أنه أتى بما يرضي الله وهي وإن كانت حقيقتها ما يتعقب الشيء من خير أو شر، لكنها لا يراد بها إلا ما يقصد للعاقل حتى تكون له، وأما عاقبة السوء فهي عليه لا له؛ ثم علل ذلك بما أجرى الله به عادته؛ فقال معلماً بأن المخذول هو الكاذب، إشارة إلى أنه الغالب لكون الله معه، مؤكداً لما استقر في الأنفس من أن التقوي لا يغلبه الضعيف {إنه لا يفلح} أي يظفر ويفوز {الظالمون*} أي الذين يمشون كما يمشي من هو في الظلام بغير دليل، فهم لا يضعون قدماً في موضع يثقون بأنه صالح للمشي فيه، لا تبعة فيه فستنظرون {ولتعلمن نبأه بعد حين} {وقال فرعون} جواباً لهذا الترغيب والترهيب بعد الإعذار، ببيان الآيات الكبار، قانعاً في مدافعة ما رأى أنه اجتذب قومه الأغمار الأغبياء عن الجهل من ظهور تلك الآيات البينات بأن يوقفهم عن الإيمان إلى وقت ما، وكذا كانت عادته كلما أظهر موسى ﵊ برهاناً، لأن قومه في غاية الغباوة والعراقة في الميل إلى الباطل والنفرة من الحق وترجيح المظنة على المئنة: {يا أيها الملأ} أي الأشراف، معظماً لهم استجلاباً لقلوبهم {ما علمت لكم} وأعرق في النفي فقال: {من إله غيري} نفى علمه بذلك إظهاراً للنصفة، وأنه ما قصد غشهم، وذلك منه واضح في أنه قصد تشكيكهم،

kimin olacağını [daha iyi bilir]; böylece Allah'ın razı olduğu şeyi getirdiği anlaşılacaktır. Akıbet, hakikati itibarıyla bir şeyin ardından gelen hayır veya şer olsa da, 'onun lehine olması' ifadesiyle ancak akıllı kimsenin hedeflediği güzel netice kastedilir; kötü akıbet ise kişinin lehine değil aleyhinedir. Sonra bunu Allah'ın cari kıldığı âdetiyle gerekçelendirip yüzüstü kalanın yalancı olduğunu bildirerek, Allah kendisiyle beraber olduğu için galip gelenin kendisi olacağına işaretle ve güçsüzün güçlüye galip gelemeyeceği yönünde nefislerde yerleşmiş kanaati pekiştirerek şöyle dedi: {إنه لا يفلح} “Şüphesiz felaha ermez” yani zafere ve kurtuluşa ulaşamaz {الظالمون*} “zalimler!” Yani karanlıkta kılavuzsuz yürüyen kimse gibi yürüyenler; onlar basacakları yerin yürümeye elverişli ve tehlikesiz olduğundan emin olamazlar. Yakında göreceksiniz; “Onun haberini bir müddet sonra mutlaka bileceksiniz.” {وقال فرعون} “Firavun dedi ki:” Büyük mucizelerin beyanıyla hüccet ikame edildikten sonra yapılan bu teşvik ve korkutmaya cevap olarak [dedi]. O apaçık mucizelerin ortaya çıkışının, cahil ve ahmak kavmini cehaletten çekip çıkardığını görünce, onları bir müddet imandan alıkoymayı yeterli bir savunma görerek böyle söyledi. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm ne zaman bir delil ortaya koysa onun âdeti hep böyle idi; çünkü kavmi son derece ahmak, batıla meyletmede kökleşmiş, haktan nefret eden ve zannı kesin bilgiye tercih eden kimselerdi: {يا أيها الملأ} “Ey ileri gelenler!” yani eşraf; kalplerini kazanmak için onları yücelterek şöyle dedi: {ما علمت لكم} “Sizin için bilmiyorum” ve nefyetmeyi iyice pekiştirerek: {من إله غيري} “benden başka bir ilah.” İnsaflı görünmek ve onları aldatma kastı olmadığını göstermek için bunu bilmediğini nefyetti. Bu sözüyle onları şüpheye düşürmeyi hedeflediği açıktır;

إشارة منه إلى أن انتقاء علمه بوجوده ما هو إلا لانتفاء وجوده بعد علمه بأن الحق مع موسى ﵊ لأنه أنهى ما قدر عليه بعد رؤيتهم لباهر الآيات، وظاهر الدلالات؛ ثم زاد في إيقافهم عن المتابعة بأن سبب عن جهله قوله لوزيره معلماً له صنعة الآجر لأنه أول من عمله، مع أنه هذه العبارة أشبه بهمم الجبابرة من أن يقول: اصنع لي آجراً: {فأوقد لي} أضاف الإيقاد إليه إعلاماً بأنه لا بد منه {يا هامان} وهو وزيره {على الطين} أي المتخذ لبناً ليصير آجراً؛ ثم سبب عن الإيقاد قوله: {فاجعل لي} أي منه {صرحاً} أي بناء عالياً يتاخم السماء، قال الطبري: وكل بناء مسطح فهو صرح كالقصر، وقال الزجاج: كل بناء متسع مرتفع {لعلي أطلع} أي أتكلف الطلوع {إلى إله موسى} أي الذي يدعوا إليه، فإنه ليس في الأرض أحد بهذا الوصف الذي ذكره فأنا أطلبه في السماء موهماً لهم أنه مما يمكن الوصول إليه على تقدير صحة الدعوى بأنه موجود، وهو قاطع بخلاف ذلك، ولكنه يقصد المدافعة من وقت إلى وقت، لعلمه أن العادة جرت بأن أكثر

bu sözü, Mûsâ aleyhisselâm'ın haklı olduğunu bildikten sonra -zira göz alıcı mucizeleri ve apaçık delilleri gördükten sonra elinden gelen her şeyi tüketmişti- varlığını bilmeyişinin ancak O'nun yokluğundan ileri geldiğini ima etmek içindir. Sonra onların Mûsâ'ya uymalarını engellemeyi daha da artırmak için, cehaletinin bir sonucu olarak tuğla yapımını ilk icat eden kişi olması hasebiyle vezirine tuğla sanatını öğreterek şöyle dedi -ki bu ifade 'Bana tuğla yap' demesindense zorba hükümdarların heveslerine daha uygundur-: {فأوقد لي} “Benim için yakıver” -bunun kaçınılmaz olduğunu bildirmek üzere yakma işini ona izafe etti- {يا هامان} “ey Hâmân!” -ki o veziridir- {على الطين} “çamurun üzerine;” yani tuğla olsun diye kerpiç haline getirilen çamurun üzerinde. Sonra yakma işinin ardından şöyle dedi: {فاجعل لي} “bana yap” yani ondan [yap] {صرحاً} “yüksek bir kule;” yani göğe uzanan yüksek bir bina. Taberî: 'Düz tavanlı her yüksek bina köşk gibi bir sarhtır' demiştir. Zeccâc ise: 'Geniş ve yüksek her binadır' demiştir. {لعلي أطلع} “belki çıkarım” yani zahmetle yükselirim {إلى إله موسى} “Mûsâ'nın ilahına;” yani davet ettiği ilaha. Çünkü yeryüzünde onun zikrettiği bu vasıfta kimse yoktur; öyleyse ben O'nu gökte arayayım. Böylece O'nun mevcut olduğu iddiasının doğruluğu varsayımında dahi O'na ulaşmanın mümkün olabileceği vehmini onlara verdi; oysa kendisi bunun aksini kesin olarak biliyordu. Fakat zamandan kazanarak savuşturmayı amaçlıyordu; çünkü âdetin cereyan ettiği üzere

الناس يظنون بالملوك القدرة على كل ما يقولونه؛ ثم زادهم شكاً بقوله، مؤكداً لأجل دفع ما استقر في الأنفس من صدق موسى ﵊: {وإني لأظنه} أي موسى {من الكاذبين*} أي دأبه ذلك، وقد كذب هو ولبس لعنة الله ووصف أصدق أهل ذلك الزمان بصفة العريقة في العدوان، وإن كان هذا الكلام منه على حقيقته فلا شيء أثبت شهادة على إفراط جهله وغباوته منه حيث ظن أنه يصل السماء؛ ثم علل على تقدير الوصول يقدر على الارتقاء على ظهرها، ثم على تقدير ذلك يقدر على منازعة بانيها وسامكها ومعليها.

insanların çoğu kralların her söylediklerine güç yetirebileceklerini zanneder. Sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna dair nefislerde yerleşen inancı savuşturmak için tekit ederek söylediği şu sözle onların şüphesini daha da artırdı: {وإني لأظنه} “ve doğrusu ben onu sanıyorum” yani Mûsâ'yı {من الكاذبين*} “kesinlikle yalancılardan!” Yani onun âdeti budur. Oysa bizzat kendisi yalan söylemiş, Allah'ın lanetine bürünmüş ve o zamanın en doğru insanını düşmanlıkta kökleşmiş bir vasıfla nitelemiştir. Şayet bu sözü hakiki inancı ise, göğe ulaşabileceğini zannetmesi onun cehaletinin ve ahmaklığının aşırılığına bundan daha kesin bir delil olamaz; sonra ulaşsa bile onun üstüne çıkabileceğini, sonra bunu yapsa bile onu inşa eden, yükselten ve yüceltenle çekişebileceğini zannetmesi de öyledir.

ولما قال هذا مريداً به - كما تقدم - إيقاف قومه عن إتباع الحق، أتبعه تعالى الإشارة إلى أنهم فعلوا ما أراد، وإن كان ذلك هو الكبر عن الحق فقال تعالى: {واستكبر} أي وأوجد الكبر بغاية الرغبة فيه {هو} بقوله هذا الذي صدهم به عن السبيل {وجنوده} بانصدادهم لشدة رغبتهم في الكبر على الحق والاتباع للباطل {في الأرض} أي أرض مصر، ولعله عرفها إشارة إلى أنه لو قدر على ذلك في غيرها فعل {بغير الحق} أي استكباراً مصحوباً بغير هذه الحقيقة، والتعبير

O bunu -daha önce geçtiği üzere- kavmini hakka uymaktan alıkoymak maksadıyla söyleyince, her ne kadar bu hakka karşı bir büyüklük taslama olsa da kavminin onun istediğini yaptıklarına Allah Teâlâ işaret ederek şöyle buyurdu: {واستكبر} “Ve büyüklük tasladı” yani kibri son derece arzulayarak ortaya koydu {هو} “kendisi” -insanları yoldan alıkoyduğu bu sözüyle- {وجنوده} “ve orduları” -hakka karşı kibirlenmeye ve batıla uymaya aşırı arzuları yüzünden geri durmalarıyla- {في الأرض} “yeryüzünde;” yani Mısır toprağında. Belirli (marife) olarak getirmesi, muhtemelen başka bir yerde de buna güç yetirseydi yapacağına işarettir; {بغير الحق} “haksız yere;” yani bu hakikatten uzak bir kibirle. Belirli

بالتعريف يدل على أن التعظيم بنوع من الحق ليس كبراً وإن كانت صورته كذلك، وأما تكبره سبحانه فهو بالحق كله، وعطف على ذلك ما تفرع عنه وعن الغباوة أيضاً ولذا لم يعطفه بالفاء، فقال: {وظنوا} أي فرعون وقومه ظناً بنوا عليه اعتقادهم في أصل الدين الذي لا يكون إلا بقاطع {أنهم إلينا} أي إلى حكمنا خاصة الذي يظهر عنده انقطاع الأسباب {لا يرجعون*} أي لا في الدنيا ولا في الآخرة، فلذلك اجترؤوا على ما ارتكبوه من الفساد.

(marife) olarak ifade edilmesi, bir tür hakka dayanan yüceltmenin sureti öyle olsa bile kibir olmadığına delalet eder; Allah Teâlâ'nın tekebbürü ise bütünüyle haktır. Bundan ve aynı zamanda ahmaklıktan kaynaklanan durumu da buna matuf kıldı ve bu yüzden onu 'fâ' ile bağlamayıp şöyle buyurdu: {وظنوا} “ve sandılar ki” yani Firavun ve kavmi, dinin ancak kesin delille sabit olabilecek aslına dair inançlarını üzerine bina ettikleri bir zanna kapıldılar: {أنهم إلينا} “onlar Bize,” yani sebeplerin tükendiğinin görüleceği sadece Bizim hükmümüze {لا يرجعون*} “döndürülmeyecekler!” Yani ne dünyada ne de ahirette [döndürülmeyecekler]. İşte bu yüzden irtikap ettikleri fesada cüret edebildiler.

ولما تسبب عن ذلك إهلاكهم قال: {فأخذناه} أي بعظمتنا أخذ قهر ونقمة {وجنوده} أي كلهم، وذلك علينا هين، وأشار إلى احتقارهم بقوله: {فنبذناهم} أي على صغرهم وعظمتنا {في اليم} فكانوا على كثرتهم وقوتهم كحصيات صغار قذفها الرامي الشديد الذراع من يده في البحر، فغابوا في الحال، وما آبوا ولا أحد منهم إلى أهل ولا مال. ولما سببت هذه الآية من العلوم، ما لا يحيط به الفهوم، قال: {فانظر} أي أيها المتعرف للآيات الناظر فيها نظر الاعتبار؛ وزاد في تعظيم ذلك بالتنبيه على أنه مما يحق له أن يسأل عنه فقال: {كيف كان} أي كوناً هو الكون {عاقبة} أي آخر أمر {الظالمين*} وإن زاد ظلمهم، وأعيى أمرهم، ذهبوا في طرفة عين، كأن لم يكونوا، وغابوا عن العيون كأنهم قط لم يبينوا، وسكتوا بعد ذلك الأمر والنهي

Bu durum onların helak edilmesini gerektirince şöyle buyurdu: {فأخذناه} “Bunun üzerine Biz de onu yakaladık” yani azametimizle kahredici ve intikam alıcı bir yakalayışla yakaladık {وجنوده} “ve ordularını da;” yani hepsini; bu ise Bize pek kolaydır. {فنبذناهم} “Onları fırlatıp attık” sözüyle de onların değersizliğine işaret etti; yani onların küçüklüğüne ve Bizim azametimize rağmen {في اليم} “denize.” Böylece onlar çokluklarına ve güçlerine rağmen, güçlü kollu bir atıcının elinden denize fırlattığı küçük çakıl taşları gibi oldular; anında kaybolup gittiler ve onlardan hiçbiri ne ailesine ne de malına dönebildi. Bu ayet, anlayışların kuşatamayacağı ilimleri netice verince şöyle buyurdu: {فانظر} “Bak!” Yani ey ayetleri öğrenmek isteyen ve onlara ibret nazarıyla bakan kimse! Bunun sorulmaya layık bir husus olduğuna dikkat çekerek azametini artırdı ve şöyle buyurdu: {كيف كان} “Nasıl oldu” yani tam manasıyla nasıl gerçekleşti {عاقبة} “sonu” yani nihai durumu {الظالمين*} “zalimlerin!” Zulümleri ne kadar artsa ve durumları ne kadar çetinleşse de bir göz açıp kapayıncaya kadar sanki hiç var olmamışlar gibi yok olup gittiler; sanki hiç ortaya çıkmamışlar gibi gözlerden kayboldular ve o emredip yasaklamalardan sonra susup

فصاروا بحيث لم يبينوا، فليحذر هؤلاء الذين ظلموا إن استمروا على ظلمهم أن ينقطعوا ويبينوا، وهذا إشارة عظيمة بأعظم بشارة بأن كل ظالم يكون عاقبته هكذا إن صابره المظلوم المحق، ورابطه حتى يحكم الله وهو خير الحالكمين.

hiçbir varlık gösteremez hale geldiler. Şu zulmedenler, zulümlerine devam ederlerse köklerinin kazınmasından ve yok olup gitmekten sakınsınlar! Bu, hak üzere olan mazlum kimse sabrettiği ve hüküm verenlerin en hayırlısı olan Allah hükmedinceye kadar sebat gösterip nöbet tuttuğu takdirde, her zalimin sonunun böyle olacağına dair en büyük müjdeyi içeren muazzam bir işarettir.

ولما كان «من سن سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة، ومن سن سنة سيئة كان عليه وزرها ووزر من عمل بها إلى يوم القيامة» وكانوا أول من أصر وأطبق في ذلك الزمان على تكذيب الآيات، وإخفاء الدلالات النيرات، على تواليها وكثرتها، وطول زمانها وعظمتها وكانت منابذة العقل واتباع الضلال في غاية الاستبعاد، لا سيما إن كانت ضامنة للهلاك في الدنيا والعذاب في الآخرة، قال تعالى في مظهر العظمة: {وجعلناهم} أي في الدنيا {أئمة} أي متبوعين في رد ما لا يرده عاقل من هذه الآيات، أي جعلنا أمرهم شهيراً حتى لا يكاد أحد يجهله، فكل من فعل مثل أفعالهم من رد الحق والتجبر على الخلق، فكأنه قد اختار الاقتداء بهم وإن لم يكن قاصداً ذلك، فأطلق ذلك عليه رفعاً له عن النسبة إلى أنه يعمل ما يلزمه الاتسام به وهو عاقل عنه كما أنه لا تقتل نفس ظلماً إلا كان على ابن آدم الأول كفل من دمها، لأنه أول من سن القتل،

«Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir; kim de kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir» buyrulduğu ve onlar o devirde peş peşe gelen çokluğuna, uzun sürmesine ve büyüklüğüne rağmen mucizeleri yalanlamakta ve apaçık delilleri gizlemekte ısrar edip birleşen ilk kimseler olduğu; akla karşı çıkıp sapıklığa uymak -bilhassa dünyada helaki, ahirette ise azabı garanti ediyorsa- son derece uzak bir ihtimal olduğu için Allah Teâlâ azamet makamında şöyle buyurdu: {وجعلناهم} “Ve Biz onları kıldık” yani dünyada {أئمة} “önderler;” yani akıllı bir kimsenin reddetmeyeceği bu mucizeleri reddetme hususunda kendilerine uyulan kimseler kıldık. Yani onların durumunu o kadar meşhur kıldık ki neredeyse hiç kimse bundan habersiz kalmaz; dolayısıyla hakkı reddetmek ve mahlukata zorbalık etmek gibi onların fiillerini işleyen herkes, bunu kastetmese bile sanki onlara uymayı seçmiş gibi olur. Dolayısıyla haksız yere bir can öldürüldüğünde, cinayeti ilk başlatan kişi olması hasebiyle onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrıldığı gibi, aklı başında olduğu halde taşımak zorunda kalacağı bir vasıfla amel etmekten tenzih edilerek bu isim ona ıtlak olunur.

وأحق الناس باتباعهم في باطن اعتقادهم وظاهر اصطناعهم، وخيبة آمالهم وأطماعهم أهل الإلحاد بمذهب الاتحاد أهلك الله أنصارهم. وعجل دمارهم، وكشف هذا المعنى بقوله: {يدعون} أي يوجدون الدعاء لمن اغتر بحالهم، فضل ضلالهم {إلى النار} أي وجعلنا لهم أعواناً ينصرونهم عكس ما أردنا لبني إسرائيل - كما سلف أول السورة - وجعلناهم موروثين.

İç inançlarında, dış görünüşlerinde, boşa çıkan emel ve hırslarında onlara uymaya insanların en layığı, vahdet-i vücut/ittihad mezhebindeki mülhidlerdir -Allah onların yardımcılarını helak etsin ve helaklerini çabuklaştırsın-. Bu manayı şu sözüyle açığa kavuşturdu: {يدعون} “çağırırlar” yani onların durumuna aldanıp sapıklıklarına kapılan kimseleri davet ederler {إلى النار} “ateşe.” Yani İsrâiloğulları için dilediğimizin aksine -surenin başında geçtiği üzere- onlara yardım edecek yardımcılar kıldık ve onları [helake] miras bırakılanlar kıldık.

ولما كان الغالب من حال الأئمة النصرة، وكان قد أخبر عن خذلانهم في الدنيا، قال: {ويوم القيامة} أي الذي هو يوم التغابن {لا ينصرون*} أي لا يكون لهم نوع نصرة أصلاً كما كانوا يوم هلاكهم في الدنيا سواء، ولا هم أئمة ولا لهم دعوة، يخلدون في العذاب، ويكون لهم سوء المآب.

Önderlerin genel hali yardım görmek olduğu ve onların dünyada yüzüstü bırakıldıkları haber verildiği için şöyle buyurdu: {ويوم القيامة} “Kıyamet gününde ise” -ki o aldanma günüdür- {لا ينصرون*} “onlara yardım edilmez.” Yani dünyada helak oldukları günde olduğu gibi onlara hiçbir şekilde yardım edilmez; artık ne önderdirler ne de bir davetleri vardır, ebediyen azapta kalırlar ve varacakları yer pek kötüdür.

ولما أخبر عن هذا الحال، أخبر عن ثمرته؛ فقال في مظهر العظمة، لأن السياق لبيان علو فرعون وآله، وأنهم مع ذلك طوع المشيئة {وأتبعناهم في هذه} ولما كان المراد الإطناب في بيان ملكهم، فسر اسم الإشارة فقال: {الدنيا} ولم يقل: الحياة، لأن السياق لتحقير أمرهم ودناءة شأنهم {لعنة} أي طرداً وبعداً عن جنابنا ودفعاً لهم بذلك ودعاء عليهم بذلك من كل من سمع خبرهم بلسانه

Bu durumu haber verince, onun semeresini de haber verdi. Bağlam Firavun ve hanedanının üstünlüğünü ve buna rağmen ilahi meşiete boyun eğdiklerini beyan sadedinde olduğu için azamet makamında şöyle buyurdu: {وأتبعناهم في هذه} “Ve Biz arkalarına taktık bu” -hükümranlıklarını etraflıca beyan etmek murat edildiğinden işaret ismini tefsir ederek-: {الدunia} “dünyada” -'hayatta' demedi; çünkü bağlam durumlarını küçültme ve şanlarının alçaklığını gösterme bağlamıdır- {لعنة} “bir lanet;” yani katımızdan kovulma, uzaklaştırılma, bununla savuşturulma ve onların haberini işiten herkesin diliyle kendilerine lanet okunmasıdır;

إن خالفهم، أو بفعله الذي يكون عليهم مثل وزره إن والفهم {ويوم القيامة هم} أي خاصة، ومن شاكلهم {من المقبوحين*} أي المبعدين أيضاً المخزيين مع قبح الوجوه والأشكال، والشناعة في الأقوال والأفعال والأحوال، من القبح الذي هو ضد الحسن، ومن قولهم: قبحت الشيء - إذا كسرته، وقبح الله العدو: أبعده عن كل خير، فيا ليت شعري أي صراحة بعد هذا في أن فرعون عدو الله، في الآخرة كما كان عدوه في الدنيا، فلعنة الله على من يقول: إنه مات مؤمناً، وإنه لا صريح في القرآن بأنه من أهل النار، وعلى كل من يشك في كفره بعد ما ارتكبه من جلي أمره.

eğer onlara muhalefet ederse [böyle lanet eder], şayet onlara uyarsa kendi fiiliyle onların günahının bir benzeri onların aleyhine olur. {ويوم القيامة هم} “Kıyamet gününde ise onlar” yani bilhassa onlar ve benzerleri {من المقبوحين*} “iğrenç kılınanlardandır / kovulup rezil edilenlerdendir.” Yani yüzleri ve suretleri çirkinleştirilmiş, sözleri, fiilleri ve halleri rezil edilmiş olarak uzaklaştırılan ve alçaltılanlardandır. Bu kelime, güzelliğin zıddı olan 'kubh' (çirkinlik) kökünden gelir; nitekim 'bir şeyi kırdığımda' bu kökten kullanılır ve 'Allah düşmanı çirkin kıldı' denildiğinde onu her türlü hayırdan uzaklaştırdığı kastedilir. Ah, keşke bilseydim! Bundan sonra Firavun'un dünyada olduğu gibi ahirette de Allah'ın düşmanı olduğuna dair bundan daha açık ne olabilir? Firavun'un mümin olarak öldüğünü, Kur'an'da onun cehennemlik olduğuna dair açık bir ifade bulunmadığını söyleyenlere ve işlediği bu apaçık cürümlerden sonra onun küfründen şüphe eden herkese Allah'ın laneti olsun!

ولما وعد سبحانه بإمامة بني إسرائيل وقص القصص حتى ختم بإمامة آل فرعون في الدعاء إلى النار إعلاماً بأن ما كانوا عليه تجب مجانبته ومنابذته ومباعدته، وكان من المعلوم أنه لا بد لكل إمامة من دعامة، تشوفت النفس إلى أساس إمامة بني إسرائيل التي يجب العكوف في ذلك الزمان عليها، والتمسك بها، والمبادرة إليها، فأخبر سبحانه عن ذلك مقسماً عليه مع الافتتاح بحرف التوقع، لأن العرب وإن كانوا مصدقين لما وقع من المنة على بني إسرائيل بإنقاذهم من يد فرعون

Allah Teâlâ İsrâiloğullarına önderlik vaad edip kıssaları anlattıktan sonra, içinde bulundukları durumdan uzak durulması, onun reddedilmesi ve ondan kaçınılması gerektiğini bildirmek üzere Firavun hanedanının ateşe çağıran önderliği ile kıssayı noktalayınca ve her önderliğin mutlaka bir dayanağının bulunması gerektiği bilindiğinden, nefisler o devirde sarılınması, sımsıkı tutunulması ve koşulması gereken İsrâiloğullarının önderlik esasına yöneldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, tahakkuk/beklenti harfiyle başlayarak yeminle bunu haber verdi; zira her ne kadar Araplar İsrâiloğullarına Firavun'un elinden kurtarılmalarıyla lütufta bulunulduğunu,

وتمكينهم بعده، وإنزال الكتاب عليهم، فحالهم بإنكار التمكين لأهل الإسلام والتكذيب بكتابهم حال المكذب بأمر بني إسرائيل، لأنه لا فرق بين نبي ونبي، وكتاب وكتاب، وناس وناس، لأن رب الكل واحد، فقال: {ولقد آتينا} أي بما لنا من الجلال والجمال والمجد والكمال {موسى الكتاب} أي التوراة الجامعة للهدى والخير في الدارين؛ قال أبو حيان: وهو أول كتاب أنزلت فيه الفرائض والأحكام.

ondan sonra yeryüzünde iktidar kılındıklarını ve kendilerine Kitap indirildiğini tasdik etseler de, İslâm ehline iktidar verilmesini inkâr edip onların Kitabını yalanlamaları bakımından durumları İsrâiloğullarının durumunu yalanlayan kimsenin hali gibidir. Çünkü bir peygamberle diğer peygamber, bir kitapla diğer kitap, bir insanla diğer insan arasında fark yoktur; zira hepsinin Rabbi birdir. Şöyle buyurdu: {ولقد آتينا} “Andolsun Biz verdik” yani celalimiz, cemalimiz, şanımız ve kemalimizle {موسى الكتاب} “Mûsâ'ya Kitab'ı;” yani her iki yurtta hidayeti ve hayrı toplayan Tevrat'ı. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'O, içinde farzların ve hükümlerin indirildiği ilk kitaptır.'

ولما كان حكم التوراة لا يستغرق الزمان الآتي، أدخل الجار فقال: {من بعد ما} إشارة إلى أن إيتاءها إنما هو في مدة من الزمان، ثم ينسخها سبحانه بما يشاء من أمره {أهلكنا} أي بعظمتنا {القرون الأولى} أي من قوم نوح إلى قوم فرعون، ووقتها بالهلاك إشارة إلى أنه لا يعم أمة من الأمم بالهلاك بعد إنزالها تشريفاً لها ولمن أنزلت عليه وأوصلت إليه؛ ثم ذكر حالها بقوله: {بصائر} جمع بصيرة، وهي نور القلب، مصابيح وأنواراً {للناس} أي يبصرون بها ما يعقل من أمر معاشهم ومعادهم، وأولاهم وأخراهم، كما أن نور العين

Tevrat'ın hükmü gelecek bütün zamanları kapsamayacağı için cer harfini dahil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ما} “sonra;” yani onun verilmesinin ancak belirli bir süre için olduğuna ve ardından Allah Teâlâ'nın dilediği emriyle onu neshedeceğine işaretle; {أهلكنا} “helak ettikten” yani azametimizle [helak ettikten sonra] {القرون الأولى} “önceki nesilleri;” yani Nûh kavminden Firavun kavmine kadar olanları. Bunu helak ile vakitlendirmesi, Tevrat'a ve kendisine indirilip ulaştırılan kimseye bir şeref olmak üzere, onun indirilişinden sonra hiçbir ümmetin toptan helak ile cezalandırılmayacağına işarettir. Sonra onun vasfını şu sözüyle zikretti: {بصائر} “kalp gözlerini açan deliller / nurlar olarak;” 'basîret' kelimesinin çoğuludur ki o kalbin nurudur; kandiller ve aydınlıklardır {للناس} “insanlar için;” yani dünya ve ahiretlerine, evvellerine ve âhirlerine dair akledilen hususları onunla görürler; tıpkı göz nuru ile

يبصر به ما يحسن من أمور الدنيا.

dünya işlerinin güzel olanlarının görülmesi gibi.

ولما كان المستبصر قد لا يهتدي لمانع قال: {وهدى} أي للعامل بها إلى كل خير. ولما كان المهتدي ربما حمل على من توصل إلى غرضه، وكان ضاراً، قال: {ورحمة} أي نعمة هنية شريفة، لأنها قائدة إليها.

Basiret sahibi olan kimse bazen bir engel sebebiyle hidayete eremeyebileceği için: {وهدى} “ve bir hidayet” yani onunla amel eden kimse için her hayra bir yol gösterici [kıldık] buyurdu. Hidayete eren kimse bazen hedefine ulaşırken zararlı olabilecek bir şeye sürüklenebileceği için de: {ورحمة} “ve bir rahmet” yani afiyetli ve şerefli bir nimet [kıldık]; zira o, rahmete ulaştıran bir kılavuzdur.

ولما ذكر حالها، ذكر حالهم بعد إنزالها فقال: {لعلهم يتذكرون*} أي ليكون حالهم حال من يرجى تذكره، وهذا إشارة إلى أنه ليس في الشرائع ما يخرج عن العقل بل متى تأمله الإنسان تذكر به من عقله ما يرشد إلى مثله.

Onun vasfını zikredince, indirilişinden sonra onların durumunu zikrederek şöyle buyurdu: {لعلهم يتذكرون*} “umulur ki öğüt alıp düşünürler.” Yani durumları öğüt alması umulan kimsenin durumu gibi olsun diye. Bu da şeriatlarda akla aykırı hiçbir şeyin bulunmadığına, bilakis insan ne zaman onu tefekkür etse aklından buna benzer şeylere yol gösterecek hakikatleri hatırlayacağına bir işarettir.

ولما بين سبحانه في هذه السورة من غرائب أمر موسى ﵊ وخفي أحواله ما بين، وكانت هذه الأخبار لا يقدر أهل الكتاب على إنكارها، نوعاً من الإنكار، وكان من المشهور أي اشتهار، أن النبي ﷺ لم يعرفها ولا سواها من غير الواحد القهار، أشار إلى ذلك سبحانه بقوله حالاً من ضمير {آتينا} {وما كنت بجانب الغربي} أي الوادي من الطور الذي رأى موسى ﵇ فيه النار، وهو مما يلي البحر منه من جهة الغرب على يمين المتوجه إلى ناحية مكة المشرفة من ناحية مصر، فناداه منه العزيز

Allah Teâlâ bu surede Mûsâ aleyhisselâm'ın durumunun garipliklerinden ve gizli hallerinden beyan buyurduğu hususları açıklayınca ve Ehl-i Kitap bu haberleri hiçbir şekilde inkâr edemez durumda olduğundan, ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu ve diğer gayb haberlerini Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tan başkasından öğrenmediği son derece meşhur bulunduğundan, {آتينا} fiilindeki zamirden hâl kılarak buna işaret edip şöyle buyurdu: {وما كنت بجانب الغربي} “Sen batı tarafında değildin;” yani Mûsâ aleyhisselâm'ın ateşi gördüğü Tûr'daki vadinin [batı tarafında]; orası Mısır cihetinden Mekke-i Mükerreme tarafına yönelen kimsenin sağında, deniz tarafına düşen batı cihetidir ki Azîz olan Allah ona oradan seslenmişti.

الجبار، وهو ذو طوى {إذ} أي حين {قضينا} بكلامنا بما حوى من الجلال، وزاد العظمة في رفيع درجاته بالإشارة بحرف الغاية فقال: {إلى موسى الأمر} أي أمر إرساله إلى فرعون وقومه، وما نريد أن نفعل من ذلك في أوله وأثنائه وآخره مجملاً، فكان كل ما أخبرنا به مطابقاً تفصيله لإجماله، فأنت بحيث تسمع ذلك الذي قضيناه إليه من الجانب الذي أنت فيه {وما كنت} أي بوجه من الوجوه {من الشاهدين*} لتفاصيل ذلك الأمر الذي أجملناه لموسى في ذلك المكان في أوقاته مع من شهده منه من أهل ذلك العصر من السبعين الذين اختارهم أو غيرهم ممن تبعه أو صد عنه حتى تخبر به كله على هذا الوجه الذي أتيناك به في هذه الأساليب المعجزة، ولا شك أن أمر معرفتك كذلك منحصر في شهودك إياه في وقته أو تعلمك له من الخالق، أو من الخلائق الذين شاهدوه، أو أخبرهم به من شاهده، وانتفاء تعلمه من أحد من الخلائق في الشهرة بمنزلة انتفاء شهوده له في وقته، فلم يبق إلا تلقيه له من الخالق، وهو الحق الذي لا شبهة فيه عند منصف.

[ve O] Cebbâr olandır, orası Zû Tuvâ'dır; {إذ} yani o vakit ki {قضينا} celal ve azameti içeren kelamımızla bildirdik. Gaye bildiren edatla ({إلى}) işaret ederek yüksek derecelerindeki azameti artırdı ve şöyle buyurdu: {إلى موسى الأمر} yani Firavun'a ve kavmine gönderilmesi emrini ve bunun başında, ortasında ve sonunda yapmayı dilediğimiz şeyleri icmali olarak bildirdiğimizde. Bizim bildirdiğimiz her şeyin tafsilatı icmaline tamamen mutabıktı. Sen ise bulunduğun taraftan, ona bildirdiğimiz o hükmü işitecek bir durumda {وما كنت} yani hiçbir şekilde {من الشاهدين*} Mûsâ için o mekânda icmali olarak bildirdiğimiz o emrin tafsilatlarına, kendi vakitlerinde, o asrın halkından buna şahit olanlarla -seçtiği yetmiş kişiyle veya ona tabi olan yahut ona karşı çıkan başkalarıyla- birlikte şahit olanlardan değildin ki bütün bunları bu mucizevi üsluplarla sana getirdiğimiz vecih üzere haber verebilesin. Şüphe yok ki senin bunu bu şekilde bilmen; ya o vakitte bizzat şahit olmana ya onu Yaratan'dan öğrenmene veya onu bizzat gören yahut görenden haber alan yaratılmışlardan öğrenmene bağlıdır. Senin bunu yaratılmışların hiçbirinden öğrenmediğinin bilinirliği, senin o vakitte bizzat şahit olmadığının bilinirliği derecesindedir. Dolayısıyla bunu Yaratan'dan telakki etmiş olmandan başka bir ihtimal kalmamıştır; bu da insaflı bir kimse katında içinde hiçbir şüphe bulunmayan haktır.

ولما كان التقدير: وما كنت من أهل ذلك الزمان الحاضرين

Takdir [şöyle] olunca: “Sen o emre hazır bulunan o zamanın ehlinden değildin

لذلك الأمر، وامتد عمرك إلى هذا الزمان حتى أخبرت بما كنت حاضره، استدرك ضد ذلك فقال: {ولكنا} أي بما لنا من العظمة {أنشأنا} أي بعد ما أهلكنا أهل ذلك الزمان الذين علموا هذه الأمور بالمشاهدة والإخبار، كلهم {قروناً} أي ما أخرنا أحداً من أهل ذلك الزمان، ولكنا أهلكناهم وأنشأنا بعدهم أجيالاً كثيرة {فتطاول} بمروره وعلوه {عليهم العمر} جداً بتدريج من الزمان شيئاً فشيئاً فنسيت تلك الأخبار، وحرفت ما بقي منها الرهبان والأحبار، ولا سيما في زمان الفترة، فوجب في حكمتنا إرسالك فأرسلناك لتقوم المحجة، وتقوم بك الحجة، فعلم أن إخبارك بهذا والحال أنك لم تشاهده ولا تعلمته من مخلوق إنما هو عنا وبوحينا.

ve ömrün bu zamana kadar uzayıp da hazır bulunduğun şeyleri haber vermiş değilsin”; bunun zıddını istidrak ederek (düzeltip tamamlayarak) şöyle buyurdu: {ولكنا} yani azametimizle biz {أنشأنا} yani bu hususları bizzat görerek ve haber alarak bilen o zamanın ehlini bütünüyle helak ettikten sonra {قروناً} yani o zamanın ehlinden hiçbir kimseyi geri bırakmadık, aksine onları helak ettik ve onların ardından nice nesiller var ettik; {فتطاول} geçip uzayarak {عليهم العمر} zamanın yavaş yavaş, peyderpey akıp gitmesiyle onların üzerinden ömürler çok uzadı; böylece o haberler unutuldu, geriye kalanlarını da özellikle fetret devrinde rahipler ve hahamlar tahrif etti. Bu sebeple hikmetimiz gereği seni göndermemiz vacip oldu; biz de hak yol açılsın ve seninle hüccet ikame edilsin diye seni gönderdik. Böylece anlaşıldı ki senin bu durumları -bizzat şahit olmadığın ve hiçbir mahluktan öğrenmediğin halde- haber vermen ancak bizim tarafımızdan ve vahyimiz iledir.

ولما نفى العلم بذلك بطريق الشهود، نفى سبب العلم بذلك فقال: {وما كنت ثاوياً} أي مقيماً إقامة طويلة مع الملازمة بمدين {في أهل مدين} أي قوم شعيب ﵇ {تتلوا} أي تقرأ على سبيل القص للآثار والأخبار الحق {عليهم آياتنا} العظيمة، لتكون ممن يهتم بأمور الوحي وتتعرف دقيق أخباره، فيكون خبرهم وخبر موسى ﵊ معهم وخبره بعد فراقه لهم

Bunu müşahede (bizzat şahit olma) yoluyla bilmeyi nefyedince, bilmenin sebebini de nefyederek şöyle buyurdu: {وما كنت ثاوياً} yani Medyen'de sürekli kalarak uzun süre ikamet etmiş değildin {في أهل مدين} yani Şuayb aleyhisselâm'ın kavmi arasında {تتلوا} yani hak olan haberleri ve rivayetleri kıssa yoluyla okuyarak {عليهم آياتنا} ulu ayetlerimizi; ta ki vahiy işleriyle ilgilenen ve onun ince haberlerini öğrenen biri olasın da onların haberi, Mûsâ aleyhisselâm'ın onlarla olan haberi ve onlardan ayrıldıktan sonraki haberi

من شأنك، لتوفر داعيتك حينئذ على تعرفه {ولكنا كنا} أي كوناً أزلياً أبدياً نسبته إلى جميع الأزمنة بما لنا من العظمة، على حد سواء {مرسلين*} أي لنا صفة القدرة على الإرسال، فأرسلنا إلى كل نبي في وقته ثم أرسلنا إليك في هذا الزمان بأخبارهم وأخبار غيرهم لتنشرها في الناس، واضحة البيان سالمة من الإلباس، لأنا شاهدين لذلك كله، لم يغب عنا شيء منه ولا كان إلا بأمرنا.

senin meşgul olduğun bir şey haline gelsin; çünkü o takdirde onu öğrenmeye dair arzun çok olurdu. {ولكنا كنا} yani sahip olduğumuz azametle bütün zamanlara nispeti eşit olan ezeli ve ebedi bir varlıkla biz idik {مرسلين*} yani gönderme kudreti sıfatına sahip olan biz idik; bu sebeple her peygamberi kendi vaktinde gönderdik, sonra da bu zamanda onları ve başkalarının haberlerini insanlara açık ve net bir beyanla, hiçbir şüphe ve karışıklığa mahal bırakmadan yayasın diye seni gönderdik. Çünkü biz bütün bunların şahidiyiz; hiçbir şey bizden gizli kalmamış ve her şey ancak bizim emrimizle gerçekleşmiştir.

ولما نفى السبب المبدئي للعلم بذلك الإجمال ثم الفائي للعلم بتفصيل تلك الوقائع والأعمال، نفى السبب الفائي للعم بالأحكام ونصب الشريعة بما فيها من القصص والمواعظ والحلال والحرام والآصار والأغلال بقوله: {وما كنت بجانب الطور إذ} أي حين {نادينا} أي أوقعنا النداء لموسى ﵊ فأعطيناه التوراة وأخبرناه بما لا يمكن الاطلاع عليه إلا من قبلنا أو قبله، ومن المشهور أنك لم تطلع على شيء من ذلك من قبله، لأنك ما خالطت أحداً ممن حمل تلك الأخبار عن موسى ﵊، ولا أحد أحملها عمن حملها عنه، ولكن ذلك كان إليك منا، وهو معنى قوله: {ولكن} أي أنزلنا ما أردنا منه ومن غيره عليك وأوحيناه إليك وأرسلناك به إلى الخلائق {رحمة من ربك} لك خصوصاً وللخلق عموماً {لتنذر} أي تحذر

O icmali bilginin başlangıç sebebini, ardından da o hadiselerin ve amellerin tafsilatını bilmenin ikinci derecedeki sebebini nefyedince; kıssalar, öğütler, helal, haram, ağır yükler ve bağlar içeren şeriat hükümlerini ve vaz edilişini bilmenin sebebini de şu sözüyle nefyetti: {وما كنت بجانب الطور إذ} yani o vakit ki {نادينا} yani Mûsâ aleyhisselâm'a seslendiğimizde, ona Tevrat'ı verip ancak bizim tarafımızdan veya onun tarafından muttali olunabilecek şeyleri bildirdiğimizde [sen Tûr'un yanında değildin]. Senin bunu onun tarafından öğrenmediğin de son derece meşhurdur; zira sen o haberleri Mûsâ aleyhisselâm'dan nakleden hiç kimseyle bir arada bulunmadın, onu nakledenlerden nakleden biriyle de görüşmedin. Bilakis bu sana bizden gelmiştir; nitekim şu sözünün anlamı da budur: {ولكن} yani ondan ve başkalarından dilediğimiz şeyleri sana indirdik, sana vahyettik ve seni bununla mahlukata gönderdik; {رحمة من ربك} özellikle sana, genel olarak da bütün mahlukata Rabbinden bir rahmet olarak, {لتنذر} yani büyük bir uyarıyla uyarasın diye,

تحذيراً كبيراً {قوماً} أي أهل قوة ونجدة، ليس لهم عائق من أعمال الخير العظيمة، لا الإعراض عنك، وهم العرب، ومن في ذلك الزمان من الخلق {ما آتاهم} وعم المنفي بزيادة الجار في قوله: {من نذير} أي منهم، وهم مقصودون بإرساله إليهم وإلا فقد أتتهم رسل موسى ﵇، ثم رسل عيسى ﵊، وإن صح أمر خالد بن سنان العبسي فيكون نبياً غير رسول، أو يكون رسولاً إلى قومه بني عبس خاصة، فدعاؤه لغيرهم إن وقع فمن باب الأمر بالمعروف عموماً، لا الإرسال خصوصاً، فيكون التقدير: نذير منهم عموماً، وزيادة الجار في قوله: {من قبلك} تدل على الزمن القريب، وهو زمن الفترة، وأما ما قبل ذلك فقد كانوا فيه على دين إبراهيم ﵊ حتى غيره عمرو بن لحي فقد أنذرهم في تلك الأزمان إبراهيم ﵊ ثم إسماعيل ﵊ ثم من بعدهم من صالحي ذريتهم إلى زمان عمرو بن لحي، فهم لأجل عدم النذير عمي، عن الهدي، سالكون سبيل الردى، وقال: {لعلهم يتذكرون*} لمثل ما تقدم من أنهم إذا قبلوا ما جئت به وتدبروه أذكرهم إذكاراً ظاهراً - بما أشار إليه

{قوماً} yani senden yüz çevirmeleri dışında büyük hayır amellerinden kendilerini alıkoyan hiçbir engelleri bulunmayan, güç ve kuvvet sahibi bir kavmi; onlar da Araplar ve o zamandaki diğer mahlukattır. {ما آتاهم} {من نذير} sözündeki cer harfinin fazlalığıyla nefyedilen husus genel kılınmıştır; yani kendilerinden bir uyarıcı [gelmemişti]. Onun gönderilmesiyle kastedilenler onlardır; aksi takdirde onlara Mûsâ aleyhisselâm'ın elçileri, ardından da Îsâ aleyhisselâm'ın elçileri gelmişti. Hâlid b. Sinân el-Absî'nin durumu doğru ise, o resul olmayan bir nebidir veya sadece kendi kavmi olan Abs oğullarına gönderilmiş bir resuldür; dolayısıyla başkalarını daveti vuku bulmuşsa bu hususi bir risalet değil, umumi olarak emr-i bi'l-maruf kabilindendir. Bu durumda takdir şöyledir: “Kendilerinden genel bir uyarıcı gelmemiş olan.” {من قبلك} sözündeki cer harfinin ziyadeliği yakın zamana, yani fetret zamanına delalet eder. Ondan öncesine gelince; Amr b. Lühayy dini değiştirene kadar İbrâhim aleyhisselâm'ın dini üzereydiler; nitekim o zamanlarda onları önce İbrâhim aleyhisselâm, sonra İsmâil aleyhisselâm, sonra da onların ardından Amr b. Lühayy zamanına kadar onların zürriyetinden gelen salih kimseler uyarmıştı. Dolayısıyla onlar bir uyarıcının bulunmayışı sebebiyle hidayete karşı körleşmiş, helak yoluna girmişlerdi. {لعلهم يتذكرون*} “umulur ki düşünüp öğüt alırlar” buyurması ise daha önce geçtiği üzere, getirdiğin şeyi kabul edip düşündüklerinde -açıkça zikredilmesinin işaret ettiği üzere-

الإظهار - ما في عقولهم من شواهده وإن كانت لا تستقل بدونه والله الموفق.

akıllarındaki şahitlerin onlara hakkı açık bir şekilde hatırlatacağı içindir; her ne kadar akılları vahiy olmaksızın müstakil olamasa da. Muvaffak kılan Allah'tır.

ولما كان انتفاء إنذارهم قبله ﵊ نافياً للحجة في عذابهم بما أوجبه الله - وله الحجة البالغة لا يسأل عما يفعل - على نفسه الشريفة، فضلاً منه ورحمة، ذكر أن إرساله مما لا بد منه لذلك فقال: {ولولا} أي ولولا هذا الذي ذكرناه ما أرسلناك لتنذرهم، ولكنه حذف هذا الجواب إجلالاً له ﷺ عن المواجهة به، وذلك الذي ختم الإرسال هو {أن تصيبهم} أي في وقت من الأوقات {مصيبة} أي عظيمة {بما قدمت أيديهم} أي من المعاصي التي قضينا بأنها مما لا يعفى عنه {فيقولوا ربنا} أي أيها المحسن إلينا {لولا} أي هل لا ولم لا {أرسلت إلينا} أي على وجه التشريف لنا، لنكون على علم بأنا ممن يعتني الملك الأعلى به {رسولاً} وأجاب التخصيص الذي شبهوه بالأمر لكون كل منهما باعثاً على الفعل بقوله: {فنتبع} أي فيتسبب عن إرسال رسولك أن نتبع {آياتك ونكون} أي كوناً هو في غاية الرسوخ {من المؤمنين*} أي المصدين بك في كل ما أتى به عنك رسولك ﷺ تصديقاً بليغاً، فإذا قالوا

Ondan aleyhisselâm önce uyarılmamış olmaları, Allah'ın -üstün delil O'nundur, yaptığından sorgulanamaz- bir lütuf ve rahmet olarak yüce Zatına vacip kıldığı azap konusunda onlar aleyhine hüccetin bulunmayışını gerektirdiğinden, bunun için onun gönderilmesinin kaçınılmaz olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {ولولا} yani eğer bu zikrettiğimiz şey olmasaydı onları uyarman için seni göndermezdik; ancak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hürmeten bu muhataplıkla yüz yüze bırakmamak için bu cevabı hazfetti. Bu risaleti perçinleyen husus şudur: {أن تصيبهم} yani vakitlerden bir vakitte başlarına gelmesi {مصيبة} yani büyük bir musibetin {بما قدمت أيديهم} yani elleriyle işledikleri ve affedilmeyeceğine hükmettiğimiz günahlar sebebiyle; {فيقولوا ربنا} yani “Ey bize ihsanda bulunan Rabbimiz! {لولا} neden, niçin {أرسلت إلينا} bize -yüce Hükümran'ın ihtimam gösterdiği kimselerden olduğumuzu bilmemiz için bize bir şeref olmak üzere- {رسولاً} bir elçi göndermedin?” Her ikisi de eyleme sevk edici olduğu için emre benzettikleri bu tahsise cevap olarak: {فنتبع} yani “senin elçi göndermen neticesinde uysaydık {آياتك ونكون} ve son derece köklü bir şekilde olsaydık {من المؤمنين*} elçinin sallallâhu aleyhi ve sellem senden getirdiği her şeyde seni kuvvetli bir tasdikle tasdik eden müminlerden!” Eğer onlar

ذلك على تقدير عدم الإرسال قامت لهم حجة في مجاري عاداتكم وإن كانت لنا الحجة البالغة.

elçi gönderilmemesi takdirinde bunu söylerlerse, üstün delil bize ait olsa bile, sizin aranızdaki cari adetler bakımından onların bir mazereti ve hücceti oluşurdu.

ولما كان التقدير: ولكنا أرسلناك بالحق لقطع حجتهم هذه، بنى عليه قوله: {فلما جاءهم} أي أهل مكة {الحق} الذي هو أعم من الكتاب والسنة وما يقاس عليهما، وهو في نفسه جدير بأن يقبل لكونه في الذروة العليا من الثبات، فكيف وهو {من عندنا} على ما لنا من العظمة، وعلى لسانك وأنت أعظم الخلق! {قالوا} أي أهل الدعوة من العرب وغيرهم تعنتاً كفراً به: {لولا أوتي} من الآيات، أي هذا الآتي بما يزعم أنه الحق، وبني للمفعول لأن القصد مطلق الإيتاء لأنه الذي يترتب عليه مقصود الرسالة، مع أن المؤتى معلوم {مثل ما أوتي موسى} أي من اليد والعصا وغيرهما من الآيات التي لا يقدر على إتيانها إلا القادر على كل شيء.

Takdir [şöyle] olunca: “Fakat biz onların bu mazeretlerini kesmek için seni hak ile gönderdik”; bunun üzerine şu sözünü bina etti: {فلما جاءهم} yani Mekke halkına geldiğinde {الحق} Kitap, Sünnet ve bunlara kıyas edilenleri kapsayan hak ki o, sebat ve hakikatin en zirvesinde olması sebebiyle bizzat kabul edilmeye layıktır; hele hele o, {من عندنا} azametimizle katımızdan ve mahlukatın en yücesi olan senin lisanın üzerinden gelmişken nasıl kabul edilmez! {قالوا} yani Araplardan ve diğerlerinden olan davet muhatapları inatçılık ve inkârla şöyle dediler: {لولا أوتي} ayetlerden verilseydi ya, yani hak olduğunu iddia ettiği şeyi getiren bu zata! Risaletin maksadı verilmiş olan şeye bağlı olduğu için ve verilen şey de bilindiği halde, sırf verme fiili kastedildiğinden meçhul kalıbında getirilmiştir: {مثل ما أوتي موسى} yani el, asa ve her şeye kadir olandan başkasının getirmeye güç yetiremeyeceği diğer mucizeler gibi.

ولما كان الإتيان بمثل ما أتى به موسى ﵊ لا يكون موجباً للإيمان على زعمهم إلا بأن يكون أعظم مما أتى به محمد ﷺ، أو يكون الناس لم يتوقفوا في الإيمان به، وكان كل من الأمرين منتفياً بأن أهل زمانه كفرو به، وهو لما سألوا

Onların zannına göre Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiğinin benzerini getirmek, ancak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiğinden daha üstün olmasıyla veya insanların ona inanmakta tereddüt etmemiş olmasıyla imanı gerektirebilirdi. Oysa kendi zamanının ehlinin onu inkâr etmesiyle bu iki durum da ortadan kalkmıştır. Nitekim onlar

اليهود عن محمد ﷺ وأمروهم أن يمتحنوه بالروح وقصتي أهل ألكهف وذي القرنين وجاء في كل من ذلك بما لزمهم تصديقه، فامتنعوا وأصروا على كفرهم، وكان في ذلك كفرهم به وبموسى عليهما الصلاة والسلام، فعلم أن التقدير: ألم يكفروا بما أتاهم به من الآيات الباهرة مع أنه مثل ما أتى به موسى عليهما الصلاة والسلام، بل أعظم منه {أولم يكفروا} أي العرب ومن بلغتهم الدعوة من بني إسرائيل أو من شاء الله منهم أو أبناء جنسهم ومن كان مثلهم في البشرية والعقل في زمن موسى ﵇ {بما أوتي موسى} .

Yahudilere Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem sorduklarında ve onlara ruh meselesi ile Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssalarıyla onu imtihan etmelerini emrettiklerinde, o da bunların her birinde tasdik etmelerini gerektiren haberleri getirdiğinde [yine de] kaçındılar ve inkârlarında ısrar ettiler. Bu tutumlarında hem ona hem de Mûsâ'ya aleyhimesselâm küfür vardı. Böylece anlaşıldı ki takdir şöyledir: “Mûsâ'nın getirdiğinin bir benzeri, hatta ondan daha büyüğü olduğu halde onlara getirdiği bu apaçık mucizeleri inkâr etmediler mi?” {أولم يكفروا} yani Araplar, İsrâiloğullarından davetin ulaştığı kimseler veya onlardan Allah'ın dilediği kimseler yahut onların cinsinden olanlar ve Mûsâ aleyhisselâm zamanında beşeriyet ve akıl bakımından onların benzeri olanlar inkâr etmemişler miydi {بما أوتي موسى} Mûsâ'ya verileni?

ولما كان كل من إتيانه وكفرهم لم يستغرق زمان القبل، أثبت الجار فقال: {من قبل} أي من قبل مجيء الحق على لسان محمد ﷺ إليهم. ولما كان كأنه قيل: ما كان كفرهم به؟ قيل: {قالوا} أي فرعون وقومه ومن كفر من بني إسرائيل كقارون ومن تبعه. ولما كان قد تقدم هنا قريباً أن المظاهر له أخوه، فكان المراد واضحاً، أضمرهما فقال: {ساحران} أي هو وأخوه {تظاهرا} أي أعان كل منهما صاحبه على سحره حتى صار سحرهما معجزاً فغلبا جميع السحرة، وتظاهر الساحرين من تظاهر السحرين - على قراءة الكوفيين، ويجوز - وهو أقرب أن يكون الضمير لمحمد وموسى

Gerek onun verilmesi gerekse onların inkârı önceki zamanın tamamını kapsamadığı için cer harfini ({من}) sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبل} yani hakkın Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla kendilerine gelişinden önce. Sanki “Onların onu inkârı nasıl olmuştu?” denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قالوا} yani Firavun, kavmi ve İsrâiloğullarından Kârûn ve ona uyanlar gibi inkâr edenler dediler. Burada az önce ona arka çıkanın kardeşi olduğu geçtiğinden ve kastedilen açık bulunduğundan, ikisini zamirle ifade ederek şöyle buyurdu: {ساحران} yani o ve kardeşi [iki büyücüdür], {تظاهرا} yani her biri sihrinde diğerine yardım etti; öyle ki sihirleri aciz bırakıcı bir hale geldi ve bütün büyücülere üstün geldiler. Kûfelilerin kıraatine göre iki büyücünün birbirine arka çıkması, iki sihrin birbirine destek olması demektir. Zamirin Muhammed ve Mûsâ'ya

عليهما الصلاة والسلام، وذلك لأنه روي أن قريشاً بعثت إلى يهود فسألوهم عن محمد ﷺ فأخبروهم أن نعته في كتابهم، فقالوا هذه المقالة، فيكون الكلام استئنافاً لجواب من كأنه قال: ما كان كفرهم بهما؟ فقيل: قالوا - أي العرب: الرجلان ساحران، أو الكتابان سحران، ظاهر أحدهما الآخر مع علم كل ذي لب أن هذا القول زيف.

aleyhimesselâm ait olması da caizdir -ki en yakın olan da budur-. Çünkü Kureyş'in Yahudilere adam gönderip onlara Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem sordukları, onların da sıfatının kendi kitaplarında bulunduğunu haber vermeleri üzerine Kureyş'in bu sözü söylediği rivayet edilmiştir. Bu durumda kelam, sanki “Onların o ikisini inkârı nasıl oldu?” diyen bir kimsenin cevabı olarak bir istinaf (yeni başlangıç) olur; şöyle denilmiş olur: Dediler ki -yani Araplar-: “Bu iki adam büyücüdür veya bu iki kitap sihirdir, biri diğerine arka çıkmıştır”; oysa her akıl sahibi bu sözün asılsız olduğunu bilir.

لأنه لو كان شرط إعجاز السحر التظاهر، لكان سحر فرعون أعظم إعجازاً، لأنه تظاهر عليه جميع سحرة بلاد مصر وعجزوا عن معارض ما أظهر موسى ﵊ من آية العصا، وأما محمد ﷺ فقد دعا أهل الأرض من الجن والإنس إلى معارضة كتابه وأخبرهم أنهم عاجزون ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً فعجزوا.

Çünkü eğer sihrin mucize olmasının şartı birbirine arka çıkmak olsaydı, Firavun'un sihri daha büyük bir mucize olurdu; zira Mısır diyarının bütün büyücüleri ona arka çıkmış, buna rağmen Mûsâ'nın aleyhisselâm ortaya koyduğu asa mucizesine karşı koymaktan aciz kalmışlardı. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelince; o, yeryüzü halkını, cinleri ve insanları kitabına nazire yapmaya davet etmiş ve birbirlerine arka çıksalar dahi bunu yapmaktan aciz kalacaklarını haber vermiştir; nitekim aciz de kalmışlardır.

ولما تضمن قولهم ذلك الكفر، صرحوا به في قولهم: {وقالوا} أي كفار قريش أو المتقدمون من فرعون وأضرابه: {إنا بكل} من الساحرين أو السحرين اللذين تظاهرا بهما، وهما ما أتيا به من عند الله {كافرون*} جرأة على الله وتكبراً على الحق.

Onların bu sözü küfrü içerince, şu sözleriyle onu açıkça ifade ettiler: {وقالوا} yani Kureyş kâfirleri veya Firavun ve benzerleri olan öncekiler şöyle dediler: {إنا بكل} o iki büyücünün veya birbirine destek olan iki sihrin -ki bunlar o ikisinin Allah katından getirdikleridir- her birini {كافرون*} inkâr edenleriz; bunu Allah'a karşı cüret göstererek ve hakka karşı kibirlenerek söylediler.

ولما قالوا ذلك، كان كأنه قيل: فماذا فعل؟ قال: {قل}

Onlar bunu söyleyince, sanki “Peki o ne yaptı?” denildi; buyurdu ki: {قل}

إلزاماً لهم إن كنتم صادقين في أني ساحر وكتابي سحر وكذلك موسى ﵊: {فأتوا بكتاب} وأشار بالتعبير في وصفه بعند دون لدن إلى أنه يقنع منهم بكونه حكيماً خارقاً للعادة في حكمته وإن لم يبلغ الذروة في الغرابة بأن انفك عن الإعجاز في نظمه كالتوراة فقال: {من عند الله} أي الملك الأعلى، ينطق بأنه نم عنده أحواله وحكمته وجلاله {هو} أي الذي أتيتم به {أهدى منهما} أي مما أتيت به ومما أتى به موسى {أتبعه} أي واتركهما.

benim büyücü ve kitabımın sihir olduğu, aynı şekilde Mûsâ'nın aleyhisselâm da öyle olduğu iddianızda eğer doğru söyleyenler iseniz onları ilzam etmek (susturmak) için de ki: {فأتوا بكتاب} Tevrat gibi nazmındaki icazdan ari olsa da, hikmetindeki olağanüstülük zirveye ulaşmasa bile hikmet dolu ve alışılmışın dışında olması şartıyla onlardan yetinileceğine, vasfında “ledün” değil de “ınd” ifadesiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {من عند الله} yani yüce Hükümran olan Allah katından, halleri, hikmeti ve celaliyle O'nun katından olduğunu haykıran bir kitap; {هو} yani getirdiğiniz o kitap {أهدى منهما} benim getirdiğimden ve Mûsâ'nın getirdiğinden daha doğru yol gösterici olsun; {أتبعه} ona uyayım, o ikisini de bırakayım.

ولما أمرهم بأمره بالإتيان، ذكر شرطه من باب التنزل، لإظهار النصفة، وهو في الحقيقة تهكم بهم فقال: {إن كنتم} أيها الكفار! كوناً راسخاً {صادقين*} أي في أنا ساحران، فائتوا ما ألزمتكم به.

Onlara getirmelerini emredince, insafı göstermek adına bir tenzül (muhatabın seviyesine inme) kabilinden bunun şartını zikretti; oysa bu hakikatte onlarla alay etmektir; buyurdu ki: {إن كنتم} ey kâfirler, köklü bir şekilde iseniz {صادقين*} bizim iki büyücü olduğumuz iddiasında doğru söyleyenler, o halde sizi ilzam ettiğim şeyi getirin.

ولما كان شرط صدقهم، بين كذبهم على تقدير عدم الجزاء فقال: {فإن لم يستجيبوا} أي الكفار الطالبون للأهدى في الإتيان به. ولما كانت الاستجابة تتعدى بنفسها إلى الدعاء، وباللام إلى الداعي، وكان ذكر الداعي أدل على الاعتناء به والنظر إليه، قال

Doğruluklarının şartı [bu] olunca, cezanın (cevabın) bulunmaması takdirinde onların yalancılığını beyan ederek şöyle buyurdu: {فإن لم يستجيبوا} yani daha doğru yol gösterici olanı getirme talebinde bulunan o kâfirler onu getirmek suretiyle icabet etmezlerse. İcabet fiili bizatihi davete ve harf-i cer ({لام}) ile davet edene müteaddi olduğundan ve davet edenin zikredilmesi ona gösterilen ihtimama ve dikkate daha çok delalet ettiğinden,

مفرداً لضميره ﷺ لأنه لا يفهم المقايسة في الأهدوية غيره: {لك} أي يطلبوا الإجابة ويوجدوها في الإيمان أوالإتيان بما ذكرته لهم ودعوتهم إليه مما هو أهدى، من القرآن والتوراة ليظهر صدقهم {فاعلم} أنت {أنما يتبعون} أي بغاية جهدهم فيما هم عليه من الكفروالتكذيب {أهواءهم} أي دائماً، وأكثر الهوى مخالف للهدى فهم ظالمون غير مهتدين، بل هم أضل الناس، وذلك معنى قوله: {ومن أضل} أي منهم، ولكنه قال: {ممن اتبع} أي بغاية جهده {هواه} تعليقاً للحكم بالوصف؛ والتقييد وبقوله: {بغير هدى} أي بيان وإرشاد {من الله} أي الملك الأعلى الذي له جميع صفات الكمال دليل على أن الهوى قد يوافق الهدى، والتعبير بالافتعال دليل على أن التابع وإن كان ظالماً قد لا يكون أظلم.

daha hidayet edici olanı kıyas etmeyi ondan başkası anlayamayacağı için Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirini tekil kılarak şöyle buyurdu: {لك} yani senin için icabeti aramaz ve doğrularını ortaya koymak üzere imanda yahut kendilerine zikrettiğin ve davet ettiğin Kur'an ve Tevrat'tan daha doğru yol gösterici bir şeyi getirmekte bunu bulamazlarsa, {فاعلم} sen bil ki {أنما يتبعون} içinde bulundukları inkâr ve yalanlamada bütün güçleriyle sadece uymaktadırlar {أهواءهم} hevalarına, sürekli olarak. Hevanın çoğu ise hidayete muhaliftir; dolayısıyla onlar zalimdirler, hidayete ermiş değillerdir, bilakis insanların en sapığıdırlar. Nitekim şu sözünün anlamı da budur: {ومن أضل} yani onlardan daha sapık kim vardır? Ancak hükmü vasfa bağlamak için şöyle buyurdu: {ممن اتبع} yani olanca gücüyle uyan kimseden {هواه} kendi hevasına; {بغير هدى} yani bir beyan ve irşat olmaksızın {من الله} bütün kemal sıfatlarına sahip olan yüce Hükümran'dan kaydı ise hevanın bazen hidayete muvafık olabileceğine delildir. “İttebea” (افتعل) kalıbıyla ifade edilmesi ise tabi olan kimsenin zalim olsa bile en zalim olmayabileceğine delildir.

ولما كانت متابعة الهوى على هذا الصورة ظلماً، وصل به قوله مظهراً لئلا يدعى التخصيص بهم: {إن الله} أي الملك الأعظم الذي لا راد لأمره {لا يهدي} وأظهر موضع الإضمار للتعميم فقال: {القوم الظالمين*} أي وإن كانوا أقوى الناس لاتباعهم أهوائهم، فالآية من الاحتباك: أثبت أولاً اتباع الهوى دليلاً على حذفه ثانياً، وثانياً الظلم دليلاً على حذفه أولاً.

Hevaya bu şekilde tabi olmak bir zulüm olunca, hükmün onlara has olduğu iddia edilmesin diye açık isim kullanarak şu sözünü ona bağladı: {إن الله} yani emrini geri çevirecek hiçbir güç bulunmayan en yüce Hükümran olan Allah {لا يهدي} hidayete erdirmez; zamir makamında umumi kılmak için açık isim getirerek şöyle buyurdu: {القوم الظالمين*} yani hevalarına tabi olmaları sebebiyle insanların en güçlüsü olsalar bile zalimler topluluğunu. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide hevalarına uymayı zikredip ikincide hazfedildiğine delil kılmış, ikincide zulmü zikredip birincide hazfedildiğine delil kılmıştır.

ولما أبلغ في هذه الأساليب في إظهار الخفايا، وأكثر من نصب الأدلة على الحق وإقامة على وجوب اتباع محمد ﷺ، وكانوا بإعراضهم عن ذلك كله كأنهم منكرون لأن يكون جاءهم شيء من ذلك، قال ناسقاً على ما تقديره: فلقد آتيناك في هذه الآيات بأعظم البينات، منبهاً بحرف التوقع المقترن بأداة القسم على أنه مما يتوقع هنا أن يقال: {ولقد وصلنا} أي على ما لنا من العظمة التي مقتضاها أن يكفي أدنى إشارة منها {لهم} اي خاصة، فكان تخصيصهم بذلك منة عظيمة يجب عليهم شكرها {القول} أي أتبعنا بعض القول - الذي لا قول في الحقيقة سواه - بعضاً بالإنزال منجماً، قطعاً بعضها في أثر بعض، لتكون جواباً لأقولهم، وحلاًّ لإشكالهم، فيكون أقرب إلى الفهم، وأولى بالتدبر، مع تنويعه في وعد ووعيد، وأخبار ومواعظ، وحكم ونصائح، وأحكام ومصالح، وأكثرنا من ذلك حتى كانت آياته المعجزات وبيناته الباهرات كأنها أفراس الرهبان، يوم استباق الأقران، في حومة الميدان، غير أن كلاًّ منهما سابق في العيان.

Bu üsluplarla gizli hususları son derece açık bir şekilde ortaya koyup hakka dair delilleri çoğaltınca ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmanın vücubunu ikame edince; onların bütün bunlardan yüz çevirmeleri sanki kendilerine bunlardan hiçbir şey gelmemiş gibi inkâr etmeleri kabilinden olduğundan, takdiri “Andolsun ki biz bu ayetlerde sana en büyük beyanları verdik” şeklinde olana atfederek ve yemin edatıyla birleşen beklenti harfiyle ({قد}) burada şöyle denilmesinin beklendiğine dikkat çekerek buyurdu ki: {ولقد وصلنا} yani en küçük bir işaretinin bile yeterli olmasını gerektiren azametimizle ulaştırdık {لهم} yani hususi olarak onlara; dolayısıyla onların buna tahsis edilmesi şükretmelerini gerektiren büyük bir nimettir {القول} yani sözlerin bir kısmını -ki hakikatte bundan başka söz yoktur- birbiri ardınca, kısım kısım, peyderpey indirerek birbirine ekledik; ta ki sözlerine bir cevap, müşkillerine bir çözüm olsun, böylece anlamaya daha yakın ve tefekkür etmeye daha layık bulunsun. Üstelik onu vaad, tehdit, haberler, vaazlar, hikmetler, nasihatler, hükümler ve maslahatlarla çeşitlendirdik. Bunu o kadar çoğalttık ki onun mucizevi ayetleri ve apaçık delilleri; er meydanında akranların yarış gününde, rahiplerin atları gibiydi, şu farkla ki onların her biri apaçık öndedir.

ولما بكتهم بالتنبيه بهذا التأكيد على مبالغتهم في الكذب بالقول أو بالفعل في أنه ما أتاهم ما يقتضي التذكير أتبع ذلك التوصيل عليه فقال: {لعلهم يتذكرون*} أي ليكون حالهم حال الذين يرجى لهم

Kendilerine hatırlatmayı gerektiren bir şeyin gelmediği hususunda sözle veya fiille yalan söylemedeki aşırılıklarına bu tekitli ikazla onları susturunca, bu ulaştırmayı onun üzerine bağlayarak şöyle buyurdu: {لعلهم يتذكرون*} yani durumları, kendilerinden umulan kimselerin durumu gibi olsun diye;

أن يرجعوا إلى عقولهم فيجدوا فيما طبع فيها ما يذكرهم بالحق تذكيراً، بما أشار إليه الإظهار.

akıllarına dönsünler de fıtratlarına yerleştirilmiş olan şeylerde, açıkça zikredilmesinin işaret ettiği üzere, kendilerine hakkı tam bir hatırlatışla hatırlatacak şeyleri bulsunlar.

ولما كان من التذكر ما دل عليه مجر العقل، ومنه ما انضم إليه مع ذلك العقل، وكان صاحب هذا القسم أجدر بأن يتبصر، وكان كأنه قيل: هل تذكروا؟ قيل: نعم أهل الكتاب الذين هم أهله حقاً تذكروا حقاً، وذلك معنى قوله: {الذين آتيناهم} أي بعظمتنا التي حفظناهم بها {الكتاب} أي العلم من التوراة والإنجيل وغيرهما من كتب الأنبياء، وهم يتلون ذلك حق تلاوته، في بعض الزمان الذي كان {من قبله} أي القرآن {هم} أي خاصة {به} أي القرآن، لا بشيء مما يخالفه {يؤمنون*} أي يوقعون الإيمان به في حال وصوله إليهم إيماناً لا يزال يتجدد؛ ثم أكد هذا المعنى بقوله: {وإذا يتلى} أي تتجدد تلاوته {عليهم قالوا} مبادرين: {آمنا به} ثم عللوا ذلك بقولهم الدال على غاية المعرفة، مؤكدين لأن من كان على دين لا يكاد يصدق رجوعه عنه، فكيف إذا كان أصله حقاً من عند الله، {إنه الحق} أي الكامل الذي ليس وراءه إلا الباطل، مع كونه {من ربنا} المحسن إلينا،

Hatırlamanın bir kısmı sırf aklın delalet ettiği şeyden, bir kısmı da o akılla birlikte başka bir delilin katıldığı şeyden ibaret olunca; bu ikinci kısma sahip olan kimse basiret sahibi olmaya daha layık bulunduğundan ve sanki “Öğüt aldılar mı?” denilmiş gibi olunca şöyle denildi: Evet, hakkıyla ehl-i kitap olanlar hakkıyla öğüt aldılar. Nitekim şu sözünün anlamı da budur: {الذين آتيناهم} yani kendilerini muhafaza ettiğimiz azametimizle verdiklerimiz {الكتاب} yani Tevrat, İncil ve diğer peygamberlerin kitaplarındaki ilmi ki onlar onu hakkıyla okurlar; {من قبله} yani Kur'an'dan önceki bazı zamanlarda {هم} özellikle onlar {به} yani Kur'an'a, ona muhalif olan hiçbir şeye değil, {يؤمنون*} yani kendilerine ulaştığı anda ona sürekli yenilenen bir imanla iman ederler. Sonra bu manayı şu sözüyle pekiştirdi: {وإذا يتلى} yani tilaveti yenilendikçe {عليهم قالوا} hemen atılarak derler ki: {آمنا به} “Ona inandık;” sonra da bir dine bağlı olan kimsenin ondan dönmesi kolay kolay tasdik edilemeyeceğinden -hele hele aslı Allah katından bir hak ise- son derece marifet sahibi olduklarına delalet eden sözleriyle, tekit ederek bunu şöyle gerekçelendirdiler: {إنه الحق} “Şüphesiz o haktır;” yani arkasında batıldan başka bir şey olmayan kâmil haktır; bununla birlikte o, {من ربنا} bize ihsanda bulunan Rabbimizdendir.

وكل من الوصفين موجب للتصديق والإيمان به؛ ثم عللوا مبادرتهم إلى الإذعان منبهين على أنهم في غاية البصيرة من أمره بأنهم يتلون ما عندهم حق تلاوته، لا بألسنتهم فقط، فصح قولهم الذي دل تأكيدهم له على اغتباطهم به الموجب لشكره: {إنا كنا} أي كوناً هو في غاية الرسوخ؛ وأشار إلى أن من صح إسلامه ولو في زمن يسير أذعن لهذا الكتاب، بإثبات الجار، فقال: {من قبله مسلمين*} أي منقادين غاية الانقياد لما جاءنا من عند الله من وصفه وغير وصفه وافق هوانا وما ألفناه أو خالفه، لا جرم كانت النتيجة: {أولئك} أي العالو الرتبة {يؤتون} بناه للمفعول لأن القصد الإيتاء، والمؤتى معروف {أجرهم مرتين} لإيمانهم به غيباً وشهادة، أو بالكتاب الأول ثم الكتاب الثاني {بما صبروا} على ما كان من الإيمان قبل العيان، بعدما هزهم إلى النزوع عنه إلف دينهم الذي كان، وغير ذلك من امتحان الملك الديان.

Bu iki vasfın her biri onu tasdik etmeyi ve ona inanmayı gerektirir. Sonra boyun eğmekte acele etmelerini, yanlarındakini sadece dilleriyle değil hakkıyla okudukları için onun durumunu son derece basiretle bildiklerine dikkat çekerek gerekçelendirdiler. Böylece tekit etmeleriyle buna sevinmelerine delalet eden ve şükrü gerektiren şu sözleri doğru oldu: {إنا كنا} yani son derece köklü bir halde biz idik; az bir zamanda bile olsa İslam'ı sahih olan kimsenin bu Kitab'a boyun eğdiğine cer harfini ({من}) sabit kılarak işaret etti ve şöyle buyurdu: {من قبله مسلمين*} yani arzumuza ve alıştığımız şeylere uygun düşsün veya düşmesin, Allah katından bize gelen gerek onun sıfatına gerekse diğer hususlara dair her şeye son derece teslim olmuş kimseler idik. Şüphesiz netice şu oldu: {أولئك} yani o yüksek mertebeliler {يؤتون} asıl maksat vermek olduğu ve veren de bilindiği için meçhul kalıbında getirdi: “onlara verilir” {أجرهم مرتين} gayba ve müşahedeye yahut önce birinci kitaba, sonra ikinci kitaba iman etmeleri sebebiyle mükâfatları iki defa; {بما صبروا} geçmişteki dinlerine olan alışkanlıklarının kendilerini ondan koparmaya sevk etmesinden sonra ve Deyyân olan Hükümran'ın diğer imtihanlarına karşı, gözle görmeden önceki imana sabrettikleri için.

ولما كان الصبر لا يتم إلا بالاتصاف بالمحاسن والانخلاع من المساوىء، قال عاطفاً على {يؤمنون} مشيراً إلى تجديد هذه الأفعال كل حين: {ويدرءون بالحسنة} من الأقوال والأفعال {السيئة} أي من ذلك كله فيمحونها بها.

Sabır ancak güzel vasıflarla bezenmek ve kötülüklerden sıyrılmakla tamamlanacağından, bu fiillerin her an yenilendiğine işaret ederek {يؤمنون} fiiline atıfla şöyle buyurdu: {ويدرءون بالحسنة} söz ve fiillerden olan güzel şeylerle defederler {السيئة} yani bütün bu kötülükleri ve onları güzellikle silerler.

ولما كان بعض هذا الدرء لا يتم إلا بالجود قال: {ومما رزقناهم} أي بعظمتنا، لا بحول منهم ولا قوة، قليلاً كان أو كثيراً {ينفقون*} معتمدين في الخلق على الذي رزقه؛ قال البغوي: قال سعيد بن جبير: قدم مع جعفر رضي الله تعالى عنه من الحبشة أربعون رجلاً، يعني: فأسلموا، فلما رأوا ما بالمسلمين من الخصاصة استأذنوا النبي ﷺ في أموالهم، فأتوا بها فواسوا بها المسلمين.

Bu defetmenin bir kısmı ancak cömertlikle tamamlanacağından şöyle buyurdu: {ومما رزقناهم} yani kendi güç ve kuvvetleriyle değil, azametimizle kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden -az olsun çok olsun- {ينفقون*} mahlukata harcarken rızkı verene güvenerek infak ederler. Begavî dedi ki: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ca'fer radıyallâhu Teâlâ anh ile birlikte Habeşistan'dan kırk adam geldi, yani Müslüman oldular. Müslümanların fakirlik ve darlık içinde olduğunu görünce, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mallarını getirmek için izin istediler; onları getirip Müslümanlara destek oldular.

ولما ذكر أن السماح بما تضن النفوس به من فضول الأموال من أمارات الإيمان، أتبعه أن حزن ما تبذله الألسن من فضول الأقوال من علامات العرفان، فقال: {وإذا سمعوا اللغو} أي ما لا ينفع في دين ولا دنيا من شتم وتكذيب وتعبير ونحوه {أعرضوا عنه} تكرماً عن الخنا {وقالوا} أي وعظاً وتسميعاً لقائله: {لنا} أي خاصة {أعمالنا} لا تثابون على شيء منها ولا تعاقبون {ولكم} أي خاصة {أعمالكم} لا نطالب بشيء منها، فنحن لا نشتغل بالرد عليكم لأن ذمكم لنا لا ينقصنا شيئاً من أجرنا ولا الاشتغال برده ينقصنا.

Nefislerin cimrilik ettiği ihtiyaç fazlası malları cömertçe vermenin imanın alametlerinden olduğunu zikredince; dillerin sarf ettiği faydasız sözlerden uzak durup susmanın da marifet alametlerinden olduğunu buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وإذا سمعوا اللغو} yani sövme, yalanlama, ayıplama ve benzeri din ve dünya için faydası olmayan şeyleri; {أعرضوا عنه} çirkin sözden kerem gösterip uzak durarak yüz çevirdiler {وقالوا} yani söyleyene bir vaaz ve duyurma kabilinden dediler ki: {لنا} sadece bize aittir {أعمالنا} onlardan hiçbir şey sebebiyle siz mükâfatlandırılmaz veya cezalandırılmazsınız; {ولكم} sadece size aittir {أعمالكم} onlardan hiçbir şeyden biz sorumlu tutulmayız. Dolayısıyla biz size cevap vermekle meşgul olmayız; zira sizin bizi yermeniz mükâfatımızdan hiçbir şey eksiltmez, ona cevap vermekle meşgul olmak da bize bir şey katmaz.

ولما كان معنى هذا أنهم سالمون منهم، صرحوا لهم به فقالوا:

Bunun anlamı onlardan selamette kalmaları olunca, bunu onlara açıkça söyleyerek şöyle dediler:

{سلام عليكم} أي منا. ولما جرت العادة بأن مثل هذا يكسر اللاغي، ويرد الباغي، أشاروا لهم إلى قبح حالهم، رداً على ضلالهم، بقولهم تعليلاً لما مضى من مقالهم: {لا نبتغي} أي لا نكلف أنفسنا أن نطلب {الجاهلين*} أي نريد شيئاً من أحوالهم أو أقوالهم، أو غير ذلك من خلالهم.

{سلام عليكم} yani bizden size selam olsun. Âdet olduğu üzere böylesi bir tavır boş konuşanı kırıp haddini bildirdiği ve haddi aşanı geri püskürttüğü için, sapıklıklarını reddetmek üzere hallerinin çirkinliğine işaret ederek ve önceki sözlerini gerekçelendirerek şöyle dediler: {لا نبتغي} yani kendimizi zorlayıp da istemeyiz {الجاهلين*} yani onların hallerinden veya sözlerinden yahut diğer huylarından hiçbirini arzu etmeyiz.

ولما كان من المعلوم أن نفس النبي ﷺ لما جبلت عليه من الخير والمحبة لنفع جميع العباد، لا سيما العرب، لقربهم منه ﷺ، لاسيما أقربهم منه صلة للرحم تتأثر بسبق أهل الكتاب لقومه، وكان ربما ظن ظان أن عدم هدايتهم لتقصير في دعائه أو إرادته لذلك، وأنه لو أراد هدايتهم وأحبها، وعلق همته العلية بها لاهتدوا، أجيب عن هذا بقوله تعالى في سياق التأكيد إظهاراً لصفة القدرة والكبرياء والعظمة: {إنك لا تهدي من أحببت} أي نفسه أو هدايته بخلق الإيمان في قلبه، وإنما في يدك الهداية التي هي الإرشاد والبيان.

Bilindiği üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefsi, fıtratındaki hayır ve bütün kullara -özellikle kendisine yakınlıkları sebebiyle Araplara ve bilhassa akrabalık bağı en yakın olanlara- faydalı olma sevgisi sebebiyle, Ehl-i Kitab'ın kendi kavminin önüne geçmesinden müteessir oluyordu. Bazen bir zanda bulunan kimse, onların hidayete ermeyişinin onun duasındaki veya bunu dilemesindeki bir kusurdan kaynaklandığını, şayet onların hidayetini dileyip sevseydi ve yüce himmetini buna bağlasaydı hidayete ereceklerini sanabilirdi. Kudret, kibriya ve azamet sıfatını ortaya koymak üzere tekit makamında Allah Teâlâ'nın şu sözüyle buna cevap verildi: {إنك لا تهدي من أحببت} yani bizzat kendisini veya kalbinde imanı yaratarak hidayete ermesini sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; senin elinde olan hidayet ancak irşat ve beyandan ibarettir.

ولما كان ربما ظن من أجل الإخبار بتوصيل القول وتعليله ونحو ذلك من أشباهه أن شيئاً من أفعالهم يخرج عن القدرة، قال نافياً لهذا الظن مشيراً إلى الغلط في اعتقاده بقوله: {ولكن الله} المتردي برداء الجلال والكبرياء والكمال وله الأمر كله {يهدي من يشاء} هدايته

Sözün ulaştırılmasının haber verilmesi, gerekçelendirilmesi ve benzeri hususlardan dolayı onların fiillerinden herhangi bir şeyin kudretin dışına çıktığı zannedilebileceği için, bu zannı nefyedip bu inançtaki yanlışa işaret ederek şöyle buyurdu: {ولكن الله} celal, kibriya ve kemal ridasına bürünmüş olan ve bütün emir O'na ait bulunan Allah {يهدي من يشاء} hidayete erdirmeyi dilediği kimseyi hidayete erdirir,

بالتوفيق إلى ما يرضيه {وهو} أي وحده {أعلم بالمهتدين*} أي الذين هيأهم لتطلب الهدى عند خلقه لهم، فيكونوا عريقين فيه سواء كانوا من أهل الكتاب أو العرب، أقارب كانوا أو أباعد، روى البخاري في التفسير عن سعيد بن المسيب عن أبيه ﵁: «قال لما حضرت أبا طالب الوفاة جاءه رسول الله ﷺ فوجد عنده أبا جهل وعبد الله بن أبي أمية بن المغيره، فقال: أي عم! قل: لا إله إلا الله كلمة أحاج لك بها عند الله، فقال أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية: أترغب عن ملة عبد المطلب؟ فلم يزل رسول الله ﷺ يعرضها عليه ويعيدانه بتلك المقالة حتى قال أبو طالب آخر ما كلمهم على ملة عبد المطلب، وأبى أن يقول: لا إله إلا الله، قال رسول الله ﷺ: والله لأستغفرن لك ما لم أنه عنك، فأنزل الله ﷿ {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين ولو كانوا أولي قربى} وأنزل الله في أبي طالب فقال لرسول الله ﷺ {إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء} - الآية -»

Onu razı edecek şeylere muvaffak kılarak [hidayete erdirir]. {وهو} “O”, yani yalnızca O, {أعلم بالمهتدين*} “doğru yolda olanları en iyi bilendir.” Yani onları yaratırken hidayeti aramaya hazır kıldığı kimseleri [en iyi bilendir]; dolayısıyla ister Ehl-i Kitap'tan ister Araplardan olsunlar, ister yakın akraba ister uzak kimseler olsunlar, onda (hidayette) köklü olurlar. Buhârî tefsir [bölümünde], Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da babasından (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yanına geldi. Yanında Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugīre'yi buldu ve şöyle buyurdu: 'Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki, bununla Allah katında senin lehine delil getireyim.' Bunun üzerine Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?' dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu ona arz etmeye devam etti; onlar da aynı sözü tekrarlayıp durdular. Sonunda Ebû Tâlib, onlarla yaptığı son konuşmasında Abdülmuttalib'in dini üzere olduğunu söyledi ve 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'a yemin ederim ki, sana dair menedilmedikçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' buyurdu. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين ولو كانوا أولي قربى} “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışmaz” [ayetini] indirdi. Allah, Ebû Tâlib hakkında da [ayet] indirip Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: {إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” -ayet-»

انتهى وقال في كتاب التوحيد: {إنك لا تهدي من أحببت} قال سعيد بن المسيب عن أبيه ﵁: نزلت في أبي طالب، وفي مسلم عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ أمره بالتوحيد فقال: لولا أن تعيرني نساء قريش لأقررت بها عينك فأنزل الله الآية.

Hadis bitti. Buhârî Tevhid Kitabı'nda şöyle dedi: {إنك لا تهدي من أحببت} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” ayeti hakkında Saîd b. el-Müseyyeb babasından radıyallâhu anh: ‘Ebû Tâlib hakkında indi’ demiştir. Müslim'de ise Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona tevhidi emrettiğinde o: ‘Kureyş kadınları beni ayıplamayacak olsaydı bununla senin gözünü aydın ederdim’ dedi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

ولما عجب من حال قريش في طلبهم من الآيات مثل ما أوتي موسى ﵊ ثم كفرهم به وبما هو أعظم منه، وختم بأنه أعلم بأهل الخير وأهل الشر، إشارة إلى الإعراض عن الأسف على أحد، والإقبال على عموم الدعاء للقريب والبعيد على حد سواء، قال دليلاً على ذلك لأنهم إنما يتبعون أهواءهم، عاطفاً على قالوا {لولا أوتي} {وقالوا إن نتبع} أي غاية الاتباع {الهدى} أي الإسلام فنوحد الله من غير إشراك {معك} أي وأنت على ما أنت عليه من مخالفة الناس {نتخطف} أي من أي خاطف أردنا، لأنا نصير قليلاً في كثير. من غير نصير {من أرضنا} كما تتخطف العصافير لمخالفة كافة العرب لنا، وليس لنا نسبة إلى كثرتهم ولا قوتهم فيسرعو إلينا فيتخطفونا، أي يتقصدون خطفنا واحداً واحداً، فإنه لا طاقة لنا على إدامة الاجتماع وأن لا يشذ بعضنا عن بعض؛ قال البغوي:

Kureyş'in Mûsâ'ya aleyhisselâm verilen mucizelerin benzerini istemeleri, sonra da ona ve ondan daha büyüğüne küfretmeleri karşısında hayrete düşürüp hayır ehlini ve şer ehlini en iyi bilenin Kendisi olduğunu belirterek sözü bitirince -ki bu, hiç kimseye üzülmekten yüz çevirmeye ve yakın uzak herkese eşit şekilde genel davete yönelmeye bir işarettir-; onların sadece hevalarına tabi olduklarına delil olmak üzere, “Ona da verilseydi ya” ({لولا أوتي}) sözlerine atıfla şöyle buyurdu: {وقالوا إن نتبع} yani tam bir tabi oluşla uyarsak {الهدى} yani İslâm'a, böylece şirk koşmaksızın Allah'ı birlersek {معك} yani sen insanların muhalefetine maruz kaldığın bu hal üzereyken, {نتخطف} yani bize kasteden herhangi bir kapıcı tarafından kapılırız; zira yardımcısız bir halde çoğunluk içinde azınlık haline geliriz {من أرضنا} bütün Arapların bize muhalefeti sebebiyle kuşların kapılıp koparıldığı gibi kendi yurdumuzdan kapılırız; bizim onların çokluğuna ve kuvvetine nispetle bir gücümüz yoktur, bu yüzden üzerimize üşüşüp bizi kapıp götürürler; yani bizi teker teker kapmayı hedeflerler; zira bizim sürekli bir arada durmaya ve birbirimizden kopmamaya gücümüz yetmez. Begavî dedi ki:

والاختطاف: الانتزاع بسرعة.

İhtitâf: Hızla çekip koparmaktır.

ولما كان التقدير في الرد على هذا الكلام الواهي: ألم نحمك ومن اتبعك منهم وقد جئتموهم من الخلاف بمثل ما يخالفون هم، به العرب أو أشد، ولا نسبة لكم إلى عددهم ولا جلدهم، عطف عليه قوله: {أولم نمكن} أي غاية التمكين {لهم} في أوطانهم ومحل سكناهم بما لنا من القدرة {حرماً آمناً} أي ذا أمن يأمن فيه كل خائف حتى الطير من كواسرها والوحش من جوارحها، حتى أن سيل الحل لا يدخل الحرم، بل إذا وصل إليه عدل عنه؛ قال ابن هشام في استيلاء كنانة وخزاعة على البيت: وكانت مكة في الجاهلية لا تقر فيها ظلماً ولا بغياً، لا يبغي فيها أحد إلا أخرجته - انتهى. وكان الرجل يلقى قاتل أبيه وابنه فيها فلا يهيجه ولا يعرض له بسوء؛ وروى الأزرقي في تأريخ مكة بسنده عن حويطب بن عبد العزى ﵁ قال: كانت في الكعبة حلق يدخل الخائف يده فيها فلا يريبه أحد، فجاء خائف ليدخل يده فاجتذبه رجل فشلت يده،

Bu çürük söze verilen cevaptaki takdir şöyledir: “Siz onlara, onların Araplara muhalefet ettiği gibi yahut daha şiddetli bir muhalefetle geldiğiniz ve sayı ve metanet bakımından onlara nispet edilemeyeceğiniz halde, biz seni ve sana tabi olanları korumadık mı?” Bunun üzerine şu sözünü atfetti: {أولم نمكن} yani kudretimizle tam anlamıyla yerleşik ve emniyetli kılmadık mı {لهم} yurtlarında ve ikametgâhlarında onlar için {حرماً آمناً} yani her korkanın, hatta yırtıcılarından kuşların ve yırtıcı hayvanlarından vahşi hayvanların bile emniyette olduğu güvenli bir Harem'i? Öyle ki Harem sınırları dışındaki sel bile Harem'e girmez, oraya ulaştığında yön değiştirir. İbn Hişâm Kinâne ve Huzâa'nın Kâbe'ye hâkim olmaları bahsinde şöyle dedi: “Cahiliye devrinde Mekke'de zulüm ve haddi aşma barınamazdı; orada kim haddi aşarsa Mekke onu mutlaka dışarı atardı.” -Alıntı bitti.- Bir adam orada babasının veya oğlunun katiliyle karşılaşır, yine de onu kışkırtmaz ve ona kötülükle dokunmazdı. Ezrakî, Mekke Tarihi'nde senediyle Huveytıb b. Abdiluzzâ'dan radıyallâhu anh rivayet etti; dedi ki: “Kâbe'de halkalar vardı; korkan kimse elini oraya soktuğunda hiç kimse ona ilişemezdi. Korkan bir adam elini sokmak için geldi, bir adam onu çekip aldı ve adamın eli kuruyup çolak kaldı.

فلقد رأيته في الإسلام وإنه لأشل، وروي عن ابن جريج قصة العرب من غير قريش في أنهم كانوا يطوفون بالبيت عراة إلا إن أعارتهم قريش ثياباً، فجاءت امرأة فطافت عريانة وكان لها جمال فرآها رجل فأعجبته فدخل فطاف إلى جنبها، فأدنى عضده من عضدها، فالتزقت عضده بعضدها، فخرجا من المسجد هاربين على وجوههما فزعين لما أصابهما من العقوبة، فلقيهما شيخ من قريش فأفتاهما أن يعودا إلى المكان الذي أصابا فيه الذنب، فيدعوان ويخلصان أن لا يعودا، فدعوا وأخلصا النية، فافترقت أعضادهما فذهب كل واحد منهما في ناحية، وبسنده عن ابن عباس ﵄ قال: أخذ رجل ذود ابن عم له فأصابه في الحرم فقال: ذودي: فقال اللص: كذبت، قال: فاحلف، فحلف عند المقام، فقام رب الذود بين الركن والمقام باسطاً يديه يدعو، فما برح مقامه يدعو حتى ذهب عقل اللص وجعل يصيح بمكة: ما لي، وللزود، ما لي، ولفلان - رب الزود، فبلغ ذلك عبد المطلب فجمع الزود فدفعه إلى المظلوم، فخرج به وبقي الآخر متولهاً حتى وقع من جبل فتردى فأكلته السباع.

İslam devrinde onu gördüm, gerçekten eli çolaktı.” İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre, Kureyş dışındaki Araplar Kureyş onlara elbise ödünç vermedikçe Beyt'i çıplak tavaf ederlerdi. Güzel bir kadın geldi ve çıplak tavaf etti; bir adam onu görüp beğendi, içeri girip onun yanında tavaf etti ve pazusunu onun pazusuna yaklaştırdı; derken adamın pazusu kadının pazusuna yapıştı. Başlarına gelen bu cezadan dehşete düşerek mescitten yüzleri üzere kaçarak çıktılar. Kureyş'ten yaşlı bir zat onlarla karşılaştı ve günahı işledikleri yere dönmelerini, dua edip bir daha yapmamaya samimiyetle söz vermelerini fetva verdi. Dua edip niyetlerini halis kıldılar; bunun üzerine pazuları birbirinden ayrıldı ve her biri bir tarafa gitti. Yine senediyle İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Bir adam amcasının oğlunun develerini aldı ve onu Harem'de yakaladı. “Bu benim devem” dedi. Hırsız: “Yalan söyledin” dedi. Adam: “Öyleyse yemin et” dedi. O da Makam'ın yanında yemin etti. Bunun üzerine develerin sahibi Rükn ile Makam arasında ellerini açıp dua etmeye başladı; duasını sürdürürken nihayet hırsızın aklı gitti ve Mekke'de: “Bana ne oldu, develere ne oldu! Bana ne oldu, filana -develerin sahibine- ne oldu!” diye bağırmaya başladı. Bu durum Abdülmuttalib'e ulaştı; o da develeri toplayıp mazluma teslim etti. Mazlum develeriyle çıktı, diğeri ise aklını yitirmiş bir halde kaldı; nihayet bir dağdan yuvarlanıp düştü ve onu yırtıcı hayvanlar yedi.

وعن أيوب بن موسى أن امرأة في الجاهلية كان معها ابن عم لها صغير فقالت له: يا بني: إني

Eyyûb b. Mûsâ'dan rivayet edildiğine göre, Cahiliye devrinde bir kadının yanında küçük bir amcası oğlu vardı. Ona dedi ki: “Yavrucuğum!

أغيب عنك وإني أخاف أن يظلمك أحد، فإن جاءك ظالم بعدي فإن لله بمكة بيتاً لا يشبهه شيء من البيوت، وعليه ثياب ولا يقاربه مفسد، فإن ظلمك ظالم يوماً فعذبه، فإن له رباً سيمنعك، فجاءه رجل فذهب به فاسترقه، قال: وكان أهل الجاهلية يعمرون أنعامهم فأعمر سيده ظهره، فلما رأى الغلام البيت عرف الصفة فنزل يشتد حتى تعلق بالبيت، وجاءه سيده فمد يده إليه ليأخذه، فيبست يده، فمد الأخرى فيبست، فاستفتى فأفتى أن ينحر عن كل واحدة من يدية بدنة، ففعل فأطلقت يداه، وترك الغلام وخلى سبيله. وعن عبد العزيز بن أبي رواد أن قوماً انتهوا إلى ذي طوى، فإذا ظبي قد دنا منهم، فأخذ رجل منهم بقائمة من قوائمه فقال له أصحابه: ويحك! أرسله، فجعل يضحك ويأبى أن يرسله، فبعر الظبي وبال؛ ثم أرسله، فناموا في القائلة فانتبهوا، فإذا بحية منطوية على بطن الرجل الذي أخذ الظبي، فلم تنزل الحية عنه حتى كان منه من الحديث مثل ما كان من الظبي. وعن مجاهد قال: دخل قوم مكة نجاراً من الشام في الجاهلية فنزلوا ذا طوى فاختبزوا ملة لهم ولم يكن معهم إدام، فرمى رجل منهم ظبية من ظباء الحرم

Ben senden ayrılacağım ve birinin sana zulmetmesinden korkuyorum. Benden sonra sana bir zalim gelirse, bil ki Allah'ın Mekke'de hiçbir eve benzemeyen bir evi vardır; üzerinde örtüler bulunur ve hiçbir bozguncu ona yaklaşamaz. Şayet bir gün sana bir zalim zulmederse oraya sığın; zira onun seni koruyacak bir Rabbi vardır.” Derken bir adam gelip çocuğu götürdü ve köleleştirdi. Dedi ki: Cahiliye ehli develerine yük taşıtırlardı; efendisi de çocuğun sırtına yük yükledi. Çocuk Kâbe'yi görünce vasfını tanıdı, hemen inip koştu ve Kâbe'ye sarıldı. Efendisi gelip onu almak için elini uzattı, eli kurudu; diğer elini uzattı, o da kurudu. Fetva istedi; her iki eli için birer deve kurban etmesi fetvası verildi. Bunu yaptı ve elleri çözüldü; çocuğu bırakıp yolunu açtı. Abdülazîz b. Ebî Revvâd'dan rivayet edildiğine göre, bir topluluk Zû Tuvâ'ya vardı; derken bir ceylan onlara yaklaştı. İçlerinden bir adam ceylanın bir bacağından tuttu. Arkadaşları ona: “Yazıklar olsun sana, onu bırak!” dediler. Adam gülmeye başladı ve bırakmaya yanaşmadı; ceylan pisledi ve işedi, sonra adam onu bıraktı. Kaylule uykusuna yattılar, uyandıklarında ceylanı tutan adamın karnına sarılmış bir yılan gördüler. Yılan, adamın başına ceylanın başına gelen durumun benzeri gelene kadar üzerinden inmedi. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Cahiliye devrinde Şam'dan bir grup marangoz Mekke'ye girdi, Zû Tuvâ'ya indiler ve külde kendilerine ekmek pişirdiler; yanlarında katık yoktu. İçlerinden bir adam Harem ceylanlarından bir ceylana ok attı,

وهي حولهم ترعى فقاموا إليها فسلخوها وطبخوا لحمها ليأتدموا به، فبينما قدرهم على النار تغلي بلحمة إذ خرجت من تحت القدر عنق من النار عظيمة فأحرقت القوم جميعاً ولم تحترق ثيابهم ولا أمتعتهم ولا السمرات التي كانوا تحتها.

ceylan da etraflarında otluyordu. Hemen ona yönelip derisini yüzdüler ve katık yapmak için etini pişirdiler. Tencereleri ateşte etiyle kaynarken, tencerenin altından büyük bir ateş boynu çıktı ve topluluğun tamamını yaktı; elbiseleri, eşyaları ve altında bulundukları semüre ağaçları ise yanmadı.

وفي سيرة أبي ربيع بن سالم الكلاعي أن رجلاً من كنانة بن هذيل ظلم ابن عم له فخوفه بالدعاء في الحرم، فقال: هذه ناقتي فلانة اركبها فاذهب إليه فاجتهد في الدعاء، فجاء الحرم في الشهر الحرام، فقال: اللهم إني ادعوك جاهداً مضطراً على ابن عمي فلان ترميه بداء لا دواء له، ثم انصرف فوجد ابن عمه قد رمي في بطنه فصار مثل الزق، فما زال ينتفخ حتى انشق، وأن عمر ﵁ سال رجلاً من بني سليم عن ذهاب بصره، فقال: يا أمير المؤمنين! كنا بني ضبعاء عشرة، وكان لنا ابن عم فكنا نظلمه فكان يذكرنا بالله، وبالرحم، فلما رأى أنا لا نكف عنه انتهى إلى الحرم في الأشهر الحرم فجعل يرفع يديه يقول:

Ebû Rebî' b. Sâlim el-Kelâî'nin Sîret'inde geçtiğine göre, Kinâne b. Hüzeyl'den bir adam amcasının oğluna zulmetti; o da onu Harem'de dua etmekle korkuttu. Adam: “İşte falanca devem, ona bin, oraya git ve bütün gücünle dua et” dedi. Mazlum haram ayda Harem'e geldi ve şöyle dedi: “Allah'ım! Amcamın oğlu filana karşı çaresiz kalarak var gücümle sana dua ediyorum; ona devası olmayan bir dert ver!” Sonra geri döndü ve amcasının oğlunun karnından vurulup tulum gibi şiştiğini gördü; şişmeye devam etti ve nihayet yarıldı. Ömer radıyallâhu anh Süleym oğullarından bir adama gözlerinin nasıl gittiğini sordu. Adam dedi ki: “Ey Müminlerin Emîri! Biz Dab'â oğulları on kişiydik; bir amcamızın oğlu vardı ve ona zulmediyorduk. O bizi Allah ile ve akrabalık bağı ile uyarıyordu. Bizim vazgeçmediğimizi görünce haram aylarda Harem'e vardı, ellerini kaldırıp şöyle demeye başladı:

لا همّ أدعوك دعاء جاهداً ... اقتل بني الضبعاء إلا واحدا

‘Allah'ım! Bütün gayretimle sana yalvarıyorum... Dab'â oğullarını helak et, biri hariç!

ثم اضرب الرجل ودعه قاعداً ... أعمى إذا قيد يعيي القائدا

Sonra o adamı vur ve oturtup bırak... Kör olsun, çekilip götürüldüğünde yedekçisini yorsun!’”

قال: فمات إخوتي التسعة في تسعة أشهر في كل شهر واحد، وبقيت أنا فعميت، ورماني الله ﷿ في رجلي، فليس يلائمني قائد، فقال عمر ﵁: سبحان الله إن هذا لهو العجب، جعل الله هذا في الجاهلية إذ لا دين حرمة حرمها وشرفها، لينتكب الناس عن انتهاك ما حرم مخافة تعجيل العقوبة، فلما جاء الدين، صار الموعد الساعة، ويستجيب الله لمن يشاء، فاتقوا الله وكونوا مع الصادقين - انتهى. وكأنه لمثل ذلك عبر بالتمكين ويتخطف الناس من حولهم كما يأتي تأكيده في التي بعدها، وقد كان قبل ذلك بقعة من بقاع الأرض لا مزية له على غيره بنوع مزية، فالتقدير: إنما فعلنا ذلك بعد سكنى إسماعيل ﵊، توطئة لما أردنا من الحكم والأحكام، أو ليس الذي قدر على ذلك وفعله لمن يعبد غيره بقادر على حماية من يدخل في دينه، وقد صار من حزبه بأنواع الحمايات، وإعلائه على كل من يناويه إلى أعلى الدرجات، كما فعل في حمايتكم منهم ومن غيرهم من سائر المخالفين أعداء الدين.

Adam dedi ki: “Dokuz kardeşim dokuz ayda her ay biri olmak üzere öldü. Ben kaldım; kör oldum ve Allah Azze ve Celle ayaklarımı vurdu, beni çeken hiçbir yedekçi bana uyum sağlayamıyor.” Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: “Sübhânallâh! Bu gerçekten hayret verici bir şeydir! Allah bunu henüz din yokken Cahiliye devrinde haram kıldığı ve şerefli kıldığı bir hürmet kıldı ki insanlar cezanın çabuklaştırılması korkusuyla O'nun haram kıldığı şeyleri çiğnemekten sakınsınlar. Din gelince ise vuku bulma vakti kıyamet oldu; Allah da dilediğine icabet eder. Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun!” -Alıntı bitti.- Sanki bundan dolayı “yerleşik kılma” (temkîn) ifadesi kullanılmış ve bundan sonraki ayette teyidi geleceği üzere insanların çevrelerinden kapılıp götürülmesine işaret edilmiştir. Oysa bundan önce orası yeryüzünün diğer parçalarından hiçbir ayrıcalığı olmayan bir kara parçasıydı. Dolayısıyla takdir şöyledir: “Biz bunu ancak İsmâil'in aleyhisselâm oraya yerleşmesinden sonra, dilediğimiz hükümler ve şeriatler için bir zemin hazırlamak üzere yaptık. Buna kadir olan ve Kendisinden başkasına ibadet eden kimse için bunu yapan Allah, dinine giren ve çeşitli himayelerle O'nun hizbinden olan kimseyi korumaya ve kendisine düşmanlık eden herkese karşı onu en yüce derecelere çıkarmaya kadir değil midir? Nitekim sizi onlardan ve diğer bütün muhalif din düşmanlarından korurken de böyle yapmıştır.”

ولما وصفه بالأمن، أتبعه ما تطلبه النفس بعده فقال: {يجبى} أي يجمع ويجلب مما لا يرجونه ولا قدرة لهم على استجلابه {إليه}

Orayı güvenlikle vasfedince, nefsin bundan sonra talep edeceği şeyi buna ekleyerek şöyle buyurdu: {يجبى} yani ummadıkları ve bizzat getirmeye güçlerinin yetmediği şeylerden derlenip toplanır {إليه} oraya;

أي خاصة، دون غيره من جزيرة العرب {ثمرات كل شيء} من النبات الذي بأرض العرب من ثمر البلاد الحارة كالبسر والرطب والموز والنبق، والباردة كالعنب والتفاح والرمان والخوخ، وفي تعبيره بالمضارع وما بعده إشارة إلى الاستمرار وأنه يأتي إليه بعد ذلك من كل ما في الأرض من المال، ما لم يخطر لأحد منهم في بال، وقد صدق الله فيما قال كما تراه - ومن أصدق من الله قيلاً.

Arap Yarımadası'nın diğer yerlerine değil de yalnızca oraya mahsus olarak {ثمرات كل شيء} “her şeyin ürünleri” [toplanıp getirilir]. Bu ürünler, Arap topraklarında yetişen koruk, taze hurma, muz ve hünnap gibi sıcak memleket meyvelerinden; üzüm, elma, nar ve şeftali gibi soğuk memleket meyvelerinden oluşur. Muzari (geniş/şimdiki zaman) fiille ve sonrasındaki lafızla ifade edilmesinde sürekliliğe ve bundan sonra da oraya yeryüzündeki her türlü maldan hiçbirinin hatırına dahi gelmeyecek şeylerin geleceğine bir işaret vardır. Nitekim Allah buyurduğu şeyde gördüğün gibi doğru söylemiştir; söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir!

ولما كان مجموع ما رزقهم في هذا الحرم من الأمن بأسبابه من الإسراع باصابة من آذى فيه بأنواع العقوبات، وجباية هذه الثمرات، في غاية الغرابة في تلك الأراضي اليابسة الشديدة الحر، المحفوفة من الناس بمن لا يدين ديناً، ولا يخشى عاقبة، ولا له ملك قاهر من الناس يرده، ولا نظام من سياسة العباد يمنعه، عبر عنه سبحانه مع مظهر العظمة بلدان فقال: {رزقاً من لدنا} أي من أبطن ما عندنا وأغربه، لا صنع لأحد فيه كما تعلم ذلك أنت ومن أتبعك ومن فيه قابلية الهداية منهم، وكل ذلك إنما هو لأجلك بحلولك في هذا الحرم مضمراً في الأصلاب، ومظهراً في تلك أشعاب، توطئة لنبوتك، وتمهيداً لرسالتك، ومتى غبت عنهم غاب عنهم ذلك كله وسينظرون.

Bu Harem'de onlara bahşettiği güvenliğin; orada kötülük yapana türlü cezaların çarptırılmasını çabuklaştırma gibi sebepleriyle ve bu meyvelerin derlenip getirilmesiyle birlikte tamamı, hiçbir dine inanmayan, hiçbir akıbetten korkmayan, kendisini engelleyecek zorba bir hükümdarı veya alıkoyacak bir yönetim düzeni bulunmayan insanların çevrelediği o son derece kurak ve şiddetli sıcak topraklarda fevkalade şaşırtıcı bir durum olduğundan, Yüce Allah bunu azamet izharıyla birlikte “tarafımızdan” diye ifade ederek şöyle buyurdu: {رزقاً من لدنا} “katımızdan bir rızık olarak”. Yani senin, sana tabi olanların ve onların içinden hidayet kabiliyeti bulunanların bildiği üzere, bunda hiç kimsenin bir dahli olmaksızın katımızdaki en gizli ve en hayret verici lütuflardandır. Bütün bunlar ise senin peygamberliğine bir hazırlık ve elçiliğine bir zemin olmak üzere sülbden sülbe intikal edip o vadilerde aşikâr olarak bu Harem'de bulunman sebebiyledir. Sen aralarından ayrıldığın zaman ise bütün bunlar da onlardan çekilip gidecek ve bunu bizzat göreceklerdir.

ولما كان هذا الذي أبدوه عذراً عن تخلفهم عن الهدى يظنونه من نفائس العلم، رده تعالى نافياً عمن لم يؤمن منهم جميع العلم الذي بنفيه ينتفي أن يكون هذا الفرد علماً، فقال في أسلوب التأكيد لذلك: {ولكن أكثرهم} أي أهل مكة وغيرهم ممن لا هداية له {لا يعلمون*} أي ليس لهم قابلية للعلم حتى يعلموا أنا نحن الفاعلون لذلك بترتيب أسبابه حتى تمكن ذلك وتم فلا قدرة لأحد على تغييره، وإنا قادرون على أن نمنعهم - إذا تابعوا أمرنا - ممن يريدهم، بل نسلطهم على كل من ناواهم، كقدرتنا على ما مكنا لهم وهو خارج عن القياس على ما يقتضيه عقول الناس، وإنا قادرون على سلب ذلك كله عنهم لإصرارهم على الكفر، ولا بد أن نذيقهم ذلك أجمع بعد هجرتك ليعلموا أنه إنما نالهم ذلك ببركتك، ولو علموا ذلك لشكروا، ولكنهم جهلوا فكفروا، ولذلك أنذروا {ولتعلمن نبأه بعد حين} .

Hidayete uymaktan geri durmalarına gerekçe olarak ileri sürdükleri bu bahaneyi ilmin en kıymetlilerinden sandıkları için, Yüce Allah bunu reddetmiş ve içlerinden iman etmeyenlerden bütün ilmi nefyetmiştir ki o ilim nefyedilince bu iddialarının bir ilim olması da ortadan kalkar. Bu sebeple bunu tekitli bir üslupla ifade ederek şöyle buyurdu: {ولكن أكثرهم} “Fakat onların çoğu” yani Mekke ehli ve hidayetten nasibi olmayan diğer kimseler {لا يعلمون*} “bilmezler.” Yani sebepleri düzenleyerek bunu sağlamlaştıran ve tamamlayan failin Biz olduğumuzu, dolayısıyla bunu değiştirmeye kimsenin gücünün yetmeyeceğini; şayet emrimize uyarlarsa kendilerine kastedenlere karşı onları korumaya, hatta kendilerine düşmanlık eden herkese onları üstün kılmaya kadir olduğumuzu -tıpkı insanların akıllarının gerektirdiği kıyasın tamamen dışında olarak onlara o imkânı vermeye kadir olduğumuz gibi- ve küfürdeki ısrarları sebebiyle bütün bunları ellerinden çekip almaya da kadir olduğumuzu bilecek bir ilim kabiliyetleri yoktur. Nitekim bütün bunların senin bereketinle kendilerine ulaştığını bilsinler diye hicretinden sonra bunların tamamını onlara mutlaka tattıracağız. Şayet bunu bilselerdi şükrederlerdi; fakat cahillik edip nankörlük ettiler. Bu yüzden {ولتعلمن نبأه بعد حين} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” diye uyarıldılar.