Binûn

Kasas — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما أخبر تعالى أنه قادر على التأمين والإنجاء والتمكين مع الضعفة، أتبعه الإعلام بقدرته على الإخافة والإهلاك مع القوة، ترغيباً لهم - إن آمنوا - بإهلاك أضدادهم، وترهيباً - إن أصروا - من المعاملة بعكس مرادهم، فقال في مظهر العظمة عاطفاً على معنى

Yüce Allah, zayıflığa rağmen güvenlik bahşetmeye, kurtarmaya ve yerleşik kılmaya kadir olduğunu haber verince, ardından güce rağmen korkuya düşürmeye ve helak etmeye de kadir olduğunu bildirdi. Bu, iman ettikleri takdirde hasımlarını helak etmekle onları teşvik etmek; ısrar ettikleri takdirde ise muratlarının tam aksiyle muamele görmekle onları korkutmak içindir. Azamet makamında sözün anlamına atıfla şöyle buyurdu:

الكلام: {وكم أهلكنا} ويجوز أن يكون حالاً من ضمير نمكن أي فعلنا بهم ما ذكرنا من النعمة مع ضعفهم وعجزهم، والحال أنا كثيراً ما أهلكنا الأقوياء، وأشار إلى تأكيد التكثير مع تمييز المبهم بقوله: {من قرية} ، وأشار إلى سبب الإهلاك بقوله: {بطرت معيشتها} أي وقع منها البطر في زمان عيشها الرخي الواسع، فكان حالهم كحالكم في الأمن وإدرار الرزق، فلما بطروا معيشتهم أهلكناهم، ومعنى بطرهم لها أنهم شقوها بمجاوزة الحد في المرح، والأشر والفرح، إلى أن تعدوها فأفسدوها وكفروها فلم يشكروها، بل فعلوا في تلقيها فعل الحائر المدهوش، فلم يحسنوا رعايتها، وقل احتمالهم لحق النعمة فيها، فطغوا في التقلب عند مصاحبتها وتكبروا بها، وتمادوا في الغي قولاً وفعلاً، من أجل ما عمهم من الرفاهية عن تقييدها وساء احتمالهم للغنى بها، وطيب العيش فيها، فأبطلوها بهذه الخصائل، وأذهبوها هدراً من غير مقابل، وذلك من قول أهل اللغة: البطر: الأشر، وقلة احتمال النعمة، والدهش والحيرة والطغيان بالنعمة، والفعل من الكل كفرح، وبطر الحق أن يتكبر عنه فلا يقبله، وبطره كنصره وضربه: شقه، والبطور: الصخاب الطويل

{وكم أهلكنا} “Biz nice helak ettik”. Bu ifade “yerleşik kılarız” (nümekkin) fiilindeki zamirden hâl de olabilir; yani onlar zayıf ve acizken kendilerine zikredilen bu nimeti bahşettik, oysa Biz nice güçlüleri helak etmişizdir. Kapalı olanı temyiz etmekle birlikte çokluğu pekiştirmeye şu buyruğuyla işaret etti: {من قرية} “ülkeyi / memleketi”. Helak edilme sebebine ise şöyle işaret etti: {بطرت معيشتها} “geçimiyle şımarmış olan”. Yani bolluk ve genişlik içindeki yaşantıları esnasında kendilerinden şımarıklık ve nankörlük sadır oldu. Onların durumu da güvenlik ve rızık bolluğu açısından sizin durumunuz gibiydi. Geçimleriyle şımarıp nankörlük edince onları helak ettik. Onların geçimleriyle şımarmalarının (betariha) anlamı; taşkınlıkta, kibirde ve şımarık sevinçte haddi aşarak hayatlarını ifsat etmeleri, haddi aşıp nimeti inkâr ederek ona şükretmemeleridir. Bilakis nimeti karşılarken şaşkın ve sersemlemiş bir kimse gibi davrandılar; onun hakkını gözetemediler ve onun içindeki nimet hakkını taşıma tahammülleri azaldı. Nimetle iç içe yaşarken taşkınlık yapıp onunla böbürlendiler; refahın kendilerini kuşatması yüzünden nefislerini dizginleyemeyip söz ve fiilde sapkınlıkta ileri gittiler. Zenginliği ve oradaki güzel yaşamı taşımakta kötü davrandılar; bu hasletlerle onu hükümsüz kılıp karşılıksız olarak heba ettiler. Bu durum, dil ehlinin şu açıklamalarından kaynaklanır: el-Batar (البطر): Şımarıklık, nimetin hakkını taşımadaki tahammülsüzlük, dehşet, şaşkınlık ve nimetle taşkınlık yapmaktır. Bütün bu anlamlardaki fiili “ferihe” (فَرِحَ) veznindedir. “Hakkı batar etmek” (بَطَرَ الحقَّ), ona karşı kibirlenip onu kabul etmemektir. “Nasara” ve “darabe” vezninde gelen “batarahu” (بَطَرَهُ) ise onu yarmak, kesmek demektir. el-Batûr (البطور): Çok gürültü koparan, uzun

اللسان، والمتمادي في الغي، وأبطره ذرعه: حمله فوق طاقته، وذهب دمه بطراً - بالكسر، أي هدراً وبطرهم لها أنهم عصوا من خولهم فيها، فخالفوا أمره، وأنساهم الكبر بما أعطاهم ذكره.

dilli ve sapkınlıkta haddi aşan kimsedir. “Ebtarahu zer'uhu” (أَبْطَرَهُ ذَرْعُهُ) ifadesi, gücünün yetmeyeceği şeyi ona yükledi demektir. “Zehebe demuhu bataran” (ذهب دمه بَطِراً) -esre ile- ifadesi ise kanı heba oldu demektir. Onların maişetleriyle şımarmaları, kendilerine o geçimi bahşedene isyan edip emrine karşı gelmeleri ve kibrin, O'nun verdiği şeyler sebebiyle O'nu anmayı kendilerine unutturmasıdır.

ولما تسبب عن هذا الإخبار تشوف النفس إلى آثار هذه الديار، سبب عنه الإشارة بأداة البعد إلى منازلهم، تنبيهاً على كثرتها وسهولة الوصول إليها في كل مكان، لكونها بحيث يشار إليها وعلى بعد رتبتها في الهلاك دليلاً على الجملة التي قبلها فقال: {فتلك مساكنهم} .

Bu haberden ötürü nefiste bu diyarların kalıntılarını görme arzusu doğunca, önceki cümlenin bir delili olarak helaktaki derecelerinin uzaklığına ve her yerde çokça bulunup kolayca ulaşılabilir olduğuna dikkat çekmek üzere onların konaklarına uzaklık bildiren işaret ismiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {فتلك مساكنهم} “İşte onların meskenleri!”

ولما كان المعنى أنها خاوية على عروشها وصل به قوله: {لم تسكن} أي من ساكن ما مختار أو مضطر. ولما كان المراد إفهام نفي قليل الزمان وكثيره، أثبت الجار فقال: {من بعدهم} بعد أن طال ما تغالوا فيها ونمقوها، وزخرفوها وزوقوها، وزفوا فيها الأبكار، وفرحوا بالأعمال الكبار، {إلا} سكوناً {قليلاً} بالمارة عليها ساعة من ليل أو من نهار، ثم يصير تباباً موحشة كالقفار، بعد أن كانت متمنعة القبا، ببيض الصفاح وسمر القنا.

Bunun anlamı, oraların çatılarının üzerine çökmüş bomboş yerler olması demek olunca, buna şu buyruğunu bağladı: {لم تسكن} “oturulmamıştır” yani gerek kendi isteğiyle gerekse mecbur kalarak hiçbir sakin tarafından [mesken edinilmemiştir]. Az veya çok zamanın tamamından iskânı nefyettiğini anlatmak murat edildiği için harf-i ceri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من بعدهم} “onlardan sonra”. Oysa onlar bu meskenleri ne kadar da pahalıya mal etmiş, süslemiş, tezyin edip nakışlamış, içlerinde gelinler ağırlamış ve büyük işlerle sevinmişlerdi! {إلا} “ancak” {قليلاً} “pek azı müstesna”; yani gece veya gündüzün bir vaktinde oradan geçen yolcuların az bir süre eğleşmesi hariç. Vaktiyle ak kılıçlar ve esmer mızraklarla eteklerine dahi ulaşılamazken, sonra ıssız çöller gibi harap ve korkunç birer viraneye dönüşmüştür.

ولما صارت هذه الأماكن بعد الخراب لا متصرف فيها ظاهراً إلا الله، ولا حاكم عليها فيما تنظره العيون سواه، وكان هذا أمراً

Bu yerler harabeye döndükten sonra zahirde Allah'tan başka hiçbir tasarruf sahibi ve gözlerin gördüğü âlemde O'ndan başka hiçbir hâkim kalmayınca ve bu da

عظيماً، وخطباً جسيماً، لأنه لا فرق فيه بين جليل وحقير، وصغير وكبير، وسلطان ووزير، دل على ضخامته بقوله مكرراً لمظهر العظمة: {وكنا} أي أزلاً وأبداً {نحن} لا غيرنا {الوارثين*} لم يستعص علينا أحد وإن عظم، ولا تأخر عن مرادنا لحظة وإن ضخم، فليت شعري! أين أولئك الجبارون وكيف خلا دورهم، وعطل قصورهم؟ المتكبرون أفنتهم والله كؤوس الحمام منوعة أشربة المصائب العظام، وأذلتهم مصارع الأيام، بقوة العزيز العلام، فيا ويح من لم يعتبر بأيامهم، ولم يزدجر عن مثل آثامهم.

büyük bir durum ve mühim bir hâdise teşkil edince -çünkü bunda yüce ile hakir, küçük ile büyük, hükümdar ile vezir arasında hiçbir fark yoktur- azamet zamirini tekrarlayarak bu hâdisenin büyüklüğüne şöyle işaret etti: {وكنا} “Ve Biz idik” yani ezelde ve ebedde {نحن} “bizzat Biz” başkası değil {الوارثين*} “varisler.” Ne kadar büyük olursa olsun hiç kimse Bize karşı direnemedi ve ne kadar azametli olursa olsun muradımızdan bir an bile geri kalamadı. Ah keşke bilseydim! Nerede o zorbalar ve nasıl da boşaldı evleri, ıssız kaldı sarayları? Vallahi o kibirlileri, büyük musibetlerin çeşit çeşit içeceklerini sunan ölüm kadehleri yok etti; Azîz ve Allâm olan Allah'ın kudretiyle zamanın yıkımları onları zillete düşürdü. Onların başına gelenlerden ibret almayana ve onlarınkine benzer günahlardan sakınmayana yazıklar olsun!

ولما أظهر سبحانه سوط العذاب بيد القدرة، دل على وطأ العدل بثمرة الغنى، ولكونه في سياق الرحمة بالإرسال عبر بالربوبية فقال: {وما كان} أي كوناً ما {ربك} أي المحسن إليك بالإحسان بإرسالك إلى الناس {مهلك القرى} أي هذا الجنس كله بجرم وإن عظم {حتى يبعث في أمها} أي أعظمها وأشرفها، لأن غيرها تبع لها، ولم يشترط كونه من أمها فقد كان عيسى ﵊ من الناصرة، وبعث في بيت المقدس {رسولاً يتلوا عليهم} أي أهل القرى كلهم {آياتنا} الدالة - بما لها من الجري على مناهيج العقول، على ما ينبغي لنا من الحكمة، وبما لها من الإعجاز - على تفرد الكلمة، باهر العظمة، إلزاماً للحجة، وقطعاً للمعذرة، لئلا يقولوا {ربنا لولا أرسلت إلينا رسولاً} ولذلك لما أردنا عموم الخلق بالرسالة جعلنا الرسول من أم القرى كلها، وهي مكة البلد الحرام، وفيها لأنها مع كونها مدينة تجري فيها الأمور على قانون الحكمة هي في بلاد البوادي تظهر فيها الكلمة، فجمعت الأمرين لأن المرسل إليها جامع، وجازت الأثرين لأن الختام به واقع، وكان السر في جعل المؤيد لدينه عيسى عليهما الصلاة والسلام من البادية كثرة ظهور الكلمة على يديه.

Yüce Allah kudret eliyle azap kamçısını gösterince, [hiçbir şeye muhtaç olmama] zenginliğinin bir neticesi olarak adaletin hâkimiyetine işaret etti. Bu durum peygamber göndermek suretiyle merhamet bağlamında olduğu için rububiyet lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وما كان} “Değildir” yani hiçbir surette olmamıştır {ربك} “senin Rabbin” yani seni insanlara elçi göndermek suretiyle ihsanda bulunan [Rabbin] {مهلك القرى} “ülkeleri helak edici” yani ne kadar büyük olursa olsun bir günahtan ötürü bu memleketler cinsinin tamamını [helak edici değildir]; {حتى يبعث في أمها} “onların ana merkezine gönderinceye kadar” yani en büyüğüne ve en şereflisine. Çünkü diğerleri ona tabidir. Elçinin bizzat o ana merkezden olması şart kılınmamıştır; nitekim İsa aleyhisselâm Nâsıralı idi ama Beytülmakdis'e gönderildi. {رسولاً يتلوا عليهم} “onlara okuyan bir elçi” yani o memleketler halkının tamamına {آياتنا} “Bizim ayetlerimizi”. O ayetler, aklın yollarına uygun akışıyla Bize yaraşan hikmete ve mucizeliğiyle de tek bir kelimenin göz kamaştırıcı azametine delalet eder. Bu, hücceti ikame etmek ve mazereti ortadan kaldırmak içindir; ta ki {ربنا لولا أرسلت إلينا رسولاً} “Rabbimiz, bize bir elçi gönderseydin ya!” demesinler. İşte bu sebeple elçiliğin bütün mahlukatı kapsamasını dilediğimizde, elçiyi bütün şehirlerin anası olan Harem beldesi Mekke'den kıldık ve oraya gönderdik. Çünkü orası işlerin hikmet kanununa göre cereyan ettiği bir şehir olmakla birlikte, ilahi kelamın zahir olduğu çöl diyarlarındadır. Böylece iki özelliği birden cem etmiştir; zira oraya gönderilen zât toplayıcıdır ve son peygamberlik onunla gerçekleşeceği için iki mirasa da nail olmuştur. Dininin teyitçisi olan İsa'nın -ikisine de salât ve selam olsun- çöl ehlinden kılınmasındaki sır ise kelamın onun eliyle çokça zahir olmasıdır.

ولما غيّى الإهلاك بالإرسال تخويفاً، ضرب له غاية أخرى تحريراً للأمر وتعريفاً، ولكونه في سياق التجرؤ من أهل الضلال، على مقامه العال، بانتهاك الحرمات، عبر بأداة العظمة فقال: {وما كنا} أي بعظمتنا وغنانا {مهلكي القرى} أي كلها، بعد الإرسال {إلا وأهلها ظالمون*} أي عريقون في الظلم بالعصيان، بترك ثمرات الإيمان.

Helaki korkutmak amacıyla peygamber göndermeye bağlayınca, meseleyi iyice açıklığa kavuşturmak ve bildirmek üzere ona bir başka nihai sınır koydu. Bu durum sapkınlık ehlinin hürmetleri çiğneyerek O'nun yüce makamına karşı cüret göstermesi bağlamında olduğu için azamet edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وما كنا} “Biz değildik” yani azametimiz ve zenginliğimizle {مهلكي القرى} “ülkeleri helak edici” yani peygamber gönderdikten sonra onların tamamını {إلا وأهلها ظالمون*} “halkı zalim olmadıkça.” Yani imanın semerelerini terk edip isyan etmek suretiyle zulümde kökleşmiş olmadıkça.

ولما اعتلوا في الوقوف عن الإيمان بخوف التخطف، فذكرهم نعمته عليهم بإقامة أسباب الأمن وإدرار الرزق، وعرفهم أنه هو وحده الذي تخشى سطواته، ويتقي أخذه لمن خالفه وبطشاته، وكان خوفهم من عواقب المتابعة إما على أنفسهم وإما على ما بأيديهم من المتاع، علم من ذلك كله قطعاً أن التقدير بما سبب التخويف من عواقب الظلم بمثل مصارع الأولين: فأنفسكم في خطر من خوف الهلاك من القادر عليكم كقدرته على من قبلكم بسبب التوقف عن المتابعة أشد من خطر

İmandan geri durmalarına kapılıp götürülme korkusunu mazeret gösterdiklerinde, Allah güvenlik sebeplerini var etme ve rızkı bollaştırma nimetini onlara hatırlattı. Kendisine karşı gelene azabından ve yakalamasından korkulacak yegâne varlığın Kendisi olduğunu onlara bildirdi. Onların tabi olmanın sonuçlarından duydukları korku ya kendi canları yahut ellerindeki mallar hakkındaydı. Bütün bunlardan kesin olarak anlaşıldı ki öncekilerin helak edildikleri yerler gibi zulmün akıbetlerinden korkutulmanın takdiri şöyledir: Tabi olmaktan geri durmanız sebebiyle, sizden öncekilere kadir olduğu gibi size de kadir olan Allah'ın helak etmesinden korkmanız hususunda canlarınız için olan tehlike,

الخوف من التخطف بسبب المتابعة، أو يكون التقدير: فما خفتم منه التخطف غير ضائركم، وكفكم عن المتابعة لأجله غير مخلدكم، فما إهلاككم على الله بأي وجه كان - بعزيز، فعطف على هذا الذي أرشد السياق إلى تقديره قوله: {وما أوتيتم} أي من أي مؤت كان {من شيء} أي من هذه الأشياء التي بأيدكم وغيرها {فمتاع} أي فهو متاع {الحياة الدنيا} وليس يعود نفعه إلى غيرها، فهو إلى نفاد وإن طال زمن التمتع به {وزينتها} أي وهو زينة الحياة الدنيا التي هي كلها - فضلاً عن زينتها - إلى فناء، فليست هي ولا شيء منها بأزلي ولا أبدي {وما عند الله} أي الملك الأعلى مما تثمره لكم المتابعة من الثواب الذي وعدكموه في الدار الآخرة التي دل عليها دلالة واضحة إطباقكم على وصف هذه بالدنيا، ومن أصدق وعداً منه {خير} على تقدير مشاركة ما في الدنيا له في الخيرية في ظنكم، لأن الذي عنده أكثر وأطيب وأظهر، وأحسن وأشهى، وأبهج وأزهى، {و} هو مع ذلك كله {أبقى} لأنه وإن شارك متاع الدنيا في أنه لم يكن أزلياً فهو أبدي.

tabi olmaktan ötürü kapılıp götürülme korkusunun tehlikesinden daha şiddetlidir. Yahut takdir şöyle olur: Kapılıp götürülmesinden korktuğunuz şeyler size zarar veremez; bu sebeple tabi olmaktan geri durmanız da sizi ebedi kılacak değildir. Sizi ne şekilde olursa olsun helak etmek Allah'a güç değildir. İşte siyakın takdirine işaret ettiği bu manaya atıfla şöyle buyurdu: {وما أوتيتم} “Size verilen” yani hangi verenden olursa olsun {من شيء} “herhangi bir şey” yani elinizdeki bu şeylerden ve diğerlerinden {فمتاع} “bir geçimliktir” yani sadece bir geçimliktir {الحياة الدنيا} “dünya hayatının” ve onun faydası dünyadan başkasına dönmez. Faydalanma süresi ne kadar uzun olursa olsun o tükenmeye mahkûmdur; {وزينتها} “ve onun süsüdür.” Yani bizzat kendisi -kaldı ki süsü- tamamen yok olmaya mahkûm olan dünya hayatının süsüdür. Ne o ne de ondan bir şey ezelî veya ebedîdir. {وما عند الله} “Allah katında olan ise” yani tabi olmanızın semeresi olarak Yüce Hükümdar katında size ahiret yurdunda vadettiği sevap ki bu dünyayı “aşağı/yakın” (dünya) diye niteleme konusundaki ittifakınız ahiret yurduna açıkça delalet etmektedir; O'ndan daha doğru vaatte bulunan kim olabilir? {خير} “daha hayırlı”; zannınızca dünyadaki şeylerin onunla hayırda ortak olduğu varsayılsa bile böyledir. Çünkü O'nun katındaki daha çok, daha hoş, daha zahir, daha güzel, daha çekici, daha parlak ve daha göz alıcıdır; {و} “ve” bütün bunlarla birlikte {أبقى} “daha kalıcıdır.” Çünkü dünya metaıyla ezeli olmama noktasında ortak olsa bile o ebedîdir.

فلما بان أنه لا يقدم على خطر المخالفة المذكور خوفاً من خطر المتابعة الموصوف عاقل، توجه الإنكار عليهم في قوله تعالى: {أفلا تعقلون*} .

Vasfedilen tabi olma tehlikesi korkusuyla zikredilen karşı gelme tehlikesine hiçbir akıl sahibinin atılmayacağı açıkça ortaya çıkınca, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki kınama onlara yöneldi: {أفلا تعقلون*} “Hâlâ akletmez misiniz?”

ولما كان هذا سبباً لأن ظهر كالشمس بون عظيم بين حال المخالف والمؤالف، سبب عنه وأنتج قوله، مقرراً لما ذكر من الأمرين

Bu durum, karşı gelen ile uyan kimsenin hâli arasındaki muazzam farkın güneş gibi ortaya çıkmasına sebep olunca, zikredilen iki durumu pekiştirmek üzere şu buyruğuna sebep ve netice kılındı:

موضحاً لما لهما من المباينة، منكراً على من سوى بينهما، فكيف بمن ظن أن حال المخالف أولى: {أفمن وعدناه} على عظمتنا في الغنى والقدرة والصدق {وعداً} وهو الإثابة والثواب {حسناً} لا شيء أحسن منه في موافقته لأمنيته وبقائه {فهو} بسبب وعدنا الذي لا يخلف {لاقيه} أي مدركه ومصيبه لا محالة {كمن متعناه} أي بعظمتنا {متاع الحياة الدنيا} فلا يقدر أحد غيرنا على سلبه منه بغير إذن منا، ولا يصل أحد إلى جعله باقياً، وهو مع كونه فانياً وإن طال زمنه مشوب بالأكدار، مخالط بالأقذار والأوزار {ثم هو} مع ذلك كله {يوم القيامة} الذي هو يوم التغابن، من خسر فيه لا يربح أصلاً، ومن هلك لا يمكن عيشه بوجه {من المحضرين*} أي المقهورين على الحضور إلى مكان يود لو افتدى منه بطلاع الأرض ذهباً، فإن كل من يوكل به لحضور أمر يتنكد على حسب مراتب التوكيل كائناً من كان في أي أمر كان.

Aralarındaki zıtlığı açıklayarak ve ikisini bir tutanı kınayarak -kaldı ki karşı gelenin durumunun daha evla olduğunu zannedenin hâli nicedir?- şöyle buyurdu: {أفمن وعدناه} “Şu halde kendisine vadettiğimiz kimse mi” zenginlik, kudret ve sadakatimizdeki azametimizle {وعداً} “bir vaat” yani mükâfat ve sevap vaadi {حسناً} “güzel bir” öyle ki arzusuna uygunluğu ve kalıcılığı bakımından ondan daha güzeli yoktur; {فهو} “ki o” asla cayılmayan vaadimiz sebebiyle {لاقيه} “ona kavuşacaktır” yani şüphesiz ona erişip nail olacaktır; {كمن متعناه} “faydalandırdığımız kimse gibi midir?” yani azametimizle {متاع الحياة الدنيا} “dünya hayatının geçimiyle”. Öyle ki Bizim iznimiz olmaksızın Bizden başkası onu onun elinden almaya kadir olamaz ve hiç kimse onu kalıcı kılmaya muvaffak olamaz. Oysa o, süresi ne kadar uzasa da fani olmakla birlikte kederlerle karışık, pislikler ve günahlarla iç içedir. {ثم هو} “Sonra o” bütün bunlarla birlikte {يوم القيامة} “kıyamet gününde” ki o gün aldanma günüdür; orada kaybeden asla kazanamaz ve helak olanın hiçbir şekilde yaşaması mümkün olmaz; {من المحضرين*} “[hesaba] getirilenlerden [olacaktır].” Yani yeryüzü dolusu altını fidye verip kurtulmayı arzulayacağı bir mekâna zorla getirilenlerden olacaktır. Çünkü bir işe getirilmek üzere başına bir görevli dikilen herkes, kim olursa olsun ve hangi işte olursa olsun, o görevlendirmenin derecesine göre sıkıntıya düşer.

ولما كان اليوم وإن كان واحداً يتعدد بتعدد أوصافه، بما يقع في أثناءه وأضعافه، على يوم القيامة تهويلاً لأمره، وتعظيماً لخطره وشره، قوله مقرراً لعجز العباد، عن شيء من الإباء في يوم العباد:

O gün tek bir gün olmakla birlikte, kulların hesap gününde herhangi bir itaatsizlikten aciz olduklarını pekiştirmek üzere, o günün dehşetini, tehlikesini ve şerrinin büyüklüğünü anlatmak için kıyamet gününde cereyan edecek olayların çeşitliliği sebebiyle vasıfları çoğalınca şöyle buyurdu:

{ويوم يناديهم} أي ينادي الله هؤلاء الذين يغرون بين الناس ويصدون عن السبيل، ويتعللون في أمر الإيمان، وتوحيد المحسن الديان {فيقول} أي الله: {أين شركاءي} أي من الأوثان وغيرهم؛ ثم بين أنهم لا يستحقون هذا الاسم بقوله: {الذين كنتم} أي كوناً أنتم عريقون فيه {تزعمون*} ليدفعوا عنكم أو عن أنفسهم.

{ويوم يناديهم} “Ve o gün onlara seslenir” yani Allah, insanların arasını bozan, yoldan alıkoyan, imanda ve iyilik sahibi Deyyân'ı birlemede bahaneler ileri süren bu kimselere seslenir; {فيقول} “ve der ki:” yani Allah [buyurur]: {أين شركاءي} “Nerede benim ortaklarım?” yani putlardan ve diğerlerinden olanlar. Sonra onların bu ismi hak etmediklerini şu buyruğuyla beyan etti: {الذين كنتم} “olduğunuz” yani içinde kökleşmiş bulunduğunuz bir hâl ile {تزعمون*} “iddia ediyor [olduğunuz]?” [Gelsinler de] sizden yahut kendilerinden [azabı] savsınlar!

ولما كان اسم الشريك يقع على من سواه الإنسان بآخر في شيء من الأشياء، وكان الأتباع قد سووا المتبوعين الذين عبدوهم من الشياطين وغيرهم بالله تعالى في الخضوع لهم، والطواعية في عبادة الأوثان، ومعاندة الهداة ومعاداتهم، والصد عن أتباعهم، فكان اسم الشريك متناولاً لهم، وكان بطش من وقع الإشراك به يكون أولاً بمن عد نفسه شريكاً ثم بمن أنزله تلك المنزلة، فتشوفت النفس إلى مبادرة الرؤساء بالجواب خوفاً من حلول العقاب بهم وزيادتهم بقيادتهم عليهم، فقيل: قالوا - هكذا الأصل، ولكنه أظهر إعلاماً بالوصف الذي أوجب لهم القول فقال: {قال الذين حق} أي ثبت ووجب {عليهم القول} أي وقع عليهم معنى هذا الاسم وتناولهم، وهو العذاب المتوعد به بأعظم القول، وهم أئمة الكفر، وقادة الجهل، بإنزالهم أنفسهم منزلة الشركاء، وأفهم بإسقاط الأداة كعادة أهل القرب والتعبير بوصف الإحسان

“Ortak” ismi, insanın bir şeyde bir başkasına denk tuttuğu varlıklar için kullanıldığından ve tabi olanlar da şeytanlardan ve diğerlerinden ibadet ettikleri önderlerini boyun eğmede, putlara tapmadaki itaatte, hidayet rehberlerine inat edip düşmanlık göstermede ve onlara tabi olmaktan alıkoymada Yüce Allah'a denk tuttuklarından, “ortak” ismi onları da kapsıyordu. Kendisine ortak koşulan zatın şiddetli yakalaması ise önce kendisini ortak sayana, sonra da onu o konuma getirene yönelik olacağından, nefisler azabın başlarına inmesi ve önderlikleri sebebiyle azaplarının katlanması korkusuyla elebaşlarının hemen cevaba yelteneceğini bekledi. Aslında “dediler” denilmesi gerekirdi; fakat onlara bu sözü söyleten vasfı bildirmek üzere açık isim kullanarak şöyle buyurdu: {قال الذين حق} “Hak olan kimseler dedi ki” yani sabit ve vacip oldu {عليهم القول} “üzerlerine o söz.” Yani bu ismin anlamı üzerlerine gerçekleşti ve onları kuşattı; o da sözlerin en büyüğü ile tehdit edildikleri azaptır. Bunlar, kendilerini ortaklar makamına indirmek suretiyle küfrün önderleri ve cehaletin kılavuzları olan kimselerdir. Yakınlık ehlinin âdeti olduğu üzere nida edatını düşürmek ve ihsan vasfıyla ifade etmek suretiyle,

أنهم وصلوا بعد السماجة والكبر إلى غاية الترقق والذل، فقال معبراً عن قولهم: {ربنا هؤلاء} إشارة إلى الأتباع {الذين أغوينا} أي أوقعنا الإغواء وهو الإضلال بهم بما زينا لهم من الأقوال التي أعاننا على قبولهم أنها منا، مع كونها ظاهرة العوار، واضحة العار، ما خولتنا فيه في الدنيا من الجاه والمال؛ ثم استأنفوا ما يظنون أنه يدفع عنهم فقالوا: {أغويناهم} أي فغووا باختيارهم {كما غوينا} أي نحن لما أغوانا بما زين لنا من فوقنا حتى تبعناهم، لم يكن هناك إكراه منا ولا إجبار، مع ما أتاهم من الرسل ولهم من العقول، كما غوينا نحن باختيارنا، لم يكن ممن فوقنا إجبار لنا كما قال إبليس

o çirkinlik ve kibirden sonra son derece yalvarış ve zillet noktasına geldiklerini anlattı ve onların sözlerini naklederek şöyle buyurdu: {ربنا هؤلاء} “Rabbimiz! İşte şunlar” -tabi olanlara işaret ederek- {الذين أغوينا} “azdırdığımız kimselerdir.” Yani açık bir ayıbı ve apaçık bir utancı bulunmasına rağmen dünyada bize bahşettiğin makam ve malın da etkisiyle kabul etmelerini sağladığımız süslü sözlerle kendilerini azdırdığımız, yani saptırdığımız kimselerdir. Sonra azabı kendilerinden savacağını sandıkları bir gerekçeye başlayarak şöyle dediler: {أغويناهم} “Onları azdırdık” yani onlar kendi tercihleriyle saptılar {كما غوينا} “kendimiz azdığımız gibi.” Yani bizim üstümüzdekilerin bize süslü gösterdiği şeylerle bizi azdırması üzerine onlara tabi olduğumuzda bizim azdığımız gibi. Kendilerine peygamberler gelmiş ve akılları bulunuyor olmasına rağmen bizden onlara yönelik bir zorlama ve baskı olmamıştır; tıpkı üstümüzdekilerin bizi zorlamadığı, bizim de kendi tercihimizle azdığımız gibi. Nitekim İblis de şöyle demiştir:

{وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي} [إبراهيم: ٢٢]- فالآية من الاحتباك: حذف أولاً {فغووا} لدلالة {غوينا} عليه، وثانياً «لما أغوانا، من قبلنا» لدلالة {أغويناهم} عليه ومرادهم، بقولهم هذا السفساف أنه لا لوم علينا في الحقيقة بسببهم، وهذا معنى قولهم: {تبرأنا إليك} أي من أمرهم، فلا يلزمنا عقوبة بسببهم، فهو تقرير لما قبل وتصريح به.

{وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي} “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz.” [İbrâhîm: 22]. Dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde {غوينا} delalet ettiği için {فغووا} hazfedilmiş; ikincisinde ise {أغويناهم} delalet ettiği için “bizden öncekiler bizi azdırdığı zaman” ifadesi hazfedilmiştir. Bu saçma sözleriyle muratları şudur: Hakikatte onlar sebebiyle bizim üzerimize hiçbir kınama yoktur. İşte şu sözlerinin anlamı budur: {تبرأنا إليك} “Sana uzak olduğumuzu bildirdik” yani onların durumundan [beri olduk]; dolayısıyla onlar sebebiyle bize bir ceza gerekmez. Bu ise önceki sözün bir teyidi ve açıkça ifadesidir.

ولما كان يعلمون أنهم غير مؤمنين من أمرهم، تبرؤوا من انفرادهم

Onların durumundan dolayı güvende olmadıklarını bildikleri için, onları saptırmada tek başlarına olmadıklarını belirterek

بإضلالهم، فقالوا لمن كأنه قال: ما وجه براءتكم وقد أقررتم باغوائهم؟ : {ما كانوا إيانا} أي خاصة {يعبدون*} بل كانوا يعبدون الأوثان بما زينت لهم أهواؤهم وإن كان لنا فيه نوع دعاء لهم إليه وحث عليه، فأقل ما نريد أن يوزع العذاب على كل من كان سبباً في ذلك كما في الآية الأخرى {فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء} وضل عن الجهلة أن هذا لا يغنيهم عن الله شيئاًَ، فإن الكل في العذاب وليس يغني أحد منهم عن أحد شيئاً، قال {لكل ضعف ولكن لا تعلمون} .

uzak durdular ve sanki “Onları azdırdığınızı itiraf ettiğiniz halde beraatinizin gerekçesi nedir?” diyen kimseye şöyle dediler: {ما كانوا إيانا} “Onlar bize değildi” yani sadece bize değil {يعبدون*} “kulluk ediyorlar[dı].” Bilakis her ne kadar bizim onları buna bir nevi çağırmamız ve teşvik etmemiz olduysa da hevalarının kendilerine süslü gösterdiği putlara tapıyorlardı. Bizim en azından istediğimiz şey, diğer ayette buyrulduğu gibi, bunda sebep olan herkese azabın paylaştırılmasıdır: {فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء} “Şimdi siz Allah'ın azabından herhangi bir şeyi bizden savabilir misiniz?” Fakat bu cahiller, bunun kendilerine Allah'a karşı hiçbir fayda sağlamayacağını unuttular; zira hepsi azap içindedir ve hiçbiri diğerinden bir şey savamaz. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لكل ضعف ولكن لا تعلمون} “Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat bilmezsiniz.”

ولما لم يلتفت إلى هذا الكلام منهم بل عد عدماً، لأنه لا طائل تحته، أشير إلى الإعراض عنه لأنه لا يستحق جواباً كما قيل «رب قول جوابه في السكوت» بقوله: {وقيل} أي ثانياً للأتباع تهكماً بهم وإظهاراً لعجزهم الملزوم لتحسرهم وعظم تأسفهم، وعبر بصيغة المجهول، إظهاراً للاستهانة بهم، وأنهم من الذل والصغار بحيث يجيبون كل أمر كائناً من كان: {ادعوا} أي كلكم {شركاءكم} أي الذين ادعيتم جهلاً شركتهم ليدفعوا عنكم. وأضافهم هنا إليهم إشارة إلى أنهم لم يستفيدوا زعمهم أنهم شركاء الله - تعالى الله عن ذلك علواً كبيراً - إلا أن

Onların bu sözlerine itibar edilmeyip hiçbir faydası olmadığı için yok sayılınca, “Nice söz vardır ki cevabı susmaktır” denildiği gibi cevaba layık görülmeyerek yüz çevrildiğine şu buyrukla işaret edildi: {وقيل} “Ve denildi ki:” yani ikinci olarak tabi olanlara, onlarla alay etmek ve büyük bir esef ve pişmanlık duymalarını gerektiren acziyetlerini ortaya koymak üzere meçhul (edilgen) sîga ile buyruldu. Meçhul sîga ile ifade edilmesi, onları küçük düşürmek ve kimden gelirse gelsin her emre boyun eğecek bir zillet ve aşağılık içinde olduklarını göstermek içindir: {ادعوا} “Çağırın” yani hepiniz [çağırın] {شركاءكم} “ortaklarınızı!” Yani cehaletinizle ortak olduklarını iddia ettiğiniz şeyleri çağırın da sizden [azabı] savsınlar! Burada onları kendilerine nispet etmesi, onların Allah'ın ortakları olduğu iddialarından -Allah bundan pek yücedir- hiçbir şey elde etmeyip ancak

أشركوهم فيما صرفوا إليهم من أموالهم وأقوالهم، وأزمانهم وأحوالهم {فدعوهم} تعللاً بما لا يغني، وتمسكاً بما يتحقق أنه لا يجدي، لفرط الغلبة واستيلاء الحيرة والدهشة {فلم يستجيبوا لهم} كما يحق لهم بما لهم من وصف عدم الإدراك، والعجز والهلاك {ورأوا} أي كلهم {العذاب} عالمين بأنه مواقعهم لا مانع له عنهم، فكان الحال حينئذ مقتضياً لأن يقال من كل من يراهم: {لو أنهم كانوا} أي كوناً هو لهم صفة راسخة {يهتدون*} أي يحصل منهم هدى ساعة من الدهر، تأسفاً على أمرهم، وتمنياً لخلاصهم، أو لو أن ذلك كان في طبعهم لنجوا من العذاب، أو لما رأوه أصلاً، أو لما اتبعوهم.

onlara yönelttikleri malları, sözleri, vakitleri ve hâlleriyle onları kendilerine ortak kıldıklarına işaret etmek içindir. {فدعوهم} “Onları çağırdılar”; bu, yenilginin büyüklüğü, şaşkınlık ve dehşetin kaplaması sebebiyle hiçbir fayda vermeyecek şeylere sarılmak ve hiçbir işe yaramayacağı kesin olarak bilinen şeylere tutunmaktır. {فلم يستجيبوا لهم} “fakat onlara cevap vermediler”; idrakten yoksunluk, acziyet ve helak olma vasıflarına yaraşır şekilde [cevap veremediler]. {ورأوا} “Ve gördüler” yani hepsi [gördüler] {العذاب} “azabı.” Artık azabın başlarına geleceğini ve kendilerini ondan engelleyecek hiçbir şey bulunmadığını bildiler. İşte o anki hâl, onları gören herkesin -onların durumuna acıyarak ve kurtuluşlarını temenni ederek- şöyle demesini gerektirdi: {لو أنهم كانوا} “Keşke onlar olsalardı” yani köklü bir vasıfları olarak {يهتدون*} “hidayete eriyor [olsalardı]!” Yani hayatlarında bir an olsun kendilerinden bir hidayet sadır olsaydı; yahut bu onların tabiatında bulunsaydı da azaptan kurtulsalardı veya onu hiç görmeselerdi yahut o önderlere tabi olmasalardı!

ولما أشار إلى أنه لا خلاص من ذلك الردى إلا بالهدى، أتبعه الإعلام بأنه لا يمكن أحداً هناك أن يفعل ما قد يروج على سائله كما يفعل في هذه الدار من إظهار ما لم يكن مكرراً لتهويل ذلك اليوم وتبشيعه وتعظيمه وتفظيعه، سائلاً عن حق رسله عليهم الصلاة والسلام بعد السؤال عن حقه سبحانه، منادياً بعجز الشركاء في الأخرى كما كانوا عاجزين في الأولى {ويوم يناديهم} وهم بحيث يسمعهم

O helaktan hidayetten başka hiçbir kurtuluş yolu bulunmadığına işaret edince, ardından orada hiç kimsenin, bu dünyada vaki olmayanı varmış gibi göstererek sorana yutturmaya çalıştığı gibi bir şey yapamayacağını bildirdi. O günün dehşetini, çirkinliğini, büyüklüğünü ve korkunçluğunu tekrarlayarak; Kendi hakkını sorduktan sonra elçilerinin -aleyhimüssalâtü vesselâm- hakkını sorarak ve dünyada aciz oldukları gibi ahirette de ortakların acizliğini ilan ederek şöyle buyurdu: {ويوم يناديهم} “Ve o gün onlara seslenir”. Oysa onlar öyle bir durumdadırlar ki çağıran

الداعي، وينفذهم البصر، قد برزو الله جميعاً من كان منهم عاصياً ومن كان مطيعاً في صعيد واحد، قد أخذ بأنفاسهم الزحام، وتراكبت الأقدام على الأقدام، وألجمهم العرق، وعمهم الغرق {فيقول ماذا} أي أوضحوا أو عينوا جوابكم الذي {أجبتم المرسلين*} أي به، ولما لم يكن لهم قدم صدق ولا سابق حق بما أتتهم الرسل به من الحجج، وتابعت عليهم من الأدلة، لم يكن لهم جواب إلا السكوت، وهو المراد بقوله: {فعميت} أي خفيت وأظلمت في غواية ولجاج {عليهم الأنباء} أي الأخبار التي هي من العظمة بحيث يحق لها في ذلك اليوم أن تذكر، وهي التي يمكن أن يقع بها الخلاص، وعداه بعلى إشارة إلى أن عماها وقع عليهم، فعم الكل العمى فصاروا بحيث لا تهتدي الأنباء لعماها إليهم لتجددها، ولا يهتدون إليها لانتشار عماها إليهم، وهذا كله إشارة إلى أنهم لم يقدموا عملاً في إجابة الرسل بحق أن يذكر في ذلك اليوم، بل أسلفوا من التكذيب والإساءة ما يودون لو أن بينهم وبينه أمداً بعيدأً، وقال: {يومئذ} تكريراً لتخويف ذلك اليوم وتهويله، وتقريراً لتعظيمه وتبجيله.

onları işitir ve göz onları görür. İsyankârı da itaatkârı da tek bir düzlükte Allah'ın huzuruna çıkmışlardır; izdiham nefeslerini kesmiş, ayaklar ayaklar üstüne binmiş, ter onları gemlemiş ve boğuntu herkesi kuşatmıştır. {فيقول ماذا} “Ve der ki: Ne [cevap]” yani açıklayın veya tayin edin {أجبتم المرسلين*} “verdiniz elçilere?” Peygamberlerin getirdiği deliller ve art arda sundukları hüccetler karşısında kendilerinin sadakatten bir payları ve haktan bir geçmişleri bulunmadığından, susmaktan başka bir cevapları olmadı. İşte şu buyrukla kastedilen budur: {فعميت} “Körleşti” yani bir sapkınlık ve inat içinde gizli ve karanlık kaldı {عليهم الأنباء} “onlara haberler”. Yani o gün anılmaya layık olacak kadar büyük olan ve kendisiyle kurtuluşun mümkün olduğu haberler. Fiili “alâ” (على) ile geçişli kılması, haberlerin körlüğünün onların üzerine çöktüğüne işaret etmek içindir; böylece körlük hepsini kuşatmış ve haberler körlüğünden ötürü yenilenerek onlara yol bulamaz, onlar da körlüğün kendilerine yayılmasından ötürü haberlere yol bulamaz hale gelmişlerdir. Bütün bunlar, onların o gün anılmaya değer bir şekilde elçilere icabet sadedinde hiçbir amel sunmadıklarına; bilakis kendileriyle onun arasında uzun bir mesafe bulunmasını arzulayacakları yalanlama ve kötülükleri önceden gönderdiklerine işarettir. O günün korkusunu ve dehşetini tekrarlamak, büyüklüğünü ve heybetini pekiştirmek için {يومئذ} “o gün” buyurdu.

ولما تسبب عن هذا السؤال السكوت علماً منهم بأنه ليس عند أحد منهم ما يغني في جوابه من حسن القول وصوابه، وأنهم لا يذكرون شيئاً من المقال إلا عاد عليهم بالوبال، قال مترجماً عن ذلك: {فهم لا يتساءلون*} أي لا يسأل أحد منهم أحداً عن شيء يحصل به خلاص، لعلمهم أنه قد عمهم الهلاك، ولات حين مناص، ولأن كل منهم أبغض الناس في الآخر.

Bu sorudan ötürü, hiçbirinin yanında cevap sadedinde güzel ve doğru bir sözden fayda verecek bir şey bulunmadığını ve söyleyecekleri her sözün ancak aleyhlerine bir vebal olarak döneceğini bildiklerinden suskunluk hâsıl olunca, bu durumu tercüme ederek şöyle buyurdu: {فهم لا يتساءلون*} “Artık onlar birbirlerine de soramazlar.” Yani helakin kendilerini bütünüyle kuşattığını ve artık kaçacak bir yer kalmadığını bildiklerinden, hiçbiri diğerine kendisiyle kurtuluş sağlanacak bir şey soramaz. Zira her biri diğerine insanların en çok buğzedeni haline gelmiştir.

ولما علم بهذه الآيات حال من أصر على كفره وعمل سيئاً بطريق العبارة، وأشير إلى حال من تاب فوعد الوعد الحسن ألطف إشارة تسبب عن ذلك التشوف إلى التصريح بحالهم، فقال مفصلاً مرتباً على ما تقديره: هذا حال من أصر على كفره {فأما من تاب} أي عن كفره وقال: {وآمن} تصريحاً بما علم التزاماً، فإن الكفر والإيمان ضدان، لا يمكن ترك أحدهما إلا بأخذ الآخر {وعمل} تصديقاً لدعواه باللسان {صالحاً} .

Bu ayetlerle, küfründe ısrar edip kötü işler yapan kimsenin hâli açık bir ifadeyle bilinip tevbe edip de güzel vaade mazhar olanın hâline de pek latif bir şekilde işaret edilince, bundan dolayı onların durumunun açıkça beyan edilmesine yönelik bir arzu doğdu. Dolayısıyla takdiri “İşte küfründe ısrar edenin hâli budur” şeklinde olan söze bina ederek ve tafsilat vererek şöyle buyurdu: {فأما من تاب} “Fakat kim tevbe eder” yani küfründen [vazgeçerse]; {وآمن} “ve iman eder” buyurarak dolaylı olarak bilinen şeyi açıkça ifade etti. Çünkü küfür ile iman birbirine zıttır; birini terk etmek ancak diğerini almakla mümkündür; {وعمل} “ve işlerse” diliyle yaptığı iddiayı doğrulamak üzere {صالحاً} “salih amel”.

ولما كانت النفس نزاعة إلى النقائص، مسرعة إلى الدنايا، أشير إلى صعوبة الاستمرار على طريق الهدى إلا بعظيم المجاهدة بقوله: {فعسى} أي فإنه يتسبب عن حاله هذا الطمع في {أن يكون} أي كوناً هو في غاية الثبات {من المفلحين*} أي الناجين من شر ذلك اليوم، الظافرين

Nefis noksanlıklara meyilli ve düşüklüklere koşucu olduğundan, büyük bir mücahede olmaksızın hidayet yolunda sebat etmenin zorluğuna şu buyruğuyla işaret edildi: {فعسى} “umulur ki” yani onun bu hâlinden şu ümit doğar: {أن يكون} “olması” yani son derece sarsılmaz bir şekilde bulunması {من المفلحين*} “kurtuluşa erenlerden.” Yani o günün şerrinden kurtulanlardan,

بجميع المراد، باستمرارهم على طاعتهم إلى الموت، وإنما لم يقطع له بالفلاح وإن كان مثل ذلك في مجاري عادات الملوك قطعاً، إعلاماً بأنه لا يجب سبحانه شيء ليدوم حذره، ويتقي قضاؤه وقدره، فإن الكل منه.

ölüme kadar itaatlerinde sebat etmeleri sebebiyle muratlarının tamamına nail olanlardan. Her ne kadar kralların mutat adetlerinde böylesi bir vaat kesinlik ifade etse de burada ona kesin bir kurtuluş biçilmemesi, sakınmasının devam etmesi, kazasından ve kaderinden korkulması için Yüce Allah'a hiçbir şeyin vacip olmadığını bildirmek içindir; zira her şey O'ndandır.

ولما كان كأنه قيل: ما لأهل القسم الأول لا يتوخون النجا من ضيق ذلك البلا، إلى رحب هذا الرجا، وكان الجواب: ربك منعهم من ذلك، أو ما لم يقطع لأهل هذا القسم بالفلاح كما قطع لأهل القسم الأول بالشقاء؟ وكان الجواب: إن ربك لا يجب عليه شيء عطف عليه - إشارة إليه قوله {وربك} أي المحسن إليك، بموافقة من وافقك ومخالفة منخالفك لحكم كبار، دقت عن فهم أكثر الأفكار {يخلق ما يشاء} من الهدى الضلال وغيرهما، لأنه المالك المطلق لا مانع له من شيء من ذلك {ويختار} أي يوقع الاختيار، لما يشاء فيريد الكفر للأشرار، والإيمان للأبرار، لا اعتراض عليه، فربما ارتد أحد ممن أظهر المتاب، لما سبق عليه من الكتاب، فكان من أهل التباب فلا تأس على من فاتك كائناً من كان، واعلم أنه ما ضر إلا نفسه،

Sanki şöyle denilmişti: “Birinci gruptakilere ne oluyor da o belanın darlığından bu umudun genişliğine doğru kurtuluşu aramıyorlar?” Buna cevap: “Rabbin onları bundan menetti” oldu. Yahut “İlk gruba şekavet kesin olarak hükme bağlandığı gibi neden bu gruba kurtuluş kesin olarak vaat edilmedi?” denilince, buna cevap: “Şüphesiz Rabbine hiçbir şey vacip değildir” oldu. Buna işaretle şu buyruk ona atfedildi: {وربك} “Ve senin Rabbin” yani sana muvafakat edenin muvafakatiyle ve sana muhalefet edenin muhalefetiyle, pek çok fikrin anlamaktan aciz kaldığı büyük hikmetler gereğince sana ihsanda bulunan [Rabbin] {يخلق ما يشاء} “dilediğini yaratır”; hidayetten, dalaletten ve diğer şeylerden dilediğini yaratır. Çünkü O mutlak maliktir; O'na bunlardan hiçbirinde bir engel yoktur. {ويختار} “ve seçer.” Yani dilediği şey için tercihte bulunur; kötüler için küfrü, iyiler için imanı diler; O'na hiçbir itiraz yapılamaz. Nitekim bazen tabi olduğunu açığa vuran bir kimse, hakkında geçmiş olan ilahi takdir sebebiyle irtidat eder de helak ehlinden olur. Bu yüzden senden ayrılıp giden kim olursa olsun sakın üzülme ve bil ki o sadece kendi nefsine zarar vermiştir;

ومن فاتنا يكفيه أنا نفوته.

Bizi kaybedene, Bizim onu kaybetmiş olmamız ceza olarak yeter!

ولما أفهم هذا أن غيره سبحانه إذا أراد شيئاً لم يكن إلا أن يوافق مراده تعالى، صرح به بقوله: {ما كان لهم الخيرة} أي أن يفعلوا أو يفعل لهم كل ما يختارونه من إتيان الرسول بمثل ما أتى به موسى ﵊ أو غيره، اسم من الاختيار، يقام مقام المصدر، وهو أيضاً اسم المختار، فهو تعبير بالمسبب عن السبب لأنه إذا خلى عنه كان عقيماً فكان عدماً، قال الرازي في اللوامع: وفيه دليل على أن العبد في اختياره غير مختار، فلهذا أهل الرضى حطوا الرحال بين يدي ربهم، وسلموا الأمور إليه بصفاء التفويض، يعني فإن أمرهم أو نهاهم بادروا، وإن أصابهم بسهام المصائب العظام صابروا، وإن أعزهم أعزوا أنفسهم وأكرموا، وإن أذلهم رضوا وسلموا، فلا يرضيهم إلا ما يرضيه، ولا يريدون إلا ما يريده فيمضيه:

Bu durum, O'ndan başkası bir şey dilediğinde, Yüce Allah'ın muradına uygun olmadıkça onun gerçekleşmeyeceğini anlatınca, bunu açıkça ifade ederek şöyle buyurdu: {ما كان لهم الخيرة} “Onlar için seçme hakkı yoktur.” Yani Peygamber'in, Musa'nın aleyhisselâm getirdiğinin benzerini getirmesi yahut başka bir şey gibi kendi seçtikleri her şeyi yapma yahut kendileri için bunun yapılması hakkı yoktur. el-Hıyere (الخِيرَة), “ihtiyar” kökünden türemiş olup mastar yerine geçen bir isimdir; aynı zamanda “seçilen şey” anlamına da gelir. Bu, sebebin yerine müsebbibin kullanılmasıdır; zira Allah'ın iradesi devreden çıktığında o seçim kısır kalır ve yok hükmündedir. er-Râzî el-Levâmi‘ adlı eserinde şöyle der: “Bunda, kulun kendi tercihinde aslında muhtar olmadığına delil vardır. İşte bu sebeple rıza ehli, bineklerini Rablerinin huzuruna indirmişler ve tam bir teslimiyetle işleri O'na havale etmişlerdir. Yani O kendilerine emreder veya nehyederse derhal koşarlar; onları büyük musibet oklarıyla vurursa sabrederler; kendilerini aziz kılarsa nefislerini aziz tutup ikramda bulunurlar; zelil kılarsa razı olup teslim olurlar. O'nu razı eden şeyden başkası onları razı etmez ve O'nun dilediği ve infaz ettiği şeyden başkasını istemezler:”

وقف الهوى بي حيث أنت فليس لي ... متأخر عنه ولا متقدم

Sevdam senin olduğun yerde durdu benimle, ne ondan geri kalabilirim ne de bir adım ileri gidebilirim.

أجد الملامة في هواك لذيذة ... حباً لذكرك فليلمني اللوم

Senin sevdanda kınanmayı tatlı bulurum, seni anmanın aşkına varsın kınayan beni kınasın!

وأهنتني فأهنت نفسي صاغراً ... ما من يهون عليك ممن أكرم

Beni hor gördün, ben de boyun eğip nefsimi hor gördüm; senin katında değersiz olan, ikram edilenlerden olamaz ki!

ولما كان إيقاع شيء على غير مراده نقصاً، وكان وقوع الشرك

Bir şeyin O'nun muradının dışında vuku bulması bir noksanlık; şirkin vuku bulması ise

سفولاً وعجزاً، قال تعالى مشيراً إلى نتيجة هذه الآيات في نفي ذلك عنه: {سبحان الله} أي تنزه الجامع لصفات الكمال عن أن يختار أحد شيئاً لا يريده فيص إليه أو يقع بوجه عليه {وتعالى} أي علا علو المجتهد في ذلك، فعلوُّه لا تبلغ العقول بوجه كنه هداه {عما يشركون*} لأنه لا إرادة لما ادعوهم شركاء، ولو كانت لهم إرادة لتوقف إنفادها لعجزهم على إيجاد الخالق.

bir düşüklük ve acziyet olduğundan, Yüce Allah bu ayetlerin bunu Kendisinden nefyetme neticesine işaret ederek şöyle buyurdu: {سبحان الله} “Allah münezzehtir” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah, bir kimsenin O'nun dilemediği bir şeyi seçip de onun gerçekleşmesinden yahut herhangi bir şekilde O'na nispet edilmesinden münezzehtir; {وتعالى} “ve yücedir” yani bu konuda son derece yücedir; öyle ki akıllar O'nun hidayetinin ve yüceliğinin künhüne hiçbir şekilde erişemez; {عما يشركون*} “onların ortak koştukları şeylerden.” Çünkü ortak olduğunu iddia ettikleri şeylerin bir iradesi yoktur; şayet bir iradeleri olsaydı bile acziyetleri sebebiyle onun infazı Yaratıcı'nın yaratmasına bağlı kalırdı.

ولما كانت القدرة لا تتم إلا بالعلم، قال: {وربك} أي المحسن إليك المتولي لتربيتك، كما هو بالغ القدرة، فهو شامل العلم {يعلم ما تكن} أي تخفي وتستر {صدورهم} من كونهم يؤمنون على تقدير أن تأتيهم آيات مثل آيات موسى أو لا يؤمنون، ومن كون ما أظهر من أظهر منهم الإيمان بلسانه خالصاً أو مشوباً.

Kudret ancak ilimle kemale ereceğinden şöyle buyurdu: {وربك} “Ve senin Rabbin” yani sana ihsanda bulunan ve terbiyeni üstlenen Rabbin, kudreti son derece üstün olduğu gibi ilmi de her şeyi kuşatandır; {يعلم ما تكن} “gizlediğini bilir” yani saklayıp örttüğünü bilir {صدورهم} “göğüslerinin”. Kendilerine Musa'nın mucizeleri gibi mucizeler geldiği takdirde iman edip etmeyeceklerini ve içlerinden diliyle imanı açığa vuranların bunu ihlasla mı yoksa gösterişle mi yaptıklarını bilir.

ولما كان علم الخفي لا يستلزم علم الجلي إما لبعد أو لغط أو اختلاط أصوات يمنع تمييز بعضه عن بعض أو غير ذلك قال: {وما يعلنون*} أي يظهرون، كل ذلك لديه سواء، فلا يكون لهم مراد إلا بخلقه.

Gizli olanı bilmek; uzaklık, gürültü yahut seslerin birbirine karışıp birbirinden ayırt edilmesini engelleyen sebepler yüzünden aşikâr olanı bilmeyi gerektirmeyebileceğinden şöyle buyurdu: {وما يعلنون*} “ve açığa vurduklarını da.” Yani ortaya koyduklarını da bilir. Bütün bunlar O'nun katında eşittir; O yaratmadıkça onların hiçbir muradı gerçekleşemez.

ولما كان علمه بذلك إنما هو لكونه إلهاً، وكان غيره لا يعلم من علمه إلا ما علمه، عبر عن ذلك بقوله: {وهو الله} أي المستأثر بالإلهية الذي لا سمي له، الذي لا يحيط الوصف من عظمته بأكثر من أنه عظيم على الإجمال، وأما التفاصيل كلها أو أقلها فهيهات هيهات؛

Bunu bilmesi ancak ilah olması sebebiyle olduğundan ve O'ndan başkası O'nun ilminden ancak O'nun bildirdiği kadarını bilebileceğinden, bunu şu buyruğuyla ifade etti: {وهو الله} “O, Allah'tır.” Yani uluhiyet Kendisine mahsus olan, hiçbir dengi ve adaşı bulunmayan; azametini vasfetmenin genel olarak azim olduğunu söylemekten öteye geçemediği zattır. Tafsilatının tamamına yahut pek azına gelince, bu ne mümkün, ne mümkün!

ثم شرح معنى الاسم الأعظم بقوله {لا إله إلا هو} ثم علل ذلك بقوله: {له} أي وحده {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {في الأولى والآخرة} وليس ذلك لشيء سواه إن آمنوا أو كفروا {وله} أي وحده {الحكم} أي إمضاء القضاء على الإطلاق، فلو أراد لقسرهم على الإيمان {وإليه} أي لا إلى غيره {ترجعون*} أي بأيسر أمر يوم النفخ في الصور، لبعثرة القبور، بالبعث والنشور، ومع أنكم الآن أيضاً راجعون في جميع أحكامكم إليه ومقصورون عليه، إن شاء أمضاها، وإن أراد ردها ولواها، ففي الايات غاية التقوية لقلوب المطيعين، ونهاية الزجر والردع للمتمردين، بالتنبيه على كونه قادراً على جميع الممكنات، علماً بكل المعلومات، منزهاً عن النقائص والآفات يجزي الطائعين والعاصين بالقسط.

Sonra İsm-i A'zam'ın anlamını şu buyruğuyla açıkladı: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Ardından bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {له} “O'na aittir” yani yalnızca O'na aittir {الحمد} “hamd” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatmak {في الأولى والآخرة} “ilkinde de sonrakinde de [dünyada da ahirette de].” İster iman etsinler ister küfretsinler, bu durum O'ndan başkası için geçerli değildir. {وله} “Ve O'nundur” yani yalnızca O'nundur {الحكم} “hüküm” yani mutlak surette kazayı infaz etmek. Şayet dileseydi onları imana mecbur ederdi. {وإليه} “ve O'na” yani başkasına değil {ترجعون*} “döndürüleceksiniz.” Yani Sûr'a üflendiği gün kabirlerin altüst edilmesiyle, yeniden dirilme ve toplanma için en kolay bir emirle O'na döndürüleceksiniz. Kaldı ki siz şu anda da bütün hükümlerinizde O'na dönmektesiniz ve O'na mahkûmsunuz; dilerse onları geçerli kılar, dilerse geri çevirip bozar. Bu ayetlerde; O'nun bütün mümkinata kadir, bütün malumatı bilen, her türlü noksanlık ve kusurdan münezzeh olduğuna ve itaat edenleri de isyan edenleri de adaletle cezalandırıp mükâfatlandıracağına dikkat çekilerek, itaat edenlerin kalplerine son derece kuvvet, haddi aşanlara ise nihai bir tehdit ve caydırma vardır.

ولما قامت على القدرة الشاملة والعلم التام وأنه الإله وحده إن وحدوا أو الحدوا هذه الأعلام على هذا النظام، أقام دليلاً دالاًّ على ذلك كله بما اجتمع فيه من العلم والحكمة وتمام القدرة، منبهاً على وجوب حمده مفصلاً لبعض ما يحمد عليه، فقال مقدماً الليل لأن آيته عدمية، وهي أسبق: {قل} لمن ربما عاندوا في ذلك، منكراً عليهم ملزماً لهم، وعبر بالجمع لأنه أدل على الإلزام، أعظم في الإفحام،

Kuşatıcı kudrete, tam ilme ve onlar tevhid etseler de sapkınlığa düşseler de tek ilahın O olduğuna dair bu açık deliller bu nizam üzere ikame edilince; O'na hamdetmenin vacip olduğuna dikkat çekerek ve hamdedilmeyi hak ettiği şeylerin bir kısmını tafsil ederek, içinde ilim, hikmet ve tam kudretin bir arada bulunduğu bütün bunlara delalet eden açık bir delil getirdi. Gecenin ayeti yokluk kabilinden olduğu ve daha önce geldiği için geceyi öne alarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” bu hususta inat etmesi muhtemel olan kimselere, onları kınayarak ve susturucu deliller getirerek [de ki]. İlzama daha açık delalet ettiği ve susturmada daha etkili olduğu için çoğul sîgasıyla ifade ederek,

فقال: {أرءيتم} أي أخبروني {إن جعل الله} أي الملك الأعلى نظراً إلى مقام العظمة والجلال {عليكم الليل} الذي به اعتدال حر النهار {سرمداً} أي دائماً، وقال: {إلى يوم القيامة} تنبيهاً على أنه مما لا يتوجه إليه إنكار {من إله غير الله} العظيم الشأن الذي لا كفوء له.

şöyle buyurdu: {أرءيتم} “Gördünüz mü / söyler misiniz” yani bana haber verin, {إن جعل الله} “eğer Allah kılsa” yani azamet ve celal makamı nazara alındığında o Yüce Hükümdar [kılsa], {عليكم الليل} “üzerinize geceyi” ki gündüzün sıcağının dengelenmesi onunladır, {سرمداً} “sürekli” yani kesintisiz olarak, {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar” buyurarak inkâr edilemeyecek bir husus olduğuna dikkat çekti: {من إله غير الله} “Allah'tan başka hangi ilah vardır?” O şanı yüce ve hiçbir dengi bulunmayan Allah'tan başka [hangi ilah vardır?]

ولما كان النور نعمة في نفسه، ويعرف به خالقه، صرح به وطوى أثره فقال: {يأتيكم بضياء} أي يولد نهاراً تنتشرون فيه، ولقوة إعلامه بالقدرة وتعريفه بالله عبر بهذا دون يؤتيكم ضياء، ولما كان الليل محل السكون ومجمع الحواس، فهو أمكن للسمع وأنفذ للفكر، قال تعالى: {أفلا تسمعون*} أي ما يقال لكم إصغاء وتدبر، كما يكون لمن هو في الليل فينتفع بسمعه من أولي العقل {قل أرءيتم إن جعل الله} أي الذي له الأمر كله بجلاله وباهر كماله {عليكم النهار} الذي توازن حرارته رطوبة الليل فيتم بهما صلاح النبات، وغير ذلك من جميع المقدرات {سرمداً} أي دائماً، من السرد، وهو المتابعة بزيادة الميم مبالغة فيه {إلى يوم القيامة} أي الذي لا يسمع عاقلاً إنكاره {من إله غير الله} الجليل الذي ليس له مثيل، وهو على كل شيء وكيل.

Işık bizatihi bir nimet olduğu ve onunla Yaratıcısı tanındığı için, onu açıkça zikredip eserini veciz bir şekilde gizleyerek şöyle buyurdu: {يأتيكم بضياء} “size bir ışık getirecek?” yani içinde dağılıp işlerinize koyulacağınız bir gündüz var edecek? Kudreti bildirmedeki ve Allah'ı tanıttırmadaki kuvvetinden ötürü “size ışık verir” yerine bu ifadeyi kullandı. Gece sükûnet mahalli ve duyuların toplandığı vakit olduğu için işitmeye daha elverişli ve düşünceye daha nüfuz edici olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {أفلا تسمعون*} “Hâlâ işitmeyecek misiniz?” yani size söylenenleri kulak verip düşünerek, tıpkı geceleyin akıl sahiplerinden işitmesinden istifade eden kimsenin durumunda olduğu gibi dinlemeyecek misiniz? {قل أرءيتم إن جعل الله} “De ki: Gördünüz mü / söyler misiniz, eğer Allah kılsa” yani celali ve göz kamaştırıcı kemaliyle bütün işlerin sahibi olan Allah [kılsa], {عليكم النهار} “üzerinize gündüzü” ki harareti gecenin rutubetini dengeler ve bu ikisiyle bitkilerin ve diğer bütün takdir edilmiş şeylerin salahı tamamlanır, {سرمداً} “sürekli” yani kesintisiz olarak. Bu kelime, birbiri ardınca gelmek anlamındaki serd kökünden türemiş olup mübalağa için mim harfi ziyade edilmiştir. {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar” yani hiçbir akıl sahibinin inkârı işitilmeyen o güne kadar, {من إله غير الله} “Allah'tan başka hangi ilah vardır?” hiçbir benzeri olmayan ve her şeyin vekili bulunan o Yüce Allah'tan başka?

ولما كان الظلام غير مقصود في نفسه، وكان بعد الضياء في غاية التعريف بموحده، عدل عن اسمه فقال معبراً لمثل ما مضى: {يأتيكم بليل} أي ينشأ من ظلام؛ ثم بين بما يدل على ما حذفه من الأول فقال: {تسكنون فيه} فالآية من الاحتباك: ذكر الضياء أولاً دليلاً على حذف الظلام ثانياً، والليل والسكون ثانياً دليلاً على حذف النهار والانتشار أولاً.

Karanlık bizatihi kastedilen bir şey olmayıp ışıktan sonra gelmesiyle O'nun birliğini tanıtmada son derece etkili olduğundan, onun isminden sarf-ı nazar ederek geçmiştekine benzer şekilde şöyle buyurdu: {يأتيكم بليل} “size bir gece getirecek?” yani karanlıktan doğup gelen [bir gece]; sonra ilkinde hazfettiği şeye delalet eden hususu açıklayarak şöyle buyurdu: {تسكنون فيه} “içinde dinleneceğiniz.” Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide ziyanın (ışığın) zikredilmesi, ikincide karanlığın hazfedildiğine delildir; ikincide gecenin ve sükûnetin zikredilmesi de birincide gündüzün ve dağılıp çalışmanın hazfedildiğine delildir.

ولما كان الضياء مما ينفذ فيه البصر قال: {أفلا تبصرون*} أي بالبصر والبصيرة كيف تنقشع جلابيب الظلام، عن وجوه الضياء الغر الكرام، ثم تتقنع بسواد أردية الحياء، وجوه الأنوار والضياء قال ابن هبيرة: قال المبرد: سلطان السمع في الليل وسلطان البصر في النهار.

Işık, basarın (gözün) içine nüfuz ettiği şeylerden olduğu için şöyle buyurdu: {أفلا تبصرون*} “Hâlâ görmeyecek misiniz?” yani hem gözünüzle hem de basiretinizle, karanlık örtülerinin o aydınlık ve şerefli ışığın yüzünden nasıl sıyrıldığını, sonra da o nurların ve ışığın yüzlerinin hayâ örtülerinin siyahlığıyla nasıl büründüğünü görmüyor musunuz? İbn Hübeyre şöyle demiştir: el-Müberred dedi ki: “İşitmenin hâkimiyeti gecedir, görmenin hâkimiyeti ise gündüzdür.”

ولما كان التقدير: فمن حكمته جعل لكم السمع والأبصار، لتتدبروا آياته، وتتبصروا في مصنوعاته، عطف عليه {ومن رحمته} أي التي وسعت كل شيء لا من غيرها من خوف أو رجاء أو تعلق غرض من الأغراض {جعل لكم الليل والنهار} آيتين عظيمتين دبر فيهما وبهما جميع مصالحكم، وادخر معظم رحمته إلى الآخرة،

Takdirî anlam şöyle olunca: “O'nun hikmetindendir ki ayetlerini tefekkür edesiniz ve yarattıklarına basiretle bakasınız diye size işitme ve görme duyularını verdi”, bunun üzerine şunu atfetti: {ومن رحمته} “Ve O'nun rahmetindendir ki” yani herhangi bir korku, ümit veya birtakım gayelere bağlılıktan ötürü değil, her şeyi kuşatan rahmetindendir ki, {جعل لكم الليل والنهار} “sizin için geceyi ve gündüzü kıldı;” içlerinde ve kendileriyle bütün maslahatlarınızı idare ettiği iki büyük ayet [olarak kıldı] ve rahmetinin en büyük kısmını da ahirete sakladı.

ومحا آية الليل {لتسكنوا فيه} أي فلا تسعوا في معاشكم {و} جعل آية النهار مبصرة {لتبتغوا من فضله} بأن تسعوا في معاشكم بجهدكم، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً السكون دليلاً على حذف السعي في المعاش ثانياً، والابتغاء ثانياً دليلاً على حذف عدم السعي في المعاش أولاً.

Gece ayetini silip giderdi {لتسكنوا فيه} “içinde dinlenmeniz” yani maişetiniz peşinde koşmamanız için, {و} “ve” gündüz ayetini aydınlık kıldı {لتبتغوا من فضله} “O'nun lütfundan [rızık] aramanız için,” yani çabanızla maişetiniz peşinde koşmanız için. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sükûnetin zikredilmesi, ikincide maişet için koşuşturmanın hazfedildiğine delildir; ikincide lütuf arayışının zikredilmesi de birincide maişet peşinde koşmamanın hazfedildiğine delildir.

ولما ذكر هذه النعمة التي أسبغها من هذه الرحمة، وذكر علة جعله لها على الصفة المذكورة، ذكر علة أخرى هي المقصودة بالذات لأنها نتيجة السمع والبصر اللذين، قدم الحث على استعمالهما فقال: {ولعلكم تشكرون*} أي وليكون حالكم حال من يرجى منه الشكر بما يتجدد لكم بتقبلهما من النعم المتوالية المذكورة بالمنعم، وبما دبر لكم رفقاً بكم فيما كفلكم به في دار الأسباب من أمر المعاش والمعاد من الراحة بالسكون إثر ما أفادكم من الأرباح والمنح بالانتشار والتقلب، وأما الآخرة فلما كانت غير مبينة على الأسباب، وكان الجنة لا تعب فيها بوجه من الوجوه، كان لا حاجة فيها إلى الليل.

Bu rahmetten bolca bahşettiği bu nimeti ve onu zikredilen sıfat üzere kılmasının gerekçesini zikredince; bizzat kastedilen diğer bir gerekçeyi zikretti, çünkü bu gerekçe, daha önce kullanılmasını teşvik ettiği işitme ve görmenin neticesidir. Şöyle buyurdu: {ولعلكم تشكرون*} “ve umulur ki şükredersiniz.” Yani bu iki vaktin birbirini takip etmesiyle yenilenen ve Nimet Veren'i hatırlatan peş peşe nimetler sebebiyle ve sebepler yurdunda maişet ve ahiret işlerine dair üzerinize yüklediği şeylerde size lütufta bulunup dağılıp dolaşarak elde ettiğiniz kazanç ve bağışların ardından sükûnetle dinlenme imkânı sağlaması vesilesiyle haliniz, kendisinden şükür beklenen kimsenin hali gibi olsun diye. Ahirete gelince; o, sebepler üzerine bina edilmediği ve cennette hiçbir şekilde yorgunluk bulunmadığı için, orada geceye ihtiyaç yoktur.

ولما ذكر ما للمفلح من الرجاء في يوم الجزاء، وأتبعه الإعلام بأن الهداية إلى الفلاح إنما هي به، ودل على ذلك إلى أن ذكر ايام الدنيا المشتملة على الليل والنهار على وجه دال على وحدانيته، معلم بالقدرة

Kurtuluşa eren kimsenin ceza günündeki ümidini zikredip ardından kurtuluşa ulaştıracak hidayetin ancak O'nun vesilesiyle olduğunu bildirdiğinde ve buna delil getirip gece ile gündüzü kapsayan dünya günlerini O'nun birliğine delalet edecek, kudretini bildirecek bir surette zikrettiğinde;

على البعث بعد الموت بتكرير إيجاد كل من الملوين بعد إعدامه وتكرير إماتة الناس بالنوم، ثم نشرهم باليقظة، وختم ذلك بالشكر إشارة إلى أنه سبب الفلاح، عاد إلى يوم الجزاء الذي تظهر فيه ثمرة ذلك كله، مقرعاً على الإشراك مع ظهور هذه الدلائل على التوحيد، وعدم شبهة قائمة على الشرك غير محض التقليد، فقال منبهاً على عجزهم عن البرهان عند استحقاق البرهان في يوم التناد، لمحضر من الأشهاد، مع ما فيه من التأكيد للتهويل بالتكرير، والتاطيد للتهليل والتقرير: {ويوم يناديهم} أي هؤلاء الذي يظنون أنهم معجزون {فيقول} بلسان الغضب والإخزاء والتوبيخ وقد جمعوا جمعاً: {أين شركاءي} وكرر الإشارة إلى أن إشراكهم إنما هو بالاسم لا معنى فيه أصلاً فقال: {الذين كنتم} أي بغاية جهدكم حتى صار لكم ذلك لمكة {تزعمون*} بلا شبهة لكم في ذلك عند التحقق أصلاً.

Gece ve gündüzün her birini yok ettikten sonra yeniden var etmeyi ve insanları uykuyla öldürüp sonra uyanıklıkla diriltmeyi tekrarlamak suretiyle ölümden sonra dirilişe delil getirip bunu kurtuluşun sebebi olduğuna işaretle şükürle sonlandırınca; bütün bunların semeresinin ortaya çıkacağı ceza gününe dönerek, tevhide dair bunca delil ortadayken ve kuru taklitten başka şirke dayanak teşkil edecek hiçbir şüphe yokken şirk koşmayı kınayarak, şahitlerin huzurunda hesap gününde delil getirilmesi gereken anda delilden aciz olduklarına dikkat çekmek üzere -ki bunda tekrir ile dehşeti teyit etme, tehlil ve ikrarı pekiştirme vardır- şöyle buyurdu: {ويوم يناديهم} “Ve o gün onlara seslenir” yani [Allah'ı] aciz bırakacaklarını zanneden bu kimselere [seslenir], {فيقول} “ve der ki:” hepsi bir araya toplanmış haldeyken gazap, rezil etme ve azarlama lisanıyla [şöyle der]: {أين شركاءي} “Nerede ortaklarım” ve şirk koşmalarının aslında hiçbir hakikati olmayan kuru bir isimden ibaret olduğuna işareti tekrarlayarak şöyle buyurdu: {الذين كنتم} “o kimseler ki siz idiniz” yani var gücünüzle öyle ki bu sizin için bir meleke haline gelmişti, {تزعمون*} “iddia edip duruyordunuz?” Hakikat araştırıldığında bu hususta sizin lehinize en ufak bir şüphe dahi bulunmaksızın [iddia ediyordunuz].

ولما ذكر الدليل الأول من الدليل على إبطال الشركة أن الشركاء لم يستجيبوا لهم ولا كانت لهم قدرة على نصرهم ولا نصر أنفسهم، وكان ربما قيل: إن ذلك الشيء عبر العجز، دل هنا على الإشراك لا شبهة دليل فقال صارفاً بقول إلى مظهر التكلم بأسلوب العظمة لأنه مجرد فعال {ونزعنا} أي أفردنا بقوة وسطوة {من كل أمة شهيداً}

Şirk koşulanların onlara icabet etmediklerini, ne onlara ne de kendi kendilerine yardım etmeye güçlerinin yetmediğini belirterek şirk koşmanın batıllığına dair ilk delili zikredince ve “o şey acziyetin ta kendisidir” denilmesi muhtemel olunca; burada şirk için hiçbir delil kırıntısı olmadığını gösterdi ve O'nun dilediğini yapan yegâne fail olması hasebiyle azamet üslubuyla mütekellim (birinci şahıs) sîgasına geçerek şöyle buyurdu: {ونزعنا} “Ve çekip çıkardık” yani bir kuvvet ve hâkimiyetle ayırıp çıkardık {من كل أمة شهيداً} “her ümmetten bir şahit”

أي وهو رسولهم، فشهد عليهم بأعمالهم وما كانوا فيه من الارتباك في أشراك الإشراك.

yani onların peygamberini [çekip çıkardık]; o da onların amellerine ve şirkin tuzaklarına nasıl saplanıp kaldıklarına dair aleyhlerine şahitlik etti.

ولما تسبب عن ذلك سؤالهم عن سندهم في إشراكهم قال: {فقلنا} أي للأمم: {هاتوا برهانكم} أي دليلكم القطعي الذي فزعتم في الدنيا إليه، وعولتم في شرككم عليه، كما هو شأن ذوي العقول أنهم لا يبنون شيئاً على غير أساس {فعلموا} بسبب هذا السؤال لما اضطروا ففتشوا واجتهدوا فلم يجدوا لهم سنداً أصلاً {أن الحق} أي في الإلهية {لله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله ولا مكافىء له، لا شركة لشيء معه {وضل} أي غاب وبطل غيبة الشيء الضائع {عنهم ما كانوا} أي كوناً هو كالجبلة لهم {يفترون*} أي يقولونه قول الكاذب المتعمد للكذب لكونه لا دليل عليه ولا شبهة موجبة للغلط فيه.

Bunun neticesinde şirklerindeki dayanaklarının ne olduğu kendilerine sorulunca şöyle buyurdu: {فقلنا} “Ve dedik ki:” yani ümmetlere [dedik ki]: {هاتوا برهانكم} “Delilinizi getirin!” yani dünyada kendisine sığındığınız ve şirkinizde dayandığınız kesin delilinizi [getirin]! Nitekim akıl sahiplerinin şanı, hiçbir şeyi temelsiz bina etmemektir. {فعلموا} “Artık bildiler ki” bu soru sebebiyle mecbur kalıp araştırdıklarında ve çabaladıklarında kendileri için hiçbir dayanak bulamayınca [bildiler ki], {أن الحق} “şüphesiz hak” yani ilahlık hususundaki hak {لله} “Allah'ındır;” yani bütün işlerin sahibi olan ve hiçbir dengi bulunmayan, hiçbir şeyin Kendisine ortak olamayacağı o Yüce Hükümdarındır. {وضل} “ve kaybolup gitti” yani yitip giden bir şeyin kaybolması gibi yok olup hükümsüz kaldı {عنهم ما كانوا} “onlardan [o şeyler] ki idiler” yani kendileri için bir fıtrat haline gelmişti de {يفترون*} “uyduruyorlardı.” Yani ne bir delili ne de yanılgıya sevk eden bir şüphesi bulunmaması hasebiyle, bile bile yalan söyleyen kimsenin sözü gibi söyledikleri şeyler [kaybolup gitti].

ولما دل على عجزهم في تلك الدار، وعلمهم أن المتصرف في جميع الأقدار، إنما هو الواحد القهار، دل على أن ذلك له أيضاً في هذه الدار وقوع العلم به بإهلاك أولي البطر، والمرح والأثر، من غير أن يغنوا عمن أضلوا، أو يغني عنهم من أضلهم من ناطق، وما أضلهم من

Onların o yurttaki acziyetlerini ve bütün takdirlerde tasarruf edenin yalnızca Vâhid ve Kahhâr olan Allah olduğunu bildiklerini gösterince; bu durumun bu dünyada da geçerli olduğunu, şımarık, azgın ve kibirli kimselerin helak edilmesiyle buna dair bilginin vuku bulduğunu gösterdi. Öyle ki onlar ne saptırdıkları kimselere bir fayda sağlayabilmişler ne de konuşan varlıklardan kendilerini saptıranlar veya

صامت، تطبيقاً لعموم {وكم أهلكنا من قرية بطرت معيشتها} على بعض الجزئيات، تخويفاً لمن كذب النبي ﷺ، لا سيما من نسبه إلى السحر، وإعلاماً بأن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يقاطعون الأشقياء وإن كانوا أقرب الأقرباء، لأنه سبحانه عذب قارون ومن كان معه بعذاب لم يسبقهم فيه أحد، وهم من بني إسرائيل ومن أقرب بني إسرائيل إلى موسى ﵊، فعلم كان من كان اغتر بما أوتيه أن الحق لله في كل ما دعت إليه رسله، ونطقت به كتبه، وضل عنهم ما كانوا يفتقرون، ولم يغن عنهم شيئاً ما اعتمدوا عليه، فكان معبودهم في الحقيقة مما جمعوه من حطام الدنيا فاعتدوا أنهم نالوا به السعادة الدائمة والعز الباقي، فكان مثله - كما يأتي في التي بعده - كمثل العنكبوت اتخذت بيتاً، وكل ذلك بمرأى من موسى ﵊ حين كذبه ونسبه إلى السحر وتكبر عليه، فلم يسأل الله تعالى فيه لخروجه باستكباره من الوعد بالمنة على الذين استضعفوا في الأرض، وكان ذلك العذاب الذي عذبوا به من جنس ما عذب به فرعون في الصورة من حيث إنه تغييب وإن كان ذلك في مائع، وهذا صلب جامد، ليعلم أنه قادر على ما يريد، ليدوم

konuşmayan şeylerden kendilerini saptıranlar onlara bir fayda verebilmiştir. Bu durum, {وكم أهلكنا من قرية بطرت معيشتها} “Biz, refah ve geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik” ayetinin umumi ifadesinin bazı cüzlere tatbik edilmesidir; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanları, bilhassa ona sihir nispet edenleri korkutmak ve peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm en yakın akrabaları dahi olsa şakîlerle ilişkilerini keseceklerini bildirmek içindir. Zira Allah Teâlâ, Karun'u ve beraberindekileri, kendilerinden önce kimsenin uğramadığı bir azapla cezalandırmıştır; oysa onlar İsrailoğullarından olup İsrailoğulları içinde Musa'ya aleyhisselâm en yakın kimselerdendi. Böylece kendisine [nimet] verilenlerden her kim gurura kapılmışsa bildi ki hak, elçilerinin davet ettiği ve kitaplarının beyan ettiği her hususta Allah'ındır; uydurup durdukları şeyler onlardan kaybolup gitmiş ve güvendikleri hiçbir şey onlara fayda vermemiştir. Onların gerçekte taptıkları şey, toplayıp durdukları dünya malı idi; öyle ki onunla ebedî saadete ve kalıcı bir izzete eriştiklerini zannettiler. Onların hali -bir sonraki ayette geleceği üzere- tıpkı bir ev edinen örümceğin haline benzedi. Bütün bunlar, Musa aleyhisselâm onu yalanladığında, ona sihir nispet edip büyüklük tasladığında Musa'nın aleyhisselâm gözleri önünde cereyan etti. Musa aleyhisselâm kibri yüzünden yeryüzünde zayıf bırakılanlara lütufta bulunma vaadinden çıktığı için onun hakkında Allah'a dua etmedi. Onların uğratıldığı bu azap, suret itibarıyla Firavun'un uğratıldığı azabın cinsindendi; çünkü her ikisi de ortadan kaybolup gitmeydi; gerçi o sıvı bir şeyin içinde, bu ise katı ve sert bir şeyin içindeydi. Ta ki O'nun dilediği şeye kadir olduğu bilinsin ve

منه الحذر، فيما سبق منه القضاء والقدر، ونزع موسى ﵊ من كل سبط من أسباط بني إسرائيل شهيداً من عصبهم وقال لهم: هاتوا برهانكم فيها، فعلموا بإبراق عصا هاورن ﵊ دون عصيهم أن الحق لله في أمر الحبورة وفي جميع أمره فقال: {إن قارون} ويسمى في التوراة قورح، ثم بين سبب التأكيد بقوله: {كان} أي كوناً متمكناً {من قوم موسى} تنبيهاً على أنه جدير بأن ينكر كونه كذلك لأنه فعله معهم لا يكاد يفعله أحد مع قومه، وذلك أنه كان من الذين آمنوا به وقلنا فيهم {ونريد أن نمن على الذين} إلى آخره، لأنه ابن عم موسى ﵊ على ما حكاه أبو حيان وغيره عن ابن عباس ﵄ {فبغى عليهم} أي تجاوز الحد في احتقارهم بما خولناه فيه من هذا الحطام المتلاشي، والعرض الفاني، فقطع ما بينه وبينهم من الوصلة، ووصل ما بينه وبين فرعون وأضرابه، من الفرقة، فأخرجه ذلك من حوزة المنة والأمانة والوراثة إلى دائرة الهلاك والحقارة والخيانة، كما بغى عليهم فرعون؛ وكان أصل «بغى» هذه: أراد، لكن لما كان العبد لا ينبغي أن يكون

O'nun geçmiş kaza ve kaderi hususunda Kendisinden sakınma devam etsin. Musa aleyhisselâm İsrailoğullarının her bir boyundan kendi kabilelerinden bir şahit çıkarmış ve onlara: “Bu husustaki delilinizi getirin” demişti. Onlar da kendi asaları değil de Harun'un aleyhisselâm asası parıldayınca kâhinlik konusunda ve bütün işlerinde hakkın Allah'a ait olduğunu anladılar. Şöyle buyurdu: {إن قارون} “Şüphesiz Karun” -Tevrat'ta ona Kōrah denir-. Sonra tekidin sebebini şu sözüyle açıkladı: {كان} “idi” yani köklü bir şekilde [öyle idi], {من قوم موسى} “Musa'nın kavminden;” onun böyle oluşunun kınanmaya layık olduğuna dikkat çekilmektedir; zira onun kavmine yaptığı muameleyi neredeyse hiç kimse kendi kavmine yapmaz. Çünkü o, Musa'ya iman edenlerdendi ve haklarında {ونريد أن نمن على الذين} “Biz ise istiyorduk ki lütufta bulunalım o kimselere...” buyurduğumuz kimselerdendi; zira Ebu Hayyan ve başkalarının İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, Musa'nın aleyhisselâm amcasının oğluydu. {فبغى عليهم} “fakat onlara karşı azgınlık etti / haddi aştı.” Yani kendisinde tasarruf yetkisi verdiğimiz bu yok olucu döküntü ve fani meta sebebiyle onları hakir görmede haddi aştı. Böylece kendisiyle onlar arasındaki bağı kopardı; kendisiyle Firavun ve benzerleri arasındaki tefrika bağını kurdu. Bu durum onu lütuf, emanet ve veraset alanından çıkarıp helak, zillet ve hıyanet dairesine soktu; tıpkı Firavun'un onlara karşı azgınlık ettiği gibi. Esasen bu “bağâ” (بَغَى) kelimesinin aslı “istedi / irade etti” demektir. Fakat kul için

له إرادة، بل الإرادة لسيده كما نبه عليه {ما كان لهم الخيرة} ، جعلت إرادته تجاوز الحد، وعديت ب «على» المقتضية للاستعلاء تنبيهاً على خروجها عن أصلها.

bir irade söz konusu olmaması, bilakis {ما كان لهم الخيرة} “onlar için tercih hakkı yoktur” ayetinde dikkat çekildiği üzere iradenin Efendisine ait olması gerektiği için, onun iradesi haddi aşma olarak nitelenmiş ve asıl anlamından çıktığına dikkat çekilmek üzere üstünlük ve tahakküm ifade eden “alâ” (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.

ولما ذكر بغيه، ذكر سببه الحقيقي، فقال: {وآتيناه} أي ومع كوننا أنعمنا عليه بجعله من حزب أصفيائنا آتيناه بعظمتنا {من الكنوز} أي الأموال المدفونة المدخرة، فضلاً عن الظاهرة التي هي بصدد الإنفاق منه لما عساه يعرض من المهمات {ما} أي الذي أو شيئاً كثيراً لا يدخل تحت حصر حتى {إن مفاتحه} أي مفاتح الأغلاق التي هو مدفون فيما وراء أبوابها {لتنوء} أي تميل بجهد ومشقة لثقلها {بالعصبة} أي الجماعة الكثيرة التي يعصب - أي يقوي - بعضهم بعضاً، وفي المبالغة بالتعبير بالكنوز والمفاتيح والنوء والعصبة الموصوفة ما يدل على أنه أوتي من ذلك ما لم يؤته أحد ممن هو في عداده، وكل ذلك مما تستبعده العقول، فلذلك وقع التأكيد {أولي القوة} أي تميلهم من أثقالها إياهم، والنوء: الميل، قال الرازي: والنوء: الكوكب مال عن العين عند الغروب، يقال: ناء بالحمل - إذا نهض به مثقلاً، وناء به الحمل - إذا أماله لثقله.

Onun azgınlığını zikredince, bunun hakiki sebebini zikrederek şöyle buyurdu: {وآتيناه} “Ve ona verdik” yani kendisini seçkin kullarımızın zümresinden kılmak suretiyle ona nimet vermiş olmamızla birlikte azametimizle ona verdik, {من الكنوز} “hazinelerden” yani vuku bulması muhtemel mühim işler için harcanmaya hazır olan zahirî mallar bir yana, gömülü ve biriktirilmiş mallardan, {ما} “öylesini ki” yani sayıma gelmeyecek kadar çok bir şeyi [verdik], öyle ki {إن مفاتحه} “şüphesiz onun anahtarları” yani arkasında malların gömülü olduğu kapı kilitlerinin anahtarları, {لتنوء} “ağır gelirdi / bellerini bükerdi” yani ağırlığından ötürü zahmet ve meşakkatle bükerdi {بالعصبة} “güçlü bir topluluğa” yani birbirine kenetlenen -yani birbirini takviye eden- kalabalık bir topluluğa. Hazineler, anahtarlar, nû' (bel bükme) ve vasfedilen usbe (topluluk) kelimeleriyle yapılan mübalağalı anlatımda; kendi dengi olan kimselerden hiç kimseye verilmeyen şeylerin ona verildiğine delalet vardır. Bütün bunlar akılların uzak göreceği şeyler olduğu için tekitle gelmiştir: {أولي القوة} “güç kuvvet sahibi” yani anahtarların ağırlığı onların bellerini bükerdi. Nû' (النَّوْء): eğilmek, bel bükülmektir. er-Râzî şöyle demiştir: “En-Nev', yıldızın batış esnasında gözden kaybolup meyletmesidir. Bir kimse yükü zorlanarak yüklendiğinde ‘nâe bi'l-haml’, yük ağırlığıyla onu eğdiğinde ‘nâe bihi'l-haml’ denir.”

ولما ذكر بغيه، ذكر وقته، والوقت قد يكون واسعاً كما نقول: جرى كذا عام كذا، وفيه التعرض للسبب فقال: {إذ قال له} وقال: {قومه} إشارة إلى تناهي بغيه بافتخاره وكبره على أقاربه الذين جرت العادة أن لا يغضب كلامهم ولا يؤرث التعزر عليهم ولا يحمل إلا على النصح والشفقة، وساغت نسبة القول للكل وإن كان القائل البعض، بدليل ما يأتي، إما عداً للساكت قائلاً لرضاه به لأنه مما لا يأباه أحد، وإما لأن أهل الخير هم الناس، ومن عداهم عدم: {لا تفرح} أي لا تسر سروراً يحفر في قلبك فيتغلغل فيه فيحرفك إلى الأشر والمرح، فإن الفرح بالعرض الزائل يدل على الركون إليه، وذلك يدل على نسيان الآخرة، وذلك على غاية الجهل والطيش وقلة التأمل للعواقب، فيجر إلى المرح فيجر إلى الهلاك، قال الرزاي: ومن فرح بغير مفروح به استجلب حزناً لا انقضاء له، وعللوا نهيهم له بما يفهم أشد الشفقة والمحبة فقالوا مؤكدين لاستبعاد من يرى تواصل النعم السارة على أحد أن يكون غير محبوب: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال فلا شيء أجل منه، فبه ينبغي أن يفرح {لا يحب} أي لا يعامل معاملة المحبوب {الفرحين*} أي

Onun azgınlığını zikredince, bunun vaktini zikretti. Vakit bazen geniş olabilir; nitekim “filan senede şu oldu” deriz ve bunda sebebe de temas edilir. Şöyle buyurdu: {إذ قال له} “Hani ona demişti” ve şöyle buyurdu: {قومه} “kavmi:” Sözlerinin öfkelendirmemesi, onlara karşı kibri gerektirmemesi ve sadece nasihat ve şefkate hamledilmesi adet olan akrabalarına karşı övünmesi ve büyüklük taslamasıyla azgınlığının son raddeye vardığına işarettir. Söyleyen bir kısmı olmasına rağmen sözün tamamına nispet edilmesi, ileride gelecek delilden ötürü caiz olmuştur; zira ya kimsenin itiraz etmeyeceği bir husus olması hasebiyle razı olduğu için susan kimse söylemiş gibi kabul edilmiştir ya da gerçek insanlar ancak hayır ehlidir, onların dışındakiler yok hükmündedir: {لا تفرح} “Şımarma!” Yani kalbinde yer edip derinlerine işleyecek ve seni şımarıklığa ve azgınlığa saptıracak bir sevinçle sevinme. Çünkü zail olan meta ile sevinmek ona bel bağlamaya, o da ahireti unutmaya delalet eder; bu ise cehaletin, hafifmeşrepliğin ve akıbetleri az düşünmenin son noktasıdır, azgınlığa sürükler, o da helake götürür. er-Râzî şöyle demiştir: “Sevinilmeyecek şeyle sevinen kimse, bitmek bilmeyen bir hüznü üzerine çeker.” Onu nehyetmelerini, son derece şefkat ve muhabbet hissettiren bir gerekçeyle açıkladılar ve sevindirici nimetlerin peş peşe geldiğini gören kimsenin sevilmeyen biri olmasını uzak görmesini bertaraf etmek için tekit ederek şöyle dediler: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan ve Kendisinden daha yüce hiçbir şey bulunmayan, dolayısıyla ancak Kendisiyle sevinilmesi gereken Allah, {لا يحب} “sevmez” yani sevilen kimseye yapılan muamele ile muamele etmez {الفرحين*} “şımaranları.” Yani

الراسخين في الفرح بما يفنى، فإن فرحهم يدل على سفول الهمم.

yok olup gidecek şeylerle sevinmekte kökleşmiş olanları [sevmez]; çünkü onların sevinci himmetlerin düşüklüğüne delalet eder.

ولما كان ترك الفرح سبباً للزهد، وهو سبب القرب إلى الله، كان كأن قيل: وازهد فيه إن الله يحب الزاهدين {وابتغ} أي اطلب طلباً تجهد نفسك فيه {فيما آتاك الله} أي الملك الأعظم الذي له الأمر كله من هذه الأموال حال تمكنك {الدار الآخرة} بإنفاقه فيما يحبه الله بحيث يكون ابتغاؤك ذلك مظروفاً له فيكون كالروح والمؤتى كالجسد ليكون حياً بذلك الابتغاء، فلا يكون منه شيء بغير حياة، فإن فعلك لذلك يذكرك أن هذه الدار دار قلعة وارتحال، وكل ما فيها إلى زوال، وذلك يوجب الزهد في جميع ما فيها من الأموال.

Sevinmeyi terk etmek zühde, zühd de Allah'a yakınlığa sebep olduğu için, sanki şöyle denilmiş gibidir: “Dünyaya karşı zahit ol, zira Allah zahitleri sever.” {وابتغ} “Ve ara / talep et” yani nefsini yoracak bir taleple iste, {فيما آتاك الله} “Allah'ın sana verdiği şeyde” yani bütün işlerin sahibi olan o Yüce Hükümdar'ın sana imkân verdiği sırada bahşettiği bu mallarda [ara], {الدار الآخرة} “ahiret yurdunu;” onu Allah'ın sevdiği yollarda harcayarak öyle ki senin bu arayışın ona bir zarf olsun, böylece arayış ruh gibi, verilen mal ise ceset gibi olsun da bu taleple hayat bulsun ve ondan hiçbir şey hayatsız kalmasın. Çünkü senin bunu yapman, bu yurdun bir göç ve ayrılış yurdu olduğunu, içindeki her şeyin yok olmaya mahkûm bulunduğunu sana hatırlatır; bu da dünyadaki bütün mallara karşı zühdü gerektirir.

ولما كان ذلك شديد المشقة على النفوس مع ما فيه من شائبة الاتهام قالوا: {ولا تنس} أي تترك ترك الناسي {نصيبك من الدنيا} ترك المنسي، بل استعمل المباحات من المآكل والملابس والمناكح والمساكن وما يلائمها، وليكن استعمالك لذلك - كما دل عليه السياق - من غير إسراف ولا مخيلة توجب ترك الاتصاف بالإنصاف؛ وعن

Töhmet şaibesi içermesiyle birlikte bu durum nefislere son derece meşakkatli geldiği için şöyle dediler: {ولا تنس} “ve unutma” yani unutan kimsenin terk edişi gibi terk etme, {نصيبك من الدنيا} “dünyadan nasibini;” büsbütün unutulmuş gibi bırakma, bilakis yiyecek, giyecek, evlilik, mesken ve bunlara uygun olan mubah şeylerden istifade et. Ancak bağlamın da delalet ettiği üzere bu istifaden, insaf sıfatını terk etmeyi gerektirecek bir israf ve kibir olmaksızın olsun. Nitekim

علي ﵁: ولا تنس صحتك وقوتك ونشاطك وغناك أن تطلب به الآخرة.

Ali'den radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: “Sağlığını, gücünü, dinçliğini ve zenginliğini ahireti aramak için kullanmayı unutma.”

ولما أطلق له الاقتصاد في التمتع بالزاد، وكانت النفس مجبولة على الشره، فإذا أذن لها من الدنيا في نقير جعلته أكبر كبير، أتبعوا ذلك ما لعله يكف من شرهها فقالوا: {وأحسن} أي أوقع الإحسان بدفع المال إلى المحاويج، والإنفاق في جميع الطاعات {كما أحسن الله} أي الجامع لصفات الكمال، المتردي برداء العظمة والجلال {إليك} بأن تعطي عطاء من لا يخاف الفقر كما أوسع عليك.

Ahiret azığından faydalanmada iktisatlı davranmayı ona serbest bırakınca ve nefis de açgözlülük üzere yaratılmış olup dünyaya dair kendisine zerre kadar izin verildiğinde onu en büyük şey kıldığından, onun bu açgözlülüğünü dizginleyecek hususu buna ekleyerek şöyle dediler: {وأحسن} “Ve iyilik et” yani muhtaçlara mal vererek ve bütün taat yollarına harcayarak ihsanda bulun, {كما أحسن الله} “Allah'ın iyilik ettiği gibi” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan, azamet ve celal ridasına bürünen Allah'ın [iyilik ettiği gibi], {إليك} “sana;” O sana nasıl bolca ihsan ettiyse, sen de fakirlikten korkmayan bir kimsenin verişi gibi ver.

ولما كانت النفس من شأنها إن لم تزم بزمام الشرع الإسراف والإجحاف، قالوا: {ولا تبغ} أي لا ترد إرادة ما {الفساد في الأرض} بتقتير ولا تبذير، ولا تكبر على عباد الله ولا تحقير، ثم أتبع ذلك علته مؤكداً لأن أكثر المفسدين يبسط لهم في الدنيا، وأكثر الناس يستبعد أن يبسط فيها لغير محبوب، فقيل: {إن الله} أي العالم بكل شيء، القدير على كل شيء {لا يحب المفسدين*} أي لا يعاملهم معاملة من يحبه، فلا يكرمهم.

Nefsin şanı şeriat dizginiyle dizginlenmediğinde israfa ve haksızlığa sapmak olduğundan şöyle dediler: {ولا تبغ} “ve arama / isteme” yani hiçbir şekilde isteme, {الفساد في الأرض} “yeryüzünde bozgunculuk;” ne cimrilikle ne saçıp savurmakla, ne Allah'ın kullarına büyüklük taslamakla ne de onları hakir görmekle [bozgunculuk arama]. Sonra bozguncuların çoğuna dünyada genişlik verildiği ve insanların çoğu da sevilmeyen bir kimseye dünyada genişlik verilmesini uzak gördüğü için bunun gerekçesini tekit ederek ekledi ve şöyle buyuruldu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Allah, {لا يحب المفسدين*} “bozguncuları sevmez.” Yani onlara sevdiği kimselere yaptığı gibi muamele etmez, dolayısıyla onları aziz kılmaz.

ولما كان مما قالوه أن الذي أعطاه ذلك إنما هو الله، وكان قد

Onların söyledikleri sözler arasında, bunu ona verenin ancak Allah olduğu hususu yer aldığında ve o da

أبطرته النعمة حتى على خالقه حتى حصل التشوف إلى جوابه فقيل في أسلوب التأكيد لأن كل أحد يعلم من نفسه العجز، وأن غيره ينكر عليه فيما يدعي أنه حصله بقوته: {قال إنما أوتيته} أي هذا المال {على علم} حاصل {عندي} فأنا مستحق لذلك، وذلك العلم هو السبب في حصوله، لا فضل لأحد عليّ فيه - بما يفيده التعبير بإنما، وبناء الفعل للمجهول إشارة إلى عدم علمه بالمؤتى من هو، وقد قيل: إن ذلك العلم هو الكيمياء.

kendisine verilen nimet sebebiyle Yaratıcısına karşı bile şımarmış bulunduğundan onun vereceği cevap merak edilir oldu. Herkes kendi nefsindeki acziyeti bildiği ve başkası da onun kendi gücüyle elde ettiğini iddia ettiği şeyde onu kınayacağı için tekit üslubuyla şöyle buyuruldu: {قال إنما أوتيته} “Dedi ki: 'Bu bana ancak verildi” yani bu mal [verildi], {على علم} “bir ilim sayesinde” hâsıl olan [bir ilim], {عندي} “bende bulunan.'” Dolayısıyla ben buna müstahakım; bu ilim onun elde edilmesinin sebebidir, bu hususta kimsenin bana bir lütfu yoktur. Bu anlam “innemâ” (إِنَّمَا) edatından ve fiilin meçhul yapılmasından anlaşılmaktadır ki bu da verenin kim olduğunu bilmediğine işarettir. Bu ilmin simya/kimya ilmi olduğu da söylenmiştir.

ولما كان التقدير: ألا يخاف أن يسلبه الله - عقوبة له على هذا - علمه وماله ونفسه؟ ألم يعلم أن ذلك إنما هو بقدرة الله؟ لا صنع له في الحقيقة في ذلك أصلاً، لأن الله قد أفقر من هو أجل منه حيلة وأكثر علماً، وأعطى أكثر منه من لا علم له ولا قدرة، فهو قادر على إهلاكه، وسلب ما معه وإفنائه، كما قدر على إيتائه، عطف عليه قوله منكراً عليه: {أولم يعلم أن الله} أي بما به من صفات الجلال والعظمة والكمال {قد أهلك} ونبه على أنه لم يتعظ مع مشاهدته للمهلكين الموصوفين مع قرب الزمان بإدخال من في قوله: {من قبله} ولو حذفها لاستغرق الإهلاك على ذلك الوصف جميع ما تقدمه من

Takdirî anlam şöyle olunca: “Buna bir ceza olarak Allah'ın onun ilmini, malını ve canını çekip almasından korkmaz mı? Bunun ancak Allah'ın kudretiyle olduğunu bilmedi mi? Hakikatte onun bu işte hiçbir tesiri yoktur; çünkü Allah, hilesi ondan daha üstün ve ilmi daha çok olan nice kimseleri fakir düşürmüş, ilmi ve kudreti olmayan nice kimselere de ondan daha fazlasını vermiştir. Dolayısıyla O, ona vermeye muktedir olduğu gibi, onu helak etmeye, yanındakileri çekip almaya ve onu yok etmeye de kadirdir.” Bunun üzerine onu kınayarak şu sözünü atfetti: {أولم يعلم أن الله} “O bilmedi mi ki şüphesiz Allah” yani celal, azamet ve kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {قد أهلك} “helak etmiştir” -zamanın yakınlığına rağmen bu sıfatlara sahip helak edilmiş kimseleri gördüğü halde ibret almadığına {من قبله} “kendinden önce” sözündeki “min” (مِنْ) edatını dâhil ederek dikkat çekti; şayet onu hazfetseydi bu vasıftaki helak kendisinden önceki bütün zamanı kuşatırdı-

الزمان {من القرون} أي الذين هم في الصلابة كالقرون {من هو أشد منه} أي قرون {قوة} أي في البدن، والمعاني من العلم وغيره، والأنصار والخدم {وأكثر جمعاً} في المال والرجال، آخرهم فرعون الذي شاوره في ملكه، وحقق أمره يوم مهم هلكه، وكان يستعبده أمثالة ويسومهم سوء العذاب، ولم يعاملهم معاملة من يحبه ولا امتنع عليه ذلك لعلم عند أحد منهم ولا جمع، بل أخذهم لبغيهم وقبح تقلبهم وسعيهم.

zaman içinden {من القرون} “nice nesilleri;” yani sağlamlıkta boynuzlar (karnlar) gibi olan kimseleri, {من هو أشد منه} “ondan daha güçlü olan” yani nesillerden öylelerini ki, {قوة} “kuvvetçe” yani bedenen, ilim vb. manevi yönlerden, yardımcılar ve hizmetçiler bakımından daha güçlü [olan], {وأكثر جمعاً} “ve topladığı [mal ve adam] bakımından daha çok.” Mal ve adam toplama bakımından [daha çok olanları helak etmiştir]. Bunların sonuncusu, mülkünde kendisine danışılan ve helak gününde işi netleşen Firavun'dur. O, Karun'un benzerlerini köleleştirir ve onlara azabın en kötüsünü tattırırdı. Allah onlara sevdiği kimseye yaptığı muameleyi yapmadı; onlardan herhangi birinin ilmi veya topladığı şeyler sebebiyle bu helak engellenemedi, bilakis azgınlıkları, çirkin gidişatları ve çabaları yüzünden onları yakalayıverdi.

ولما كانت عادة أهل الدنيا أنهم إذا غضبوا من أحد فأرادوا إهلاكه عاتبوه، فتارة يحلف على نفي الذنب فيقبل منه وإن كان كاذباً، وتارة يكشف الحال عن أن باطن أمره على خلاف ما ظهر من شره، فيكون له عذر خفي، أشار سبحانه إلى أن ذلك لا يفعله إلا جاهل بحقائق الأمور ومقادير ما يستحق على كل ذنب من العقوبة، وأمل المطلع على بواطن الضمائر وخفايا السرائر فغني عن ذلك، فقال تعالى ذاكراً لحال المفعول وهو {من} : {ولا} أي أهلكهم والحال أنهم لا يسألون - هذا الأصل، ولكنه قال: {يسأل} أي من سائل ما {عن ذنوبهم المجرمون*} فأظهر لإفادة أن الموجب للإهلاك الإجرام، وهو قطع ما ينبغي

Dünya ehlinin adeti, birine öfkelenip onu helak etmek istediklerinde onu azarlamalarıdır; bazen o kişi günahı inkâr üzerine yemin eder ve yalancı olsa bile kabul edilir, bazen de durumun hakikati onun iç yüzünün görünen kötülüğün aksine olduğunu ortaya çıkarır da gizli bir mazereti bulunur. Yüce Allah, bunu ancak işlerin hakikatlerini ve her günaha karşılık hak edilen cezanın miktarını bilmeyen bir cahilin yapacağına işaret etti; gizli niyetlere ve sırların saklı taraflarına vakıf olan Zât ise bundan müstağnidir. Yüce Allah, mef'ûlün yani {من} “kimse” kelimesinin halini zikrederek şöyle buyurdu: {ولا} “Ve...” yani onlar helak edilirken kendilerine sorulmaz -asıl olan budur, fakat şöyle buyurdu-: {يسأل} “sorulmaz” yani herhangi bir soran tarafından sorulmaz, {عن ذنوبهم المجرمون*} “günahlarından o suçlulara / mücrimlere.” Helaki gerektiren şeyin cürüm olduğunu bildirmek için zahir isim getirdi; cürüm ise birleştirilmesi gereken şeyi

وصله بوصل ما ينبغي قطعه، ولهذا سبب وعقب عن وعظهم الحسن وجوابه الخشن قوله سبحانه دليلاً على إجرامه، وطغيانه في آثامه: {فخرج على قومه} أي الذين نصحوه في الإقتصاد في شأنه، والإكثار في الجود على إخوانه، ثم ذكر حاله معظماً لها بقوله: {في زينته} أي التي تناسب ما ذكرنا من أمواله، وتعاظمه في كماله من أفعاله وأقوله.

koparmak, koparılması gereken şeyi de birleştirmektir. Bu sebeple, onların güzel öğüdünün ve onun kaba cevabının ardından Yüce Allah onun cürmüne ve günahlarındaki azgınlığına delil olarak şöyle buyurdu: {فخرج على قومه} “Derken kavminin karşısına çıktı” yani durumunda iktisatlı davranmasını ve kardeşlerine bolca cömertlik etmesini kendisine nasihat eden kimselerin karşısına [çıktı]. Sonra durumunu yücelterek şöyle zikretti: {في زينته} “ziyneti / debdebesi içinde;” yani mallarından zikrettiğimiz şeylere ve fiilleri ile sözlerindeki kemal iddiasında büyüklük taslamasına yakışır bir ihtişam içinde.

ولما كان كأنه قيل: ما قال قومه؟ قيل: {قال الذين يريدون} أي هم بحيث يتجدد منهم أن يريدوا {الحياة الدنيا} منهم لسفول الهمم وقصور النظر على الفاني، لكونهم أهل جهل وإن كان قولهم من باب الغبطة لا من الحسد الذي هو تمني زوال نعمة المحسود: {يا ليت لنا} أي نتمنى تمنياً عظيماً أن نؤت من أيّ مؤت كان وعلى أيّ وجه كان {مثل ما أوتي قارون} من هذه الزينة وما تسببت عنه من العلم، حتى لا نزال أصحاب أموال، ثم عظموها بقولهم مؤكدين لعلمهم أن من يريد الآخرة ينكر عليهم: {إنه لذو حظ} أي نصيب وبخت في الدنيا {عظيم*} بما أوتيه من العلم الذي كان سبباً له إلى جميع هذا المال، ودل على جهلهم وفضل العلم الرباني وحقارة ما

Sanki “Kavmi ne dedi?” denilmiş gibi olunca şöyle buyuruldu: {قال الذين يريدون} “isteyenler dediler ki:” yani himmetlerinin düşüklüğü ve bakışlarının fani olana hasredilmiş olması sebebiyle içlerinden arzulayan kimseler [dediler ki]; her ne kadar onların bu sözü, haset edilen kimsenin nimetinin yok olmasını temenni etmek demek olan hasetten değil de gıpta kabilinden olsa bile cehalet ehli olmaları hasebiyle şöyle dediler: {الحياة الدنيا} “dünya hayatını” [arzu edenler], {يا ليت لنا} “'Keşke bizim de olsaydı” yani hangi verenden ve ne şekilde olursa olsun bize de verilmesini son derece temenni ederiz, {مثل ما أوتي قارون} “Karun'a verilenin bir benzeri!” Bu ziynetten ve ona sebep olan ilimden [keşke bize de verilseydi] de sürekli mal mülk sahipleri olsaydık! Sonra ahireti isteyen kimsenin kendilerini kınayacağını bildikleri için tekit ederek onu yücelttiler ve şöyle dediler: {إنه لذو حظ} “Şüphesiz o, bir pay sahibidir” yani dünyada bir nasip ve talih sahibidir, {عظيم*} “büyük bir [pay].'” Bütün bu mala sebep olan kendisine verilmiş ilim vesilesiyle [büyük bir pay sahibidir]. Onların cehaletine, rabbanî ilmin faziletine ve Karun'a verilen mal ile

أوتي قارون من المال والعلم الظاهر الذي أدى إليه باتباعه قوله: {وقال الذين} وعظم الرغبة في العلم بالبناء للمفعول إشارة إلى أنه نافع بكل اعتبار وباعتبار الزهد، وبالتعبير عن أهل الزهد به فقال: {أوتوا العلم} أي من قومه، فشرفت أنفسُهم عن إرادة الدنيا علماً بفنائها، زجراً لمن تمنى مثل حاله، وشمراً إلى الآخرة لبقائها: {ويلكم} أي عجباً لكم، أو حل بكم الشر حلولاً، وأصل ويل، «وي» قال الفراء: جيء بلام الجر بعدها مفتوحة ما المضمر نحو وي لك، ووي له، أي عجباً لك وله، ثم خلط اللام بوي لكثرة الاستعمال حتى صارت كلام الكلمة فصار معرباً بإتمامه ثلاثياً، فجاز أن يدخل بعدها لام أخرى في نحو ويلاً لك، لصيرورة الأول لام الكلمة، ثم نقل إلى باب المبتدأ فقيل: ويل لك، وهو باق على ما كان عليه في حال النصب إذ الأصل في ويل لك: هلكت ويلاً، أي هلاكاً فرفعوه بعد حذف الفعل نفضاً لغبار الحدوث، وقيل: أصل ويل الدعاء بالهلاك، ثم استعمل في الزجر والردع والبعث على ترك ما لا يرتضى كما استعمل لا أبا لك - وأصله الدعاء على الرجل - في الحث على الفعل، فكأنهم قالوا: ما لنا يحل بنا الويل؟ فأخبروهم بما ينبغي معرضين

buna yol açan zahirî ilmin hakirliğine, şu sözünü peşinden getirmek suretiyle delalet etti: {وقال الذين} “Ve o kimseler dediler ki” -ilme olan rağbeti, her bakımdan ve bilhassa zühd bakımından faydalı olduğuna işaretle ve zühd ehlini onunla ifade ederek meçhul sîgasıyla yüceltti ve şöyle buyurdu-: {أوتوا العلم} “kendilerine ilim verilmiş olan:” yani kavminden olup da dünyanın fani olduğunu bildikleri için nefisleri onu istemekten yücelmiş olanlar, onun gibi bir hali temenni edenleri azarlamak ve baki olduğu için ahirete yönelmek maksadıyla şöyle dediler: {ويلكم} “'Yazıklar olsun size!” yani şaşarım size! Yahut üzerinize kötülük büsbütün çöktü! “Veyl” kelimesinin aslı “vey” (وَيْ) kelimesidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Ondan sonra gelen cer lâmı zamirle birleştiğinde “vey leke” (وَيْ لَكَ) ve “vey lehû” (وَيْ لَهُ) şeklinde fethalı getirildi, yani “sana ve ona şaşarım” demektir. Sonra kullanım çokluğundan ötürü lâm harfi “vey” ile kaynaştı ve kelimenin lâmı haline geldi; böylece üç harfli hale tamamlanarak mu'reb oldu. İlk lâm kelimenin lâmı haline geldiği için “veylen leke” (وَيْلًا لَكَ) gibi ifadelerde arkasından başka bir lâmın dâhil olması caiz oldu. Sonra mübtedâ babına aktarılarak “veylün leke” (وَيْلٌ لَكَ) denildi; nasb halindeki durumunu korumaktadır, zira “veylün leke”nin aslı “helakte veylen” yani “helak oluşla helak oldun” demektir. Hudûs (sonradan olma) tozunu silkelemek için fiili hazfettikten sonra ref ettiler. Şöyle de denilmiştir: Veyl'in aslı helak için bedduadır; sonra bir kimseye beddua etmek olan “lâ ebâ lek” sözünün fiili teşvikte kullanılması gibi, razı olunmayan şeyi terk etmeye sevk etmek, azarlamak ve caydırmak için kullanılmıştır. Sanki onlar: “Bize ne oluyor da üzerimize veyl çöküyor?” dediler; onlar da onları bunu söyleyecek kadar kışkırtan şeyi hakir görerek,

عما استحقوا به الويل من التمني، تحقيراً لما استفزهم حتى قالوه فقالوا: {ثواب الله} أي الجليل العظيم {خير} أي من هذا الحطام، ومن فاته الخير حل به الويل؛ ثم بينوا مستحقه تعظيماً له وترغيباً للسامع في حاله فقالوا: {لمن آمن وعمل} أي تصديقاً لإيمانه {صالحاً} ثم بين سبحانه عظمة هذه النصيحة وعلو قدرها بقوله مؤكداً لأن أهل الدنيا ينكرون كونهم غير صابرين: {ولا يلقاها} أي لا يجعل لاقياً لهذا الكلمات أوالنصيحة التي قالها أهل العلم، أي عاملاً بها {إلا الصابرون*} أي على قضاء ربهم في السراء والضراء، والحاملون أنفسهم على الطاعات الذين صار الصبر لهم خلقاً، وعبر بالجمع ترغيباً في التعاون إشارة إلى أن الدين لصعوبته لا يستقل به الواحد.

bu temennileri sebebiyle hak ettikleri veylden yüz çevirip yapılması gerekeni haber verdiler ve şöyle dediler: {ثواب الله} “Allah'ın sevabı” yani o Celil ve Azim olan Allah'ın sevabı, {خير} “daha hayırlıdır” yani bu değersiz dünyalıktan daha hayırlıdır; kim bu hayrı kaçırırsa üzerine veyl çöker. Sonra onu yüceltmek ve dinleyeni onun haline teşvik etmek maksadıyla bu sevabı hak edeni açıklayarak şöyle dediler: {لمن آمن وعمل} “iman edip işleyen kimse için” yani imanını tasdik edecek şekilde [işleyen kimse için], {صالحاً} “salih [amel].” Sonra Yüce Allah dünya ehlinin sabırsız olduklarını inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek bu nasihatin azametini ve kadrinin yüceliğini şu sözüyle beyan etti: {ولا يلقاها} “Ona ulaştırılmaz / kavuşturulmaz” yani ilim ehlinin söylediği bu kelimelere veya nasihate eriştirilmez, yani onunla amel ettirilmez, {إلا الصابرون*} “sabredenlerden başkası.'” Yani varlıkta ve darlıkta Rablerinin kazasına sabreden ve nefislerini taatlere sevk eden, sabır kendileri için bir ahlak haline gelmiş olan kimselerden başkası. Yardımlaşmaya teşvik etmek ve dinin zorluğundan ötürü tek bir kişinin onun üstesinden gelemeyeceğine işaret etmek üzere çoğul sîgasıyla ifade buyurdu.

ولما تسبب عن نظره هذا الذي أوصله إلى الكفر بربه أخذه بالعذاب، أشار إلى ذلك سبحانه بقوله: {فخسفنا} أي بما لنا من العظمة {به وبداره} أي وهي على مقدار ما ذكرنا من عظمته بأمواله وزينته، فهي أمر عظيم، تجمع خلقاً كثيراً وأثاثاً عظيماً، لئلا يقول قائل: إن الخسف به كان للرغبة في أخذ أمواله {الأرض} وهو من قوم موسى ﵊ وقريب منه جداً - على ما نقله

Onun Rabbini inkâra vardıran bu bakışı azapla yakalanmasını netice verince, Yüce Allah buna şu sözüyle işaret etti: {فخسفنا} “Bunun üzerine batırdık” yani sahip olduğumuz azametle [batırdık], {به وبداره} “onu da evini de;” yani malları ve debdebesiyle zikrettiğimiz büyüklüğü nispetinde olan, pek çok insanı ve muazzam eşyayı barındıran o muazzam evini [batırdık] ki hiç kimse onun batırılmasının mallarını almaya yönelik bir arzu sebebiyle olduğunu söylemesin. {الأرض} “yere.” Oysa o -nakil ehlinin aktardığına göre-

أهل الأخبار - فإياكم يا أمة هذا النبي أن تردوا ما آتاكم من الرحمة برسالته فتهلكوا وإن كنتم أقرب الناس إليه فإن الأنبياء كما أنهم لا يوجدون الهدى في قلوب العدى، فكذلك لا يمنعونهم من الردى ولا يشفعون لهم أبداً، إذا تحققوا أنهم من أهل الشقا {فما} أي فتسبب عن ذلك أنه ما {كان له} أي لقارون، وأكد النفي - لما استقر في الأذهان أن الأكابر منصورون - بزيادة الجار في قوله: {من فئة} أي طائفة من الناس يكرون عليه بعد أن هالهم ما دهمه، وأصل الفئة الجماعة من الطير - كأنها سميت بذلك لكثرة رجوعها وسرعته إلى المكان الذي ذهبت منه {ينصرونه} .

Musa'nın aleyhisselâm kavminden ve ona çok yakın bir kimseydi. Ey bu Peygamber'in ümmeti! Sakın onun risaletiyle size getirdiği rahmeti geri çevirip de helak olmayasınız; siz ona insanların en yakını olsanız bile! Zira peygamberler düşmanların kalplerinde hidayeti var edemedikleri gibi, helak olmalarına da engel olamazlar ve onların şekavet ehlinden olduklarını kesin olarak bildiklerinde onlara asla şefaat etmezler. {فما} “Artık olmadı” yani bunun neticesinde olmadı, {كان له} “onun için” yani Karun için; ileri gelenlerin yardıma mazhar olacağı zihinlerde yerleştiği için şu sözündeki cer harfinin ziyadeliğiyle nefi tekit etti: {من فئة} “hiçbir topluluk” yani başına gelen felaketin dehşetine kapıldıktan sonra onun yardımına koşacak insanlardan bir zümre [olmadı]. Fienin (فِئَة) aslı kuşlar topluluğudur; sanki ayrıldıkları yere çok ve hızlıca dönmelerinden ötürü bu ismi almış gibidir. {ينصرونه} “ona yardım edecek”

ولما كان الله تعالى أعلى من كل شيء قال: {من دون الله} أي الحائز لصفات الكمال، المتردي بالعظمة والجلال، لأن من كان على مثل رأيه هلك، ومن كان من أولياء الله راقب الله في أمره، فلم يسألوا الله فيه، وعلم هو أن الحق لله، وضل عنه - كما في الآية التي قبلها - ما كان يفتري {وما كان} أي هو {من المنتصرين*} لأنفسهم بقوتهم. ولما خسف به فاستبصر الجهال الذين هم كالبهائم لا يرون إلا المحسوسات، عبر عن حالهم بقوله: {وأصبح} أي

Allah Teâlâ her şeyden yüce olduğu için şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'a karşı;” yani kemal sıfatlarına sahip, azamet ve celal ridasına bürünen Allah'a karşı [yardım edecek hiçbir topluluğu olmadı]. Çünkü onun gibi düşünenler helak oldu; Allah'ın veli kulları ise O'nun emrinde Allah'ı gözettiler ve onun hakkında Allah'a yalvarmadılar. Kendisi de hakkın Allah'a ait olduğunu anladı ve bir önceki ayette geçtiği üzere uydurup durduğu şeyler ondan kaybolup gitti. {وما كان} “ve o değildi” yani bizzat kendisi de [değildi], {من المنتصرين*} “kendini savunanlardan / yardım görenlerden de.” Kendi güçleriyle kendilerini savunanlardan olmadı. O yere batırılınca, sadece hissettiklerini gören ve hayvanlar gibi olan cahiller gerçeği görüp basiret kazandılar; onların halini şu sözüyle ifade etti: {وأصبح} “Ve sabaha çıktı / hale geldi” yani

وصار، ولكنه عبر به لمقابلة الأمس، وإعلاماً بأن ما رأوا من حاله ملأ صدورهم فلم يكن لهم هم سواه {الذين تمنوا} أي أرادوا إرادة عظيمة بغاية الشغف أن يكونوا {مكانه} أي يكون حاله ومنزلته في الدنيا لهم {بالأمس} أي الزمان الماضي القريب وإن لم يكن يلي يومهم الذي هم فيه من قبله {يقولون ويكأن} هذه الكلمة والتي بعدها متصلة بإجماع المصاحف، وعن الكسائي أنه يوقف على الياء من وى، وعن أبي عمرو أنه يوقف على الكاف: ويك، قال الرضي في شرح الحاجبية: وي للتندم أو للتعجب، ثم قال: وهو عند الخليل وسيبويه «وي» للتعجب، ركبت مع «كأن» التي للتشبيه، وقال الفراء: كلمة تعجب ألحق بها كاف الخطاب نحو ويك عنتر أقدم، أي من قوله في قصيدته الميمية المشهورة إحدى المعلقات السبع:

ve dönüştü. Ancak dünün mukabili olması ve onun halinden gördükleri şeyin göğüslerini doldurduğunu, ondan başka hiçbir dertlerinin kalmadığını bildirmek için bu ifadeyle zikretti: {الذين تمنوا} “o kimseler ki temenni etmişlerdi” yani son derece tutkuyla ve büyük bir arzuyla istemişlerdi, {مكانه} “onun yerinde olmayı” yani dünyadaki halinin ve makamının kendilerinin olmasını [istemişlerdi], {بالأمس} “daha dün;” yani bulundukları günün hemen öncesi olmasa bile yakın geçmiş zamanda [istemişlerdi], {يقولون ويكأن} “şöyle diyorlardı: 'Vay be! Demek ki... / Vay bana! Şüphesiz...” Bu kelime ve sonraki kelime mushafların ittifakıyla bitişik yazılmıştır. el-Kisâî'den “vey”in ye'sinde durulacağı; Ebû Amr'dan ise “kef” üzerinde “veyk” diye durulacağı nakledilmiştir. er-Radî, Şerhu'l-Hâcibiyye'de şöyle der: “Vey, pişmanlık veya taaccüp (şaşkınlık) içindir.” Sonra şöyle der: “Halil ve Sibeveyh'e göre ‘vey’ taaccüp içindir; teşbih için olan ‘keenne’ ile birleştirilmiştir.” el-Ferrâ ise şöyle demiştir: “Hitap kefinin kendisine eklendiği bir taaccüp kelimesidir; tıpkı 'Veyke Anteru akdim' (Vay sana ey Antere, ileri atıl!) gibi.” Yani meşhur yedi Muallaka'dan biri olan mimiyye kasidesindeki şu beytinden mülhemdir:

ولقد شفى نفسي وأبرأ سقمها ... قيل الفوارس ويك عنتر أقدم

“Ruhuma şifa verdi ve hastalığını iyileştirdi ... Süvarilerin: ‘Vay sana ey Antere, ileri atıl!’ demeleri.”

أي ويلك وعجباً منك، وضم إليها «أن» فالمعنى: ألم تر أنه، ونقل ابن الجوزي هذا عن ابن عباس ﵄، قال الفراء: ولما صار معنى ويكأن ألم تر، لم تغير كاف الخطاب للمؤنث والمثنى والمجموع بل لزم حالة واحدة، وقال الجعبري في شرح الشاطبية: وي صوت يقوله المتندم والمتعجب، وويك أصله ويلك، حذفت

Yani “yazıklar olsun sana ve şaşarım sana” demektir. Buna “en” (أَنَّ) harfi bitiştirilmiştir; mana ise: “Görmedin mi ki / bilmez misin ki” demektir. İbnü'l-Cevzî bunu İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ nakletmiştir. el-Ferrâ şöyle der: “Veykeenne ifadesinin manası 'Görmedin mi' olunca, hitap kefi müennes, tesniye ve cemi için değiştirilmemiş, tek bir halde kalmıştır.” el-Ca'berî, Şerhu'ş-Şâtıbiyye'de şöyle der: “Vey, pişman olan ve hayret eden kimsenin çıkardığı bir sestir. Veyk'in aslı ise 'veyleke'dir; kullanımının

لامه تخفيفاً لكثرة دوره؛ والكاف للخطاب وفتحت «أن» لإضمار العلم؛ وقال قطرب: لتقدير اللام، ونشأ من التركيب معنى: ندمنا على تفريطنا، وتعجبنا من حالنا، وتحققنا خلاف اعتقادنا، ورسمت متصلة تنبيهاً على التركيب، وقال القزاز في ديوانه الجامع: ويك كلمة ينبه بها الإنسان، وقيل: معناها رحمة، ووي معناها التنبيه والإنكار، وقال الإمام عبد الحق: وي كلمة تقال في التعجب والاستدراك، وقيل: وي حزن، وقال قطرب: وي كلمة تفجع - انتهى. وقال سيبويه في باب ما ينتصب فيه الخبر بعد الأحرف الخمسة: وسألت الخليل عن هذه الآية فزعم أنها وي مفصولة من كأن والمعنى وقع على أن القوم انتبهوا فتكلموا على قدر علمهم، أو نبهوا فقيل لهم: أما يشبه أن يكون هذا عندكم هكذا - والله تعالى أعلم، وأما المفسرون: فقالوا: ألم تر أن الله. فالمعنى الذي يجمع الأقوال حينئذ: تعجباً أو ويلاً أو تندماً على ما قلنا في تبين غلطنا، وتنبيهاً على الخطأ، أو هلاك لنا، إو إنكار علينا، أو حزن لنا، أو تفجع علينا، أو استدراك علينا، أو رحمة لنا، أو تنبه منا، أو تنبيه لنا، ثم عللوا ذلك بقولهم: أن الله، أو يشبه أن الله،

çokluğundan ötürü hafifletmek için lâmı hazfedilmiştir. Kef hitap içindir; ilim manası takdir edildiği için 'en' fethalanmıştır.” Kutrub ise lâmın takdiri sebebiyle olduğunu söylemiştir. Bu terkibden şu mana doğmuştur: “Kusurumuza pişman olduk, halimize şaştık ve inancımızın aksini kesin olarak anladık.” Terkibe dikkat çekmek üzere bitişik yazılmıştır. el-Kazzâz, Dîvânu'l-Câmi‘ adlı eserinde şöyle demiştir: “Veyk, insanın kendisiyle uyarıldığı bir kelimedir; anlamının rahmet olduğu da söylenmiştir. Vey ise uyarma ve inkâr manasındadır.” İmam Abdülhak şöyle demiştir: “Vey, taaccüp ve istidrak (düzeltme) anında söylenen bir kelimedir; vey'in hüzün manasına geldiği de söylenmiştir.” Kutrub ise: “Vey, bir tefaccu‘ (acıma/sızlanma) kelimesidir” demiştir -alıntı bitti-. Sibeveyh, beş harften sonra haberin mensub olduğu babta şöyle demiştir: “Halil'e bu ayeti sordum, o bunun 'keenne'den ayrı bir 'vey' olduğunu iddia etti. Mana ise kavmin uyanıp kendi ilimleri nispetinde konuştukları veya uyarılarak kendilerine: ‘Bunun sizin katınızda böyle olması gerekmez miydi?’ denildiği şeklindedir -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir-.” Müfessirlere gelince; onlar: “Görmedin mi ki Allah...” demişlerdir. Bu durumda bütün görüşleri toplayan mana şöyledir: “Yanılgımızın açığa çıkması karşısında söylediğimiz söze taaccüp, veyl veya pişmanlık olsun; hataya bir uyarı, bizim için bir helak, bize bir inkâr, bizim için bir hüzün, bize bir acıma, bize bir istidrak, bize bir rahmet, bizden bir intibah veya bize bir ikaz olsun.” Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: “Şüphesiz Allah...” veya “Allah'ın şöyle olması benzer ki...”

أو ألم تر أيها السامع والناظر أن الله، وقال الرازي: اسم سمي به القول، أي أعجب، ومعناه التنبيه؛ ثم ابتدأ كأن {الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله {يبسط الرزق} أي الكامل {لمن يشاء} سواء كان عنده ما يحتال به على الرزق أم لا.

yahut “Ey işiten ve bakan kimse, görmedin mi ki şüphesiz Allah...”. er-Râzî şöyle demiştir: “Bu söze verilen bir isimdir, yani şaşarım demektir ve anlamı uyarmadır.” Sonra “keenne” ile söze başladı: {الله} “Allah” yani bütün işlerin sahibi olan o Yüce Hükümdar, {يبسط الرزق} “rızkı genişletir / bolca verir” yani kâmil manada rızkı [genişletir], {لمن يشاء} “dilediğine;” ister yanında rızkı celbedecek bir hilesi bulunsun ister bulunmasın.

ولما كانت القصة لقارون، وكان له من المكنة في الدنيا ما مضى ذكره، وكانت العادة جارية بأن مثله يبطر وقد يؤدي إلى تألهه، قال منبهاً بالإيقاع به على الوجه الماضي أنه من جملة عبيده، لا فرق بينه وبين أضعفهم بالنسبة إلى قدرته: {من عباده} .

Kıssa Karun'a ait olduğu, dünyada zikri geçen güce sahip bulunduğu ve onun gibilerin şımarmasının bazen kendisini ilahlaştırmaya kadar varması adet olduğu için; geçen şekilde onun başına felaket getirmekle kudretine nispetle onunla en zayıf kulu arasında hiçbir fark bulunmayan kullarından biri olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {من عباده} “kullarından.”

ولما دل على أن البسط إنما هو منه، أتبعه قوله دليلاً آخر على ربوبيته: {ويقدر} أي يضيق على من يشاء سواء كان فطناً أم لا، لا يبسطه لأحد لكرامته عليه، ولا يضيق على أحد لهوانه عنده، ولا يدل البسط والقبض على هوان ولا كرامة، وهذا دليل على أنهم ظنوا صحة قول قارون أنه أوتيه على علم عنده، وأنهم إنما تمنوا علمه الذي يلزم منه على اعتقادهم حصول المال على كل حال.

Genişletmenin ancak O'ndan olduğuna delalet edince, rububiyetine diğer bir delil olarak bunun ardından şu sözünü getirdi: {ويقدر} “ve daraltır / kısar;” yani ister zeki olsun ister olmasın dilediğine daraltır. Onu katındaki değerinden ötürü kimseye genişletmez, katında değersiz olduğu için de kimseye daraltmaz; genişletmek ve daraltmak değersizliğe veya değerli oluşa delalet etmez. Bu, Karun'un “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verildi” sözünü onların doğru zannettiklerine ve inançlarına göre her halükarda malın elde edilmesini gerektiren onun ilmini temenni ettiklerine delildir.

ولما لاح لهم من واقعته أن الرزق إنما هو بيد الله، أتبعوه ما دل على أنهم اعتقدوا أيضاً أن الله قادر على ما يريد من غير الرزق كما

Onun başına gelen hadiseden rızkın ancak Allah'ın elinde olduğu kendilerine zahir olunca, rızka kadir olduğu gibi

هو قادر على الرزق من قولهم: {لولا أن منَّ الله} أي تفضل الملك الأعظم الذي استأثر بصفات الكمال {علينا} بجوده، فلم يعطنا ما تمنيناه من الكون على مثل حاله {لخسف بنا} مثل ما خسف به {ويكأنه} أي عجباً أو ندماً لأنه، أو يشبه أنه، أو ألم تر أنه، قال الرضي في شرح الحاجبية: كأن المخاطب كان يدعى أنهم يفلحون فقال لهم: عجباً منك، فسئل: لم تتعجب منه؟ فقال: لأنه - إلى آخره، فحذف حرف الجر مع «أن» كما هو القياس.

Allah'ın rızık dışındaki dilediği her şeye de kadir olduğuna inandıklarına delalet eden şu sözlerini peşinden getirdiler: {لولا أن منَّ الله} “Eğer Allah lütufta bulunmasaydı” yani kemal sıfatlarını zatına mahsus kılan o Yüce Hükümdar cömertliğiyle lütufta bulunmasaydı {علينا} “bize,” onun gibi bir halde olma temennimizi bize vermeyerek lütufta bulunmasaydı, {لخسف بنا} “bizi de mutlaka batırırdı;” tıpkı onu batırdığı gibi. {ويكأنه} “Vay be! Demek ki... / Şaşarım ki doğrusu...” yani taaccüp veya pişmanlık olsun çünkü, yahut öyle görünüyor ki, yahut görmedin mi ki. er-Radî, Şerhu'l-Hâcibiyye'de şöyle der: “Sanki muhatap onların kurtuluşa ereceğini iddia ediyordu da onlara: ‘Şaşarım sana!’ dedi. Ona: ‘Ondan niçin taaccüp ediyorsun?’ diye sorulunca: ‘Çünkü...’ dedi -sonuna kadar-.” Böylece kıyasa uygun olarak “en” (أَنَّ) ile birlikte cer harfi hazfedilmiştir.

{لا يفلح} أي يظفر بمراد {الكافرون*} أي العريقون في الكفر لنعمة الله، وقد عرف بهذا تنزيل المعنى على ما قالوه في المراد من ويكأنه، سواء وقف على وي أو يك أو لا.

{لا يفلح} “kurtuluşa ermez / iflah olmaz” yani arzusuna kavuşamaz {الكافرون*} “kâfirler!'” Yani Allah'ın nimetine karşı küfürde kökleşmiş olanlar. Böylece, ister “vey”de ister “yek”te durulsun veya hiç durulmasın, “veykeennehû” ifadesinden kastedilen hususta söyledikleri görüşlere mananın nasıl tatbik edildiği anlaşılmış oldu.

ذكر شرح هذه القصة: قال البغوي: قال أهل العلم بالأخبار: كان قارون أعلم بني إسرائيل بعد موسى ﵊ وأقرأهم للتوراة وأجملهم وأغناهم فبغى وطغى، وكان أول طغيانه وعصيانه أن الله تعالى أوحى إلى موسى ﵊ أن يعلقوا في أرديتهم خيوطاً أربعة، في كل طرف منها خيطاً أخضر بلون السماء يذكرونني به إذا نظروا إلى السماء ويعلمون أني منزل منها كلامي،

Bu kıssanın şerhinin zikri: el-Begavî şöyle demiştir: Haber ehli ilim adamları dediler ki: Karun, Musa'dan aleyhisselâm sonra İsrailoğullarının en bilgilisi, Tevrat'ı en iyi okuyanı, en güzeli ve en zengini idi; fakat haddi aşıp azgınlaştı. Onun ilk azgınlığı ve isyanı şuydu: Allah Teâlâ, Musa'ya aleyhisselâm İsrailoğullarının ridalarının dört köşesine, her bir ucuna sema renginde yeşil birer iplik bağlamalarını vahyetti; ta ki gökyüzüne baktıklarında Beni hatırlasınlar ve kelamımı oradan indirdiğimi bilsinler.

فقال موسى: يا رب! ألا تأمرهم أن يجعلوا أرديتهم كلها خضراً، فإن بني إسرائيل تحتقر هذه الخيوط، فقال له ربه: يا موسى! إن الصغير من أمري ليس بصغير، فإذا هم لم يطيعوني في الأمر الصغير لم يطيعوني في الأمر الكبير، فدعاهم موسى يعني فأعلمهم ففعلوا واستكبر قارون، فكان هذا بدء عصيانه وطغيانه وبغيه، فلما قطع موسى ببني إسرائيل البحر جعل الحبورة لهارون ﵇ وهي رئاسة المذبح، فكان بنو إسرائيل يأتون بهديهم إلى هارون فيضعه على المذبح فتنزل نار من السماء فتأكله، فقال قارون: يا موسى! لك الرسالة ولهارون الحبورة، ولست في شيء وأنا أقرأ التوراة، لا صبر لي على هذا، فقال له موسى ﵊: ما أنا بالذي جعلتها في هارون ولكن الله جعلها له، فقال قارون: والله لا أصدقك حتى أرى بيانه، يعني فجمع موسى عصي الرؤساء فحزمها وألقاها في قبته التي كان يعبد الله فيها وباتوا يحرسونها، فأصبحت عصا هارون قد اهتز لها ورق أخضر، وكانت من اللوز، فقال قارون: والله ما هذا بأعجب مما تصنع من السحر، وذكر أموراً مما كان يتعظم بها وأنه رمى موسى ﵊ بعظيمة فحينئذ غار الله لموسى ﵊ فخسف به.

Bunun üzerine Musa: “Ey Rabbim! Bütün ridalarını yeşil yapmalarını emretmez misin? Çünkü İsrailoğulları bu iplikleri hakir görür” dedi. Rabbi ona şöyle buyurdu: “Ey Musa! Benim emrimin küçüğü küçük değildir; onlar küçük emirde Bana itaat etmezlerse büyük emirde de Bana itaat etmezler.” Musa onları çağırdı, yani kendilerine bildirdi; onlar da yaptılar, ancak Karun büyüklük tasladı. İşte onun isyanının, tuğyanının ve azgınlığının başlangıcı buydu. Musa İsrailoğulları ile denizi geçince kurban mezbahının riyasetini ifade eden kâhinlik görevini Harun'a aleyhisselâm verdi. İsrailoğulları kurbanlıklarını Harun'a getirir, o da mezbaha koyar, gökten bir ateş inip onu yerdi. Karun dedi ki: “Ey Musa! Risalet sana, kâhinlik Harun'a ait; bana ise hiçbir şey yok, oysa ben Tevrat'ı okuyorum; buna sabredemem!” Musa aleyhisselâm ona: “Onu Harun'a veren ben değilim, fakat Allah onu ona verdi” dedi. Karun: “Vallahi apaçık delilini görünceye kadar seni doğrulamam” dedi. Yani Musa kabile reislerinin asalarını toplayıp bir demet yaptı ve Allah'a ibadet ettiği çadırına koydu; geceyi onun başında nöbet tutarak geçirdiler. Sabah olduğunda Harun'un asası yeşil yapraklar açmıştı ve badem ağacındandı. Karun: “Vallahi bu, yaptığın sihirden daha şaşırtıcı değildir” dedi ve kendisiyle büyüklük tasladığı bazı hususları zikretti; ayrıca Musa'ya aleyhisselâm büyük bir iftira attı. İşte o anda Allah, Musa aleyhisselâm için gayrete geldi ve onu yere batırdı.

والذي رأيته أنا في التوراة في السفر الرابع ما نصه: وكلم الرب موسى وقال له: كلم بني إسرائيل وقل لهم: اعملوا خيوطاً في أطراف أرديتكم في أحقابكم، ولتكن الخيوط التي تعملون في أطراف أرديتكم من حرير، ولتكن هذه الخيوط تذكركم وصايا الله لتعملوا بها ولا تضلوا بما في قلوبكم، ولا تتبعوا آراءكم، بل اذكروا جميع وصاياي واعملوا بها، لتكونوا مقدسين لله ربكم، أنا الله ربكم الذي أخرجتكم من أرض مصر، لا يكون لكم إله غيري، أنا الله ربكم.

Benim Tevrat'ta Dördüncü Sefer'de (Çölde Sayım) gördüğüm metin ise aynen şöyledir: Ve Rab, Musa ile konuşup ona şöyle dedi: “İsrailoğulları ile konuş ve onlara de ki: Nesilleriniz boyunca ridalarınızın uçlarına saçaklar yapın ve ridalarınızın uçlarına yaptığınız saçaklara lacivert bir kordon koyun. Bu saçaklar size Allah'ın emirlerini hatırlatsın ki onlarla amel edesiniz, kalplerinizdekilerle sapmayasınız ve kendi görüşlerinizin peşine düşmeyesiniz; bilakis bütün emirlerimi hatırlayıp onlarla amel edesiniz ve Rabbiniz olan Allah için mukaddes olasınız. Sizi Mısır diyarından çıkaran Rabbiniz Allah Ben'im; Benden başka ilahınız olmasın, Rabbiniz Allah Ben'im.”

ومن بعد هذه الأمور شق قورح - وهو اسم قارون بالعبرانية - بن يصهر بن قاهث بن لاوى، ودائن وأبيروم ابنا أليب، وأون بن قلب ابن روبيل العصي، وقاموا بين يدي موسى، وقم من بني إسرائيل عددهم مائتان وخمسون رجلاً من رؤساء الجماعة مذكورون مشهورون بأسمائهم أبطال، هؤلاء أجمعون اجتمعوا إلى موسى وهارون وقالوا لهما: ليس حسبكما أن الجماعة كلها طاهرة وأنتما رئيسان عليها حتى تريدا أن تتعظما على الجماعة كلها - أي يكون هارون هو الكاهن أي متولي

Bu olaylardan sonra Levi oğlu Kehat oğlu Yitshar oğlu Kōrah -ki bu Karun'un İbranicedeki ismidir-, Eliab'ın oğulları Datan ve Abiram ile Ruben oğlu Pelet oğlu On isyan ettiler; Musa'nın huzurunda dikildiler. İsrailoğullarından cemaatin reislerinden, isimleriyle anılan tanınmış yiğitlerden iki yüz elli kişi de onlarla beraber kalktı. Bunların hepsi Musa ve Harun'un aleyhine toplandılar ve onlara şöyle dediler: “Bütün cemaat mukaddes olduğu ve siz de onların reisi bulunduğunuz halde, bütün cemaate karşı büyüklük taslamak istemeniz size yetmedi mi?” -yani Harun'un kâhin olması, yani

أمر القربان والحكم على خدمة قبة الزمان - فسمع موسى ذلك وخر ساجداً على وجهه، وكلم قورح وجماعته كلها فقال لهم: سيظهر الرب ويبين لمن الكهنوت والرئاسة بكرة، ومن كان طاهراً فليتقرب إليه. ومن يختار الرب يتقرب؛ ثم أمرهم أن يقربوا قرباناً ثم قال: يا بني لاوي! أما تكتفون بما اختاره الله لكم من كل جماعة بني إسرائيل وقربكم إليه لتعملوا العمل في بيت الرب وقربك أنت وجميع إخوتك معك إلا أن تريدوا الكهنوت أيضاً، فلذلك أنت وجماعتك كلها احتشدوا بين يدي الرب غداً، فأما هارون فمن هو حتى صرتم تقعون فيه وتتذمرون عليه، وأرسل موسى ليدعو دائن وأبيروم ابني أليب فقالا: لا تصعد إليك، أما تكتفيان بما صنعتما أنكما أخرجتمانا من الأرض التي تغل السمن والعسل لتقتلانا في هذه البرية حتى تعظما علينا وتفخرا، فأما ما وعدتنا به أنك تدخلنا الأرض التي تغل السمن والعسل فما فعلت، ولم تعطنا مواريث المزارع والكروم، فلو عميت أعيننا لم نصعد إليك. فشق ذلك على موسى جداً، وقال أمام الرب: لا تقبل قرابينهم يا رب لأني لم أظلم منهم رجلاً ولا أسأت إلى أحد منهم، ثم قال لقورح: اجتمع أنت وأصحابك أمام الرب وهارون معكم بكرة، وليأخذ كل منكم مجمرته، وقام موسى وهارون أمام قبة الزمان وجمع قورح

kurban işini üstlenmesi ve Zaman Çadırı'nın hizmetine hükmetmesi hususunda-. Musa bunu işitince yüzüstü secdeye kapandı; Kōrah ve bütün cemaatiyle konuşup onlara şöyle dedi: “Sabahleyin Rab, kâhinliğin ve riyasetin kime ait olduğunu gösterip açıklayacak; kim mukaddes ise O'na yaklaşsın. Rab kimi seçerse o yaklaşır.” Sonra onlara bir kurban takdim etmelerini emretti, ardından şöyle dedi: “Ey Levi oğulları! Allah'ın sizi bütün İsrailoğulları cemaatinden seçip Kendisine yaklaştırması, Rabbin evindeki hizmeti yapmanız ve seni bütün kardeşlerinle birlikte Kendisine yaklaştırması size yetmedi mi ki kâhinliği de istiyorsunuz? Bu yüzden sen ve bütün cemaatin yarın Rabbin huzurunda toplanın. Harun'a gelince; o kimdir ki ona dil uzatıyor ve aleyhinde homurdanıyorsunuz?” Musa, Eliab'ın oğulları Datan ve Abiram'ı çağırmak için haber gönderdi; onlar şöyle dediler: “Senin yanına çıkmayız! Bize büyüklük taslayıp övünesin diye bizi bu çölde öldürmek için süt ve bal damlayan diyardan çıkarmış olman sana yetmedi mi? Bize vadettiğin gibi süt ve bal damlayan diyara da bizi sokmadın, bize tarlalar ve bağlar miras olarak vermedin. Gözlerimiz kör edilse bile senin yanına çıkmayız!” Bu durum Musa'ya çok ağır geldi ve Rabbin huzurunda şöyle dedi: “Ya Rab! Onların kurbanlarını kabul etme, çünkü ben onlardan tek bir adama bile haksızlık etmedim, hiçbirine kötülük yapmadım.” Sonra Kōrah'a şöyle dedi: “Sen ve adamların sabahleyin Rabbin huzurunda toplanın, Harun da sizinle beraber olsun; her biriniz buhurdanını alsın.” Musa ve Harun Zaman Çadırı'nın önünde durdular ve Kōrah toplandı...

الجماعة كلها، وظهر مجد الرب للجماعة كلها، وكلم الرب موسى وهارون وقال لهما: تنحيا عن هذه الجماعة فإني مهلكها في ساعة واحدة، فخرا ساجدين وقالا: اللهم أنت إله أرواح كل ذي لحم، يجرم رجل واحد فينزل الغضب بالجماعة كلها؟ فكلم الرب موسى وقال له: كلم الجماعة كلها وقل لهم: تنحوا عن خيم دائن وأبيروم وقورح، تنحوا عن خيم هؤلاء الفجار، ولا تقربوا شيئاً مما لهم لئلا تعاقبوا، وقال موسى: بهذه الخلة تعلمون أن الرب أرسلني أن أعمل هذه الأعمال كلها، ولم أعملها من تلقاء نفسي، إن مات هؤلاء مثل موت كل إنسان أو نزل بهم الموت مثل ما ينزل بجميع الناس فلم يرسلني الرب، وإن فتحت الأرض فاها وابتلعتهم وابتلعت كل شيء لهم نزلوا هم وكل شيء لهم إلى الجحيم علمتم أن هؤلاء قد أغضبوا الرب.

...bütün cemaat toplandı ve Rabbin izzeti bütün cemaate göründü. Rab, Musa ve Harun ile konuşup onlara şöyle dedi: “Bu cemaatten uzaklaşın, çünkü Ben onları bir anda helak edeceğim.” Onlar ise yüzüstü secdeye kapanıp şöyle dediler: “Allah'ım! Sen her can taşıyanın ruhlarının ilahısın; bir tek adam günah işleyecek de gazap bütün cemaate mi inecek?” Bunun üzerine Rab Musa ile konuşup ona şöyle dedi: “Bütün cemaatle konuş ve onlara de ki: Datan, Abiram ve Kōrah'ın çadırlarından uzaklaşın! Bu günahkârların çadırlarından uzak durun, onlara ait hiçbir şeye yaklaşmayın ki cezalandırılmayasınız.” Musa da şöyle dedi: “Bu durumla bileceksiniz ki bütün bu işleri yapmam için beni Rab gönderdi; ben bunları kendiliğimden yapmadım. Eğer bunlar her insanın ölümü gibi ölürse veya bütün insanların başına gelen ölüm onların da başına gelirse, beni Rab göndermemiş demektir. Fakat eğer yer ağzını açıp onları ve kendilerine ait her şeyi yutarsa, onlar ve her şeyleri canlı canlı cehennemin çukuruna inerlerse, bileceksiniz ki bunlar Rabbi öfkelendirmişlerdir.”

فلما أكمل موسى قوله هذا انفتحت الأرض من تحتهم، وفغرت فاها فابتلعتهم وابتلعت خيمهم وجميع مواشيهم فنزلوا إلى الجحم أحياء، ثم استوت الأرض فوقهم، وهرب جميع بني إسرائيل حيث سمعوا أصواتهم ورأوا ما قد صنع بهم، وقالوا: لعل الأرض تبتلعنا أيضاً، واشتعلت نار من قبل الرب فأحرقت المائتين

Musa bu sözünü tamamlayınca, altlarındaki yer yarıldı; ağzını açıp onları, çadırlarını ve bütün hayvanlarını yuttu; böylece canlı canlı cehenneme [çukuruna] indiler. Sonra yer üzerlerine kapandı. Onların çığlıklarını işiten ve başlarına geleni gören bütün İsrailoğulları kaçıştılar ve: “Belki yer bizi de yutar!” dediler. Rabbin katından bir ateş alevlendi ve buhur yakan iki yüz

والخمسين رجلاً الذين كانوا يبخرون البخور، وتذمر جماعة بني إسرائيل من بعد ذلك اليوم على موسى وهارون فقالوا لهما: أنتما قتلتما جماعة شعب الرب، فأقبلوا إلى قبة الزمان ورأوا أن السحاب قد تغشى القبة وظهر مجد الرب، وأتى موسى وهارون فقاما في قبة الزمان، وكلم الرب موسى وهارون وقال لهما: تنحيا عن هذه الجماعة لأني مهلكها في ساعة واحدة، فخرا ساجدين على وجوههما، وقال موسى لهارون: خذ مجمرة بيدك واجعل فيها ناراً وبخوراً، وانطلق مسرعاً إلى الجماعة واستغفر لهم لأنه قد نزل غضب الرب بالجماعة كلها، وبدأ موت الفجأة بالشعب، وأخذ هارون كما أمره موسى فأحضر إلى الجماعة ورأى أن الموت قد بدأ بالشعب، وبخر بخوراً للرب واستغفر للشعب، وقام فيما بين الأموات والأحياء، فكف موت الفجأة عن الشعب، وكان عدد الذين ماتوا فجأة أربعة عشر ألفاً وسبعمائة رجل غير المخسوف بهم، ورجع هارون إلى موسى إلى قبة الزمان فكلم الرب موسى وقال له: كلم بني إسرائيل وخذ منهم عصا عصا من كل سبط، واكتب اسم كل رجل على عصاه، واكتب اسم هارون على عصا سبط لاوي، واجعلها في قنة الزمان أمام تابوت الشهادة لأنزل إليكم إلى

elli adamı yakıp yok etti. O günden sonra İsrailoğulları cemaati Musa ve Harun'a karşı homurdanarak onlara şöyle dediler: “Siz Rabbin kavminin cemaatini öldürdünüz.” Sonra Zaman Çadırı'na yöneldiler ve bulutun çadırı kapladığını, Rabbin izzetinin göründüğünü gördüler. Musa ve Harun gelip Zaman Çadırı'nda durdular. Rab, Musa ve Harun ile konuşup onlara şöyle dedi: “Bu cemaatten uzaklaşın, çünkü Ben onları bir anda helak edeceğim.” Bunun üzerine yüzüstü secdeye kapandılar. Musa Harun'a: “Eline bir buhurdan al, içine ateş ve buhur koy, aceleyle cemaatin yanına git ve onlar için bağışlanma dile; çünkü Rabbin gazabı bütün cemaate indi ve kavim arasında ani ölüm başladı” dedi. Harun, Musa'nın kendisine emrettiği gibi aldı, cemaatin yanına geldi ve kavim arasında ölümün başladığını gördü. Rab için buhur yaktı ve kavim için bağışlanma diledi; ölülerle dirilerin arasında durdu, böylece ani ölüm kavmin üzerinden durdu. Yere batanlar dışında, aniden ölenlerin sayısı on dört bin yedi yüz kişiydi. Harun, Zaman Çadırı'nda bulunan Musa'nın yanına döndü. Rab Musa ile konuşup ona şöyle dedi: “İsrailoğulları ile konuş; her kabileden birer asa olmak üzere onlardan birer asa al. Her adamın ismini kendi asasının üzerine yaz, Harun'un ismini de Levi kabilesinin asasına yaz. Onları Zaman Çadırı'na, Şahitlik Sandığı'nın önüne koy ki oraya sizin yanınıza ineyim.

هناك، فالرجل الذي أحبه تنضر عصاه، وأخلصكما من هتار بني إسرائيل وتذمرهم؛ ثم دخل موسى خبأ الشهادة فرأى عصا هارون قد نضرت وأخرجت أغصاناً وأورقت وأثمرت لوزاً، وأخرج موسى العصي كلها فنظروا إليها، وقال الرب لموسى: رد قضيب هارون إلى موضع الشهادة واحفظه آية لأبناء المتسخطين ليكف تذمرهم عني ولا يموتوا، ولا يعمل عمل قبة الزمان غير اللاويين - أي سبط لاوي، فأما بنو إسرائيل - أي باقيهم - فلا يقتربوا إلى قبة الزمان لئلا يعاقبوا ويموتوا؛ ثم ذكر وفاة هارون ﵇ في هور الجبل وولاية إليعازر ابنه مكانه أمر الكهنوت - انتهى. وهو نحو مما فعل الله لنبينا محمد ﷺ في حنين الجذع، وتخيير النبي ﷺ له أن يعيده تعالى إلى أحسن ما كان وهو حي أو يجعله في الجنة، فاختار أن يكون في الجنة، وكذا أمر سراقة بن مالك بن جعشم حيث لحقه ﷺ في طريق الهجرة ليرده فخسف بقوائم حصانه حتى نزل إلى بطنه ثلاث مرات غير أن النبي ﷺ لما كان نبي الرحمة لم يكن القاضية، فكفى بذلك شره، وأسلم بعد ذلك علم الفتح،

Sevdiğim adamın asası yeşerecektir; böylece sizi İsrailoğullarının taşkınlıklarından ve homurdanmalarından kurtarırım.” Sonra Musa Şahitlik Çadırı'na girdi ve Harun'un asasının yeşerdiğini, sürgünler verip yapraklandığını ve badem verdiğini gördü. Musa bütün asaları dışarı çıkardı ve onlar baktılar. Rab Musa'ya şöyle dedi: “Harun'un asasını Şahitlik yerine geri koy ve onu isyankâr oğullara bir ibret/alamet olarak sakla ki bana karşı homurdanmaları dursun ve ölmesinler. Zaman Çadırı'nın hizmetini Levililerden -yani Levi kabilesinden- başkası yapmasın. İsrailoğullarının -yani geri kalanlarının- ise Zaman Çadırı'na yaklaşmaması gerekir, aksi takdirde cezalandırılır ve ölürler.” Sonra Harun aleyhisselâm'ın Hūr dağındaki vefatını ve kâhinlik görevinin yerine oğlu El'azar'a verilmesini zikretti -[nakil] bitti-. Bu, Allah'ın Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için kütüğün inlemesi hadisesinde yaptığına ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu, Yüce Allah'ın kendisini canlı iken olduğu en güzel haline döndürmesi ile Cennette kılması arasında muhayyer bırakmasına, onun da Cennette olmayı seçmesine benzer. Aynı şekilde hicret yolunda onu geri çevirmek için sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştiğinde atının ayakları üç defa karnına kadar yere batan Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum hadisesi de böyledir. Ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet peygamberi olduğu için bu [batma] helak edici olmadı; böylece onun şerrinden korundu ve kendisi daha sonra Fetih yılında müslüman oldu.

وبشره النبي ﷺ بأنه يلبس سوراى كسرى فكان كذلك، وشر من الخسف الذي يغيب به المخسوف به وأنكأ وأشنع وأخزى قصة الذي ارتد فقصم ودفن فلفظته الأرض - روى البيهقي في آخر الدلائل عن أنس بن مالك ﵁ قال: كان منا رجل من بني النجار قد قرأ البقرة وآل عمران، وكان يكتب لرسول الله ﷺ، فانطلق هارباً حتى لحق بأهل الكتاب، فرفعوه وأعجبوا به، فما لبث أن قصم الله عنقه فحفروا له فواروه، فأصبحت الأرض قد نبذته على وجهها ثم عادوا فحفروا له فواروه فأصبحت الأرض قد نبذته على وجهها فتركوه منبوذاً، وقال: رواه مسلم في الصحيح، وعن أنس ﵁ مثله أيضاً في رجل نصراني لفظته الأرض ثلاث مرات ثم تركوه.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kisrâ'nın iki bileziğini takacağını müjdelemişti ve nitekim öyle oldu. Yere batırılan kimsenin içinde kaybolduğu batırılmaktan daha şerli, daha acı verici, daha çirkin ve daha rüsva edici olanı ise; irtidat edip boynu kırılan, gömüldüğünde ise yerin dışarı attığı kimsenin kıssasıdır. Beyhakî Delâil'in sonunda Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bizden Neccâroğullarından Bakara ve Âl-i İmrân'ı okumuş bir adam vardı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâtiplik yapıyordu. Kaçıp Ehl-i Kitab'a katıldı. Onu yücelttiler ve ona hayran kaldılar. Çok geçmeden Allah onun boynunu kırdı; onun için [mezar] kazıp gömdüler, sabah olunca yer onu yüzeyine fırlatmıştı. Sonra tekrar kazıp gömdüler, sabah olunca yer yine onu yüzeyine fırlatmıştı; bunun üzerine onu öylece atılmış olarak bıraktılar. [Beyhakî] dedi ki: Bunu Müslim Sahih'te rivayet etti. Enes radıyallâhu anh'tan, yerin üç defa dışarı attığı ve sonra bıraktıkları bir Hristiyan adam hakkında da benzeri rivayet edilmiştir.

وقال رواه البخاري في الصحيح.

Ve: “Bunu Buhârî de Sahih'te rivayet etti” dedi.

ولما قدم سبحانه أن المفلح من تاب وآمن وعمل صالحاً، وهو الذي أشار أهل العلم إلى أن له ثواب الله، وكان ذلك للآخرة

Yüce [Allah], kurtuluşa eren kimsenin tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kişi olduğunu ve ilim ehlinin Allah'ın sevabının onun için olduğunu belirttikleri kimse olduğunu takdim buyurunca; bu da ahiret için