ولما كان السياق في هذه السورة للامتحان، وكان إبراهيم ﵊ قد ابتلي في إسماعيل ﵊ بفراقه مع أمه ﵄ ووضعهما في قضيعة من الأرض لا أنيس بها، لم يذكره تصريحاً في سياق الامتنان، وأفرد إسحاق ﵊ لأنه لم يبتل فيه بشيء من ذلك، ولأن المنة به - لكون أمه عجوزاً وعقيماً - أكبر وأعظم لأنها أعجب، وذكر إسماعيل عليه الصلاة والسلام
Bu suredeki bağlam imtihan hakkında olduğundan ve İbrâhim aleyhisselâm, İsmâil aleyhisselâm konusunda onun ve annesinin radıyallâhu anhâ ayrılığı ve ikisinin içinde hiçbir canlının bulunmadığı çorak bir yere bırakılmasıyla imtihan edildiğinden, minnet (nimetleri sayma) bağlamında onu açıkça zikretmedi. İshak'ı aleyhisselâm ise bu tür bir şeyle imtihan edilmediği ve annesinin yaşlı ve kısır olması sebebiyle ona lütufta bulunulması daha büyük, daha azametli ve daha hayret verici olduğu için tek başına zikretti. İsmâil'i aleyhissalâtü vesselâm ise
تلويحاً في قوله: {وجعلنا} أي بعزتنا وحكمتنا {في ذريته} من ولد إسحاق وإسماعيل عليهما الصلاة والسلام {النبوة} فلم يكن بعده نبي أجنبي عنه، ومتى صحت هذه المناسبة لزم قطعاً أن يكون الذبيح إسماعيل ﵊ فإنه أعرى ذكر هذه السورة منه، ويكون كأنه قيل: إنا بشرناه بما يسرّ به من إسحاق بعد أن أمرناه بما يضر من إسماعيل ﵉ فصبر في محنة الضراء، وشكر في محنة السراء {والكتاب} فلم ينزل كتاب إلا على أولاده، وأفرد ليدل - مع تناوله بالجنسية الكتب الأربعة - على أنه لا شيء يستحق أن يكتب إلا ما أنزل فيها، أو كان راجعاً إليه، ولو جمع لم يفد هذا المعنى {وآتيناه أجره} على هجرته {في الدنيا} بما خصصناه به مما لا يقدر عليه غيرنا من سعة الرزق، ورغد العيش، وكثرة الخدم، والولد في الشيخوخة، وكثرة النسل، والثناء الحسن، والمحبة من جميع الخلق، وغير ذلك.
şu buyruğunda üstü kapalı olarak zikretti: {وجعلنا} “ve kıldık” yani izzetimiz ve hikmetimizle [kıldık], {في ذريته} “onun zürriyetinde” İshak ve İsmâil'in -aleyhimessalâtü vesselâm- soyunda, {النبوة} “peygamberliği.” Böylece ondan sonra onun soyundan olmayan hiçbir peygamber gelmedi. Bu münasebet doğru olduğunda, kurban edilecek olanın kesinlikle İsmâil aleyhisselâm olması gerekir; nitekim bu surenin zikri ondan [açıkça anılmaktan] soyutlanmıştır. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Biz ona İsmâil aleyhimesselâm konusunda kendisini üzecek şeyi emrettikten sonra, İshak ile sevineceği şeyi müjdeledik; böylece o darlık imtihanında sabretti, bolluk imtihanında ise şükretti.' {والكتاب} “ve Kitab'ı da [onun zürriyetine verdik].” Nitekim onun evlatlarından başkasına hiçbir kitap indirilmemiştir. Cins ismi olarak dört kitabı da kapsamasıyla birlikte [kelimenin] tekil getirilmesi, onda indirilen veya ona dönen şeyler dışında hiçbir şeyin yazılmaya layık olmadığına delalet etmesi içindir; şayet çoğul getirilseydi bu anlamı vermezdi. {وآتيناه أجره} “Ve ona mükâfatını verdik” hicretine karşılık [verdik], {في الدنيا} “dünyada” rızık genişliği, rahat bir yaşam, çok sayıda hizmetçi, yaşlılıkta çocuk, nesil çokluğu, güzel bir övgü, bütün yaratılmışların sevgisi ve diğer hususlardan başkasının güç yetiremeyeceği ve kendisine tahsis ettiğimiz şeylerle [verdik].
ولما كان الكافر يعتقد - لإنكاره البعث - أنه نكد حياته بالهجرة نكداً لا تدارك له، اقتضى الحال التأكيد في قوله: {وإنه في الآخرة} أي التي هي الدار وموضع الاستقرار {لمن الصالحين*} الذين خصصناهم بالسعادة وجعلنا لهم الحسنى وزيادة.
Kâfir, öldükten sonra dirilmeyi inkâr ettiği için, hicretle hayatını telafisi mümkün olmayan bir sıkıntıya soktuğunu düşündüğünden, durum şu buyrukta tekit getirilmesini gerektirdi: {وإنه في الآخرة} “Ve şüphesiz o, ahirette de” yani asıl yurt ve karar kılma yeri olan [ahirette], {لمن الصالحين*} “elbette sâlihlerdendir.” Kendilerini mutlulukla özelleştirdiğimiz, kendilerine en güzel mükâfatı ve daha fazlasını verdiğimiz kimselerdendir.
ولما كان - كما مضى - السياق للابتلاء، خص بالبسط في القص
Daha önce geçtiği üzere bağlam imtihan hakkında olduğundan, kıssanın genişçe anlatılmasını
من لم يكن له ناصر من قومه، أو كان غريباً منها، ولذلك أتبع الخليل ﵊ ابن أخيه الذي أرسله الله إلى أهل سدوم: ناس لا قرابة له فيهم ولا عشيرة، فقال: {ولوطاً} أي أرسلناه، وأشار إلى إسراعه في الامتثال بقوله: {إذ} أي وأرسلناه حين {قال لقومه} أهل سدوم الذين سكن فيهم وصاهرهم وانقطع إليهم فصاروا قومه، حين فارق عمه إبراهيم الخليل عليهما الصلاة والسلام، منكراً ما رأى من حالهم، وقبيح فعالهم، مؤكداً له إشارة إلى أنه - مع كونه يرونه من أعرف المعارف - جدير بأن ينكر: {إنكم لتأتون الفاحشة} أي المجاوزة للحد في القبح، فكأنها لذلك لا فاحشة غيرها. ثم علل كونها فاحشة استئنافاً بقوله: {ما سبقكم} أو هي حال مبينة لعظيم جرأتهم على المنكر، أي غير مسبوقين {بها} وأعرق في النفي بقوله: {من أحد} وزاد بقوله: {من العالمين*} أي كلهم فضلاً عن خصوص الناس؛ ثم كرر الإنكار تأكيداً لتجاوز قبحها الذي ينكرونه فقال: {أئنكم لتأتون الرجال} إتيان الشهوة، وعطف عليها ما ضموه إليها من المناكر، بياناً لاستحقاق الذم من وجوه، فأوجب حالهم ظن أنهم وصلوا من الخبث إلى حد لا مطمع في الرجوع عنه مع
kavminden bir yardımcısı bulunmayan veya onlara yabancı olan kimseye tahsis etti. Bundan dolayı Halîl'in aleyhisselâm ardından, Allah'ın Sedûm halkına -ki aralarında ne bir akrabalığı ne de bir aşireti vardı- gönderdiği kardeşinin oğlunu getirerek şöyle buyurdu: {ولوطاً} “Lût'u da” yani onu da gönderdik. Emre uymaktaki süratini ise şu buyruğu ile belirtti: {إذ} “Hani o vakit” yani şu vakitte gönderdik: {قال لقومه} “kavmine demişti” amcası İbrâhim Halîl'den -aleyhimessalâtü vesselâm- ayrıldığında aralarında ikamet ettiği, kendileriyle hısımlık kurduğu ve onlara bağlandığı için kavmi haline gelen Sedûm halkına, onların içinde bulunduğu durumu ve çirkin fiillerini inkâr ederek; her ne kadar onlar bunu son derece meşru bir şey olarak görseler de inkâr edilmeye layık olduğuna işaret etmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {إنكم لتأتون الفاحشة} “Şüphesiz siz, o hayasızlığı yapıyorsunuz” yani çirkinlikte haddi aşmayı [yapıyorsunuz], sanki bu sebeple ondan başka hiçbir hayasızlık yok gibidir. Sonra bunun hayasızlık oluşunu yeni bir cümle ile şöyle gerekçelendirdi: {ما سبقكم} “Sizden önce geçmemiştir” yahut bu [cümle], onların münker konusundaki cüretlerinin büyüklüğünü açıklayan bir hâl cümlesidir; yani sizden önce hiç kimse yapmamıştır, {بها} “onu.” Şu buyruğu ile de nefyı (olumsuzluğu) pekiştirdi: {من أحد} “hiçbir kimse” ve şu buyruğu ile artırdı: {من العالمين*} “âlemlerden.” Yani sadece insanlar değil, bütün âlemlerden [hiçbiri]. Sonra onların inkâr ettikleri bu çirkinliğin haddi aşmasını tekit etmek için inkârı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {أئنكم لتأتون الرجال} “Gerçekten siz, erkeklere mi gidiyorsunuz?” şehvetle yönelerek. Çeşitli yönlerden kınanmayı hak ettiklerini beyan etmek için buna ekledikleri diğer münkerleri de atfetti. Onların bu hâli, kendilerine bıkıp usanmadan yapılan
ملازمته لدعائهم من غير ملل ولا ضجر، فقال {وتقطعون السبيل*} أي بأذى الجلابين والمارة.
sürekli davete rağmen, artık dönmelerinden ümit kesilecek derecede bir pisliğe ulaştıkları zannını doğurdu da şöyle dedi: {وتقطعون السبيل*} “ve yolu mu kesiyorsunuz?” Yani mal getiren tüccarlara ve yoldan geçenlere eziyet ederek.
ولما خص هذين الفسادين، عم دالاً على المجاهرة فقال: {وتأتون في ناديكم} أي المكان الذي تجلسون فيه للتحدث بحيث يسمع بعضكم نداء بعض من مجلس المؤانسة، وهو ناد ما دام القوم فيه، فإذا قاموا عنه لم يسم بذلك {المنكر} أي هذا الجنس، وهو ما تنكره الشرائع والمروءات والعقول، ولا تتحاشون عن شيء منه في المجتمع الذي يتحاشى فيه الإنسان من فعل خلاف الأولى، من غير أن يستحي بعضكم من بعض؛ ودل على عنادهم بقوله مسبباً عن هذه النصائح بالنهي عن تلك الفضائح: {فما كان جواب قومه} أي الذين فيهم قوة ونجدة بحيث يخشى شرهم، ويتقي أذاهم وضرهم، لما أنكر عليهم ما أنكر {إلا أن قالوا} عناداً وجهلاً واستهزاء: {ائتنا بعذاب الله} وعبروا بالاسم الأعظم زيادة في الجرأة. ولما كان الإنكار ملزوماً للوعيد بأمر ضار قالوا: {إن كنت} أي كوناً متمكناً {من الصادقين*} أي في وعيدك وإرسالك، إلهاباً وتهييجاً.
Bu iki fesadı özel olarak zikrettikten sonra, [kötülüğü] açıktan yaptıklarına delalet eden genel ifadeyi getirip şöyle buyurdu: {وتأتون في ناديكم} “ve meclisinizde işliyor musunuz” yani sohbet etmek için oturduğunuz, birbirinizin sesini duyabileceğiniz ünsiyet meclisinde; nitekim orası insanlar içinde bulunduğu sürece 'nâdî' (meclis) adını alır, oradan kalktıklarında ise bu adla anılmaz, {المنكر} “o münkeri?” Yani şeriatlerin, mürüvvetin ve akılların inkâr ettiği bu cinsi; insanın evlâ olanın aksini yapmaktan bile çekindiği bir topluluk içinde, birbirinizden utanmaksızın bunlardan hiçbirinden sakınmıyorsunuz. Bu çirkinlikleri yasaklayan nasihatlerin ardından inatlarını bildirerek şöyle buyurdu: {فما كان جواب قومه} “Kavminin cevabı olmadı” yani kötülüklerinden korkulan, eziyet ve zararlarından sakınılan güçlü ve kuvvetli kavminin, Lût onların yaptıklarını inkâr ettiğinde cevabı olmadı, {إلا أن قالوا} “şöyle demelerinden başka” inatla, cehaletle ve alay ederek: {ائتنا بعذاب الله} “Bize Allah'ın azabını getir” cüretlerini artırmak için İsm-i Âzam'ı kullandılar. İnkâr etmek, zararlı bir şeyle tehdit etmeyi gerektirdiğinden, kışkırtmak ve tahrik etmek amacıyla şöyle dediler: {إن كنت} “eğer isen” yani tam manasıyla isen, {من الصادقين*} “doğru söyleyenlerden.” Yani tehdidinde ve peygamber olarak gönderilmende.
ولما كان كأنه قيل: بم أجابهم؟ قيل: {قال} أي لوط ﵊ معرضاً عنهم، مقبلاً بكليته على المحسن إليه: {رب}
Sanki 'Onlara ne cevap verdi?' denilmiş gibi şöyle buyuruldu: {قال} “Dedi” yani Lût aleyhisselâm onlardan yüz çevirip bütün varlığıyla kendisine ihsanda bulunana yönelerek [dedi]: {رب} “Rabbim!”
أي أيها المحسن إليّ {انصرني على القوم} أي الذين فيهم من القوة ما لا طاقة لي بهم معه {المفسدين*} بإتيان ما تعلم من القبائح.
Yani ey bana ihsanda bulunan! {انصرني على القوم} “Bana yardım et şu kavme karşı” yani kendilerine karşı gücümün yetmeyeceği bir kuvvete sahip olan, {المفسدين*} “bozgunculara.” Bildiğin o çirkinlikleri işlemek suretiyle [bozgunculuk yapanlara].
ولما كان التقدير: فاستجبنا له فأرسلنا رسلنا بشرى لعمه إبراهيم ﵊، ولإهلاك قوم لوط ﵊، تحقيقاً لانتقامنا من المجرمين، وإنعامنا على الصالحين، ولابتلائنا لمن نريد من عبادنا حيث جعلنا النذارة مقارنة للبشارة، عطف عليه قوله: {ولما جاءت} وأسقط «أن» لأنه لم يتصل المقول بأول المجيء بل كان قبله السلام والإضافة؛ وعظم الرسل بقولهك {رسلنا} أي من الملائكة تعظيماً لهم في أنفسهم ولما جاؤوا به {إبراهيم بالبشرى} أي بإسحاق ولداً له، ويعقوب ولداً لإسحاق عليهما الصلاة والسلام.
Takdir: 'Biz de onun duasını kabul ettik ve suçlulardan intikam almamızı, sâlihlere nimet vermemizi ve uyarıyı müjde ile birlikte kılarak kullarımızdan dilediğimizi imtihan etmemizi gerçekleştirmek üzere elçilerimizi amcası İbrâhim'e aleyhisselâm müjde olarak ve Lût'un aleyhisselâm kavmini helak etmek için gönderdik' şeklinde olunca, ona atıfla şöyle buyurdu: {ولما جاءت} “Vaktaki geldi” burada (أن) edatını düşürdü; çünkü söylenecek söz gelişin hemen başında bağlanmamış, bilakis öncesinde selâm ve ikram gerçekleşmişti. Şu buyruğu ile elçileri yüceltti: {رسلنا} “elçilerimiz” yani meleklerden [olan elçilerimiz], bizzat kendilerini ve getirdikleri şeyi yüceltmek için [böyle buyurdu], {إبراهيم بالبشرى} “İbrâhim'e müjde ile.” Yani kendisine çocuk olarak İshak'ı, İshak'a da çocuk olarak Yâkub'u -aleyhimessalâtü vesselâm- [müjdelemek üzere geldiler].
ولما كان المقام للابتلاء والامتحان، أجمل البشرى، وفصل النذري، فقال: {قالوا} أي الرسل عليهم الصلاة والسلام لإبراهيم ﵊ بعد أن بشروه وتوجهوا نحو سدوم، جواباً لسؤاله عن خطبهم، تحقيقاً لأن أهل السيئات مأخوذون، وأكدوا لعلمهم أن الخليل ﵊ يود أن يهديهم الله على يد ابن أخيه ولا يهلكهم، فقالوا: {إنا مهلكو} وأضافوا تحقيقاً لأن الأمر قد حق وفرغ منه فقالوا: {أهل هذه القرية} ثم عللوا ذلك بقولهم: {إن أهلها} مظهرين غير مضمرين إفهاماً لأن المراد أهلها الأضلاء في ذلك، إخراجاً للوط ﵇: {كانوا ظالمين*} أي عريقين في هذا الوصف، فلا حيلة في رجوعهم عنه.
Makam imtihan ve deneme makamı olduğundan, müjdeyi özlü tuttu, uyarıyı ise ayrıntılı verdi ve şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler” yani elçiler -aleyhimessalâtü vesselâm- İbrâhim'e aleyhisselâm, onu müjdeledikten sonra Sedûm'a doğru yönelirken, onun durumlarının ne olduğuna dair sorusuna cevap olarak ve kötülük ehlinin yakalanacağını gerçekleştirmek üzere [dediler]. Halîl'in aleyhisselâm Allah'ın onları yeğeninin eliyle hidayete erdirmesini arzuladığını ve onları helak etmesini istemediğini bildiklerinden tekit ederek şöyle dediler: {إنا مهلكو} “Şüphesiz biz helak edeceğiz” işin kesinleştiğini ve bittiğini gerçekleştirmek üzere izafetle getirdiler ve şöyle dediler: {أهل هذه القرية} “bu kentin halkını.” Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إن أهلها} “Şüphesiz onun halkı” Lût'u aleyhisselâm hariç tutarak kastedilenin bu konuda sapkın olan halkı olduğunu anlatmak için zamir yerine açık isim kullanarak şöyle dediler: {كانوا ظالمين*} “zâlimler olmuşlardı.” Yani bu vasıfta kökleşmişlerdi, dolayısıyla bundan dönmelerine imkân yoktur.
ولما كان السامع بحيث يتشوف إلى معرفة ما كان بعد ذلك، كان كأنه قيل: لم يقنع الخليل ﵇ لخطر المقام بهذا التلويح، بل {قال} مؤكداً تنبيهاً على جلالة ابن أخيه، وإعلاماً بشدة اهتمامه به، وأنه ليس ممن يستحق الهلاك، ليعلم ما يقولون في حقه، لأن الحال جد، فهو جدير بالاختصار: {إن} وأفهم بقوله: {فيها لوطاً} دون، منهم، أنه نزيل تدرجاً إلى التصريح بالسؤال فيه، وسؤالاً في الدفع عنهم بكونه فيهم، لأنه بعيد عما عللوا به الإهلاك من الظلم، {قالوا} أي الرسل لإبراهيم ﵊: {نحن أعلم} أي منك {بمن فيها} أي من لوط وغيره.
Dinleyici bundan sonra ne olduğunu öğrenmeye can atacak durumda olunca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Halîl aleyhisselâm makamın tehlikesinden ötürü bu üstü kapalı ifadeyle yetinmeyip, bilakis {قال} “Dedi” yeğeninin yüceliğine dikkat çekmek, onunla ne kadar çok ilgilendiğini ve onun helaki hak edenlerden olmadığını bildirmek, durum ciddi ve söze kısa kesilmeye layık olduğu için onun hakkında ne diyeceklerini öğrenmek üzere tekit ederek [şöyle dedi]: {إن} “Şüphesiz” ve 'onlardan' demeyip {فيها لوطاً} “onun içinde Lût vardır” buyurmasıyla onun orada bir yabancı/misafir olduğunu anlatarak, onun hakkında açıkça soru sormaya ve onların helak gerekçesi kıldıkları zulümden uzak olduğu için onun aralarında bulunması sebebiyle azabın defedilmesini istemeye geçti. {قالوا} “Dediler” yani elçiler İbrâhim'e aleyhisselâm [şöyle dediler]: {نحن أعلم} “Biz daha iyi biliriz” yani senden [daha iyi biliriz], {بمن فيها} “onun içinde kimin olduğunu.” Yani Lût ve başkalarından kim varsa.
ولما كان كلامهم محتملاً للأنجاء والإرداء، صرحوا بقولهم على سبيل التأكيد، لأن إنجاءه من بينهم جدير بالاستبعاد: {لننجينه} أي إنجاءاً عظيماً {وأهله} ولما أفهم هذا امرأته استثنوها ليكون ذلك أنص على إنجاء غيرها من جميع أهله فقالوا: {إلا امرأته} فكأنه قيل: فما حالها؟ فقيل: {كانت} أي جبلة وطبعاً {من الغابرين*} أي الباقين في الأرض المدمرة والجماعة الفجرة، ليعم وجهها معهم الغبرة.
Sözleri hem kurtarmaya hem de helak etmeye ihtimalli olduğundan, onun onların arasından kurtarılması uzak bir ihtimal olarak görülmeye layık olduğu için tekit yoluyla açıkça belirterek şöyle dediler: {لننجينه} “Onu mutlaka kurtaracağız” yani büyük bir kurtarışla [kurtaracağız], {وأهله} “ve ailesini de.” Bu ifade karısını da kapsadığından, ailesinin geri kalanının kurtarılacağını daha açıkça belirtmek için onu istisna ederek şöyle dediler: {إلا امرأته} “karısı müstesna.” Sanki 'Onun durumu nedir?' denildi de şöyle buyuruldu: {كانت} “O olmuştur” yani fıtrat ve huy olarak, {من الغابرين*} “geride kalanlardan.” Yani helak edilen topraklarda ve fâcir toplulukta kalanlardan; ta ki tozu onlarla birlikte onun yüzünü de kaplasın.
ولما لم يبق بعد هذا إلا خبر الرسل مع لوط ﵊، قال عاطفاً على ما تقديره: ثم فارقوه ومضوا إلى المدينة التي فيها لوط ﵇، مفهماً بالعدول عن الفاء إلى الواو أن بين المكانين بعداً: {ولما} وأثبت ما صورته صورة الحرف المصدري لما اقتضاه مقصود السورة، وأكثر سياقاتها بين التسليك في مقام الامتحان والاجتهاد في النهي عن المنكر، ولذا ذكر هنا في قصة إبراهيم ﵇ القتل والإحراق، وأتبعت بشراء بإهلاك القرية الظالمة، فقال: {أن جاءت رسلنا} أي المعظمون بنا {لوطاً} بيانا لأنه {سيء} أي حصلت له المساءة {بهم} أول أوقات مجيئهم إليه وحين قدومهم عليه، فاجأته المساءة من غير ريب لما رأى من حسن أشكالهم، وخاف من تعرض قومه لهم، وهو يظن أنهم من الناس، وذلك أن أن في مثل هذا صلة وإن كان أصلها المصدر لتؤكد وجود الفعلين مرتباً وجود أحدهما على الآخر في وقتين متجاورين لا فاصل بينهما
Bundan sonra sadece elçilerin Lût aleyhisselâm ile olan haberi kalınca, takdiri 'Sonra ondan ayrıldılar ve Lût'un aleyhisselâm bulunduğu şehre gittiler' şeklinde olana atıfla ve fâ harfinden vâv harfine geçerek iki yer arasında bir mesafe olduğunu anlatmak üzere şöyle buyurdu: {ولما} “Ve vaktaki” surenin maksadı gerektirdiği için masdar harfi sûretinde olanı getirdi; zira surenin bağlamlarının çoğu imtihan makamına sokma ve münkerden nehyetme gayreti arasındadır. Bundan dolayı burada İbrâhim'in aleyhisselâm kıssasında öldürme ve yakma zikredilmiş, müjde ise zâlim kentin helaki ile takip ettirilmiştir. Şöyle buyurdu: {أن جاءت رسلنا} “elçilerimiz geldiğinde” yani bizim tarafımızdan yüceltilen elçilerimiz, {لوطاً} “Lût'a” onun {سيء} “fenalaştığını” yani kendisine fenalık geldiğini beyan etmek üzere, {بهم} “onlar yüzünden.” Onların kendisine geldikleri ilk anlarda ve yanına vardıklarında, şekillerinin güzelliğini görüp kavminin onlara sarkıntılık etmesinden korktuğunda ve onların insan olduğunu zannettiğinde şüphesiz bir fenalık onu ansızın yakaladı. Zira bu tür yerlerdeki (أن), aslı masdar olsa bile, iki fiilin varlığını, aralarında hiçbir fasıla olmaksızın birbirine bitişik iki vakitte birinin diğerine bağlı olarak gerçekleştiğini tekit etmek için zâit olarak gelir,
فإنها وجدا في جزء واحد من الزمان، قال ابن هشام في المغني ما معناه أن علة ذلك أن الزائد يؤكد معنى ما جيء به لتأكيده، ولما تقيد وقوع الفعل الثاني عقيب الأول وترتبه عليه فالحرف الزائد يؤكد ذلك. {وضاق بهم} أي بأعمال الحيلة في الدفع عنهم {ذرعاً} أي ذرعة طاقتهم كما بين وأشبع القول فيه في سورة هود ﵇، والأصل في ذلك أن من طالت ذراعه نال ما لا يناله قصيرها، فضرب مثلاً في العجز والقدرة، وذلك أنهم أتوه في صورة مردان ملاح جداً، وقد علم أمر أهل القرية في مثل ذلك ولم يعلم أنهم رسل الله.
çünkü ikisi zamanın tek bir cüzünde meydana gelmiştir. İbn Hişâm el-Muğnî'de bunun illetinin şu anlamda olduğunu söylemiştir: Zâit olan şey, pekiştirmek için getirildiği şeyin anlamını tekit eder; ikinci fiilin vuku bulması birincinin hemen ardından gelip ona bağlandığında, zâit harf bunu pekiştirir. {وضاق بهم} “ve onlar yüzünden daraldı” yani onları savunmak için çare bulmaktan ötürü, {ذرعاً} “gücü.” Yani Hûd suresinde etraflıca açıklandığı üzere güçleri yetmez oldu. Bunun aslı şudur: Kolu uzun olan kimse, kolu kısa olanın ulaşamadığı şeye ulaşır; bu ifade acziyet ve kudret için darb-ı mesel kılınmıştır. Çünkü melekler ona son derece yakışıklı bıyıksız gençler sûretinde geldiler; o da bu konuda kent halkının durumunu biliyordu ama onların Allah'ın elçileri olduğunu bilmiyordu.
ولما كان التقدير: فقالوا له: يا لوط! إنا رسل ربك، فخفض عليك من هذا الضيق الذي نراه بك فإنا ما أرسلنا إلا لإهلاكهم، عطف عليه قوله: {وقالوا} أي لما رأوا ما لقي في أمرهم: {لا تخف} أي من أن يصلوا إلينا أو من أن تهلك أنت أو أحد من أهل طاعتك ولا تحزن أي على أحد ممن نهلكه فإنه ليس في أحد منهم خير يؤسف عليهم بسببه؛ ثم عللوا ذلك بقولهم مبالغين في التأكيد للإغناء به عن جمل طوال، إشارة إلى أن الوقت أرق فهو لا يحتمل التطويل: {إنا منجوك} أي مبالغون في إنجائك {وأهلك} أي ومهلكوا أهل هذه القرية، فلا يقع ضميرك أنهم يصلون
Takdir: 'Onlar ona: Ey Lût! Biz senin Rabbinin elçileriyiz, sende gördüğümüz bu sıkıntıyı üzerinden at; zira biz ancak onları helak etmek için gönderildik, dediler' şeklinde olunca, ona atıfla şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani onun kendileri yüzünden çektiği sıkıntıyı gördüklerinde: {لا تخف} “Korkma!” Yani onların bize ulaşmasından veya senin yahut sana itaat edenlerden birinin helak olmasından [korkma], {ولا تحزن} “üzülme de!” Yani helak edeceğimiz kimselerden hiçbiri için [üzülme]; zira onların hiçbirinde arkasından üzülünecek bir hayır yoktur. Sonra vaktin dar olduğuna ve uzatmaya elverişli olmadığına işaret ederek, uzun cümlelerin yerine geçecek şekilde tekitte mübalağa yaparak bunu şöyle gerekçelendirdiler: {إنا منجوك} “Şüphesiz biz seni kurtaracağız” yani seni kesinlikle kurtarıcılarız, {وأهلك} “ve aileni de.” Yani bu kentin halkını da helak edicileriz; dolayısıyla onların bize ulaşacakları
إلينا، وقالوا: {إلا امرأتك} تنصيصاً على كل فرد منهم سواها؛ ثم دلوا على هلاكها بقولهم جواباً لمن كأنه قال: ما لها؟ فقيل: {كانت من الغابرين*} أي كأن هذا الحكم في أصل خلقتها.
aklına bile gelmesin. Ve şöyle dediler: {إلا امرأتك} “karın müstesna” onun dışındaki her bir ferdi açıkça belirtmek üzere. Sonra sanki 'Ona ne oldu?' diyen kimseye cevap olarak helakini şu sözleriyle belirttiler: {كانت من الغابرين*} “O, geride kalanlardan olmuştur.” Yani sanki bu hüküm onun yaratılışının aslında vardı.
ولما أفهمت العبارة كما مضى إهلاكهم، صرحوا به فقالوا معينين لنوعه، معللين لما أخبروه به، مؤكدين إعلاماً بأن الأمر قد فرغ منه قطعاً لأن يشفع فيهم، جرياً على عادة الأنبياء في الشفقة على أممهم: {إنا منزلون} أي لا محالة {على أهل هذه القرية رجزاً} أي عذاباً يكون فيه اضطراب شديد يضطرب منه من أصابه كائناً من كان {من السماء} فهو عظيم وقعه، شديد صدعه {بما كانوا} أي كوناً راسخاً {يفسقون*} أي يخرجون في كل وقت من دائرة العقل والحياء.
İfade daha önce geçtiği üzere onların helakini hissettirince, peygamberlerin ümmetlerine şefkat gösterme âdeti gereğince onlar hakkında şefaatte bulunmasın diye işin kesin olarak bittiğini bildirmek üzere tekit ederek, türünü de belirterek ve haber verdikleri şeyi gerekçelendirerek açıkça şöyle dediler: {إنا منزلون} “Şüphesiz biz indireceğiz” yani muhakkak indireceğiz, {على أهل هذه القرية رجزاً} “bu kentin halkı üzerine bir azap” yani kim olursa olsun kendisine isabet eden kimseyi sarsacak şiddetli bir çalkantının bulunacağı bir azap [indireceğiz], {من السماء} “gökten” dolayısıyla onun inişi pek büyük, yarıp geçmesi pek şiddetlidir, {بما كانوا} “oldukları sebebiyle” yani kökleşmiş bir halde, {يفسقون*} “yoldan çıkıyor.” Yani her vakit aklın ve hayânın dairesinden çıkıyor [oldukları sebebiyle].
ولما كان التقدير: ففعلت رسلنا ما وعدوه به من إنجائه وإهلاك جميع قراهم، فتركناها، كأن لم يسكن بها أحد قط، عطف عليه قوله مؤكداً إشارة إلى فضيلة المخاطبين بهذه القصة من العرب وغيرهم، وأنه ليس بينهم وبين الهدى إلا تفكرهم في أمرهم مع
Takdir: 'Elçilerimiz onu kurtarma ve bütün kentlerini helak etme konusunda vaat ettikleri şeyi yaptılar; biz de orayı sanki içinde hiç kimse oturmamış gibi bıraktık' şeklinde olunca, Araplardan ve başkalarından bu kıssaya muhatap olanların faziletine ve nefsin hevasından sıyrılmakla birlikte
الإنخلاع من الهوى: {ولقد تركنا} بما لنا من العظمة {منها} أي من تلك القرية {آية} علامة على قدرتنا على كل ما نريد {بينة} وهو الماء الأسود المنتن الذي غمر قراهم كلها بعد الخسف بها وهو مباين لجميع مياه الأرض لكونه ماء السخط لمن باينوا بفعلهم الخلق مع اشتهار كونه على الخسف.
kendi durumlarını düşünmekten başka hidayetle aralarında hiçbir engel bulunmadığına işaret ederek tekitli bir şekilde ona atıfla şöyle buyurdu: {ولقد تركنا} “Ve andolsun bıraktık” azametimizle, {منها} “ondan” yani o kentten, {آية} “bir ayet” dilediğimiz her şeye gücümüzün yettiğine dair bir işaret, {بينة} “apaçık.” O da yere batırılmalarının ardından bütün kentlerini kaplayan ve fiilleriyle diğer yaratılmışlardan ayrılan kimseler için gazap suyu olması hasebiyle yeryüzündeki bütün sulardan farklı olan, yere batırılma üzerinde olduğu meşhur o siyah, kokuşmuş sudur.
ولما كان سبحانه قد حجب عن الأبصار كثيراً من الناس قال: {لقوم يعقلون*} فعد من لم يستبصر به عير عاقل ولا شاعر بأنها آية ولا فيه أهلية القيام بما يريد.
Allah Teâlâ insanların birçoğunun basiretini perdelediği için şöyle buyurdu: {لقوم يعقلون*} “akleden bir topluluk için.” Ondan ibret almayan kimseyi akılsız, onun bir ayet olduğunu hissetmeyen ve dilediği şeyi yapma ehliyetine sahip olmayan biri saydı.
ولما كان السياق لإثبات يوم الدين وإهلاك المفسدين، ولمن طال ابتلاؤه من الصالحين ولم يجد له ناصراً من قومه، إما لغربته عنهم، وإما لقلة عشيرته لتسميتهم وعدم أتباعه، وكان شعيب ﵇ ممن استضعفه قومه واستقلوا عشيرته لتسميتهم لهم رهطاً، والرهط ما دون العشرة أو من سبعة إلى عشرة، وما دون السبعة إلى الثلاثة نفر، فكان ﵇ كذلك في هذا العداد، عقب قصة لوط بقصته ﵊ فقال: {وإلى} أي ولقد أرسلنا إلى
Bağlam din gününü ispat etmek, bozguncuları helak etmek ve sâlihlerden imtihanı uzayan, ya onlara yabancı olduğu için ya da zikredilmeleri ve tâbilerinin azlığı sebebiyle aşiretinin azlığından ötürü kavminden bir yardımcı bulamayan kimseler hakkında olunca; Şuayb aleyhisselâm da kavminin kendisini zayıf gördüğü ve 'raht' olarak adlandırdıkları için aşiretini azımsadıkları kimselerden olduğundan -ki raht ondan az veya yedi ile on arasıdır, yediden üçe kadar olan ise neferdir- ve o da aleyhisselâm bu sayımda olduğundan, Lût'un kıssasını onun aleyhisselâm kıssası ile takip ettirip şöyle buyurdu: {وإلى} “Ve [gönderdik]” yani andolsun gönderdik,
{مدين أخاهم} أي من النسب والبلد {شعيباً} .
{مدين أخاهم} “Medyen'e de kardeşleri” yani soy ve belde bakımından [kardeşleri olan], {شعيباً} “Şuayb'ı.”
ولما كان مقصود السورة الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من غير فترة، عبر بالفاء فقال: {فقال} أي فتسبب عن إرساله وتعقبه أن قال: {يا قوم اعبدوا الله} أي الملك الأعلى وحده، ولا تشركوا به شيئاً، فإن العبادة التي فيها شرك عدم، لأن الله تعالى أغنى الشركاء فهو لا يقبل إلا ما كان له خالصاً.
Surenin maksadı hiçbir ara vermeksizin iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek olduğundan, fâ harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {فقال} “Dedi ki” yani gönderilmesine bağlı olarak ve hemen ardından dedi ki: {يا قوم اعبدوا الله} “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin” yani yalnızca en yüce Hükümran'a [kulluk edin] ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; zira içinde şirk bulunan ibadet yok hükmündedir, çünkü Allah Teâlâ ortaklardan en müstağni olandır, O ancak Kendisi için ihlasla yapılanı kabul eder.
ولما كان السياق لإقامة الأدلة على البعث الذي هو من مقاصد السورة قال: {وارجوا اليوم الآخر} أي حسن الجزاء فيه لتفعلوا ما يليق بذلك {ولا تعثوا في الأرض} حال كونكم {مفسدين*} أي متعمدين الفساد.
Bağlam surenin maksatlarından olan yeniden dirilmeyi ispata yönelik deliller getirmek hakkında olduğundan şöyle buyurdu: {وارجوا اليوم الآخر} “ve ahiret gününü umun” yani ona layık olanı yapmak üzere oradaki güzel mükâfatı [umun], {ولا تعثوا في الأرض} “ve yeryüzünde taşkınlık yapmayın” şu halde bulunarak: {مفسدين*} “bozguncular olarak.” Yani kasten fesat çıkararak.
ولما تسبب عن هذا النصح وتعقبه تكذيبهم فتسبب عنه وتعقبه إهلاكهم، تحقيقاً لأن أهل السيئات لا يسبقون قال: {فكذبوه فأخذتهم} أي لذلك أخذ قهر وغلبة {الرجفة} أي الصيحة التي زلزلت بهم فأهلكتهم {فأصبحوا في دارهم} أي محالهم التي كانت دائرة بهم وكانوا يدورون فيها {جاثمين*} أي واقعين على صدورهم، لازمين مكاناً واحداً، لا يقدرون على حركة أصلاً، لأنه لا أرواح لهم.
Bu nasihatin ardından yalanlamaları gelip, kötülük ehlinin asla öne geçemeyeceğini gerçekleştirmek üzere bunun ardından da helak edilmeleri gelince şöyle buyurdu: {فكذبوه فأخذتهم} “Bunun üzerine onu yalanladılar, onları da yakalayıverdi” yani bu sebeple bir kahır ve galebe yakalayışıyla yakaladı, {الرجفة} “o şiddetli sarsıntı” yani onları sarsıp helak eden o korkunç ses, {فأصبحوا في دارهم} “böylece yurtlarında oldular” yani etraflarını çevreleyen ve içinde dönüp durdukları mekânlarında, {جاثمين*} “yüzüstü kapanakalmışlar.” Yani göğüsleri üzerine düşmüş, tek bir yerde çakılıp kalmış, hiçbir şekilde hareket edemez halde [oldular], çünkü artık ruhları yoktu.
ولما كان من المقاصد العظيمة الدلالة على اتباع بعض هذه الأمم بعضاً في الخير والشر على نسق، والجري بهم في إهلاك المكذبين
En büyük maksatlardan biri de, bu ümmetlerin bazısının hayırda ve şerde birbiri ardınca diğerine tâbi olduğunu, yalanlayanları helak etmede
وإنجاء المصدقين طبقاً عن طبق، وكان إهلاك عاد وثمود - لما اشتهروا به من قوة الأبدان، ومتانة الأركان - في غاية الغرابة، وكان معنى ختام قصة مدين: فأهلكناهم، عطف عليه على ذلك المعنى قوله: {وعاداً} أي وأهلكنا أيضاً عاداً {وثموداْ} مع ما كانوا فيه من العتو، والتكبر والعلو {وقد تبين لكم} أي ظهر بنفسه غاية الظهور أيها العرب أمرهم {من مساكنهم} أي ما وصف من هلاكهم وما كانوا فيه من شدة الأجسام، وسعة الأحلام، وعلو الاهتمام، وثقوب الأذهان، وعظيم الشأن، عند مروركم بتلك المساكن، ونظركم إليها في ضربكم في التجارة إلى الشام، فصرفوا أفكارهم في الإقبال على الاستمتاع بالعرض الفاني من هذه الدنيا، فأملوا بعيداً، وبنوا شديداً، ولم يغن عنهم شيء من ذلك شيئاً من أمر الله {وزين لهم} في غاية التزيين {الشيطان} أي بعيد من الرحمة، المحترق باللعنة، بقوة احتياله، ومحبوب ضلاله ومحاله {أعمالهم} أي الفاسدة، فأقبلوا بكليتهم عليها مع العدو المبين، وأعرضوا عن الهداة الناصحين.
ve tasdik edenleri kurtarmada tabaka tabaka aynı kanunun işlediğini göstermek olduğundan; Âd ve Semûd'un helaki de bedenlerinin gücü ve yapılarının sağlamlığı ile meşhur olmaları sebebiyle son derece hayret verici olduğundan ve Medyen kıssasının sonunun anlamı 'Böylece onları helak ettik' şeklinde olduğundan, bu anlama atıfla şöyle buyurdu: {وعاداً} “Âd'ı da” yani Âd'ı da helak ettik, {وثموداْ} “ve Semûd'u da [helak ettik].” İçinde bulundukları azgınlık, kibir ve böbürlenmeye rağmen. {وقد تبين لكم} “Ve andolsun size belli olmuştur” yani ey Araplar, onların durumu bizzat son derece açıkça ortaya çıkmıştır, {من مساكنهم} “meskenlerinden.” Yani Şam'a ticaret için yaptığınız yolculuklarda o meskenlerin yanından geçerken ve onlara bakarken, helakleri ile bedenlerinin sağlamlığı, akıllarının genişliği, gayretlerinin yüksekliği, zekâlarının keskinliği ve şanlarının büyüklüğü olarak anlatılan şeyler [size belli olmuştur]. Onlar ise fikirlerini bu dünyanın geçici metâından faydalanmaya yönelttiler, uzak emellere kapıldılar ve sağlam binalar inşa ettiler; fakat bunların hiçbiri Allah'ın emrinden hiçbir şeyi onlardan savamadı. {وزين لهم} “Ve süsledi onlara” son derece süsledi, {الشيطان} “şeytan” yani rahmetten uzak, lanetle yanmış olan, hilesinin gücüyle ve hoş gösterdiği sapıklığı ve bâtılıyla, {أعمالهم} “amellerini.” Yani bozuk amellerini; böylece apaçık düşmanla birlikte bütün varlıklarıyla ona yöneldiler, hidayet rehberi nasihatçilerden ise yüz çevirdiler.
ولما تسبب عن هذا التزيين منعهم لعماهم عن الصراط المستقيم قال: {فصدهم عن السبيل} أي منعهم عن سلوك الطريق الذي لا طريق إلا هو، لكونه يوصل إلى النجاة، وغيره يوصل إلى الهلاك،
Bu süslemenin ardından körlükleri sebebiyle dosdoğru yoldan engellenmeleri gelince şöyle buyurdu: {فصدهم عن السبيل} “böylece onları yoldan alıkoydu” yani kendisinden başka hiçbir yol olmayan yolda yürümekten onları engelledi; çünkü o yegâne yol kurtuluşa ulaştırır, diğeri ise helake ulaştırır,
فهو عدم بل العدم خير منه. ولما كان ذلك ربما ظن أنه لفرط غباوتهم قال: {وكانوا} أي فعل بهم الشيطان ما فعل من الإغواء والحال أنهم كانوا كوناً هم فيه في غاية التمكن {مستبصرين*} أي معدودين بين الناس من البصراء العقلاء جداً لما فاقوهم به مما يعلمون من ظاهر الحياة الدنيا، ولم يسبقونا، بل أوقعناهم بعملهم السيئات فيما أردنا من أنواع الهلكات، فاحذروا مثل مصارعهم فإنكم لا تشابهونهم في القوة، ولا تقاربونهم في العقول.
dolayısıyla o yok hükmündedir, hatta yokluk ondan daha hayırlıdır. Bunun onların aşırı ahmaklığından kaynaklandığı zannedilebileceği için şöyle buyurdu: {وكانوا} “ve onlar idiler” yani onlar son derece yetkin bir halde bulunuyorlarken şeytan onlara bu saptırmayı yaptı, {مستبصرين*} “gözü açık kimseler.” Yani dünya hayatının zahirinden bildikleri şeylerle başkalarından üstün oldukları için insanlar arasında son derece basiretli ve akıllı sayılan kimselerdi. Onlar bizi geçemediler, bilakis kötülük işlemeleri sebebiyle onları dilediğimiz helak çeşitlerinin içine düşürdük. Onların yıkılıp gittikleri yerlerden sakının; zira siz güçte onlara benzemezsiniz, akılda da onlara yaklaşamazsınız.
ولما كان لفرعون ومن ذكر معه من العتو بمكان لا يخفى، لما أتوا من القوة بالأموال والرجال قال: {وقارون} أي أهلكناه وقومه لأن وقوعه في أسباب الهلاك أعجب، لكونه من بني إسرائيل، ولأنه ابتلى بالمال والعلم، فكان ذلك سبب إعجابه، فتكبر على موسى وهاورن ﵉ فكان ذلك سبب هلاكه {وفرعون وهامان} وزيره الذي أوقد له على الطين، فلا هو نجا ولا كان رأساً في الكفر، بل باع سعادته بكونه ذنباً لغيره.
Firavun ve onunla birlikte anılanların azgınlığı, mallar ve adamlar vasıtasıyla kendilerine verilen güç sebebiyle gizlenemeyecek bir derecede olunca şöyle buyurdu: {وقارون} “Kârûn'u da” yani onu ve kavmini de helak ettik; zira onun helak sebeplerine düşmesi daha hayret vericidir, çünkü o İsrâiloğulları'ndandı ve mal ile ilimle imtihan edilmişti, bu da onun kendini beğenmesine sebep oldu; Mûsâ ve Hârûn'a -aleyhimesselâm- karşı kibirlendi ve bu da helakine sebep oldu, {وفرعون وهامان} “Firavun'u ve Hâmân'ı da [helak ettik].” Firavun için çamur üzerinde ateş yakan vezirini de; o ne kurtulabildi ne de küfürde bir baş olabildi, bilakis başkasına kuyruk olmak suretiyle saadetini sattı.
ولما كان هلاكهم مع رؤية الآيات أعجب، فكان جديراً بالإنكار، إشارة إلى أن رؤية الآيات جديرة بأن يلزم عنها الإيمان قال:
Ayetleri görmelerine rağmen helak olmaları daha hayret verici olduğundan ve ayetleri görmenin imanı gerektirmesine işaret etmek üzere inkâr edilmeye layık olduğundan şöyle buyurdu:
{ولقد جاءهم موسى بالبينات} أي التي لم تدع لبساً فتسببوا عما يقتضيه من الاستبصار الاستكبار {فاستكبروا} أي طلبوا أن يكونوا أكبر من كل كبير بأن كانت أفعالهم أفعال من يطلب ذلك {في الأرض} بعد مجيء موسى ﵊ إليهم أكثر مما كانوا قبله.
{ولقد جاءهم موسى بالبينات} “Andolsun Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti” yani hiçbir şüphe bırakmayan [delillerle], fakat onlar bunun gerektirdiği basiretten büyüklenmeye yöneldiler, {فاستكبروا} “büyüklük tasladılar” yani fiilleri bunu talep eden kimsenin fiilleri olmak suretiyle her büyükten daha büyük olmayı istediler, {في الأرض} “yeryüzünde” Mûsâ aleyhisselâm kendilerine geldikten sonra, öncesinde olduklarından daha fazla [büyüklük tasladılar].
ولما كان من يتكبر - وهو عالم بأنه مأخوذ - أشد لوماً ممن يجهل ذلك قال: {وما كانوا} أي الذين ذكروا هذا كلهم، كوناً ما {سابقين*} أي فائتين ما نريدهم، بأن يخرجوا من قبضتنا، بل هم في القبضة كما ذكرنا أول السورة وهم عالمون بذلك {فكلاً} أي فتسبب عن تكذيبهم وعصيانهم أن كلاًّ منهم {أخذنا} أي بما لنا من العظمة {بذنبه} أخذ عقوبة ليعلم أنه لا أحد يعجزنا {فمنهم من أرسلنا عليه} إرسال عذاب يا له من عذاب! {حاصباً} أي ريحاً ترمى لقوة عصفها وشدة قصفها بالحجارة كعاد وقوم لوط {ومنهم من أخذته} أخذ هلاك وغضب وعذاب، وعدل عن أسلوب العظمة لئلا يوهم الإسناد في هذه إليه صوتاً ليوقع في مصيبة التشبيه {الصيحة} التي تظهر شدتها الريح الحاملة لها الموافقة
Yakalacağını bildiği halde kibirlenen kimse bunu bilmeyenden daha çok kınanmayı hak ettiğinden şöyle buyurdu: {وما كانوا} “Ve onlar değillerdi” yani burada zikredilenlerin hepsi hiçbir şekilde değillerdi, {سابقين*} “öne geçebilecek.” Yani kudretimizden çıkıp gitmek suretiyle bizim dilediğimiz şeyden kaçıp kurtulacak değillerdi; bilakis surenin başında zikrettiğimiz gibi kudretimizin altındadırlar ve bunu bilmektedirler. {فكلاً} “Böylece her birini” yani yalanlamaları ve isyanları sebebiyle her birini, {أخذنا} “yakaladık” yani azametimizle [yakaladık], {بذنبه} “günahı sebebiyle.” Hiç kimsenin bizi aciz bırakamayacağı bilinsin diye bir ceza yakalayışıyla [yakaladık]. {فمنهم من أرسلنا عليه} “Nitekim onlardan kiminin üzerine gönderdik” öyle bir azap göndermesi ki ne azap! {حاصباً} “taş yağdıran bir fırtına” yani rüzgârının şiddeti ve gürültüsünün dehşeti sebebiyle Âd ve Lût kavmi gibi taş fırlatan [bir fırtına], {ومنهم من أخذته} “kimini de yakaladı” bir helak, gazap ve azap yakalayışıyla; teşbih felaketine düşürmek üzere buradaki isnadın O'na bir ses vehmettirmemesi için azamet üslubundan dönüldü, {الصيحة} “o korkunç ses.” Şiddetini, onu taşıyan ve amacına uygun olan rüzgârın ortaya koyduğu,
لقصدها فترجف لعظمتها الأرض كمدين وثمود {ومنهم من} وأعاد أسلوب العظمة الماضي لسلامة من الإيهام المذكور في الصيحة وللتنبيه على أنه لا يقدر عليه غير الله سبحانه ففيه من الدلالة على عظمته ما يقصر عنه الوصف فقال: {خسفنا به الأرض} بأن غيبناه فيها كقارون وجماعته {ومنهم من أغرقنا} بالغمر في الماء كقوم نوح وفرعون وجنوده، وعذاب قوم لوط صالحٌ للعد في الإغراق والعد في الخسف، فتارة نهلك بريح تقذف بالحجارة من السماء كقوم لوط، أو من الأرض كعاد، وأخرى بريح تقرع بالصرخة الأسماع فتزلزل القلوب والبقاع، ومرة نبيد بالغمس في الكثيف وكرة بالغمر في اللطيف - فلله درّ الناظرين في هذه الأوامر النافذة، والمتفكرين في هذه الأقضية الماضية، ليعلموا حقيقة قوله {وما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء} - الآية.
azameti sebebiyle Medyen ve Semûd gibi yeryüzünün sarsıldığı [o ses]. {ومنهم من} “Kimini de” korkunç sesteki söz konusu vehimden uzak olduğu için ve buna Allah Sübhânehu'dan başkasının güç yetiremeyeceğine dikkat çekmek üzere önceki azamet üslubuna döndü; zira bunda O'nun azametine dair nitelendirilemeyecek derecede delalet vardır ve şöyle buyurdu: {خسفنا به الأرض} “yere batırdık” Kârûn ve topluluğu gibi onu yerin içine geçirmek suretiyle [yere batırdık], {ومنهم من أغرقنا} “kimini de suda boğduk.” Nûh kavmi ile Firavun ve orduları gibi suyun içine batırmak suretiyle [boğduk]. Lût kavminin azabı hem suda boğulmaya hem de yere batırılmaya dahil edilmeye uygundur. Bazen Lût kavmi gibi gökten veya Âd kavmi gibi yerden taş fırlatan bir rüzgârla helak ederiz; bazen kulakları çınlatan, kalpleri ve beldeleri sarsan bir çığlık rüzgârıyla [helak ederiz]; bir defasında katı maddelere batırmakla yok ederiz, bir defasında da akıcı maddelere boğmakla... —Şu geçerli emirlere bakanların ve geçmiş hükümlere kafa yoranların ne büyük bahtiyarlığı vardır! Ta ki {وما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء} “Siz ne yerde ne de gökte [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz” ayetinin hakikatini bilsinler-.
ولما كان ذلك ربما جر لأهل التعنت شيئاً مما اعتادوه في عنادهم قال: {وما كان الله} أي الذي لا شيء من الجلال والكمال إلا هو وله {ليظلمهم} أي مريداً ليعاملهم معاملة الظالم الذي يعاقب من لا جرم له، أو من أجرم ولم يتقدم إليه بالنهي عن إجرامه ليكف
Bu durum inatçıların inatlarında âdet edindikleri bazı şeylere çekebileceği için şöyle buyurdu: {وما كان الله} “Allah olmadı” yani hiçbir celâl ve kemâl O'ndan ve O'na ait olandan başkası olmayan [Allah], {ليظلمهم} “onlara zulmedecek.” Yani hiçbir suçu bulunmayan veya suç işleyip de vazgeçip
فيسلم، أو يتمادى فيهلك لأنه لا نفع يصل إليه سبحانه من إهلاكهم، ولا ضرر يلحقه عز شأنه من إبقائهم {ولكن كانوا} أي هم لا غيرهم {أنفسهم} لا غيرها {يظلمون*} بارتكابهم ما أخبرناهم غير مرة أنه يغضبنا وأنا نأخذ من يفعله، فلم يقبلوا النصح مع عجزهم، ولا خافوا العقوبة على ضعفهم، وأما ما عبدوه ورجوا نصره لهم وأملوه فأضعف منهم، ولكون شيء منه لم يغن عن أحد منم شيئاً فلم تختل سنة الله في أوليائه وأعدائه في قرن من القرون ولا عصر من العصور، بل جرت على أقوم نظام، واتقن إحكام، وصل بذلك قوله تعالى على وجه الاستنساج: {مثل الذين} .
kurtulsun diye yahut devam edip helak olsun diye suçundan önceden nehyedilmeyen kimseye ceza veren bir zâlimin muamelesiyle onlara muamele etmeyi murat edecek değildir. Çünkü onları helak etmekten O'na subhânehu hiçbir fayda ulaşmaz; onları hayatta bırakmaktan da O'na -şânı yücedir- hiçbir zarar dokunmaz. {ولكن كانوا} “Fakat onlar idiler” yani başkası değil bizzat kendileri, {أنفسهم} “kendi nefislerine” başkasına değil, {يظلمون*} “zulmediyorlardı.” Bizi öfkelendirdiğini ve bunu yapanı yakalayacağımızı defalarca kendilerine haber verdiğimiz şeyleri işlemek suretiyle [zulmediyorlardı]. Âcizliklerine rağmen nasihati kabul etmediler, zayıflıklarına rağmen cezadan korkmadılar. Kulluk ettikleri, yardımını umdukları ve arzuladıkları şeyler ise kendilerinden daha zayıftır. Bunların hiçbiri onlardan hiçbirine hiçbir fayda sağlamadığı için Allah'ın dostları ve düşmanları hakkındaki sünneti hiçbir asırda ve hiçbir çağda bozulmamış, bilakis en dosdoğru nizam ve en mükemmel sağlamlık üzere cereyan etmiştir. Bununla bağlantılı olarak Allah Teâlâ temsil yoluyla şöyle buyurdu: {مثل الذين} “Şunların misali”.
ولما كان دعاء غير الله مخالفاً لقويم العقل، وصريح النقل، وسليم الفطرة وصحيح الفكرة فكان ذلك يحتاج إلى تدرب إلى الجلافة، وتطبع في الكثافة، قال: {اتخذوا} أي تكلفوا أن أخذوا.
Allah'tan başkasına dua etmek sağlam akla, açık nakle, selim fıtrata ve doğru düşünceye aykırı olduğundan ve bu durum kabalıkta eğitilmeyi ve anlayışsızlıkta tabiat kazanmayı gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {اتخذوا} “Edinenlerin” yani kendilerini zorlayarak edinenlerin.
ولما كانت الرتب تحت رتبته سبحانه لا تحصى، وكل الرتب دون رتبته، قال منبهاً على ذلك بالجار: {من دون الله} أي الذي لا كفوء له، فرضوا بالدون، عوضاً عمن لا تكفيه الأوهام والظنون {أولياء}
O'nun subhânehu mertebesinin altındaki mertebeler sayılamayacak kadar çok olduğundan ve bütün mertebeler O'nun mertebesinin aşağısında kaldığından, harf-i cer ile buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani hiçbir dengi olmayan [Allah'tan başka], böylece vehimlerin ve zannın Kendisine yetmediği Zat'ın yerine aşağılık olanlara razı oldular, {أولياء} “dostlar”
ينصرونهم بزعمهم من معبودات وغيرها، في الضعف والوهي {كمثل العنكبوت} الدابة المعروفة ذات الأرجل الكثيرة الطوال؛ ثم استأنف ذكر وجه الشبه وعبر عنها بالتأنيث وإن كانت تقال بالتذكير تعظيماً لضعفها، لأن المقام لضعف ما تبنيه فقال: {اتخذت بيتاً} أي تكلفت أخذه في صنعتها له ليقيها الردى، ويحميها البلا، كما تكلف هؤلاء اصطناع أربابهم لينفعوهم، ويحفظوهم بزعمهم ويرفعوهم، فكان ذلك البيت مع تكلفها في أمره، وتعبها الشديد في شأنه، في غاية الوهن.
kendi iddialarınca kendilerine yardım edecek tapındıkları ve diğer şeylerden [dostlar edinenlerin misali], zayıflık ve gevşeklikte {كمثل العنكبوت} “örümceğin misali gibidir.” Pek çok ve uzun bacakları olan o bilinen hayvanın [misali gibidir]. Sonra benzetme yönünü yeni bir cümle ile zikretti ve binasını kurduğu şeyin zayıflığı makamında olunduğu için onun zayıflığını büyütmek amacıyla, her ne kadar müzekker olarak da kullanılsa onu müennes lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {اتخذت بيتاً} “bir ev edinen.” Yani kendisini helakten korusun ve beladan muhafaza etsin diye onu yaparken külfetine katlandığı bir ev [edinen]; nitekim bunlar da güya kendilerine fayda versin, kendilerini korusun ve yüceltsin diye ilahlarını edinme külfetine katlandılar. O ev, onun bu konudaki külfetine ve bu husustaki şiddetli yorgunluğuna rağmen son derece gevşek ve zayıftır.
ولما كان حالها في صنعها حال من ينكر وهنه، قال مؤكداً: {وإن} وواوه للحال من ضمير - {اتخذت} أي والحال أنه أوهن - هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر للتعميم فقال: {أوهن البيوت} أي أضعفها {لبيت العنكبوت} التي عانت في حوكه ما عانت وقاست في نسجه ما قاست، لأنه لا يكنّ من حر، ولا يصون من برد، ولا يحصن عن طالب، كذلك ما اتخذ هؤلاء من هذه الأوثان، وهذا الدين الذي لا أصل له فهو أوهن
Onun bunu yapışındaki hali, onun zayıflığını inkâr eden birinin hali gibi olduğundan tekit ederek şöyle buyurdu: {وإن} “Ve şüphesiz” buradaki vâv, {اتخذت} fiilinin zamirinden hâl içindir; yani 'hâlbuki o en zayıfıdır' şeklindeydi aslı, fakat genelleştirme için açık isim getirerek şöyle buyurdu: {أوهن البيوت} “evlerin en gevşeği/zayıfı” yani en güçsüzü, {لبيت العنكبوت} “elbette örümceğin evidir.” Dokumasında çektiği onca zahmete ve örmesinde katlandığı onca sıkıntıya rağmen; çünkü o ne sıcaktan korur ne soğuktan muhafaza eder ne de düşmandan sığınak olur. İşte bunların edindikleri bu putlar ve aslı astarı olmayan bu din de böyledir; o dinlerin en zayıfı
الأديان وأهونها {لو كانوا يعلمون*} أي لو كان لهم نوع ما من العلم لانتفعوا به فعلموا أن هذا مثلهم، فأبعدوا عن اعتقاد ما هذا مثله.
ve en ehemmiyetsizidir. {لو كانوا يعلمون*} “Keşke bilselerdi!” Yani şayet kendilerine fayda verecek bir tür ilimleri olsaydı, bunun kendi misalleri olduğunu bilir ve misali böyle olan bir şeye inanmaktan uzak dururlardı.
ولما انتفى نفعهم بعلمهم، صح نفيه، فكانوا وإياها على حد سواء، ليس لفريق منهما شيء مما نوى، فيا لها من صفقة خاسرة، وتجارة كاسدة بائرة. ولما كان ضرب المثل للشيء لا يصح إلا من العالم بذلك الشيء، وكان النصير على شيء لا يمكن أن يتوجه إلى معارضته إلا أن يعلمه ويعلم مقدار قدرته، وعدة جنوده، وصل بذلك أن هذا شأنه سبحانه وأن شركاءهم في غاية البعد عن ذلك، فكيف يعلقون بنصرهم آمالهم، وزاد ذلك ذاك حسناً تعقيبه لنفي العلم عنهم، فقال إشارة إلى جهلهم في إنكارهم أن يقدر أحد على إهلاك آلهتهم التي هي أو هي الأشياء: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {يعلم} بما له من تلك الصفات {ما} أي الذي {يدعون} أي الذين ضرب لهم المثل، أو أنتم - في قراءة الفوقانية التفاتاً إلى أسلوب الخطاب إيذاناً بالغضب {من دونه} إشارة إلى سفول رتبتهم، وأكد العموم بقوله: {من شيء} أي سواء كان نجماً أو صنماً أو ملكاً أو جنيناً أو غيره، وهم لا يعلمونه ولا يعلمون شيئاً مما يتوصلون إليه، فكيف يشفعون عنده أو ينصرون
İlimlerinden faydalanmaları ortadan kalkınca, ilmin onlardan nefyedilmesi doğru oldu; böylece onlar ile örümcek eşit hale geldiler, iki gruptan hiçbirinin niyet ettiği şeyden elinde bir şey kalmadı; ne zararlı bir alışveriş ve ne kesat ve batık bir ticaret! Bir şeye misal getirmek ancak o şeyi bilen kimseye yakışacağından ve bir şeye yardım edecek olan kimsenin, onu, kudretinin miktarını ve ordularının sayısını bilmedikçe ona karşı çıkmaya yönelmesi mümkün olmadığından; bunun Allah subhânehu'nun şânı olduğunu, koştukları ortakların ise bundan son derece uzak olduğunu bununla irtibatlandırdı; öyleyse yardımına nasıl umut bağlarlar? İlimsizliğin onlardan nefyedilmesinin hemen ardından gelmesi de buna ayrı bir güzellik kattı. Şeylerin en zayıfı olan ilahlarını birinin helak etmeye güç yetireceğini inkâr etmelerindeki cehaletlerine işaret ederek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يعلم} “bilir” o sıfatları sayesinde [bilir], {ما} “neyi” yani o şeyi ki, {يدعون} “dua ediyorlar/yalvarıyorlar” yani kendilerine misal getirilen kimseler, yahut öfkeyi bildirmek üzere hitap üslubuna iltifat yapılarak üstten iki noktalı (te) kıraatinde: 'siz yalvarıyorsunuz', {من دونه} “O'ndan başka” onların mertebesinin düşüklüğüne işaret ederek, şu buyruğu ile de genelliği tekit etti: {من شيء} “herhangi bir şeyi.” İster yıldız olsun, ister put, ister melek, ister cin veya başka bir şey olsun. Onlar ise ne O'nu bilirler ne de O'na ulaştıracak bir şeyi bilirler; öyleyse O'nun katında nasıl şefaat edebilir veya O'ndan
منه، وإليه الإشارة بقوله: {وهو العزيز} أي عن أن يعلمه شركاؤهم أو يحيط به أحداً علماً، أو يمتنع عليه شيء يريده؛ وجوزوا أن تكون ما نفية، أي شيء يعتد به. ولما كان ذلك ربما أفهم أنه لا يعلم أصلاً قال: {الحكيم*} أي البالغ العلم، الواضع كل شيء يريده في أكمل مواضعه، فأبطن نفسه بكبريائه وجلاله حتى لا باطن سواه، وأظهرها بأفعاله وما كشف من جماله حتى لا ظاهر في الحقيقة غيره، وهو يغلب من شاء بعزته، ويمهله إن شاء بحكمته، فلا يغتر أحد بإمهاله فيظن أنه لإهماله.
[gelecek azaba karşı] nasıl yardım edebilirler? Şu buyruğunda buna işaret vardır: {وهو العزيز} “Ve O, Mutlak Güç Sahibidir (Azîz)” yani ortaklarının Kendisini bilmesinden veya bir kimsenin O'nu ilimle kuşatmasından yahut dilediği bir şeyin O'na engel olmasından yücedir. Buradaki (ما) edatının olumsuzluk bildirmesini de caiz gördüler; yani 'dikkate alınacak hiçbir şeyi [bilmezler]' demektir. Bu durum O'nun hiçbir şey bilmediğini vehmettirebileceğinden şöyle buyurdu: {الحكيم*} “Hüküm ve Hikmet Sahibidir (Hakîm).” Yani ilmi eksiksiz olan, dilediği her şeyi en mükemmel yerine koyandır. Kibriyâsı ve celâli ile Zatını öyle gizlemiştir ki O'ndan başka bâtın yoktur; fiilleri ve cemâlinden açığa çıkardığı şeylerle de öyle zahir kılmıştır ki hakikatte O'ndan başka zahir yoktur. O, dilediğine izzetiyle galip gelir; dilediğine de hikmetiyle mühlet verir. Hiç kimse O'nun mühlet vermesine aldanıp da bunu ihmal etmesinden sanmasın.
ولما فرغ من مثلهم ومما تتوقف صحته عليه، كان كأنه قيل على وجه التعظيم لهذا المثل: هذا مثلهم فعطف عليه قوله إشارة إلى أمثال القرآن كلها تعظيماً لها وتنبيهاً على جليل قدرها وعليّ شأنها: {وتلك الأمثال} أي العالية عن أن تنال بنوع احتيال؛ ثم استأنف قوله: {نضربها} بما لنا من العظمة، بياناً {للناس} تصويراً للمعاني المعقولات بصور المحسوسات، لعلها تقرب من عقولهم فينتفعوا بها، وهكذا حال التشبيهات كلها في طرق للأفهام إلى المعاني المحتجبة في الأستار، تبرزها وتكشف عنها وتصورها.
Onların misalinden ve sıhhati kendisine bağlı olan şeyden bahsedip bitirince, bu misali yüceltme kabilinden sanki 'İşte onların misali budur' denilmiş gibi oldu da, onları yüceltmek, kadirlerinin yüceliğine ve şanlarının uliliğine dikkat çekmek üzere Kur'an'ın bütün darb-ı mesellerine işaret ederek ona atıfla şöyle buyurdu: {وتلك الأمثال} “İşte bu misaller” yani hiçbir hile türüyle ulaşılamayacak kadar yüce olan [misaller], sonra yeni bir cümle olarak şöyle buyurdu: {نضربها} “onları veriyoruz” azametimizle bir beyan olarak [veriyoruz], {للناس} “insanlar için.” Akılla kavranan anlamları duyularla algılanan sûretlerle tasvir ederek, umulur ki akıllarına yaklaşır da onlardan faydalanırlar. Bütün teşbihlerin durumu böyledir; perdeler arkasında gizlenmiş anlamlara akılların ulaşması için bir yoldur, onları ortaya çıkarır, açığa vurur ve tasvir eder.
ولما كانوا يتهكمون بما رأوه من الأمثال مذكوراً به الذباب والبعوض ونحوهما قال مجملاً لهم: {وما يعقلها} أي حق عقلها فينتفع بها {إلا العالمون*} أي الذين هيئوا للعلم وجعل طبعاً بما بث في قلوبهم من أنواره، وأشرق في صدورهم من أسراره، فهم يضعون الأشياء مواضعها؛ روى الحارث بن أبي أسامة عن جابر رضي الله تعالى عنهما أن النبي ﷺ قال:
Gördükleri misallerde sinek ve sivrisinek gibi şeylerin zikredilmesiyle alay ettiklerinden, onları kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {وما يعقلها} “Onları akletmez” yani hakkıyla akledip onlardan faydalanmaz, {إلا العالمون*} “âlimlerden başkası.” Yani ilim için hazırlanmış, kalplerine saçılan nurları ve göğüslerinde parlayan sırları sayesinde ilim kendilerine bir tabiat kılınmış kimselerden başkası; onlar her şeyi yerli yerine koyarlar. Hâris b. Ebî Üsâme, Câbir'den -radıyallâhu anhümâ- Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
«العالم الذي عقل عن الله فعمل بطاعته واجتنب سخطه» قال البغوي: والمثل كلام سائر يتضمن تشبيه الآخر بالأول.
«Âlim, Allah'tan [geleni] akledip O'na itaatle amel eden ve O'nun gazabından sakınan kimsedir.» Begavî şöyle demiştir: 'Mesel, sonrakinin öncekine benzetilmesini içeren yaygın bir sözdür.'
ولما قدم أنه لا معجز له سبحانه، ولا ناصر لمن أخذ، وصحح ذلك بالمشاهدة في القرون البائدة، وقربه إلى الأذهان بالمثل المستولي على غاية البيان، وختم ذلك أنه حجب فهمه عن أكثر خلقه، دل على ذلك كله بقوله مظهراً لقوته وسائر صفات كماله، بعد ما حقق أن أولياءهم في أنزل مراتب الضعف {خلق الله} أي الذي لا يداني في عظمة ولا جلال، ولا جمال ولا كمال {السماوات والأرض بالحق} أي الأمر الذي يطابقه الواقع، أو بسبب إظهار أن الواقع يطابق إخباره، أو بسبب إثبات الحق وإبطال الباطل، فلا تجد أحداً يفهم عنه
Allah subhânehu'yu âciz bırakacak hiçbir şeyin bulunmadığını, yakaladığı kimse için de hiçbir yardımcının olmadığını önceden belirtip, bunu yok olup gitmiş geçmiş asırlarda gözlemlenenlerle doğruladıktan, en üstün beyana sahip meselle zihinlere yaklaştırdıktan ve bunun anlaşılmasını yaratılmışların çoğundan perdelediğini belirterek sözü bitirdikten sonra; dostlarının zayıflığın en alt derecesinde olduğunu kesinleştirmesinin ardından kuvvetini ve diğer bütün kemal sıfatlarını ortaya koyarak bütün bunlara şu buyruğu ile delil getirdi: {خلق الله} “Allah yarattı” yani ne azamette ne celâlde ne cemâlde ne de kemâlde Kendisine ulaşılamayacak olan [Allah], {السماوات والأرض بالحق} “gökleri ve yeri hak ile.” Yani gerçeğin kendisine uyduğu bir hakikatle, yahut gerçeğin O'nun haberine uyduğunu göstermek sebebiyle veya hakkı ispat edip bâtılı iptal etmek sebebiyle [yarattı]. İnsanlıkta eşit olmalarına rağmen O'ndan
حق الفهم مع تساويهم في الإنسانية إلا وهو من أهل السكينة، والإخبات والطمأنينة، ولا يعجزه أحد يريد أخذه، ولا يفلح أحد عصى أنبياءه، فبانت عزته، وظهرت حكمته، فطابق الواقع ما أخبر به، وأيضاً فالأمثال إنما تكون بالمحسوسات، وهي إما سماوية أو أرضية، فإيجاد هذه الموجودات إنما هو لأجل العلم بالله تعالى.
hakkıyla anlayan hiç kimseyi bulamazsın ki sekînet, ihbât (huşû) ve itminan ehlinden olmasın. O'nun yakalamak istediği hiç kimse O'nu âciz bırakamaz ve peygamberlerine isyan eden hiç kimse kurtuluşa eremez. Böylece O'nun izzeti açığa çıktı, hikmeti belirdi ve haber verdiği şey gerçeğe tamamen uydu. Ayrıca darb-ı meseller ancak duyularla algılanan şeylerle olur; bunlar da ya semâvîdir ya da arzîdir. Dolayısıyla bu varlıkların yaratılması ancak Allah Teâlâ'nın bilinmesi içindir.
ولما كان المراد بالعالم قد يخفي، بينه بقوله مشيراً بالتأكيد إلى أن حالهم في عدم الانتفاع بالنظر فيها حال من ينكر أن يكون فيها دلالة: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من تأملهم لمطابقة الواقع لإخباره سبحانه، فلا يخبر بشيء إلا كان الواقع منهما أو مما فيهما يطابقه سواء بسواء {لآية} أي دلالة مسعدة {للمؤمنين*} أي الذين هم العالمون في الحقيقة، حداهم علمهم بما في الكونين من المنافع المترتبة على النظام المعروف مع ما في خلقهما أنفسهما مع كبر الأجرام وبديع الإحكام، على الإيمان بجميع ما أخبر به حتى لم يكن عندهم نوع شك، وصار لهم صفة لا تنفك.
Âlim ile kastedilen şey bazen gizli kalabileceğinden, onlara bakıp da ibret almamaktaki durumlarının onda bir delil bulunduğunu inkâr eden kimsenin durumu gibi olduğuna tekit ile işaret ederek bunu şu buyruğu ile açıkladı: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda vardır” yani Allah subhânehu'nun haberine gerçeğin uymasını tefekkür etmelerindeki o büyük işte -nitekim O ne haber verirse versin, o ikisinden veya o ikisinin içindekilerden meydana gelen gerçek birebir ona uyar-, {لآية} “elbette bir ayet” yani mutluluğa ulaştıran bir delil, {للمؤمنين*} “müminler için.” Yani hakikatte âlim olanlar için [bir delil vardır]. İki âlemde bilinen intizama bağlı faydalar ile bizzat onların yaratılışındaki cisimlerin büyüklüğü ve eşsiz sağlamlık hakkındaki ilimleri, kendilerini O'nun haber verdiği her şeye şüphesiz inanmaya sevk etmiş ve bu onlar için ayrılmaz bir vasıf haline gelmiştir.
ولما أفاد هذا الخبر كله القرآن الذي لا حق أحقّ منه، ودل على أن فهم أمثاله يحتاج إلى مزيد علم، وأن مفتاح العلم به سبحانه رسوخ الإيمان، خاطب رأس أهل الإيمان لأنه أعظم الفاهمين له ليقتدي به الأتباع فقال:
Bütün bu haberler, kendisinden daha hak olan hiçbir şeyin bulunmadığı Kur'an'ı ifade edince, onun mesellerini anlamanın daha fazla ilme ihtiyaç duyduğuna ve Allah subhânehu'yu bilmenin anahtarının imanda sebat (rusûh) olduğuna delalet edince, tâbilerin kendisine uyması için onu en iyi anlayan kişi olan iman ehlinin önderine hitap ederek şöyle buyurdu:
{اتل ما} أي تابع قراءته؛ ودل على شرفه لا ختصاصه به بقوله: {أوحي إليك} إذ الوحي الإلقاء سراً {من الكتاب} أي الجامع لكل خير، فإنه المفيد للإيمان، مع أنه أحق الحق الذي خلقت السماوات والأرض لأجله، والإكثار في تلاوته يزيد بصيرة في أمره، ويفتح كنوز الدقائق من علمه، وهو أكرم من أن ينيل قارئه فائده وأجلّ من أن يعطي قياد فوائده ويرفع الحجاب عن جواهره وفرائده في أول مرة، بل كلما ردده القارىء بالتدبر حباه بكنز من أسراره، ومهما زاد زاده من لوامع أنواره، إلى أن يقطع بأن عجائبه لا تعد، وغرائبه لا تحد.
{اتل ما} “Sana vahyolunanı oku” yani onun tilavetini sürdür; O'na tahsis edilmesinden ötürü şerefine şu buyruğu ile delalet etti: {أوحي إليك} “sana vahyolunanı” zira vahiy, gizlice bildirmektir, {من الكتاب} “Kitap'tan” yani her hayrı toplayandan. Çünkü göklerin ve yerin uğruna yaratıldığı hakların en hakikisi olmakla birlikte imanı kazandıran odur. Onun çokça tilaveti onun mahiyeti hakkındaki basireti artırır, ilminin incelikler hazinesini açar. O, okuyucusuna faydasını [hemen] verecek olandan daha cömert; ilk defasında faydalarının yularını teslim edip mücevherleri ve eşsiz incileri üzerindeki perdeyi kaldıracak olandan daha yücedir. Bilakis okuyucu onu tefekkür ile her tekrarladığında, ona sırlarından bir hazine bağışlar; ve [okuyucu gayretini] ne kadar artırırsa, harikalarının sayılamayacağına ve eşsizliklerinin sınırlandırılamayacağına kesin kanaat getirene dek nurlarının parıltılarını ona o kadar ziyadeleştirir.
ولما أرشد إلى مفتاح العلم، دل قانون العمل الذي لايصح إلا بالقرآن، وهو ما يجمع الهم، فيحضر القلب، فينشرح الصدر، فينبعث الفكر في رياض علومه، فقال: {وأقم الصلاة} أي التي هي أحق العبادات، ثم علل ذلك بقوله دالاً بالتأكيد على فخامة أمرها، وأنه مما يخفى على غالب الناس: {إن الصلاة تنهى} أي توجد النهي وتجدده للمواظب على إقامتها بجميع حدودها {عن الفحشاء} أي الخصال ألتي بلغ قبحها {والمنكر} أي الذي فيه نوع قبح وإن دق، وأقل ما فيها من النهي النهي عن تركها الذي هو كفر، ومن انتهى
İlmin anahtarını gösterince, ancak Kur'an ile sahih olan amelin kanununu bildirdi; o da himmeti toplayan, kalbi hazır kılan, göğsü genişleten ve düşünceyi ilim bahçelerine sevk eden şeydir. Buyurdu ki: {وأقم الصلاة} “Namazı da dosdoğru kıl.” Yani ibadetlerin en hak olanını. Sonra meselesinin büyüklüğüne ve insanların çoğuna gizli kalan hususlardan olduğuna tekit ile delalet ederek bunu şöyle gerekçelendirdi: {إن الصلاة تنهى} “Şüphesiz namaz alıkoyar” yani bütün sınırlarıyla onu kılmaya devam eden kişi için nehyi var eder ve yeniler, {عن الفحشاء} “fahşadan (hayasızlıktan)” yani çirkinliği son hadde varan hasletlerden, {والمنكر} “ve münkerden.” Yani ne kadar ince olursa olsun kendisinde bir tür çirkinlik bulunan şeyden. Namazdaki nehyin en aşağısı, küfür olan terk edilmesinden nehyetmesidir. Bundan sakınanın ise
عن ذلك انشرح صدره، واتسع فكره، فعلم من أسرار القرآن ما لا يعلمه غير {واتقوا الله ويعلمكم الله} [البقرة: ٢٨٢] .
göğsü genişler, fikri inkişaf eder; böylece Kur'an'ın sırlarından başkalarının bilmediği şeyleri bilir. {واتقوا الله ويعلمكم الله} “Allah'tan sakının; Allah size öğretir.”
ولما كان الناهي في الحقيقة إنما هو ذكر الله، أتبع ذلك الحث على روح الصلاة والمقصد الأعظم منها، وهو المراقبة لمن يصلي له حتى كأنه يراه ليكون بذلك في أعظم الذكر بقوله: {ولذكر الله} أي ولأن ذكر المستحق لكل صفة كمال {أكبر} أي من كل شيء، فمن استحضر ذلك بقلبه هان عنده كل شيء سواه «إن عبدي كل عبدي للذي يذكرني عند لقاء قرنه» أو يكون المراد أن من واظب على الصلاة ذكر الله، ومن ذكره أوشك أن يرق قلبه، ومن رق قلبه استنار لبه، فأوشك أن ينهاه هذا الذكر المثمر لهذه الثمرة عن المعصية، فكان ذكر الذاكر له سبحانه أكبر نهياً له عن المنكر من نهي الصلاة له، وكان ذكره له سبحانه كبيراً، كما قال تعالى {فاذكروني أذكركم} وإذا كان هذا شأن ذكر العبد لمولاه، فما ظنك بذكر مولاه له كلما أقبل عليه بصلاة فإنه جدير بأن يرفعه إلى حد لا يوصف، ويلبسه من أنواره ملابس لا تحصر.
Hakikatte alıkoyan şey yalnızca Allah'ın zikri olduğundan, bunun peşinden namazın ruhuna ve ondaki en büyük maksada teşvikte bulundu; o da bununla en büyük zikir içinde olması için, kendisine namaz kıldığı Zat'ı sanki O'nu görüyormuşçasına murakabe etmesidir. Şöyle buyurdu: {ولذكر الله} “Allah'ı anmak elbette” yani her kemal sıfatına layık olanın zikri, {أكبر} “en büyüktür.” Yani her şeyden [büyüktür]. Bunu kalbinde hazır tutan kimseye O'nun dışındaki her şey basit gelir: “Kulumun tam kulum olması, dengiyle karşılaştığı zaman Beni zikreden kimsedir.” Yahut murat, namaza devam eden kimsenin Allah'ı zikrettiği, O'nu zikredenin kalbinin incelmeye yaklaştığı, kalbi incelenin aklının aydınlandığı, dolayısıyla bu semereyi veren bu zikrin onu masiyetten alıkoymaya yaklaştığı olabilir. Böylece zikredenin Allah subhânehu'yu zikretmesi, kendisini münkerden alıkoymada namazın alıkoymasından daha büyük olur. Nitekim Allah Teâlâ {فاذكروني أذكركم} “Beni anın ki Ben de sizi anayım” buyurduğu gibi, O'nu zikretmesi büyük bir iştir. Kulun Mevlâ'sını zikretmesinin durumu böyle olunca, namaz ile O'na her yöneldiğinde Mevlâ'sının onu zikretmesini sen nasıl zannedersin? Şüphesiz bu, onu tarif edilemez bir mertebeye yükseltmeye ve ona nurlarından sayılamayacak elbiseler giydirmeye layıktır.
ولما كان ذلك يحتاج إلى علاج لمعوج الطباع ومنحرف المزاج، وتمرن على شاق الكلف، ورياضة لجماح النفوس، وكان ﷺ قد نزه عن ذلك كله بما جبل عليه من أصل الفطرة، ثم بما غسل به قلبه من ماء الحكمة، وغير ذلك من جليل النعمة، عدل إلى خطاب الأتباع يحثهم على المجاهدة فقال: {والله} أي المحيط علماً وقدرة {يعلم} أي في كل وقت {ما تصنعون*} من الخير والشر، معبراً بلفظ الصنعة الدال على ملازمة العمل تنبيهاً على أن إقامة ما ذكر تحتاج إلى تمرن عليه وتدرب، حتى يصير طبعاً صحيحاً، ومقصوداً صريحاً.
Bu durum, eğri mizaçların ve sapmış tabiatların tedavisine, meşakkatli mükellefiyetlere alışmaya ve serkeş nefislerin terbiyesine ihtiyaç duyduğundan; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de yaratılış fıtratının aslından ötürü ve sonra kalbinin hikmet suyu ile yıkanması ve diğer yüce nimetlerle bütün bunlardan arındırılmış olduğundan, tâbilere hitap etmeye yönelerek onları mücahedeye teşvik edip şöyle buyurdu: {والله} “Allah” yani ilim ve kudretçe [her şeyi] kuşatan, {يعلم} “bilir” yani her vakit, {ما تصنعون*} “yaptıklarınızı.” Hayır ve şerden [yaptıklarınızı bilir]. Zikredilen şeylerin yerine getirilmesinin, dosdoğru bir tabiat ve açık bir maksat haline gelinceye kadar alıştırma ve eğitime muhtaç olduğuna dikkat çekmek üzere devamlı amel etmeyi ifade eden "sanat (yapma)" lafzıyla ifade etti.
ولما انتهى الكلام إلى روح الدين وسر اليقين مما لا يعلمه حق علمه إلا العلماء بالكتب السماوية والأخبار الإلهية، وكان العالم يقدر على إيراد الشكوك وترويج الشبه، فربما أضل بالشبهة الواحدة النيام من الناس، بما له عندهم من القبول، وبما للنفوس من النزوع إلى الأباطيل، وبما للشيطان في ذلك من التزيين، وكان الجدال يورث الإحن، ويفتح أبواب المحن، فيحمل على الضلال، قال تعالى عاطفاً على {اتل} مخاطباً لمن ختم الآية بخطابهم تنزيهاً لمقامه ﷺ عن المواجهة بمثل ذلك تنبيهاً على أنه لا يصوب همته الشريفة إلى مثل ذلك، لأنه ليس
Söz, dinin ruhu ve yakînin sırrına ulaştığında -ki bunu semavi kitapları ve ilahi haberleri bilen âlimlerden başkası hakkıyla bilemez-, âlim de şüpheler getirmeye ve şüpheleri yaymaya muktedir olduğundan; nezdindeki kabul görme sebebiyle, nefislerin batıllara meyli ve şeytanın bunda süsleme yapması sebebiyle tek bir şüphe ile uykuda olan insanları saptırabileceğinden; cedel de kinleri miras bırakıp mihnet kapılarını açarak dalâlete sürüklediğinden, Allah Teâlâ {اتل} “oku” buyruğuna atfederek, böyle bir şeyle yüz yüze gelmekten makamını sallallâhu aleyhi ve sellem tenzih etmek ve onun yüce himmetini böyle bir şeye yöneltmeyeceğine dikkat çekmek üzere ayeti hitaplarıyla bitirdiği kimselere seslendi. Zira onun
في طبعه المجادلة، والمماراة والمغالبة: {ولا تجادلوا أهل الكتاب} أي اليهود والنصارى ظناً منكم أن الجدال ينفع الدين، أو يزيد في اليقين، أو يرد أحداً عن ضلال مبين {إلا بالتي} أي بالمجادلة التي {هي أحسن} أي بتلاوة الوحي الذي أمرنا راس العابدين بإدامة تلاوته فقط، وهذا كما تقدم عند قوله تعالى في سبحان
fıtratında cedel, münakaşa ve üstün gelme gayreti yoktur: {ولا تجادلوا أهل الكتاب} “Kitap ehli ile mücadele etmeyin” yani Yahudiler ve Hristiyanlarla, cedelin dine fayda vereceğini veya yakîni artıracağını yahut bir kimseyi apaçık bir sapıklıktan döndüreceğini zannederek [mücadele etmeyin], {إلا بالتي} “ancak şu şekilde olan müstesna” yani şu şekildeki bir mücadele ile: {هي أحسن} “en güzel olanı ile.” Yani sadece ibadet edenlerin önderine tilavetine devam etmesini emrettiğimiz vahyin tilaveti ile. Bu da daha önce İsrâ suresindeki Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçtiği gibidir:
{وقل لعبادي يقولوا التي هي أحسن} [الإسراء: ٥٣] .
{وقل لعبادي يقولوا التي هي أحسن} “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler.”
ولما كان كل من جادل منهم في القرآن ظالماً، كان من الواضح أن المراد بمن استثنى في قوله تعالى: {إلا الذين ظلموا منهم} أي تجاوزوا في الظلم بنفي صحة القرآن وإنكار إعجازه مثلاً وأن يكون على أساليب الكتب المتقدمة، أو مصدقاً لشيء منها، أو بقولهم {ما أنزل الله على بشر من شيء} [الأنعام: ٩١] ونحو هذا من افترائهم، فإن هؤلاء يباح جدالهم ولو أدى إلى جلادهم بالسيف، فإن الدين يعلو ولا يعلى عليه.
Onlardan Kur'an hakkında mücadele eden herkes zalim olduğundan, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda istisna edilenlerden muradın kimler olduğu açıktı: {إلا الذين ظلموا منهم} “Onlardan zulmedenler müstesna.” Yani örneğin Kur'an'ın sıhhatini inkâr ederek, mucizeliğini yalanlayarak, önceki kitapların üslupları üzere olduğunu yahut onlardan bir şeyi tasdik ettiğini kabul etmeyerek veya {ما أنزل الله على بشر من شيء} “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” demeleri ve iftiralarından buna benzer şeylerle zulümde haddi aşanlar [müstesna]. Şüphesiz kılıçla savaşmaya varsa bile bunlarla mücadele etmek mubahtır; çünkü din üstündür, onun üstüne çıkılmaz.
ولما نهى عن موجب الخلاف، أمر بالاستعطاف، فقال: {وقولوا آمنا} أي أوقعنا الإيمان {بالذي أنزل إلينا} أي من هذا الكتاب المعجز {وأنزل إليكم} من كتبكم، يعني في أن أصله حق وإن كان قد نسخ منه ما نسخ، وما حدثوكم به من شيء ليس عندكم
İhtilafa sebep olan şeyden nehyedince, gönül almaya emrederek şöyle buyurdu: {وقولوا آمنا} “Ve deyin ki: İman ettik” yani imanı gerçekleştirdik, {بالذي أنزل إلينا} “bize indirilene” yani bu mucize Kitap'a, {وأنزل إليكم} “ve size indirilene.” Yani kitaplarınıza; asıllarının hak olduğuna, onlardan neshedilenler neshedilmiş olsa bile. Size, yanınızda
ما يصدقه ولا ما يكذبه فلا تصدقوهم ولا تكذبوهم، فإن هذا أدعى إلى الإنصاف، وأنفى للخلاف.
onu tasdik edecek veya yalanlayacak bir delil bulunmayan bir şey anlattıklarında onları ne tasdik edin ne de yalanlayın; zira bu, insafa daha uygun ve ihtilafı daha çok bertaraf edicidir.
ولما لم يكن هذا جامعاً للفريقين، أتبعه بما يجمعهما فقال: {وإلهنا وإلهكم} ولما كان من المعلوم قطعاً أن المراد به الله، لأن المسلمين لا يعبدون غيره، وكان جميع الفرق مقرين بالإلهية ولو بنوع إقرار لم تدع حاجة إلى أن يقول {إله} كما في بقية الآيات فقال: {واحد} إلى لا إله لنا غيره وإن ادعى بعضكم عزيراً والمسيح {ونحن له} خاصة {مسلمون*} أي خاضعون منقادون أتم انقياد فيما يأمرنا به بعد الأصول من الفروع سواء كانت موافقة لفروعكم كالتوجه بالصلاة إلى بيت المقدس، أو ناسخة كالتوجه إلى الكعبة، ولا نتخذ الأحبار والرهبان أرباباً من دون الله لنأخذ ما يشرعونه لنا مخالفاً لكتابه وسنة نبيه ﷺ، فنكون حينئذ قد خضعنا لهم وتكبرنا عليه فأوقعنا الإسلام في غير موضعه ظلماً.
Bu [ifade] iki fırkayı bir araya getirici olmayınca, onları birleştiren hususla devam ettirip şöyle buyurdu: {وإلهنا وإلهكم} “Bizim ilahımız da sizin ilahınız da” Muradın Allah olduğu kesin olarak bilindiğinden -çünkü Müslümanlar O'ndan başkasına ibadet etmezler- ve bütün fırkalar bir tür ikrarla da olsa ilahlığı kabul ettiklerinden, diğer ayetlerde olduğu gibi "ilah" demeye bir ihtiyaç kalmadı da şöyle buyurdu: {واحد} “birdir.” Yani sizden bazıları Üzeyr ve Mesih'i [ilah] iddia etse de bizim O'ndan başka ilahımız yoktur. {ونحن له} “Ve biz yalnız O'na” özellikle O'na, {مسلمون*} “teslim olmuşuzdur.” Yani esastan sonra füruda bize emrettiği şeylerde tam bir teslimiyetle boyun eğip itaat edenleriz; ister namazda Beyt-i Makdis'e yönelmek gibi sizin furuunuza uygun olsun, ister Kâbe'ye yönelmek gibi onu neshedici olsun. Ve O'nun Kitabı'na ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine aykırı olarak bize teşri ettikleri şeyleri almak için hahamları ve rahipleri Allah'tan başka rabler edinmeyiz; aksi takdirde onlara boyun eğmiş, O'na karşı büyüklük taslamış ve haksız yere teslimiyeti yerinin dışına koymuş oluruz.
ولما كان التقدير تعليلاً للأمر بهذا القول: إنا أنزلنا كتبهم إلى رسلهم، عطف عليه قوله مخاطباً للرأس تخصيصاً له لئلا يتطرق لمتعنت طعن
Bu sözün emredilmesinin gerekçesi olarak takdir şöyle olunca: "Biz onların kitaplarını elçilerine indirdik", inatçı bir kimsenin genel bir taan ile saldırmaması veya kendisine indirilen zat hakkında bir ithamda bulunmaması için öndere tahsis ederek ona hitap eden buyruğunu buna atfetti:
عموم أو اتهام في المنزل عليه: {وكذلك} أي ومثل ذلك الإنزال الذي أنزلناه إلى أنبيائهم {أنزلنا إليك الكتاب} أي هذا القرآن الذي هو الكتاب في الحقيقة، لا كتاب غيره في علو كماله، في نظمه ومقاله، مصدقاً لما بين يديه: {فالذين} أي فتسبب عن إنزالنا له على هذا المنهاج أن الذين {آتيناهم} أي إيتاءاً يليق بعظمتنا، فصاروا يعرفون الحق من الباطل {الكتاب} أي من قبل {يؤمنون به} أي بهذا الكتاب حقيقة كعبد الله بن سلام ومخيريق ﵄، أو مجازاً بالمعرفة به مع الكفر كحيي بن أخطب وخلق كثير منهم {ومن هؤلاء} أي العرب {من يؤمن به} أس كذلك في الحقيقة والمجاز في المعرفة بالباطن بأنه حق لما أقامه من البرهان على ذلك بعجزهم عن معارضته مع الكفر به، وأدل دليل على ما أردته من الحقيقة والمجاز قوله: {وما يجحد} أي ينكر من الفريقين بعد المعرفة، قال البغوي: قال قتادة: الجحود إنما يكون بعد المعرفة. {بآياتنا} التي حازت أقصى غايات العظمة حتى استحقت الإضافة إلينا {إلا الكافرون*} أي العريقون في ستر المعارف بعد ظهورها طمعاً في إطفاء نورها.
{وكذلك} “İşte böylece” yani peygamberlerine indirdiğimiz o indiriş gibi, {أنزلنا إليك الكتاب} “sana da Kitap'ı indirdik.” Yani hakikatte Kitap olan bu Kur'an'ı; nazmında ve sözünde kemalinin yüceliğinde ondan başka kitap yoktur, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak [indirdik]. {فالذين} “İşte kendilerine... olanlar” yani onu bu nizam üzere indirmemiz sebebiyle öyle oldu ki kendilerine, {آتيناهم} “verdiğimiz” yani azametimize yakışır şekilde verdiğimiz, böylece hakkı batıldan ayırt edebilen, {الكتاب} “Kitap'ı” yani daha önce [Kitap'ı verdiğimiz kimseler], {يؤمنون به} “ona iman ederler.” Yani Abdullah b. Selam ve Muhayrık radıyallâhu anhümâ gibi hakikaten bu Kitap'a iman ederler, yahut Huyey b. Ahtab ve onlardan pek çok kimse gibi küfürle birlikte onu bilmek suretiyle mecazen [iman ederler]. {ومن هؤلاء} “Şunlardan da” yani Araplardan da, {من يؤمن به} “ona iman edenler vardır.” Yani aynı şekilde hakikaten veya onu inkâr etmeleriyle beraber nazire getirmekten âciz kalmalarıyla hak olduğuna dair delil ikame ettiği için bâtınen bilmek suretiyle mecazen [iman edenler vardır]. Hakikat ve mecazdan kastettiğime en açık delil şu buyruğudur: {وما يجحد} “Ve inkâr etmez” yani bilip tanıdıktan sonra iki fırkadan inkâr etmez. el-Begavî şöyle demiştir: Katâde dedi ki: Cühûd (inkâr), ancak bilip tanıdıktan sonra olur. {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani azametin en son sınırlarını elde edip Bize izafe edilmeyi hak eden [ayetlerimizi], {إلا الكافرون*} “kâfirlerden başkası.” Yani nurunu söndürme tamahıyla, açığa çıktıktan sonra marifetlerin üzerini örtmede kökleşmiş olanlardan başkası.
ولما أشار إلى أن المنكر لأصل الوحي متوغل في الكفر، دل على ذلك بحال المنزل إليه ﷺ فقال مسلياً له: {وما} أي أنزلناه إليك والحال أنك ما {كنت تتلوا} أي تقرأ مواصلاً مواظباً في وقت ما.
Vahyin aslını inkâr edenin küfürde derinleştiğine işaret edince, kendisine indirilen zatın sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu buna delil kılıp onu teselli ederek şöyle buyurdu: {وما} “Sen... değildin” yani Biz onu sana indirdik, şu halde ki sen değildin, {كنت تتلوا} “okuyor” yani hiçbir vakitte devamlı ve düzenli olarak okumuyordun.
ولما كان المراد نفي التلاوة عن كثير الزمن الماضي وقليله، أدخل الجار فقال {من قبله} أي هذا الكتاب الذي أنزلناه إليك؛ وأكد استغراق الكتب فقال: {من كتاب} أصلاً {ولا تخطه} أي تجدد وتلازم خطه؛ وصور الخط وأكده بقوله: {بيمينك} أي التي هي أقوى الجارحتين، وعبر بذلك إشارة إلى أنه لا تحدث الريبة في أمره لعاقل إلا بالمواظبة لمثل ذلك مواظبة قوية ينشأ عنها ملكة، فكيف إذا لم يحصل أصل الفعل، ولذلك قال: {إذاً} أي إذ لو كان شيء من هذه المواظبة في التلاوة أو الخط التي يحصل بها الدربة المورثة للملكة {لارتاب} أي لساغ أن تكلف أنفسهم لدخول في الريب أي الشك {المبطلون*} أي هؤلاء الذين ينكرون الوحي إليك من أهل الكتاب ومن العرب، ويقولون: هو سجع وكهانة وشعر وأساطير الأولين، العريقون في وصف الإبطال، أي الدخول
Geçmiş zamanın çoğundan ve azından tilaveti nefyetmek murat edildiğinden harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {من قبله} “Ondan önce” yani sana indirdiğimiz bu Kitap'tan önce; ve kitapların tamamını kapsadığını tekit ederek buyurdu ki: {من كتاب} “hiçbir kitap” asla [okumuyordun], {ولا تخطه} “ve onu yazmıyordun da” yani yazmayı yenilemiyor ve ona devam etmiyordun; yazmayı tasvir edip şunu tekit etti: {بيمينك} “sağ elinle.” Yani iki uzvun en güçlü olanıyla. Akıl sahibi biri için onun durumu hakkında şüphenin ancak meleke doğuracak güçlü bir devamlılıkla meydana gelebileceğine, asıl fiil bile gerçekleşmemişken bunun nasıl olacağına işaret etmek üzere böyle ifade etti. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {إذاً} “Öyle olsaydı” yani tilavet veya yazıda meleke kazandıran bir alışkanlığın hasıl olacağı böyle bir devamlılık bulunsaydı, {لارتاب} “elbette şüpheye düşerdi” yani nefislerinin şüpheye, yani tereddüde girmesini caiz görürlerdi, {المبطلون*} “o batıla sapanlar.” Yani sana vahyolunanı inkâr eden ve 'Bu bir seci, kâhinlik, şiir ve öncekilerin masallarıdır' diyen Kitap ehlinden ve Araplardan olanlar; ibtâl vasfında kökleşmiş olanlar, yani batıla girenler.
في الباطل، فكانوا يجدون مطعناً، فتقول العرب: لعله أخذه من كتب الأقدمين، ويقول الكتابيون: المبشر به عندنا أمي. ولكنه لم يكن شيء من قراءة ولا خط كما هو معروف من حالك فضلاً عن المواظبة لشيء منهما، فلا ريبة في صدقك في نسبته إلى الله تعالى، وإذا انتفت الريبة من أصلها صح نفي ما عندهم منها، لأنه لما لم يكن لهم في الواقع شبهة، عدت ريبتهم عدماً، وسموا مبطلين على تقدير هذه الشبهة، لقيام بقية المعجزات القاطعة بالرسالة، القاضية بالصدق، كما قضت بصدق أنبيائهم مع أنهم يكتبون ويقرؤون، وكتبهم لم تنزل للإعجاز، فصح أنهم يلزمهم الاتصاف بالإبطال بالارتياب على كل تقدير من تقديري الكتابة والقرءة وعدمهما، لأن العمدة على المعجزات.
Böylece bir dil uzatma noktası bulurlardı: Araplar, 'Belki de bunu öncekilerin kitaplarından almıştır' derdi; Ehl-i Kitap ise, 'Bizde müjdelenen kimse ümmîdir' derdi. Fakat durumundan bilindiği üzere, hiçbir okuma ve yazma yoktu; nerede kaldı ki bunlardan birine devam edilmiş olsun! Dolayısıyla onun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesindeki doğruluğunda hiçbir şüphe yoktur. Şüphe aslından kalkınca, onlardaki şüphenin nefyi sahih oldu; çünkü onların hakikatte hiçbir şüpheleri bulunmadığından, şüpheleri yok sayıldı. Bu şüphenin faraziyesi üzerine, yazıp okudukları ve kitapları icaz için inmediği halde peygamberlerinin doğruluğuna hükmettiği gibi, risaleti kesin kılan ve doğruluğa hükmeden diğer mucizelerin varlığı sebebiyle bâtılcılar olarak isimlendirildiler. Böylece yazma ve okumanın varlığı veya yokluğu şeklindeki her iki takdirde de şüpheye düşmekle ibtâl (batıla sapma) vasfını hak ettikleri sabit oldu; çünkü dayanak mucizelerdir.
ولما كان التقدير: ولكنهم لا ريبة لهم أصلاً ولا شبهة، لقولهم: إنه باطل، قال: {بل هو} أي القرآن الذي جئت به وارتابوا فيه فكانوا مبطلين لذلك على كل تقدير {آيات} أي دلالات {بينات} أي واضحات جداً في الدلالة على صدقك {في صدور الذين} ولما كان المقصود المبالغة في تعظيم العلم، بني للمفعول، أظهر ما كان أصله الإضمار فقال: {أوتوا العلم} دلالة على أنه العلم الكامل النافع، فلا يقدر أحد على تحريف شيء منه لبيان الحق لديهم، وفي ذلك إشارة إلى أن خفاءه عن غيرهم لا أثر له، ولما كان المراد بالعلم النافع، قال
Takdir, "Onun batıl olduğunu söylemelerinden ötürü aslında hiçbir şüpheleri ve tereddütleri yoktur" şeklinde olunca şöyle buyurdu: {بل هو} “Hayır, o” yani senin getirdiğin ve hakkında şüpheye düştükleri, bu yüzden her takdirde bâtılcı oldukları Kur'an, {آيات} “ayetlerdir” yani delillerdir, {بينات} “apaçık” yani senin doğruluğunu göstermede gayet açık [delillerdir], {في صدور الذين} “o kimselerin göğüslerinde.” İlimi yüceltmede mübalağa kastedildiğinden, meçhul sîga ile bina edilip aslı zamir olan zahir kılınarak şöyle buyuruldu: {أوتوا العلم} “kendilerine ilim verilen.” Bu, onun kâmil ve faydalı bir ilim olduğuna delalet eder; dolayısıyla nezdlerindeki hakkın beyanından ötürü hiç kimse ondan bir şeyi tahrif etmeye güç yetiremez. Bunda, başkalarına gizli kalmasının bir etkisi olmadığına işaret vardır. İlim ile faydalı olan kastedildiğinde,
إشارة إلى أنه في صدور غيرهم عرياً عن النفع: {وما يجحد} وكان الأصل: به، ولكنه أشار إلى عظمته فقال: {بآياتنا} أي ينكرها بعد المعرفة على ما لها من العظمة بإضافتها إلينا والبيان الذي لا يجحده أحد {إلا الظالمون*} أي الراسخون في الظلم الذي لا ينتفعون بنورهم في وضع كل شيء في محله، بل هم في وضع الأشياء في غير محلها كالماشي في الظلام الذي تأثر عن وصفهم أولاً بالكفر الذي هو تغطية أنوار العقول.
başkalarının göğüslerinde faydadan yoksun olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {وما يجحد} “Ve inkâr etmez” Aslı "ona" şeklinde idi, fakat onun büyüklüğüne işaretle şöyle buyurdu: {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani Bize izafe edilmesiyle sahip olduğu azamet ve hiç kimsenin inkâr edemeyeceği beyanına rağmen bilip tanıdıktan sonra onu inkâr etmez, {إلا الظالمون*} “zalimlerden başkası.” Yani her şeyi yerli yerine koymada nurlarından faydalanmayan, zulümde kökleşmiş olanlardan başkası; bilakis onlar şeyleri yerli yerinde koymamakta, akıl nurlarının üzerini örtmek olan küfürle ilk önce vasfedilmelerinden etkilenerek karanlıkta yürüyen kimse gibidirler.
ولما كان التقدير: فجحدوها بما لهم من الرسوخ في الظلم أصلاً ورأساً، ولم يعدوها آيات فضلاً عن كونها بينات، عطف عليه قوله: {وقالوا} موهمين مكراً وإظهار النصفة بالاكتفاء بأدنى ما يدل على الصدق: {لولا} أي هلا {أنزل عليه} أي على أي وجه كان من وجوه الإنزال {آية} أي واحدة تكون بحيث تدل قطعاً على صدق الآتي بها {من ربه} أي الذي يدعي إحسانه إليه كما أنزل على الأنبياء قبله من نحو ناقة صالح عصا موسى ونحوهما، لنستدل به على صدق مقاله، وصحة ما يدعيه من حاله هذا على قراءة ابن كثير وحمزة والكسائي وأبي بكر بالإفراد، وجمع غيرهم دلالة على أن فريقاً آخر قالوا: إن مثل هذا المهم العظيم لا يثبت إلا بآيات متعددة، وأوهموا
Takdir şöyle olunca: "Zulümde kökleşmiş olmaları sebebiyle onu kökten ve tamamen inkâr ettiler; apaçık olmaları şöyle dursun, onları ayet bile saymadılar", buna atfen buyurdu ki: {وقالوا} “Ve dediler ki” hile yaparak ve doğruluğu gösteren en ufak şeyle yetinme insafı gösteriyor gibi yaparak: {لولا} “Ona indirilseydi ya!” Yani indirme şekillerinden herhangi bir şekilde, {أنزل عليه} “ona indirilseydi ya!” {آية} “bir ayet (mucize)” yani getirenin doğruluğunu kesin olarak gösterecek nitelikte bir tek [ayet], {من ربه} “Rabbinden.” Yani kendisinden önceki peygamberlere Salih'in devesi, Musa'nın asası ve benzerleri gibi indirildiği şekilde, kendisine ihsanda bulunduğunu iddia ettiği [Rabbinden], sözünün doğruluğuna ve iddia ettiği durumunun sıhhatine onunla delil getirelim. Bu, İbn Kesir, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr'in müfred kıraatine göredir; diğerleri ise başka bir fırkanın şöyle dediğine delalet etmek üzere cemi okumuştur: 'Böylesine büyük bir mesele ancak birden çok ayetle sabit olur.' Ve onlar
مكابرة وعناداً أن ذلك لم يقع، وإن وقع ما يسمى آية.
büyüklenme ve inatla, ayet diye isimlendirilen şey vaki olsa bile bunun gerçekleşmediği vehmini verdiler.
ولما كان هذا إنكاراً للشمس بعد شروقها، ومكابرة فيما تحدى به من المعجزات بعد حقوقها، أشار إليه بقوله: {قل} أي لهم إرخاء للعنان حتى كأنك ما أتيتهم بشيء: {إنما الآيات عند الله} أي الذي له الأمر كله فلا يقدر على إنزال شيء منها غيره، فإنما الإله هو لا سواه {وإنما أنا نذير} أقوم لكم بما حملني وكلفني من النذارة، دالاً عليه بما أعطيت من الآيات، ونواقض المطردات وليس لي أن أقترح عليه الآيات، على أن المقصود من الآية الدلالة على الصدق، وهي كلها في حكم آية واحدة في ذلك، ولم يذكر البشارة لأنه ليس أسلوبها {مبين*} أي أوضح ما آتى به من ذلك بعد أن أوضح صحة كوني نذيراً، فليس إليّ إنزال الآيات ولا طلبها اقتراحاً على الله، فهو قصر قلب فيهما، خوطب به من لزمه ادعاء أن إنزال الآيات إليه ﷺ وأن أمره الإتيان بما يريد أو يطلب منه.
Bu, doğuşundan sonra güneşi inkâr etmek ve hakikati ortaya çıktıktan sonra meydan okuduğu mucizelere karşı büyüklük taslamak olduğundan, şu buyruğu ile buna işaret etti: {قل} “De ki” yani sanki onlara hiçbir şey getirmemişsin gibi dizginleri serbest bırakarak onlara de ki: {إنما الآيات عند الله} “Ayetler (mucizeler) ancak Allah'ın katındadır.” Yani bütün emir Kendisine ait olan [Allah'ın katındadır]; O'ndan başkası onlardan bir şey indirmeye güç yetiremez; zira gerçek İlah O'dur, başkası değil. {وإنما أنا نذير} “Ben ise sadece bir uyarıcıyım.” Bana yüklediği ve beni mükellef kıldığı uyarma görevini, bana verilen ayetler ve harikulade hallerle delillendirerek sizin için yerine getiriyorum; O'na ayet teklif etmek benim haddim değildir. Kaldı ki ayetten maksat doğruluğa delalet etmektir ve hepsi bu hususta tek bir ayet hükmündedir. Müjdelemeyi zikretmedi, çünkü onun üslubu bu değildir. {مبين*} “Apaçık [bir uyarıcıyım].” Yani uyarıcı olduğumun doğruluğunu açıkladıktan sonra, getirdiğim şeyleri de açıklıyorum. Ayetleri indirmek de Allah'a teklif yoluyla onları istemek de bana ait değildir. Bu her ikisinde de bir kasr-ı kalbdir (muhatabın inancını tersine çevirme); ayetleri indirmenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğunu ve onun işinin dilediğini veya kendisinden isteneni getirmek olduğunu iddia eden kimseye hitap edilmiştir.
ولما أفرحهم بما كأنه تسليم لمدعاهم، وكان من البين أن لسان الحال يقول: ألم يكفهم ما جئتهم به من الآيات المرئيات والمسموعات، وعجزوا عن الإتيان بشيء منها، عطف على ذلك قوله منكراً على جهلهم
Onların iddialarını adeta kabul ediyormuş gibi onları sevindirince ve hal dilinin şöyle dediği açık olunca: 'Onlara getirdiğin görülen ve işitilen ayetler ve onların benzerini getirmekten âciz kalmaları kendilerine yetmedi mi?', onların cehaletini
وعنادهم: {أولم يكفهم} أي إن كانوا طالبين للحق غير متعنتين آية بينة مغنية عن كل آية {أنا أنزلنا} بعظمتنا {عليك الكتاب} أي الجامع لسعادة الدارين بحيث صار خلقاً لك غالباً على حركاتك وسكناتك {يتلى عليهم} أي يتجدد متابعة قراءته عليهم شيئاً بعد شيء في كل مكان وكل زمان من كل تالٍ مصدقاً لما في الكتب القديمة من نعتك وغيره من الآيات الدالة على صدقك، يتحدّون بكل شيء نزل منه مع تحديهم بما قبله من آياته صباح مساء، يصفعون بذلك مدى الدهر في أقفائهم ويدفعون، فكلما أرادوا التقدم ردوا عجزاً إلى ورائهم، فأعظم به آية باقية، إذ كل آية سواه منقضية ماضية، وقال الشيخ أبو العباس المرسي: خشع بعض الصحابة ﵃ من سماع اليهود بقراءة التوراة فعتبوا إذ تخشعوا من غير القرآن، وهم إنما تخشعوا من التوراة وفي كلام الله فما ظنك بمن أعرض عن كتاب الله وتخشع بالملاهي والغناء.
ve inatlarını inkâr ederek buna şu buyruğunu atfetti: {أولم يكفهم} “Kendilerine yetmedi mi?” Yani inatçı olmayıp hakkı arayan kimseler iseler, her ayete bedel olan apaçık bir ayet olarak [yetmedi mi ki], {أنا أنزلنا} “şüphesiz Bizim indirmemiz” azametimizle, {عليك الكتاب} “sana Kitap'ı.” Yani dünya ve ahiret saadetini toplayan, öyle ki hareketlerinde ve sükûnlarında sana galip gelen bir ahlak haline gelen [Kitap'ı], {يتلى عليهم} “kendilerine okunup duran.” Yani her mekânda, her zamanda, her okuyucu tarafından, eski kitaplardaki senin vasfını ve doğruluğunu gösteren diğer ayetleri tasdik eder vaziyette parça parça onlara tilaveti tekrarlanan [Kitap'ı indirmemiz yetmedi mi?]. Sabah akşam ondan inen her şeyle ve ondan önceki ayetleriyle meydan okunuyor; bununla zaman boyunca enselerine tokat vurulup geri püskürtülüyorlar; ne zaman ilerlemek isteseler acziyet içinde arkalarına döndürülüyorlar. O ne büyük baki ayettir! Çünkü onun dışındaki her ayet sona ermiş ve geçmiştir. Şeyh Ebu'l-Abbas el-Mürsî şöyle demiştir: Sahabeden radıyallâhu anhüm bazıları Yahudilerin Tevrat okuyuşunu işitmekten dolayı huşû duydular da Kur'an'dan başkasıyla huşû duydukları için kınandılar; oysa onlar Tevrat'tan ve Allah'ın kelamından huşû duymuşlardı. Artık Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirip çalgılar ve şarkılarla duygulanan kimsenin halini sen düşün!
ولما كان هذا أعظم من كل آية يقترحونها ولو توالى عليهم إتيانها كل يوم لدوام هذا على مر الأيام والشهور، حتى تفنى
Bu, her gün ardı ardına gelse bile teklif ettikleri her ayetten daha büyük olduğundan -çünkü bu, günler ve aylar geçtikçe,
الأزمان والدهور، أشار تعالى إلى هذا العظمة، مع ما فيها من النعمة، بقوله مؤكداً على جهلهم فيما لزم من كلامهم الأول من إنكار أن يكون في القرآن آيه تدلهم على الصدق: {إن في ذلك} أي إنزال الكتاب على هذا الوجه البعيد المنال البديع المثال {لرحمة} لهم لصقله صدأ القلوب في كل لحظة، وتطهيره خبث النفوس في كل لمحة {وذكرى} أي عظيمة مستمراً تذكرها.
zamanlar ve çağlar tükeninceye kadar devam edecektir-, Allah Teâlâ, Kur'an'da kendilerine doğruluğu gösterecek bir ayet olduğunu inkâr etmelerini gerektiren önceki sözlerindeki cehaletlerini tekit ederek, bu azamete ve onun içerdiği nimete şu buyruğu ile işaret etti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani Kitap'ın bu ulaşılması güç ve eşsiz örnekteki indirilişinde, {لرحمة} “elbette bir rahmet vardır” her an kalplerin pasını sildiği ve her lahza nefislerin kötülüğünü temizlediği için onlar adına bir rahmet [vardır], {وذكرى} “ve bir öğüt.” Yani hatırlanması sürekli olan büyük bir öğüt [vardır].
ولما عم بالقول، خص من حيث النفع فقال: {لقوم يؤمنون*} أي يمكن أن يتجدد لهم إيمان، ليس من همهم التعنت، قال الحرالي في كتاب له في أصول الدين: ولما كان القرآن لسان إحاطة لم يف بالقيام به خلق من خلق الله، لأنه ببناء على كليه أمر الله حتى أن السورة الواحدة منه لما كان موقع الخطاب بها من مدد بنائه على إحاطة أمر الله لا يستطيعها أحد من الخلق، وإذا كان الأقل من كلام العالم لا يستطيعه من دون رتبته، فعجز الخلق عن كلام الله أحق وأولى، ثم كل ناظر فيه - من أيّ وجه نظره - أدرك بمقتضى علوه على رتبته وجهاً من العجز فيه، إن كان فصيحاً بليغاً فمن جهة البلاغة، ومعناها بلوغ الكلام في مطابقة أنبائه ويسمى الفصاحة، وحسن نظم
Sözü genel kılınca, faydalanma açısından tahsis edip buyurdu ki: {لقوم يؤمنون*} “İman edecek bir topluluk için.” Yani kendileri için imanın yenilenmesi mümkün olan, gayeleri inatçılık olmayan [bir topluluk için]. el-Harallî, usûlü'd-dîn hakkındaki bir kitabında şöyle demiştir: 'Kur'an ihata lisanı olduğu için, Allah'ın yaratıklarından hiçbir yaratık onu hakkıyla yerine getiremedi. Çünkü o, Allah'ın emrinin bütünü üzerine bina edilmiştir; hatta tek bir suresinin bile Allah'ın emrini kuşatması üzerine bina edilen desteğinden dolayı hitap mevkiine mahlukattan hiç kimse güç yetiremez. Âlimin كلامından (sözünden) en azına onun mertebesinin altındakiler güç yetiremeyince, mahlukatın Allah'ın kelâmından âciz kalması çok daha evla ve layıktır. Sonra ona bakan herkes -hangi yönden bakarsa baksın- kendi mertebesinin üzerindeki yüceliği gereğince onda bir acziyet yönü idrak eder. Şayet fasih ve beliğ ise belagat yönünden [idrak eder]; bunun anlamı, haberlerine uygunlukta sözün zirveye ulaşmasıdır ki buna fesahat denir; kelimelerinin
حروف كلماته ويسمى الجزالة، وكمال انتظام كلماته وآياته، ويسمى حسن النظم - إلى أنهى غاياته وأتم نهاياته، وإن كان عالماً بأخبار الأولين فبصحة مقتضاها فيه، وإن كان حكيماً فبالإعلام الأتم بوجه تقاضي المترتبات، وبالجملة فما يكون لأحد أصل من عقل وحظ من علم - أي علم كان - إلا ويجد له موقعاً في القرآن، يفي له بحظ بيان علو مرتبة أنبائه على نهاية مدركة منه بمقدار لا يرتاب في وقوعه فوق طور الخلق، فكان آية باقية دائمة لم يتفاوت في تلقيه أول سامع له من آخر سامع في وجه سماعه، فكل نبي فقدت آيته بفقده أو بفقد وقت ظهورها على يديه، وآية محمد ﷺ باقية ببقاء الله، فجهات ظهور إعجازه تأتي على حظوظ أصناف الخلق من وجوه الإدراك، لا يتعين لظهور الإعجاز فيه جهة، ولا يفقد ناظر فيه حظاً يتطرق بمقدار إدراكه منه إلى يقين وجه إعجازه، وذلك لما كان محيطاً بكل تفصيل وكل إجمال، ولم يفرط فيه من شيء، وكان تفصيلاً لكل شيء ولإحاطته بإثبات كل رتبة من رتب حكمة الله تعالى لم يقدر أحد من الخلق في التوقف عن الإيمان به من الجن والإنس والأحمر والأسود وجميع خلق الله، من يعرفه الناس منهم ومن لا يعرفونهم ممن أحاط بهم علم العالمين بإعلام الله، ومن
harflerinin güzel dizilmesidir ki buna cezalet (sağlamlık) denir; kelimelerinin ve ayetlerinin mükemmel intizamıdır ki buna hüsn-i nazm denir; en son gayelerine ve en tam nihayetlerine kadar. Şayet öncekilerin haberlerini bilen bir âlim ise, ondaki gerekliliklerin doğruluğuyla [idrak eder]. Şayet bir hekim/hikmet ehli ise, terettüp eden şeylerin gerektirme yönünün en kâmil bildirimiyle [idrak eder]. Hasılı, aklın bir aslına ve ilimden bir nasibe -hangi ilim olursa olsun- sahip olan hiç kimse yoktur ki Kur'an'da haberlerinin mertebesinin yüceliğini kendi idrak sınırının üzerinde, mahlukatın tabiatının fevkinde gerçekleştiğinde şüphe etmeyeceği derecede açıklayan bir mevki bulmasın. Böylece o, onu ilk dinleyen ile son dinleyenin işitme yönü bakımından alma hususunda farksız olduğu baki ve daimi bir ayet oldu. Her peygamberin ayeti kendi yokluğuyla yahut ellerinde zuhur ettiği vaktin yok olmasıyla kayboldu; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ayeti ise Allah'ın bekasıyla bakidir. Onun icazının zuhur yönleri mahlukatın sınıflarının idrak cihetlerindeki nasiplerini kuşatır; onda icazın zuhuru için tek bir yön tayin edilmez ve ona bakan hiç kimse, ondan idraki nispetinde icaz yönünün yakînine varacağı bir nasibi kaybetmez. Zira o her tafsili ve her icmali kuşatmıştır, onda hiçbir şey eksik bırakılmamıştır, o her şeyin açıklamasıdır ve Allah Teâlâ'nın hikmet mertebelerinden her bir mertebeyi ispatı kuşatmasından ötürü cinlerden, insanlardan, kızılından, siyahından ve Allah'ın bütün mahlukatından -insanların tanıdığı ve Allah'ın bildirmesiyle âlimlerin ilminin kuşattığı tanımadıkları kimselerden- mahlukattan hiç kimse ona iman etmekten geri durmaya güç yetirememiştir.
حكم إحاطة كتابة كان ممكناً من عالية كل آية جاء بها نبي قبله ممن شاهد ذلك منه حاضروه، ونقله نقل التواتر والاستفاضة حملة العلم خلفاً عن سلف؛ ثم رتب قياساً على إثبات النبوة فقال: إن محمداً ﷺ ذو آية هذا القرآن المشهود، وهذا القرآن المشهود معجز كل ذي إدراك، وبشرى من كل جهة من جهات معانيه وبلاغته، فذو آية هذا القرآن نبي، فمحمد ﷺ نبي، أما أن محمداً ﷺ ذو آيته فبالتجربة السمعية المتيقنة المسماة بالتواتر، وأما أن هذا القرآن معجز فيما يجده كل ناظر في معناه المشتمل على تمام الحكمة فيما هو كائن ونبأ ما كان من قبل وخبر ما يكون بعد المتيقن بوقوع أوائله وقوع جملته وصحة خبره، وبذلك يتضح أن ذا آيته نبي، ثم بما تضمنه من شهادته لذي آيته وتصريحه بذلك لمحمد ﷺ، فصح أن محمداً ﷺ ذو ايته، وإنه نبي ﷺ، والمستعمل في ذلك أن محمداً ﷺ تحدى بهذا القرآن العرب الفصحاء واللد البلغاء، فلما لجؤوا للحرب وضح أنهم فروا لذلك المكان ما وجدوه في أنفسهم من العجز، وإذا عجز أولئك فمن بعدهم أحق بالعجز، فلما شمل العجز الكل من الخلق،
Kitabının kuşatıcılığının hükmünden olarak, kendisinden önce gelen peygamberlerin getirdiği, yanında bulunanların bizzat müşahede ettiği ve ilim taşıyıcılarının nesilden nesile tevatür ve istifaza yoluyla naklettiği her yüce ayetten pay almıştır.' Sonra nübüvvetin ispatına dair bir kıyas tertip edip dedi ki: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bu müşahede edilen Kur'an ayetinin sahibidir; bu müşahede edilen Kur'an ise her idrak sahibini âciz bırakıcıdır ve manalarının ve belagatinin her yönünden bir müjdedir. O halde bu Kur'an ayetinin sahibi bir peygamberdir; öyleyse Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bir peygamberdir. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun ayetinin sahibi olmasına gelince, bu tevatür adı verilen kesin işitme tecrübesiyledir. Bu Kur'an'ın âciz bırakıcı olmasına gelince, bu, olan şeylerdeki tam hikmeti, daha önce geçenlerin haberini ve ileride olacakların haberini kapsayan manasında her bakanın bulduğu şeydedir; ilklerinin vuku bulmasının kesinliğiyle tamamının vuku bulması ve haberinin sıhhati kesinleşmiştir. Bununla onun ayetinin sahibinin peygamber olduğu açığa çıkar; sonra ayet sahibine şahitliğini içermesi ve bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için açıkça belirtmesiyle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun ayetinin sahibi olduğu ve onun bir peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu sabit olur. Bu hususta kullanılan delil şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bu Kur'an ile fasih Araplara ve inatçı beliğlere meydan okudu. Savaşa başvurduklarında, nefislerinde buldukları acziyetten dolayı o mevkiye kaçtıkları açıklık kazandı. Şayet onlar âciz kaldıysa, onlardan sonrakiler acziyete daha layıktır. Acziyet mahlukattan herkesi kuşatınca,
وجب العلم بأن هذا القرآن حق، والمتحدي به نبي جاء بالصدق، وحاصله: لو لم تعجز العرب لم تحارب ثقل الحرب وخفة المعارضة لو استاطاعوها، ولم يعارضوا وحاربوا فقد عجزوا، فثبت بذلك أنه نبي ﷺ انتهى.
bu Kur'an'ın hak olduğunu ve onunla meydan okuyanın sıdk ile gelmiş bir peygamber olduğunu bilmek vacip oldu. Bunun özeti şudur: Şayet Araplar âciz kalmasalardı, güç yetirebilselerdi savaşın ağırlığına ve nazire yapmanın hafifliğine rağmen savaşmazlardı; nazire yapmayıp savaştıklarına göre âciz kalmışlardır. Böylece onun bir peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu sabit oldu.' İntihâ (Sözün sonu).
ولما كان من المعلوم أنهم يقولون: نحن لا نصدق أن هذا الكتاب من عند الله فضلاً عن أن نكتفي به، قال: {قل} أي جواباً لما قد يقولونه من نحو هذا: {كفى بالله} أي الحائز لجميع العظمة وسائر الكمالات، الذي شهد لي بالرسالة في كتابة الذي أثبت أنه كلامه عجز الخلق عن معارضته.
Onların 'Biz bu Kitap'ın Allah katından olduğunu tasdik etmiyoruz, nerede kaldı ki onunla yetinelim' diyecekleri malum olunca şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani bu tür söyleyebilecekleri şeylere cevap olarak: {كفى بالله} “Allah yeter” yani mahlukatın nazire getirmekten âciz kalmasıyla Kendi kelamı olduğunu ispat ettiği Kitabı'nda risaletime şahitlik eden, bütün azameti ve diğer kemalleri kendinde toplayan [Allah yeter].
ولما كانت العناية في هذه السورة بذكر الناس، وتفصيل أحوالهم، ابتدأ بقوله: {بيني وبينكم} قبل قوله: {شهيداً} بخلاف الرعد والأنعام، ثم وصف الشهيد أو علل كفايته بقوله: {يعلم ما في السماوات} أي كلها. ولما لم يكن للارض غير هذه التي يشاهدونها ذكر في إتيان الوحي والقرآن منها، أفرد فقال: {والأرض} أي لا يخفى عليه شيء من ذلك فهو عليم بما ينسبونه إليّ من التقول عليه وبما أنسبه أنا إليه
Bu surede ihtimam insanların zikredilmesine ve hallerinin tafsilatına yönelik olduğundan, Ra'd ve En'âm surelerinin aksine {شهيداً} “şahit olarak” buyruğundan önce {بيني وبينكم} “benimle sizin aranızda” buyruğu ile başladı. Sonra şahidi vasıflandırdı veya kâfi oluşunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {يعلم ما في السماوات} “Göklerde olanı bilir” yani hepsinde olanı. Vahyin ve Kur'an'ın gelmesinde yeryüzü için müşahede ettikleri bu yerden başkası söz konusu olmadığından müfred olarak buyurdu ki: {والأرض} “ve yerde olanı.” Yani bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; binaenaleyh O'na iftira etme hususunda bana nispet ettiklerini de, benim O'na nispet ettiğim
من هذا القرآن الذي شهد لي به عجزكم عنه فهو شاهد لي، والله في الحقيقة هو الشاهد لي، بما فيه من الثناء عليّ، والشهادة لي بالصدق، لأنه قد ثبت بالعجز عنه أنه كلامه وسيتحقق بالعقل إبطال المبطل منا.
ve bana karşı âciz kalışınızın benim lehime şahitlik ettiği bu Kur'an'ı da hakkıyla bilir. Dolayısıyla O benim lehime şahittir; hakikatte benim lehime şahit olan O'dur; zira onda beni övme ve doğruluğuma şahitlik vardır. Çünkü ondan âciz kalınmasıyla onun Allah'ın kelamı olduğu sabit olmuştur ve bizden batıl yolda olanın hükümsüzlüğü akıl ile tahakkuk edecektir.
ولما كان التقدير: وأنتم تعلمون أنه قد شهد لي بأني على الحق، وأن كل ما خالف ما جئت به فهو باطل، فالذين آمنوا بالحق وكفروا بالباطل فأولئك هم الفائزون، عطف عليه قوله: {والذين آمنوا بالباطل} أي الذي لا يجوز الإيمان به من كل معبود سوى الله {وكفروا بالله} الذي يجب الإيمان به والشكر له، لأنه له الكمال كله وكل ما سواه هالك ليس له من ذاته إلا العدم {أولئك} البعداء البغضاء {هم} أي خاصة {الخاسرون*} أي العريقون في الخسارة، فإنهم خسروا أنفسهم أبداً.
Takdir: "Siz O'nun benim hak üzere olduğuma, getirdiğime aykırı olan her şeyin de batıl olduğuna şahitlik ettiğini biliyorsunuz; öyleyse hakka iman edip batılı inkâr edenler, işte onlar kurtuluşa erenlerdir" şeklinde olunca, şu buyruğunu buna atfetti: {والذين آمنوا بالباطل} “Batıla iman edenler” yani Allah'tan başka kendisine iman edilmesi caiz olmayan her ma'buda [iman edenler], {وكفروا بالله} “ve Allah'ı inkâr edenler” iman edilmesi ve şükredilmesi vacip olan [Allah'ı]; çünkü bütün kemal O'na aittir ve O'nun dışındaki her şey helak olucudur, kendi zatından yokluktan başka bir şeyi yoktur, {أولئك} “işte onlar” o uzaklar, gazaba uğramışlar, {هم} “onlar” özellikle onlar, {الخاسرون*} “ziyana uğrayanların ta kendileridir.” Yani hüsranda kökleşmiş olanlardır; zira onlar nefislerini ebediyen hüsrana uğratmışlardır.
ولما كان قولهم مرة واحدة «لولا أنزل عليه آية» عجباً، أتى بعد إخباره بخسارتهم بأعجب منه، وهو استمرار استعجالهم بما لا قدرة لهم على شيء منه من عذاب الله فقال: {ويستعجلونك} أي يطلبون تعجيلك في كل وقت {بالعذاب} ويجعلون تأخره عنهم شبهة لهم فيما يزعمون من التكذيب {ولولا أجل مسمى} قد ضرب لوقت عذابهم لا تقدم فيه ولا تأخر {لجاءهم العذاب} وقت استعجالهم، لأن القدرة تامة والعلم محيط.
Bir defa bile olsa «Ona bir ayet indirilseydi ya» demeleri şaşılacak bir şey olunca, onların hüsranını haber verdikten sonra bundan daha şaşırtıcı olanı getirdi; o da Allah'ın azabından hiçbir şeye güçleri yetmediği halde onu acele istemeye devam etmeleridir. Buyurdu ki: {ويستعجلونك} “Senden acele istiyorlar” yani her vakit senin acele etmeni talep ediyorlar, {بالعذاب} “azabı” ve azabın kendilerinden gecikmesini, iddia ettikleri yalanlamalarında kendilerine bir şüphe kılıyorlar. {ولولا أجل مسمى} “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı” azapları için tayin edilmiş, öne alınması ve ertelenmesi mümkün olmayan bir vakit [olmasaydı], {لجاءهم العذاب} “azap onlara elbette gelirdi” acele istedikleri vakitte; çünkü kudret tamdır ve ilim her şeyi kuşatmıştır.
ولما أفهم هذا أنه لا بد من إتيانه، صرح به في قوله مؤكداً رداً على استهزائهم المتضمن للإنكار: {وليأتينهم} ثم هوّله بقوله: {بغتة} وأكد معناها بقوله: {وهم لا يشعرون*} بل هم في غاية الغفلة عنه والاشتغال بما ينسيه، ثم زاد في التعجب من جهلهم بقوله مبدلاً: {يستعجلونك بالعذاب} أي يطلبون منك إيقاعه بهم ناجزاً ولو كان في غير وقته الأليق به، فلو علموا ما هم سائرون إليه لتمنوا أنهم لم يخلقوا فضلاً عن أن يستعجلوا، ولأعملوا جميع جهدهم في الخلاص منه.
Bu [ifade] onun mutlaka geleceğini hissettirince, inkârı içeren alaylarına bir ret olarak tekit ile şunu açıkça belirtti: {وليأتينهم} “Ve o kendilerine mutlaka gelecektir” sonra onun dehşetini şu buyruğu ile bildirdi: {بغتة} “ansızın” ve bunun manasını şu buyruğu ile tekit etti: {وهم لا يشعرون*} “onlar farkında değillerken.” Bilakis onlar ondan son derece gaflet içindedirler ve onu unutturacak şeylerle meşguldürler. Sonra bedel kılarak onların cehaletine duyulan hayreti artırıp şöyle buyurdu: {يستعجلونك بالعذاب} “Senden azabı çarçabuk istiyorlar” yani en layık vaktinin dışında olsa bile onu peşin olarak başlarına getirmeni talep ediyorlar. Eğer doğruca nereye gittiklerini bilselerdi, onu acele istemek şöyle dursun yaratılmamış olmayı temenni ederler ve ondan kurtulmak için bütün güçlerini sarf ederlerdi.
ولما كان دخولهم النار لا بد منه لإحاطة القدرة بهم، قال مؤكداً لإنكارهم الآخرة بإثبات أخص منها: {وإن جهنم} التي هي من عذاب الآخرة {لمحيطة} أي بما هي مهيأة له، لأنه لا يفوتها شيء منه، لأن الذي أعدها عليم قدير، وقال: {بالكافرين*} موضع «بهم» تنبيهاً على ما استحقوا به عذابها، وتعميماً لكل من اتصف به.
Kudretin onları kuşatmasından ötürü cehenneme girmeleri kaçınılmaz olunca, ahireti inkâr etmelerini daha özel olanı ispatla tekit ederek şöyle buyurdu: {وإن جهنم} “Ve şüphesiz cehennem” ahiret azabından olan [cehennem], {لمحيطة} “elbette kuşatacaktır” yani kendisi için hazırlandığı kimseleri; zira ondan hiçbir şey kaçamaz, çünkü onu hazırlayan Alîm ve Kadîr'dir. 'Onları' yerine {بالكافرين*} “kâfirleri” buyurdu; bu da onun azabını ne ile hak ettiklerine dikkat çekmek ve bu vasıfla nitelenen herkesi kapsamak içindir.
ولما كان هذا كله دليلاً على إنكارهم قال: {يوم} أي يعلمون ذلك اليوم {يغشاهم العذاب} أي يلحقهم ويلصق بهم ما لا يدع لهم شيئاً يستعذبونه، ولا أمراً يستلذونه ونبه على عدم استغراق
Bütün bunlar onların inkârına bir delil olunca şöyle buyurdu: {يوم} “O gün” yani o gün bunu bileceklerdir, {يغشاهم العذاب} “azap onları bürüyeceği [gün]” yani tatlı bulacakları hiçbir şey ve lezzet alacakları hiçbir husus bırakmayacak şekilde onlara ulaşıp yapışacağı [gün]. Ve
جهة الفوق مع استعلائه عليهم بإثبات الجار فقال: {من فوقهم} ولما أفهم ذلك الإحاطة بما هو أدنى من جهة الفوق، صرح به فقال: {ومن تحت أرجلهم} فعلم بذلك إحاطته بجميع الجواتب، وصرح بالرجل تحقيقاً للآدمي {ويقول} أي الله في قراءة نافع وعاصم وحمزة والكسائي بالتحتانية جرياً على الأسلوب الماضي، أو نحن بعظمتنا في قراءة الباقين ترويعاً بالالتفات إلى مظهر العظمة: {ذوقوا} ما سببه لكم {ما كنتم} بغاية الرغبة {تعملون*} أي في ذلك اليوم تعملون ذلك حق اليقين بعد علمكم له عين اليقين بسبب تكذيبكم بعلم اليقين.
onların üzerinde yükselmekle birlikte üst yönün tamamını kapsamadığına harf-i cerri sabitleyerek dikkat çekti ve buyurdu ki: {من فوقهم} “üstlerinden” Üst taraftan daha aşağıda olanı kuşattığı bundan anlaşılınca, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {ومن تحت أرجلهم} “ve ayaklarının altından.” Böylece onun bütün yönleri kuşattığı bilindi; insanın hakikatini belirtmek için de ayağı açıkça zikretti. {ويقول} “Ve der” yani Nâfi, Âsım, Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde geçmiş üslup üzere devam ederek 'Allah der' yahut diğerlerinin kıraatinde azamet tezahürüne iltifat ile korkutmak için 'Biz azametimizle deriz': {ذوقوا} “Tadın” sizin için sebep olduğu şeyi, {ما كنتم} “olduğunuz şeyleri” tam bir istekle, {تعملون*} “yapıyor [olduğunuz şeyleri].” Yani o gün, ilme'l-yakîni yalanlamanız sebebiyle onu ayne'l-yakîn bilmenizin ardından hakka'l-yakîn olarak tadacaksınız.
ولما أبلغ في الإنذار، وحذر من الأمور الكبار، ولم يهمل الإشارة إلى الصغار، وكانت هذه الآيات في المتعنتين من الكفار، وكان قد كرر أن هذه المواعظ إنما هي للمؤمنين، قال مخاطباً لهم معرضاً عن سواهم إذا كانت أسماعهم لبليغ هذه المواعظ قد أصغت، وقلوبهم لجليل هذه الإنذارات قد استيقظت، التفاتاً على قراءة الجمهور إلى
Uyarıyı en beliğ şekilde yapıp büyük işlerden sakındırdığında ve küçük hususlara işaret etmeyi de ihmal etmediğinde; bu ayetler kâfirlerin inatçıları hakkında olup, bu vaazların ancak müminler için olduğunu tekrar ettiğinde; kulakları bu beliğ vaazlara can kulağıyla dinlediği ve kalpleri bu büyük uyarılara uyandığı zaman onlara hitap edip başkalarından yüz çevirerek, cumhurun kıraatine göre iltifat yoluyla,
التلذيذ في المناجاة بالإفراد والإبعاد من مداخل التعنت: {يا عبادي} فشرفهم بالإضافة، ولكنه لما أشار بأداة البعد إلى أن فيهم من لم يرسخ، حقق ذلك بقوله: {الذين آمنوا} أي وإن كان الإيمان باللسان مع أدنى شعبة من القلب.
münacatta tekil hitapla lezzetlenmeye ve inatçılık girişlerinden uzaklaştırmaya yönelerek şöyle buyurdu: {يا عبادي} “Ey kullarım!” İzafet ile onları şereflendirdi; fakat uzaklık edatı ile içlerinde henüz [imanda] kökleşmemiş kimseler bulunduğuna işaret edince, bunu şu buyruğu ile tahakkuk ettirdi: {الذين آمنوا} “İman eden [kullarım]!” Yani kalbin en zayıf bir şubesiyle birlikte dille iman edilmiş olsa bile.
ولما كان نزول هذه السورة بمكة، وكانوا بها مستخفين بالعبادة خوفاً من الكفار، وكانت الهجرة الأهل والأوطان شديدة، قال مؤكداً تنبيهاً على أن حال من ترك الهجرة حال من يظن أن الأرض ضيقة: {إن أرضي واسعة} أي في الذات والرزق وكل ما تريدون من الرفق، فإن لم تتمكنوا بسبب هؤلاء المعاندين الذين يفتنونكم في دينكم ويمنعونكم من الإخلاص إلي في أرضكم والاجتهاد في عبادتي حتى يصير الإيمان لكم وصفاً، فهاجروا إلى أرض تتمكنون فيها من ذلك.
Bu surenin inişi Mekke'de olduğundan, orada kâfirlerin korkusundan ibadeti gizli yapıyor olduklarından, aileden ve vatanlardan hicret etmek de ağır geldiğinden; hicreti terk edenin halinin yeryüzünün dar olduğunu zanneden kimsenin hali gibi olduğuna dikkat çekmek üzere tekit ile şöyle buyurdu: {إن أرضي واسعة} “Şüphesiz Benim arzım geniştir” yani zatında, rızkında ve dilediğiniz her türlü kolaylıkta [geniştir]. Şayet dininizde size fitne veren ve toprağınızda Bana ihlasla yönelmenize, iman sizin için bir vasıf haline gelinceye kadar Bana ibadette gayret etmenize engel olan bu inatçılar sebebiyle [ibadete] güç yetiremiyorsanız, bunu yapmaya güç yetirebileceğiniz bir arza hicret edin.
ولما كانت الإقامة بها قبل الفتح مؤدية إلى الفتنة، وكان المفتون ربما طاوع بلسانه، وكان ذلك وإن كان القلب مطمئناً بالإيمان في صورة الشرك قال: {فإياي} أي خاصة بالهجرة إلى أرض تأمنون فيها اعبدوا وتنبهوا {فاعبدون*} بسبب ما دبرت لكم من المصالح من توسيع الأرض وغيره، عبادة لا شرك فيها، لا باللسان ولا بغيره ولا استخفافاً بها ولا مراعاة لمخلوق في معصيته، ولا شيء يجر إليها بالهرب ممن يمنعكم من ذلك إلى من يعينكم عليه.
Fetihten önce orada ikamet etmek fitneye yol açtığından, fitneye uğrayan kimse bazen diliyle itaat ettiğinden ve bu da kalp imanla mutmain olsa bile şirk suretinde olduğundan şöyle buyurdu: {فإياي} “O halde yalnız Bana” yani emin olacağınız bir arza hicret ederek özellikle Bana ibadet edin ve uyanık olun, {فاعبدون*} “kulluk edin!” Yeryüzünü genişletmek ve diğer hususlarda sizin için takdir ettiğim maslahatlar sebebiyle, ne dille ne de başka bir şekilde şirk içermeyen, küçümsenmeyen, masiyetinde hiçbir yaratılmışın gözetilmediği ve sizi bundan alıkoyanlardan buna yardımcı olanlara kaçarak [şirke] sürükleyecek hiçbir şeyin bulunmadığı bir ibadetle [Bana kulluk edin].
ولما كانت الهجرة شديدة المرارة لأنها مرت في المعنى من حيث كونها مفارقة المألوف المحبوب من العشير والبلد والمال، وكان في الموت ذلك كله بزيادة، قال مؤكداً بذلك مذكراً به مرهباً من ترك الهجرة: {كل نفس ذائقة الموت} أي مفارقة كل ما ألفت حتى بدناً طالما لابسته، وآنسها وآنسته، فإن أطاعت ربها أنجت نفسها ولم تنقصها الطاعة في الأجل شيئاً، وإلا أوبقت نفسها ولم تزدها المعصية في الأجل شيئاً، فإذا قدر الإنسان أنه مات سهلت عليه الهجرة، فإنه إن لم يفارق بعض مألوفه بها فارق كل مألوفه بالموت، وما ذكر الموت في عسير إلا يسره، ولا يسير إلا عسره وكدره.
Hicret son derece acı olduğundan -çünkü manası itibarıyla akraba, memleket ve maldan alışılmış ve sevilen şeylerden ayrılmaktır- ve ölümde de bütün bunlar fazlasıyla bulunduğundan; bununla tekit ederek, bunu hatırlatarak ve hicreti terk etmekten sakındırarak şöyle buyurdu: {كل نفس ذائقة الموت} “Her can ölümü tadacaktır” yani uzun süre birlikte bulunduğu, kendisiyle ünsiyet kurup kendisinin de onunla ünsiyet kurduğu bir beden bile olsa alıştığı her şeyden ayrılacaktır. Şayet Rabbine itaat ederse nefsini kurtarır ve itaat onun ecelinden hiçbir şeyi eksiltmez; aksi takdirde nefsini helak eder ve masiyet onun ecelini hiçbir şey artırmaz. İnsan öldüğünü farz ederse hicret ona kolaylaşır; zira hicret ile alıştığı şeylerin bir kısmından ayrılmazsa, ölümle alıştığı her şeyden ayrılacaktır. Ölüm hiçbir zor işte zikredilmemiştir ki onu kolaylaştırmasın; hiçbir kolay işte de zikredilmemiştir ki onu zorlaştırıp bulandırmasın.
ولما هوّن أمر الهجرة، حذر من رضي في دينه بنوع نقص لشيء من الأشياء حثاً على الاستعداد بغاية الجهد في التزود للمعاد فقال: {ثم إلينا} على عظمتنا، لا إلى غيرنا {ترجعون*} على أيسر وجه، فيجازي كلاً منكم بما عمل.
Hicret işini kolaylaştırınca, ahiret için azık hazırlamada son derece gayretle hazırlanmaya teşvik etmek üzere dininde herhangi bir şeyden ötürü bir tür noksanlığa razı olan kimseyi sakındırıp şöyle buyurdu: {ثم إلينا} “Sonra yalnız Bize” azametimize [döndürüleceksiniz], başkasına değil, {ترجعون*} “döndürüleceksiniz.” En kolay şekilde [döndürüleceksiniz]; böylece her birinize yaptığının karşılığını verecektir.
ولما كان التقدير: فالذين آمنوا فلبسوا إيمانهم بنوع نقص لننقصنهم في جزائهم، والذين كفروا لنركسنهم في جهنم دركات تحت دركات
Takdir şöyle olunca: "İman edip de imanlarına bir tür noksanlık karıştıranların mükâfatlarını mutlaka eksiltiriz; inkâr edenleri ise cehennemde derekeler altında derekelere mutlaka yuvarlarız;
فبئس مثوى الظالمين، ولكنه لما تقدم ذكر العذاب قريباً، وكان القصد هنا الترغيب في الإيمان كيفما كان، طواه ودل عليه بأن عطف عليه قوله: {والذين آمنوا وعملوا} أي تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} أي كلها.
zalimlerin barınağı ne kötüdür!" Fakat azabın zikri az önce geçtiğinden ve buradaki maksat her ne şekilde olursa olsun imana teşvik etmek olduğundan, onu gizledi ve şu buyruğunu ona atfederek buna delalet etti: {والذين آمنوا وعملوا} “İman edip işleyenleri ise” yani imanlarını tasdik etmek üzere [işleyenleri], {الصالحات} “salih ameller” yani onların hepsini.
ولما كان الكفار ينكرون البعث، فكيف ما بعده، أكد قوله: {لنبوئنهم} أي لنسكننهم في مكان هو جدير بأن يرجع إليه من حسنه وطيبه من خرج منه لبعض أغراضه، وهو معنى {من الجنة غرفاً} أي بيوتاً عالية تحتها قاعات واسعة بهية عالية، وقريب من هذا المعنى قراءة حمزة والكسائي بالثاء المثلثة من ثوى بالمكان - إذا أقام به.
Kâfirler öldükten sonra dirilmeyi inkâr edince -nerede kaldı ki sonrasını kabul etsinler-, şu buyruğunu tekit etti: {لنبوئنهم} “Onları mutlaka yerleştireceğiz” yani güzelliğinden ve hoşluğundan ötürü, bazı ihtiyaçları için oradan çıkan kimsenin oraya dönmeye layık olduğu bir mekâna iskân edeceğiz ki bu da şu buyruğun manasıdır: {من الجنة غرفاً} “cennetten yüksek köşklere.” Yani altlarında geniş, görkemli ve yüksek salonlar bulunan yüksek evlere [yerleştireceğiz]. Hamza ve Kisâî'nin 'sevâ bi'l-mekân' (bir mekânda ikamet etti) kökünden peltek se (ث) ile olan kıraati de bu manaya yakındır.
ولما كانت العلالي لا تروض إلا بالرياض قال: {تجري} ولما كان عموم الماء لجهة التحت بالعذاب أشبه، بعضه فقال: {من تحتها الأنهار} ومن المعلوم أنه لا يكون في موضع أنهار، إلا كان به بساتين كبار، وزروع ورياض وأزهار - فيشرفون عليها من تلك العلالي.
Yüksek köşkler ancak bahçelerle güzelleştiğinden şöyle buyurdu: {تجري} “Akan” Suyun alt tarafı tamamen kaplaması azaba daha çok benzediğinden bir kısmını belirterek şöyle buyurdu: {من تحتها الأنهار} “altlarından ırmaklar.” Malumdur ki bir yerde ırmaklar varsa, mutlaka orada büyük bostanlar, ekinler, bahçeler ve çiçekler bulunur; onlar da o yüksek köşklerden bunlara nezaret ederler.