سبباً ومسبباً، ومر فيما لا بد منه حتى ذكر قصة قارون المعرّفة - ولا بد - بأن هذه الدار للزوال، لا يغنى فيها رجال ولا مال، وأن الآخرة للدوام، وأمر فيها بأن يحسن الابتغاء في أمر الدنيا، وختم بأن هذا الفلاح مسلوب عن الكافرين، فكان موضع استحضار الآخرة، مع أنه قدم قريباً من ذكرها وذكر موافقتها ما ملأ به الأسماع، فصيرها حاضرة لكل ذي فهم، معظمة عند كل ذي علم، أشار إليها سبحانه لكلا الأمرين: الحضور والعظم، فقال: {تلك} أي الأمر المنظور بكل عين، الحاضر في كل قلب، العظيم الشأن، البعيد الصيت، العلي المرتبة، الذي سمعت أخباره، وطنت على الآذان أوصافه وآثاره {الدار الآخرة} أي التي دلائلها أكثر من أن تحصر، وأوضح من أن تبين وتذكر، من أعظمها تعبير كل أحد عن حياته بالدنيا والتي أمر قارون بابتغائها فأبى إلا علواً وفساداً {نجعلها} بعظمتنا {للذين} يعملون ضد عمله.
bir sebep ve müsebbep olunca ve bu dünyanın -kaçınılmaz olarak- yok olmaya mahkûm olduğunu, burada ne adamların ne de malın fayda vermeyeceğini, ahiretin ise ebedî olduğunu bildiren Karun kıssasını zikredene kadar zorunlu hususları beyan edip, orada dünya işinde güzelce istemeyi emredip, bu kurtuluşun kâfirlerden soyutlanmış olduğunu bildirerek sonuca bağlayınca; ahireti zikretmeye ve onunla uyumlu olanları anlatmaya yakın zamanda kulakları dolduran şeyleri takdim etmiş, böylece onu her anlayış sahibinin zihninde hazır ve her ilim sahibinin nezdinde yüce kılmış olmakla birlikte, burası ahiretin hatırlatılma makamı oldu. Yüce [Allah] her iki hususa -yani hazır bulunuşuna ve büyüklüğüne- işaret ederek şöyle buyurdu: {تلك} “İşte o” yani her gözün gördüğü, her kalpte hazır olan, şanı yüce, şöhreti yaygın, mertebesi yüksek, haberleri işitilmiş, nitelikleri ve eserleri kulaklarda çınlamış olan mesele; {الدار الآخرة} “ahiret yurdu” yani delilleri sayılamayacak kadar çok, açıklanıp zikredilemeyecek kadar aşikâr olan -ki bunların en büyüklerinden biri herkesin kendi hayatını 'dünya' (alçak/geçici) olarak nitelendirmesidir- ve Karun'a onu talep etmesi emredildiği halde büyüklük taslamak ve bozgunculuk çıkarmaktan başka bir şeyi kabul etmediği [yurt]; {نجعلها} “onu veririz” azametimizle [kılarız], {للذين} “şu kimselere” onun yaptıklarının zıddını yapanlara.
ولما كان المقصود الأعظم طهارة القلب الذي عنه ينشأ عمل الجوارح، قال: {لا يريدون} ولم يقل يتعاطون - مثلاً،
Asıl gaye, azaların amelinin kendisinden doğduğu kalbin temizliği olunca, [mesela] 'yapmayanlar/işlemeyenler' demeyip şöyle buyurdu: {لا يريدون} “[onlar] istemezler”,
تعظيماً لضرر الفساد بالتنفير من كل ما كان منه تسبب، إعلاماً بأن النفوس ميالة إليه نزاعة له فمهما رتعت قريباً منه اقتحمته لا محالة {علواً} أي شيئاً من العلو {في الأرض} فإنه أعظم جارّ إلى الفساد، وإذا أرادوا شيئاً من ذلك فيما يظهر لك عند أمرهم بمعروف أو نهيهم عن منكر، كان مقصودهم به علو كلمة الله للإمامة في الدين لا علوهم {ولا فساداً} بعمل ما يكره الله، بل يكونون على ضد ما كان فيه فرعون وهامان وقارون، من التواضع مع الإمامة لأجل حمل الدين عنهم ليكون لهم مثل أجر من اهتدى بهم، لا لحظ دنيوي، وعلامة العلو لأجل الإمامة لا الفساد ألا يتخذوا عباد الله خولاً، ولا مال الله دولاً، والضابط العمل بما يرضي الله والتعظيم لأمر الله والعزوف عن الدنيا.
buna sebep olan her şeyden nefret ettirerek bozgunculuğun zararının büyüklüğünü vurgulamak ve nefislerin ona meyilli, onu arzulamaya düşkün olduğunu, onun yakınında otladıkça kaçınılmaz olarak içine dalacağını bildirmek içindir: {علواً} “bir böbürlenme” yani hiçbir büyüklük taslama [istemezler], {في الأرض} “yeryüzünde”; zira bu, bozgunculuğa sürükleyen en büyük âmildir. İyiliği emrettiklerinde veya kötülükten sakındırdıklarında sana görünen kadarıyla bundan bir şey isteseler bile, bununla maksatları kendi üstünlükleri değil, dinde önderlik için Allah'ın kelimesinin yücelmesidir; {ولا فساداً} “ne de bir bozgunculuk” Allah'ın hoşlanmadığı şeyleri yapmak suretiyle. Bilakis onlar, Firavun, Hâmân ve Karun'un içinde bulunduğu durumun aksine, dünyevi bir menfaat için değil, kendileriyle hidayete erenlerin ecri kadar ecir almak üzere dinin kendilerinden taşınması gayesiyle önderlikle beraber tevazu sahibi olurlar. Bozgunculuk için değil dinde önderlik için olan üstünlüğün alameti; Allah'ın kullarını köle, Allah'ın malını da elden ele dolaşan bir meta kılmamalarıdır. Ölçü ise Allah'ı razı edecek ameller işlemek, Allah'ın emrini yüceltmek ve dünyaya meyletmemektir.
ولما كان هذا شرح حال الخائفين من جلال الله تعالى، أخبر سبحانه أنه دائماً يجعل ظفرهم آخراً، فقال معبراً بالاسمية دلالة على الثبات: {والعاقبة} أي الحالة الأخيرة التي تعقب جميع الحالات لهم في الدنيا والآخرة، هكذا الأصل، ولكنه أظهر تعميماً وإعلاماً بالوصف الذي أثمر لهم ذلك فقال تعالى: {للمتقين*} أي دائماً في كلا الدارين، لا عليهم فمن اللام يعرف أنها محمودة، وهذه الآيةِ يُعْرَف
Bu, Yüce Allah'ın celalinden korkanların durumunun açıklaması olunca, Yüce [Allah] onların zaferini daima en sonunda kılacağını haber verdi ve sebat ifade etmesi için isim cümlesiyle şöyle buyurdu: {والعاقبة} “Güzel akıbet ise” yani dünyada ve ahirette bütün hallerin ardından gelen nihai durum [onlarındır]. Asıl olan böyle [zamirle ifade etmek] idi; fakat genelleştirmek ve kendilerine bunu kazandıran vasfı bildirmek için açık isim kullanarak Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {للمتقين*} “sakınanlarındır” yani her iki yurtta da onların aleyhine değil, daima lehinedir; nitekim [başındaki] lâm harfinden onun övgüye layık bir akıbet olduğu anlaşılır. Bu ayetle...
أهل الآخرة من أهل الدنيا، فمن كان زاهداً في الأولى مجتهداً في الصلاح، وكان ممتحناً في أول أحواله مظفراً في ماله، فهو من أبناء الآخرة، وإلا فهو للدنيا.
ahiret ehli dünya ehlinden ayırt edilir. Kim bu dünyada zahit, ıslah hususunda gayretli olur, ilk hallerinde imtihan edilip neticesinde zafere ulaştırılırsa o ahiret ehlindendir; aksi takdirde dünya ehlindendir.
ولما تحرر الفرق بين أهل الدارين، وكان لا بد من إتيان الآخرة، وعلم أن الآخرة إنما هي جزاء الأعمال، وتقرر من كونها للخائفين أنها على الآمنين، فاستؤنف تفصيل ذلك جواباً لمن كأنه قال: ما لمن أحسن ومن أساء عند القدوم؟ بقوله: {من جاء} أي في الآخرة أو الدنيا {بالحسنة} أي الحالة الصالحة {فله} من فضل الله {خير منها} من عشرة أضعاف إلى سبعين إلى سبعمائة إلى ما لا يحيط به إلا الله تعالى {ومن جاء بالسيئة} وهي ما نهى الله عنه، ومنه إخافة المؤمنين {فلا يجزى} من جاز ما، وأظهر ما في هذا الفعل من الضمير العائد على من فقال: {الذين عملوا السيئات} تصويراً لحالهم تقبيحاً لها وتنفيراً من عملها، ولعله جمع هنا وأفرد أولاً إشارة إلى أن المسيء أكثر {إلا} مثله سواء عدلاً منه تعالى، هكذا كان الأصل، ولكنه قال: {ما كانوا} أي بجميع هممهم {يعملون*} مبالغة في المثلية، هذا
İki yurdun ehli arasındaki fark ortaya konulup, ahiretin gelmesi kaçınılmaz olunca, ahiretin ancak amellerin karşılığı olduğu bilinip, onun [cennetin] korkanlara ait olmasından [azabın] güven içinde olanların [haddini aşanların] aleyhine olduğu kesinleşince; sanki “Huzura varıldığında iyilik edene ve kötülük edene ne vardır?” diyen kimseye bir cevap olarak şu sözüyle bunun ayrıntısına başlandı: {من جاء} “Kim gelirse” yani ahirette veya dünyada, {بالحسنة} “iyilikle” yani salih bir durumla, {فله} “artık onun için vardır” Allah'ın lütfundan, {خير منها} “ondan daha hayırlısı” on katından yetmişe, yedi yüze ve ancak Yüce Allah'ın kuşatabileceği katlara kadar. {ومن جاء بالسيئة} “Kim de kötülükle gelirse” ki o, Allah'ın yasakladığı şeylerdir ve müminleri korkutmak da bundandır; {فلا يجزى} “cezalandırılmazlar” -ceza verme fiilinden türemiştir; bu fiilde 'men' (kim) kelimesine dönen zamiri açık isim olarak zikredip şöyle buyurdu:- {الذين عملوا السيئات} “o kötülükleri işleyenler” hallerini tasvir edip çirkin göstermek ve o ameli yapmaktan sakındırmak için. Burada çoğul, ilkinde ise tekil getirmesi belki de kötülük yapanların daha çok olduğuna işaret etmek içindir; {إلا} “başkasıyla [cezalandırılmazlar]” Yüce [Allah]'tan bir adalet olarak tamı tamına onun dengiyle. Asıl olan böyle idi; fakat misliyet hususunda mübalağa yaparak şöyle buyurdu: {ما كانوا} “olduklarından [başkasıyla]” yani bütün gayretleriyle, {يعملون*} “yapageldikleri”. Bu,
في الآخرة، وزادت الآية الإشارة إلى أنه يفعل في الدنيا مثل ذلك وإن خفي، فسيخافون في حرمهم بما أخافوا المؤمنين فيه وقد جعله الله للأمن، فاعتلوا عن الدخول في دينه بخوف التخطف من أرضهم، فسيصير عدم دخولهم فيه سبباً لخوفهم وتخطفهم من أرضهم فيعلمون أن ما كانوا فيه من الأمن إنما هو بسببك، ثم يصيرون يوم الفتح في قبضتك.
ahirettedir. Ayet, gizli de olsa dünyada da bunun benzerinin yapılacağına dair işareti ziyadeleştirmiştir. Nitekim Allah'ın emniyet yeri kıldığı Harem'de müminleri korkuttukları gibi, kendileri de Harem'lerinde korkuya kapılacaklardır. Onlar yurtlarından kapılıp götürülme korkusuyla O'nun dinine girmemek için mazeret ileri sürmüşlerdi; işte bu dine girmeyişleri, korkularının ve yurtlarından kapılıp götürülmelerinin sebebi olacaktır. Böylece içinde bulundukları güvenliğin ancak senin sebebinle olduğunu bilecekler, sonra da Fetih günü senin kabzanda (hâkimiyetinde) olacaklardır.
ولما قرر ذكر الآخرة التي هي المرجع وكرره، وأثبت الجزاء فيها، وأن العاقبة للمتقين، أتبعه ما هو في بيان ذلك كالعلة، فقال مستأنفاً مقرراً مؤكداً لما تقرر في أذهانهم من إنكار الآخرة وما يقتضيه حال خروجه ﷺ من مكة المشرفة من استبعاد رده إليها: {إن الذي فرض} أي أوجب {عليك القرآن} أي الجامع لما تفرق من المحاسن، المفصل لما التبس من جميع المعاني، أي فرض عليك جميع ما في هذا الكتاب المشتمل على الجمع والفرق بما يظهر حسن تلقيه من تلاوة وإبلاغ وتحد وعمل وألزمك فيه وغيرك هذه الملازم، وكلفكم تلك التكاليف التي منها المقارعة بالسيوف {لرآدك}
Dönüş yeri olan ahiretin zikrini pekiştirip tekrarlayınca, oradaki karşılığı ve akıbetin takva sahiplerine ait olduğunu ispat edince; bunun ardından onun açıklaması sadedinde bir illet gibi olan hususu getirdi. Onların zihinlerine yerleşmiş olan ahireti inkârı ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke-i Mükerreme'den çıkış halinin gerektirdiği oraya geri dönüşün uzak görülmesini reddedip pekiştirerek yeni bir söze başlayıp şöyle buyurdu: {إن الذي فرض} “Şüphesiz farz kılan” yani vacip kılan, {عليك القرآن} “sana Kur'an'ı” yani dağınık güzellikleri toplayan, bütün kapalı manaları tafsil eden; yani tilavet, tebliğ, meydan okuma ve amel bakımından onu güzelce kabul etmeyi ortaya koyacak şekilde cem ve farkı içeren bu Kitap'taki her şeyi sana farz kılan, onda sana ve başkalarına bu yükümlülükleri bağlayıcı kılan ve kılıçlarla vuruşmanın da dahil olduğu o mükellefiyetleri size yükleyen [Allah], {لرآدك} “elbette seni geri döndürecektir”
أي بعد الموت لأجل صعوبة ما كلفك به وألزمك من مشقته {إلى معاد} أي مرجع عظيم يا له من مرجع! يجزي فيه كل أحد بما عمل، فيبعثك ربك فيه ثواباً على إحسانك في العمل مقاماً محموداً يغبطك فيه الأولون والآخرون، بما عانيت في أمره من هذه المشقات التي لا تحملها الجبال، ولولا الرد إلى إلى هذا المعاد لكانت هذه التكاليف - التي لا يعمل أكثرهم بأكثرها ولا يجازي على المخالفة فيها - من العبث المعلوم أن العاقل من الآدميين متنزه عنه فكيف بأحكم الحاكمين! فاجتهد فيما أنت فيه لعز ذلك اليوم فإن العاقبة لك، والآية مثل قوله تعالى
yani sana yüklediği ve bağlayıcı kıldığı şeylerin meşakkat ve zorluğundan dolayı ölümden sonra {إلى معاد} “bir dönüş yerine” yani öyle muazzam bir dönüş yerine ki ne muazzam bir dönüş yeridir! Orada herkese yaptığının karşılığını verir; O'nun emri uğrunda dağların bile taşıyamayacağı bu meşakkatleri çekmen sebebiyle, amelindeki ihsanına bir mükâfat olarak Rabbin seni öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırır. Eğer bu dönüş yerine döndürülme olmasaydı -çoğunun çoğunu yapmadığı ve muhalefet edenlerin cezalandırılmadığı- bu yükümlülükler, akıllı bir insanın bile uzak durduğu bilinen bir abes olurdu; nerede kaldı Hâkimler Hâkimi! O halde o günün izzeti için bulunduğun [dava] hususunda gayret et, çünkü akıbet senindir. Bu ayet Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir:
{واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} [البقرة: ٢٨١] ، {ثم إليه ترجعون} [البقرة: ٢٨] {إلى الله مرجعكم} [المائدة: ٤٨] إلى غير ذلك من الآيات، ويجوز أن يقال: إلى معاد أيّ معاد، أي مكان هو لعظمته أهل لأن يقصد العودَ إليه كل من خرج منه وهو مكة المشرفة: وطنك الدنيوي، كما فسرها بذلك ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما رواه عنه البخاري، وعود هو لجلالته أهل لأن يذكر لدخولك إليها في جنود يعز بها الإسلام، ويذل بها الكفر وأهله على الدوام، والجنة المزخرفة:
{واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” [Bakara 281], {ثم إليه ترجعون} “Sonra O'na döndürüleceksiniz” [Bakara 28], {إلى الله مرجعكم} “Dönüşünüz Allah'adır” [Mâide 48] ve benzeri ayetler. Şöyle denilmesi de caizdir: Bir dönüş yerine ki ne dönüş yeri! Yani büyüklüğünden dolayı oradan çıkan herkesin dönmeyi kastetmesine layık olan bir yere; o da senin dünyadaki vatanın olan Mekke-i Mükerreme'dir. Nitekim Buhârî'nin kendisinden rivayet ettiği üzere İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bunu böyle tefsir etmiştir. Ve öyle yüce bir dönüştür ki, İslâm'ın kendisiyle aziz kılındığı, küfrün ve ehlinin ebediyen zelil edildiği ordularla oraya girmen sebebiyle anılmaya layıktır; ve süslenmiş cennet:
وطنك الخروي، على أكمل الوجوه وأعلاها، وأعزها وأولاها، فلا تظن أنه يسلك بك سبيل أبويك عليهما الصلاة والسلام: إبراهيم في هجرته من حران بلد الكفر إلى الأرض المقدسة فلم يعد إليها، وإسماعيل في العلو به من الأرض المقدسة إلى أقدس منها فلم يعد إليها، بل يسلك لك سبيل أخيك موسى ﵊ الذي أنزل عليه الكتاب كما أنزل عليك الكتاب القرآن الفرقان، والذي أشركوك به في قولهم {لولا أوتي مثل ما أوتي موسى} [القصص: ٤٨]- في إعادته إلى البلد الذي ذكر في هذه السورة - توطئة لهذه الآية - أنه خرج منه خائفاً يترقب - وهي مصر - إلى مدين في أطراف بلاد العرب، على وجه أهلك فيه أعداءه، أما من كان من غير قومه فبالإغراق في الماء، وأما من كان من قومه فبالخسف في الأرض، وأعز أولياءه من قومه وغيرهم، كما خرجت أنت من بلدك مكة خائفاً تترقب إلى المدينة الشريفة غير أن رجوعك - لكونك نبي الرحمة، وكون خروجك لم يكن مسبباً عن قتل أحد منهم - لا يكون فيه هلاكهم، بل عزهم وأمنهم وغناهم وثباتهم، واختير لفظ القرآن دون الكتاب لما فيه من الجمع من لازم النشر - كما مضى في الحجر، فناسب السياق الذي هو للنشر والحشر والفصل من بلده ثم الوصل، فإنه روى أن هذه
ahiretteki vatanındır; en kâmil, en yüce, en izzetli ve en evlâ surette. Sakın sanma ki O seni iki atan aleyhimesselâm'ın yoluna sevk edecektir: Küfür beldesi Harran'dan Mukaddes Topraklar'a hicret eden ve oraya bir daha dönmeyen İbrahim'in, yahut Mukaddes Topraklar'dan daha mukaddesine yükseltilip oraya bir daha dönmeyen İsmail'in yoluna. Bilakis seni, tıpkı sana Furkan olan Kur'an Kitabı indirildiği gibi kendisine Kitap indirilen ve onların {لولا أوتي مثل ما أوتي موسى} “Musa'ya verilenin bir benzeri ona da verilseydi ya!” [Kasas 48] sözleriyle seni kendisine denk tuttukları kardeşin Musa aleyhisselâm'ın yoluna sevk edecektir; -bu ayete bir zemin hazırlamak üzere bu surede zikredildiği gibi- korku içinde etrafı gözetleyerek çıktığı beldeye -ki orası Mısır'dır- Arap diyarlarının uçlarındaki Medyen'e gittikten sonra düşmanlarını helak edeceği bir şekilde geri döndürülmesi gibi. Kendi kavminden olmayanları suda boğarak, kendi kavminden olanları ise yere batırarak helak etmiş; kavminden ve başkalarından olan dostlarını ise aziz kılmıştır. Nitekim sen de kendi belden Mekke'den Medine-i Şerife'ye korku içinde etrafı gözetleyerek çıktın. Ancak senin dönüşün -rahmet peygamberi olman ve çıkışının onlardan birini öldürme sebebiyle olmaması dolayısıyla- onların helaki şeklinde değil; bilakis onların izzeti, emniyeti, zenginliği ve sebatı şeklinde olacaktır. 'el-Kitâb' yerine 'el-Kur'ân' lafzı tercih edilmiştir; çünkü onda neşrin (yaymanın) gereklerinden olan toplama anlamı vardır -Hicr'de geçtiği gibi-. Dolayısıyla bu lafız; yayma, haşir, beldesinden ayrılma ve sonra kavuşma bağlamına uygun düşmüştür. Nitekim rivayet edildiğine göre bu...
الآية نزلت على النبي ﷺ في الجحفة وهي في طريق الهجرة.
ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret yolundaki Cuhfe'de inmiştir.
ولما فهم من الإبلاغ في هذا التأكيد أن ثَم من يبالغ في النفي والإنكار على حسب هذا التأكيد في الإثبات فيقول: إن الأمر ليس كذلك، ولا يعود إلى مكة المشرفة ومنا عين تطرف، قال مهدداً على طريق الاستئناف على لسانه ﷺ لكون الإنكار تكذيباً له كما كذب موسى ﷺ حين أجاب بمثل ذلك كما تقدم: {قل} أي لهؤلاء المنكرين لما أخبرتك به: {ربي} أي المحسن إليّ {أعلم} أي من كل أحد.
Bu teyitteki ileri dereceden, ispat hususundaki bu teyide karşılık nefy ve inkârda ileri giderek: “İş öyle değil; içimizden tek bir göz kırpan (canlı) kaldıkça o Mekke-i Mükerreme'ye dönemez” diyecek birilerinin bulunduğu anlaşılınca; inkâr etmek onu yalanlamak demek olduğundan ve tıpkı daha önce geçtiği gibi Musa aleyhisselâm da benzer bir şekilde cevap verdiğinde yalanlandığı gibi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem lisanından yeni bir söze başlayarak tehdit sadedinde şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani sana haber verdiğim şeyi inkâr eden bu kimselere: {ربي} “Rabbim” yani bana ihsanda bulunan, {أعلم} “en iyi bilendir” yani herkesten daha iyi bilir.
ولما كانت هذه القصة مسلمة لا نزاع فيها لعاقل تثبت الخالق، وكانوا يقولون: من ادعى رجوعه فهو ضال، توجه السؤال عن المهتدي إلى الصواب والضال، بما يشهد به فتح مكة عند الإقبال في أولئك الضراغمة الأبطال، والسادة الأقيال، فقال في أسلوب الاستفهام لإظهار الإنصاف والإبعاد من الاتهام: {من جاء بالهدى} أي الذي لا أبين منه، أنا فيما جئت به من ربي بهذا الكلام الذي يشهد الله لي بإعجازه أنه من عنده أم أنتم فيما تقولون من عند أنفسكم؟ {ومن هو في ضلال} أي أنتم في كلامكم الظاهر العوار العظيم العار أم أنا {مبين*} أي بين
Bu kıssa, Yaratıcı'yı ispat eden hiçbir akıl sahibinin ihtilaf etmeyeceği müsellem bir hakikat olunca ve onlar “Onun döneceğini iddia eden sapıktır” dediklerinden; o yiğit arslanlar ve önder beyler eşliğinde Mekke fethine yönelişte şahitlik edilecek hususla, doğruya ulaşan ile sapanın kim olduğuna dair soru yöneltilip insafı ortaya koymak ve töhmetten uzaklaşmak için istifham (soru) üslubuyla şöyle buyurdu: {من جاء بالهدى} “Kimin hidayet getirdiğini” yani bundan daha açığı olmayan hidayeti; Rabbimden getirdiğim ve Allah'ın mucizeliğiyle kendisinden olduğuna şehadet ettiği bu kelam ile ben mi getirdim, yoksa kendiliğinizden söylediğiniz sözlerle siz mi? {ومن هو في ضلال} “ve kimin bir sapıklık içinde olduğunu” yani kusuru açık ve utancı büyük olan sözlerinizle siz mi, yoksa ben mi? {مبين*} “apaçık” yani kendiliğinden açık...
في نفسه مظهر لكل أحد ما فيه من خلل وإن اجتهد التابع له في ستره.
...olan ve ona tabi olan kimse örtmeye çalışsa da içindeki bozukluğu herkese gösteren [bir sapıklık].
ولما كان الجواب لكل من أنصف: هم في ضلال مبين لأنهم ينحتون من عند أنفسهم ما لا دليل عليه، وأنت جئت بالهدى لأنك أتيت به عن الله، بني عليه قوله: {وما} ويجوز أن تكون الجملة حالاً من الضمير في {عليك} وما بينهما اعتراض للاهتمام بالرد على المنكر للمعاد، أي فرضه عليك والحال أنك ما، ويجوز أن يقال: لما كان رجوعه إلى مكة غاية البعد لكثرة الكفار وقلة الأنصار، قربه بقوله معلماً أن كثيراً من الأمور تكون على غير رجاء، بل وعلى خلاف القياس: وما {كنت ترجوا} أي في سالف الدهر بحال من الأحوال {أن يلقى} أي ينزل على وجه لم يقدر على رده {إليك الكتاب} أي بهذا الاعتقاد ولا بشيء منه؛ ولا كان هذا من شأنك، ولا سمعه أحد منك يوماً من الأيام، ولا تأهبت لذلك أهبته العادية من تعلم خط أو مجالسة عالم ليتطرق إليك نوع اتهام، كما يشير إليه قوله تعالى في التي بعدها {وما كنت تتلوا من قبله من كتاب} [العنكبوت: ٤٨] واختير هنا لفظ الكتاب لأن السياق للرحمة التي من ثمراتها الاجتماع
İnsaf sahibi herkesin vereceği cevap: “Onlar apaçık bir sapıklık içindedirler; çünkü kendiliklerinden hiçbir delili olmayan şeyler uydurmaktadırlar. Sen ise hidayet getirdin; çünkü onu Allah'tan getirdin” şeklinde olunca, buna binaen şöyle buyurdu: {وما} “Ve [sen] değildin” -Bu cümlenin {عليك} kelimesindeki zamirden hâl olması caizdir; aradaki kısım ise ahireti inkâr edene reddiye vermeye önem göstermek için bir itiraz (ara cümle)dir; yani 'sen öyle olmadığın halde onu sana farz kıldı' demektir. Şöyle denilmesi de caizdir: Kâfirlerin çokluğu ve yardımcıların azlığı sebebiyle onun Mekke'ye dönüşü son derece uzak göründüğünde, pek çok işin umulmadık bir şekilde, hatta kıyasa aykırı olarak gerçekleştiğini bildirerek şu buyruğuyla bunu yaklaştırdı:- ve sen {كنت ترجوا} “ummazdın” yani geçmişte hiçbir şekilde, {أن يلقى} “bırakılacağını” yani geri çevrilemeyecek bir surette indirileceğini, {إليك الكتاب} “sana bu Kitab'ın” yani bu inançla veya ondan herhangi bir şeyle; bu senin durumundan değildi, bunu hiçbir gün senden kimse işitmemişti ve sana bir tür itham yöneltilsin diye yazı öğrenmek veya bir âlimle oturup kalkmak gibi bunun alışılagelmiş hazırlığını da yapmamıştın. Nitekim bundan sonraki [suredeki] şu ayet-i kerime de buna işaret etmektedir: {وما كنت تتلوا من قبله من كتاب} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun” [Ankebût 48]. Burada 'el-Kitâb' lafzı tercih edilmiştir; zira bağlam, meyvelerinden biri de muhkem bir şekilde bir araya gelmek olan...
المحكم، وذلك مدلول الكتاب؛ ثم قال: {إلا} أي لكن ألقي إليك الكتاب {رحمة} أي لأجل رحمة عظيمة لك ولجميع الخلائق بك، لم تكن ترجوها {من ربك} أي المحسن إليك بجعلك مصطفى لذلك، بالدعاء إليه وقصر الهمم عليه، وعبر بأداة الاستثناء المتصل إشارة إلى أن حاله قبل النبوة من التنزه عن عبادة الأوثان وعن القرب منها والحلف بها وعن والفواحش جميعاً، ومن الانقطاع إلى الله بالخلوة معه والتعبد له توفيقاً من الله كان حال من يرجو ذلك.
...rahmet bağlamıdır ve 'el-Kitâb' lafzının delaleti de budur. Sonra şöyle buyurdu: {إلا} “Ancak [verildi]” yani fakat Kitap sana verildi, {رحمة} “bir rahmet olarak” yani senin için ve senin vesilenle bütün mahlukat için ummadığın büyük bir rahmetten dolayı, {من ربك} “Rabbinden” yani O'na davet etmek ve gayretleri O'na has kılmak suretiyle seni bunun için seçkin kılarak sana ihsanda bulunan [Rabbinden]. Muttasıl istisna edatıyla ifade edilmesi; nübüvvetten önceki durumunun putlara tapmaktan, onlara yaklaşmaktan, onlarla yemin etmekten ve bütün çirkinliklerden uzak durmakla, Allah'ın tevfikiyle O'nunla baş başa kalarak O'na ibadet edip O'na yönelmekle, bunu uman bir kimsenin durumuna benzediğine işaret etmek içindir.
ولما تسبب عما تقدم الاجتهاد في تحريك الهمم إلى العكوف على أمر الله طمعاً فيما عنده سبحانه من الثواب، وشكراً على إنزال الكتاب، قال في سياق التأكيد لأن الطبع البشري يقتضي إدراك مظاهرة الكفار لأمر من التوفيق عظيم، لكثرتهم وقوتهم وعزتهم: {فلا تكونن} إذ ذاك بسبب اتصافهم لك لكثرتهم {ظهيراً} أي معيناً {للكافرين*} بالمكث بين ظهرانيهم، أو بالفتور عن الاجتهاد في دعائهم، يأساً منهم لما ترى من بعدهم من الإجابة وإن طال إنذارك، لا تمل أنت كما لم نمل نحن، فقد وصلنا لهم القول، وتابعنا لهم الوعظ
Önceki kısımdan, Yüce [Allah]'ın katındaki sevabı umarak ve Kitab'ın indirilişine şükrederek Allah'ın emrine sarılmak için gayretleri harekete geçirme çabası doğunca; insan tabiatı kâfirlerin çokluğu, kuvveti ve izzeti sebebiyle onlara arka çıkılmasında büyük bir başarı vehmedilmesini gerektirdiğinden, tekit bağlamında şöyle buyurdu: {فلا تكونن} “Sakın olma” o vakit, çokluklarından ötürü sana karşı vasıflanmaları sebebiyle, {ظهيراً} “bir yardımcı/arka çıkan” yani destekçi, {للكافرين*} “kâfirlere” onların aralarında kalarak yahut uyarıların uzasa da onların icabetten uzak durduklarını gördüğün için onlardan ümit kesip davetlerindeki gayrette gevşeklik göstererek. Biz bıkmadığımız gibi sen de bıkma; zira Biz onlara sözü ulaştırdık, öğütleri ardı ardına verdik...
والقص، ونحن قادرون على إهلاكهم في لحظة، وهدايتهم في أقل لمحة، وكما أن موسى ﵊ بعد الإنعام عليه لم يكن ظهيراً للمجرمين، وهذا تدريب من الله تعالى لأئمة الأمة في الدعاء إلى الله عند كثرة المخالف، وقلة الناصر المحالف.
...ve kıssaları anlattık. Biz onları bir anda helak etmeye ve göz açıp kapayıncaya kadar daha kısa bir sürede hidayete erdirmeye kadiriz. Tıpkı Musa aleyhisselâm'ın kendisine nimet verildikten sonra suçlulara arka çıkmadığı gibi. Bu, muhaliflerin çokluğu ve yeminli yardımcıların azlığı anında Allah'a davet hususunda Yüce Allah'tan ümmetin önderlerine bir eğitimdir.
ولما كان التواني في النهي عن المنكر إعراضاً عن الأوامر وإن كان المتواني مجتهداً في العمل، قال مؤكداً تنبيهاً على شدة الأمر لكثرة الأعداء وتتابع الإيذاء والاعتداء: {ولا يصدنك} أي الكفار بمبالغتهم في الإعراض وقولهم {لولا أوتي مثل ما أوتي موسى} ونحوه {عن آيات الله} أي عن الصدع بها وهي من المتصف بصفات الكمال، في الأوقات الكائنة {بعد إذ أنزلت} أي وقع إنزالها ممن تعلمه منتهياً {إليك} مما ترى من أوامرها ونواهيها، ولقد بين هذا المعنى قوله: {وادع} أي أوجد الدعاء للناس {إلى ربك} أي المحسن إليك لإحسانه إليك، وإقباله دون الخلق عليك، وأعراه من التأكيد اكتفاء بالمستطاع فإن الفعل ليس للمبالغة فيه جداً، إشارة إلى أن جلب المصالح أيسر خطباً من درء المفاسد، فإن المطلوب فيه النهاية محدود بالاجتناب.
Kötülükten menetmekte gevşeklik göstermek, gevşeklik gösteren kimse amelde gayretli olsa bile emirlere sırt çevirmek demek olduğundan; düşmanların çokluğu, eza ve tecavüzün ardı ardına gelmesi sebebiyle meselenin vehametine dikkat çekmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {ولا يصدنك} “Ve sakın seni alıkoymasınlar” yani kâfirler yüz çevirmede aşırı gitmeleriyle ve {لولا أوتي مثل ما أوتي موسى} “Musa'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!” ve benzeri sözleriyle, {عن آيات الله} “Allah'ın ayetlerinden” yani kemal sıfatlarıyla muttasıf olandan gelen bu ayetleri açıkça tebliğ etmekten, {بعد إذ أنزلت} “indirildikten sonra” yani emirlerini ve yasaklarını gördüğün şekilde bildiğin Zât tarafından nihayete erdirilerek gerçekleşen indirilişten sonra, {إليك} “sana”. Şu buyruğu bu manayı açıklamıştır: {وادع} “Ve davet et” yani insanlara daveti gerçekleştir, {إلى ربك} “Rabbine” yani sana olan ihsanı ve mahlukat arasından sana yönelmesi sebebiyle sana ihsanda bulunan [Rabbine]. Bunu güç yetirilenle iktifa etmek üzere tekitten arındırdı; zira fiil onda aşırı mübalağa için değildir. Bu da maslahatları celbetmenin, mefsedetleri defetmekten daha kolay olduğuna bir işarettir; çünkü onda nihai olarak istenen şey kaçınmakla sınırlıdır.
ولما كان الساكت عن فاعل المنكر شريكاً له، قال مؤكداً تنبيهاً علىلاهتمام بدرء المفاسد، وأنه لا بد فيه من بلوغ الغاية: {ولا تكونن من المشركين*} أي معدوداً في عدادهم بترك نهيهم عن شركهم وما يتسبب عنه ساعة واحدة.
Kötülüğü işleyene karşı susan kimse onun ortağı sayılacağından, mefsedetleri defetmeye verilen öneme ve bu hususta son sınıra ulaşmanın şart olduğuna dikkat çekmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {ولا تكونن من المشركين*} “Ve sakın müşriklerden olma!” yani onların şirklerinden ve bundan doğacak şeylerden onları menetmeyi bir an olsun terk etmek suretiyle onların sayısına dahil edilmiş olma.
ولما كان الكائن من قوم موصوفاً بما اتصف به كل منهم، وكانت مشاركتهم بالفعل أبعد من مشاركتهم بالسكوت، قال من غير تأكيد: {ولا تدع مع الله} أي الجامع لجميع صفات الكمال {إلهاً} ولما كانت النكرة في سياق النهي تعم كما لو كانت في سياق النفي، وكان المشركون قد تعنتوا لما رأوا النبي ﷺ يدعو باسم الله واسم الرحمن كما ذكر آخر الإسراء، قال: {آخر} أي غير الله حقيقة دون أن يغاير في الاسم دون الذات، ومضى في آخر الحجر، ويأتي إن شاء الله تعالى في الذاريات ما يتضح به هذا المعنى، والمراد بهذا كله المبالغة في الإنذار إعلاماً بأن تارك النهي عن المنكر مع القدرة شريك للفاعل وإن لم يباشره، والنبي ﷺ قادر لحراسة الله تعالى له؛ ثم علل ذلك بقوله: {لا إله إلا هو} أي حتى يستحق أن يشتغل به عبد؛ ثم علل وحدانيته بقوله: {كل شيء هالك} أي
Bir kavimden olan kimse onların her birinin vasıflandığı şeyle vasıflandığından ve fiilen onlara ortak olmak susarak ortak olmaktan daha uzak bir ihtimal olduğundan, tekit etmeksizin şöyle buyurdu: {ولا تدع مع الله} “Ve Allah ile beraber yalvarıp yakarma” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah ile beraber], {إلهاً} “bir ilaha”. Yasaklama bağlamındaki belirsiz (nekre) isim tıpkı nefy bağlamındaki gibi umum ifade ettiğinden ve müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ'nın sonunda zikredildiği gibi hem 'Allah' hem de 'Rahmân' ismiyle dua ettiğini gördüklerinde inatçılık ettiklerinden; {آخر} “başka” yani sadece isimde değil zatında da gerçekten Allah'tan başka olan [bir ilaha] buyurdu. Bu mana Hicr'in sonunda geçmişti ve inşallah Zâriyât'ta da açıklanacaktır. Bütün bunlardan murat, gücü yettiği halde kötülükten menetmeyi terk edenin, bizzat işlemese bile işleyene ortak olduğunu bildirmek üzere uyarıda mübalağa yapmaktır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise Yüce Allah'ın kendisini koruması sayesinde buna muktedirdir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” yani bir kulun O'nunla meşgul olmasına layık olacak hiçbir ilah yoktur. Sonra O'nun birliğini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {كل شيء هالك} “Her şey helak olucudur” yani...
هو في قوة الهلاك والفناء ومستحق لذلك لأنه ممكن {إلا وجهه} أي هو، فهو الباقي لأنه الواجب الوجود، ووجود كل موجود إنما كان به، ولعله عبر عن الذات بالوجه ليشمل ما قصد به من العمل الصالح مع ما هو معروف من تسويغه لذلك بكونه أشرف الجملة، وبكون النظر إليه هو الحامل على الطاعة بالاستحياء وما في معناه؛ ثم علل ذلك بقوله: {له} أي لله وحده فالضمير استخدام {الحكم} أي العمل المحكم بالعلم النافذ على كل شيء، ولا حكم لشيء عليه {وإليه} وحده {ترجعون*} في جميع أحوالكم: في الدنيا بحيث أنه لا ينفذ لأحد مراد إلا بإرادته، وفي الآخرة بالبعث فيجازي المحسن بإحسانه والعاصي بعصيانه، ولا شك أن هذه الأوامر والنواهي وإن كان خطابها متوجهاً إليه ﷺ فالمقصود بها أتباعه، ولعلها إنما وجهت إليه ﷺ عليه لأن أمر الرئيس أدعى لأتباعه إلى القبول، وقد اتضح بهذا البيان، في هذه المعاني الحسان، أن هذا الكتاب مبين، وبإنفاذ إرادته ﷾ في تقوية أهل الضعف من بني إسرائيل دون ما أراد فرعون وقارون وأتباعهما من أهل العلو بطاعة الماء والتراب وما جمع العناصر من اليد والعصا أن له وحده الحكم
...yok olma ve fena bulma hükmündedir ve mümkün varlık olduğu için buna müstahaktır; {إلا وجهه} “O'nun Zatından başka” yani O hariç; zira O Bâkî'dir, çünkü Vâcibü'l-Vücûd'dur (varlığı zorunlu olandır) ve var olan her şeyin varlığı ancak O'nunladır. Zat'ı 'vech' (yüz) ile ifade etmesi; bedenin en şerefli uzvu olması ve O'na bakmanın hayâ ve benzeri duygularla itaate sevk etmesi bakımından bunun kullanımının caiz olduğu bilinmekle birlikte, O'nun rızası gözetilerek yapılan salih amelleri de kapsaması içindir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {له} “O'nundur” yani sadece Allah'ındır; buradaki zamir istihdam sanatıdır; {الحكم} “hüküm” yani her şeye nüfuz eden ilimle muhkem kılınmış icraat [O'nundur], hiçbir şeyin O'nun üzerinde hükmü yoktur; {وإليه} “ve yalnız O'na”, sadece O'na, {ترجعون*} “döndürüleceksiniz” bütün hallerinizde: Dünyada O'nun iradesi olmaksızın hiç kimsenin muradının gerçekleşmemesi suretiyle, ahirette ise diriltilmek suretiyle; böylece iyilik edene iyiliğinin, isyan edene isyanının karşılığını verir. Şüphe yok ki bu emir ve yasakların hitabı her ne kadar sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş olsa da, asıl kastedilen onun tâbileridir. Hitabın ona sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmesi ise önderin emredilmesinin tâbilerinin kabul etmesine daha çok sevk edici olmasındandır. Bu güzel manalardaki bu açıklamayla bu Kitab'ın apaçık olduğu; ve Firavun, Karun ve onların büyüklük taslayan tâbilerinin istediğinin aksine, suyun, toprağın ve unsurları bir araya getiren el ile asanın itaat etmesiyle İsrailoğullarından zayıf düşürülenleri güçlendirme hususunda Aziz ve Celil olan [Allah]'ın iradesinin geçerli kılınmasıyla, dilediği ve seçtiği şey üzerinde hükmün yalnızca O'na ait olduğu açıklık kazanmıştır.
على ما يريد ويختار، فصح أن إليه الرجوع يوم المعاد يوم لا تكلم نفس إلا بإذنه، فقد انطبق آخر السورة على أولها، وانشرح مجملها بمفصلها.
Böylece O'nun izni olmadan hiçbir nefsin konuşamayacağı dönüş gününde dönüşün yalnızca O'na olacağı hakikati sabit olmuştur. Nitekim surenin sonu başıyla tam bir uyum sağlamış, mücmeli de mufassalı ile açıklığa kavuşmuştur.