Binûn

Ankebût — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كانت بحالة لا نكد فيها يوجب هجره في لحظة ما، كنى عنه بقوله: {خالدين فيها} أي لا يبغون عنها حولاً؛ ثم عظم أمرها، شرف قدرها، بقوله: {نعم أجر العاملين} ثم وصفهم بما يرغب في الهجرة، فقال معرفاً بجماع الخير كله الصبر وكونه على جهة التفويض لله،

Orası, hiçbir anında terk edilmesini gerektirecek bir sıkıntı ve keder bulunmayan bir halde olunca, bundan kinaye olarak şöyle buyurdu: {خالدين فيها} “Orada ebedî kalıcılar olarak” yani oradan başka bir yere ayrılmak istemezler. Sonra: {نعم أجر العاملين} “[Salih amel] işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!” buyurarak onun şanını yüceltti ve kadrini şereflendirdi. Sonra onları hicrete teşvik eden vasıflarla niteleyip, bütün hayırların özü olan sabrı ve bunun da işi Allah'a havale etme (tefviz) şeklinde olmasını tanıtarak şöyle buyurdu:

منبهاً على أن الإنسان لا ينفك عن أمر شاق ينبغي الصبر عليه: {الذين صبروا} أي أوجدوا هذه الحقيقة حتى استقرت عندهم فكانت سجية لهم، فأوقعوها على كل شاق من التكاليف من هجرة وغيرها.

İnsanın, üzerine sabredilmesi gereken meşakkatli bir durumdan asla hali kalamayacağına dikkat çekerek [şöyle buyurdu]: {الذين صبروا} “Onlar ki sabretmişlerdir” yani bu hakikati meydana getirip kendilerinde yerleşik kılmış ve bu onların bir seciyesi olmuştur; böylece onu hicret ve diğerleri gibi mükellefiyetlerden kaynaklanan her türlü meşakkatte uygulamışlardır.

ولما كان الإنسان إلى المحسن إليه أميل، قال مرغباً في الاستراحة بالتفويض إليه: {وعلى ربهم} أي وحده لا على أهل ولا وطن {يتوكلون*} أي يوجدون التوكل إيجاداً مستمر التجديد عند كل مهم يعرض لهم إرزاقهم بعد الهجرة وغيرها وجهاد أعدائهم وغير ذلك من أمورهم.

İnsan kendisine iyilikte bulunana daha meyilli olduğundan, işi O'na havale ederek huzura kavuşmaya teşvik sadedinde şöyle buyurdu: {وعلى ربهم} “Ve yalnız Rablerine” yani aileye veya vatana değil, yalnızca O'na, {يتوكلون*} “tevekkül ederler.” Yani hicretten sonraki rızıkları ve başka şeyler ile düşmanlarıyla cihat ve diğer işlerinden kendilerine arız olan her mühim meselede tevekkülü sürekli yenilenen bir biçimde ortaya koyarlar.

ولما أشار بالتوكل إلى أنه الكافي في أمر الرزق في الوطن والغربة، لا مال ولا أهل، قال عاطفاً على ما تقديره: فكأيّ من متوكل عليه كفاه، ولم يحوجه إلى أحد سواه، فليبادر من أنقذه من الكفر وهداه إلى الهجرة طالباً لرضاه: {وكأيّن من دابة} أي كثير من الدواب العاقلة وغيرها {لا تحمل} أي لا تطيق أن تحمل {رزقها} ولا تدخر شيئاً لساعة أخرى، لأنها قد لا تدرك نفع ذلك، وقد تدركه وتتوكل، أو لا تجد.

Tevekkül ile vatanda da gurbette de rızık konusunda kâfi gelenin mal veya aile değil, bizzat Kendisi olduğuna işaret edince, takdiri şöyle olan bir söze atfederek buyurdu: "O'na tevekkül eden nicesi vardır ki O ona kâfi gelmiş ve kendisinden başkasına muhtaç etmemiştir; o halde O'nun küfürden kurtarıp hidayete erdirdiği kimse O'nun rızasını arayarak hicrete koşsun": {وكأيّن من دابة} “Nice canlı var ki” yani akıl sahibi ve diğer canlılardan birçoğu [vardır ki], {لا تحمل} “taşıyamaz” yani taşımaya güç yetiremez, {رزقها} “kendi rızkını” ve başka bir vakit için hiçbir şey biriktirmez; çünkü bunun faydasını kavrayamayabilir veya kavrayıp tevekkül eder yahut da bulamaz.

ولما كان موضع أن يقال: فمن يرزقها؟ قال جواباً له: {الله} أي المحيط علماً وقدرة، المتصف بكل كمال {يرزقها} وهي لا تدخر {وإياكم} وأنتم تدخرون، لا فرق بين ترزيقه لها على ضعفها وترزيقه لكم

"Peki onu kim rızıklandırıyor?" denilecek yer olunca, buna cevap olarak şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani ilim ve kudretçe [her şeyi] kuşatan, her türlü kemal sıfatıyla muttasıf olan [Allah], {يرزقها} “onları rızıklandırır” o hiçbir şey biriktirmediği halde, {وإياكم} “sizi de [O rızıklandırır].” Siz ise biriktiriyorsunuz; O'nun, zayıflığına rağmen onu rızıklandırması ile sizi rızıklandırması arasında hiçbir fark yoktur,

على قوتكم وادخاركم، فإن الفريقين تارة يجدون وتارة لا يجدون، فصار الادخار وعدمه غير معتد به ولا منظور إليه.

gücünüze ve biriktirmenize rağmen. Zira iki taraf da kimi zaman bulur, kimi zaman bulamaz; böylece biriktirmek veya biriktirmemek itibar edilmeyen ve dikkate alınmayan bir şey olmuştur.

ولما كان أهم ما للحيوان الرزق، فهو لا يزال في تدبيره بما يهجس في ضميره وينطق به إن كان ناطقاً ويهمهم به إن كان صامتاً، أما العاقل فبأمور كلية، وأما غيره فبأشياء جزئية وحدانية، وكان العاقل ربما قال: إني لا أقدر على قطع العلائق من ذلك، قال تعالى: {وهو السميع} أي لما يمكن أن يسمع في أمره وغير أمره {العليم*} أي بما يعلم من ذلك، وبما يصير إليه أمركم وأمر عدوكم، فهو لم يأمركم بما أمركم به إلا وقد أعد له أسبابه، وهو قادر على أن يسبب لما اعتمد عليه الإنسان من الأسباب المنتجة عنده ولا بد ما يعطله، وعلى أن يسبب للمتوكل القاطع للعلائق ما يغنيه، ومن طالع كتب التصوف وتراجم القوم وسير السلف - نفعنا الله بهم - وجد كثيراً من ذلك بما يبصره ويسليه سبحانه ويصبره.

Canlı için en önemli şey rızık olduğundan ve o da içinden geçen, konuşabilen biriyse dile getirdiği, dilsizse mırıldandığı şeylerle sürekli onun tedbiriyle meşgul bulunduğundan -akıl sahibi bunu küllî hususlarla, diğeri ise cüz'î ve tekil şeylerle yapar- ve akıl sahibi kimse bazen: "Ben bunlarla olan bağlarımı koparmaya güç yetiremem" diyebileceğinden, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وهو السميع} “Ve O, hakkıyla işitendir” yani onun hakkında ve başkası hakkında işitilmesi mümkün olan her şeyi, {العليم*} “hakkıyla bilendir.” Yani bundan bilineni de, sizin ve düşmanınızın işinin varacağı neticeyi de bilir. O size emrettiği şeyi ancak sebeplerini hazırlayarak emretmiştir. İnsanın güvendiği ve kendince mutlaka netice verecek olan sebepleri iptal edecek sebepleri yaratmaya da, [dünyevi] bağları koparıp tevekkül eden kimseye yetecek sebepleri yaratmaya da güç yetirendir. Tasavvuf kitaplarını, bu zevatın biyografilerini ve Selef'in -Allah bizi onlarla faydalandırsın- siretlerini mütalaa eden kimse, kendisini aydınlatacak, teselli edecek ve sabır verecek bu türden pek çok misal bulur.

ولما هوّن سبحانه أمر الرزق بخطابه مع المؤمنين بعد أن كان قد أبلغ في تنبيه الكافرين بإيضاح المقال، وضرب الأمثال، ولين المحاورة في الجدال، ولما كان الملك لا يتمكن غاية التمكن من ترزيق من في غير مملكته، قال عاطفاً على نحو: فلئن سألتهم عن ذلك ليصدقنك

Sözü açıklayarak, misaller vererek ve tartışmada yumuşak üslup kullanarak kâfirleri uyarmada son derece beliğ davrandıktan sonra müminlere hitabıyla rızık meselesini kolaylaştırınca ve bir hükümdar kendi mülkü dışındakileri rızıklandırmaya tam anlamıyla güç yetiremeyeceğinden, "Şayet onlara bundan soracak olsan seni mutlaka tasdik ederler" takdirindeki bir ifadeye atfederek şöyle buyurdu:

عائداً إلى استعطاف المعرضين، واللطف بالغافلين، ناهجاً في تفنين الوعظ أعني طرق الحكمة، فإن السيد إذا كان له عبدان: مصلح ومفسد، ينصح المفسد، فإن لم يسمع التفت إلى المصلح، إعراضاً عنه قائلاً: هذا لا يستحق الخطاب، فاسمع أنت ولا تكن مثله، فكان قوله متضمناً نصح المصلح وزجر المفسد، ثم إذا سمع وعظ أخيه كان ذلك محركاً منه بعد التحريك بالإعراض والذم بسوء النظر لنفسه وقلة الفطنة، فإذا خاطبه بعد هذا وجده متهيئاً للقبول، نازعاً إلى الوفاق، مستهجناً للخلاف: {ولئن سألتهم} أي المؤمن وغيره، وأغلب القصد له: {من خلق السماوات والأرض} وسواهما على هذا النظام العظيم {وسخر الشمس والقمر} لإصلاح الأقوات، ومعرفة الأوقات، وغير ذلك من المنافع.

Yüz çevirenlerin gönlünü kazanmaya, gafillere lütufta bulunmaya dönerek, vaazı çeşitlendirme yani hikmet yollarını izleyerek [buyurdu]. Nitekim bir efendinin biri ıslah edici diğeri bozguncu iki kölesi olsa, bozguncuya nasihat eder; dinlemezse ondan yüz çevirerek ıslah ediciye yönelir ve: "Bu kimse hitaba layık değildir, sen dinle ve onun gibi olma" der. Böylece sözü hem ıslah ediciye nasihati hem de bozguncuyu azarlamayı içerir. Sonra o bozguncu kardeşine yapılan vaazı işitince, yüz çevrilme ve nefsine kötü bakışından ile anlayış kıtlığından dolayı kınanma sarsıntısından sonra bu durum onu harekete geçirir; efendi bundan sonra ona hitap ettiğinde onu kabule hazır, uyuma meyilli ve muhalefeti çirkin görür bulur: {ولئن سألتهم} “Andolsun onlara soracak olsan” yani mümin ve başkasına [soracak olsan] ki asıl kastolunan odur: {من خلق السماوات والأرض} “Gökleri ve yeri kim yarattı?” ve ikisini bu muazzam nizam üzere kim düzenledi? {وسخر الشمس والقمر} “Güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?” Gıdaların olgunlaşması, vakitlerin bilinmesi ve diğer faydalar için [kim boyun eğdirdi?]

ولما كان حالهم في إنكار البعث حال من ينكر أن يكون سبحانه خلق هذا الوجود، أكد تنبيهاً على أن الاعتراف بذلك يلزم منه الاعتراف بالبعث فقال: {ليقولن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال لما قد تقرر في فطرهم من ذلك وتلقفوه عن أبائهم موافقة للحق في نفس الأمر.

Onların öldükten sonra dirilmeyi inkâr hususundaki halleri, O Subhânehû'nun bu varlığı yarattığını inkâr eden kimsenin hali gibi olunca, bunu itiraf etmenin dirilişi de itiraf etmeyi gerektirdiğine dikkat çekmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {ليقولن الله} “Mutlaka 'Allah' diyeceklerdir.” Yani fıtratlarında bu husus yerleşik olduğundan ve işin hakikatine uygun olarak atalarından bunu devraldıklarından, bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah diyeceklerdir].

ولما كان حال من صرف الهمة عنه عجباً يستحق أن يسأل عنه

Gayret ve himmetini O'ndan çeviren kimsenin hali, sorulmaya layık bir hayret konusu olunca,

وجه التعجب منه إشارة إلى أنه لا وجه له، قال {فأنى} أي فكيف ومن أي وجه {يؤفكون*} أي يصرف من صارف ما من لم يتوكل عليه أو لم يخلص له العبادة في كل أحواله، وجميع أقواله وأفعاله، عن الإخلاص له مع إقرارهم بأنه لا شريك له في الخلق فيكون وجهه إلى قفاه فينظر الأشياء على خلاف ما هي عليه فيقع في خبط العشواء وحيرة العجباء.

bunun hiçbir tutar tarafı olmadığına işaret ederek taaccüp yönünü [şöyle] yöneltti; buyurdu ki: {فأنى} “O halde nasıl” yani nasıl ve hangi gerekçeyle, {يؤفكون*} “çevriliyorlar?” Yani O'na tevekkül etmeyen yahut bütün hallerinde, tüm söz ve fiillerinde ibadeti O'na has kılmayan kimse, yaratmada hiçbir ortağı olmadığını ikrar etmelerine rağmen, O'na ihlasla bağlanmaktan bir çevirici tarafından nasıl çevrilir de yüzü ensesine döner, eşyaya olduğu halin aksine bakar ve böylece kör dövüşüne ve şaşkınlık batağına düşer?

ولما كان قد يشكل على ذلك التفاوت في الرزق عند كل من لم يتأمل حق التأمل فيقال: بكل الخلق والرزق له، فما بالهم متفاوتين في الرزق؟ قال: {الله} أي بما له من العظمة والإحاطة بصفات الكمال {يبسط الرزق} بقدرته التامة {لمن يشاء من عباده} على حسب ما يعلم من بواطنهم {ويقدر} أي يضيق.

Hakkıyla düşünmeyen herkes için rızıktaki bu farklılık müşkil gelip: "Bütün yaratma ve rızık O'na ait olduğuna göre, rızıkta farklı olmaları nedendir?" denilebileceği için şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani azameti ve kemal sıfatlarını ihata etmesiyle, {يبسط الرزق} “rızkı bollaştırır” tam kudretiyle, {لمن يشاء من عباده} “kullarından dilediğine” iç dünyalarını bildiğine göre [bollaştırır], {ويقدر} “ve daraltır.” Yani kısar.

ولما كان ذلك إنما هو لمصالح العباد وإن لم يظهر لهم وجه حكمته قال: {له} أي لتظهر من ذلك قدرته وحكمته، وأنت ترى الملوك وغيرهم من الأقوياء يفاوتون في الرزق بين عمالهم بحسب ما يعلمون من علمهم الناقص بأحوالهم، فما ظنك بملك الملوك العالم علماً لا تدنو من ساحته ظنون ولا شكوك، وهذه الآية نتيجة ما قبلها.

Hikmetinin yönü kendilerine aşikâr olmasa bile bu durum sırf kulların maslahatları için olduğundan şöyle buyurdu: {له} “ona” yani bundan O'nun kudreti ve hikmeti ortaya çıksın diye. Sen kralları ve diğer güçlü kimseleri, memurlarının hallerine dair noksan bilgileri ölçüsünde onlar arasındaki rızkı (ücreti) farklı kıldıklarını görürsün; o halde yanına hiçbir zan ve şüphenin yaklaşamayacağı bir ilimle bilen Mülkün Gerçek Sahibi (Melikü'l-Mülûk) hakkında zannın ne olur? Bu ayet bir öncekinin neticesidir.

ولما كان سبحانه يرزق الناس، ويمكن لهم بحسب ما يعلم من

Allah Teâlâ insanları rızıklandırıp, onların

ضمائرهم أنه لا صلاح إلا فيه، قال معللاً لذلك ومؤكداً رداً على من يعتقد أن ذلك إنما هو من تقصير بعض العباد وتشمير بعضهم، معلماً بأنه محيط العلم فهو محيط القدرة فهو الذي سبب عجز بعضهم وطاقة الآخرين لملازمة القدرة العلم: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {بكل شيء} أي من المرزوقين ومن الأرزاق وكيف تمنع او تساق وغير ذلك {عليم*} فهو على ذلك كله قدير، يعلم ما يصلح العباد من ذلك وما يفسدهم، ويعطيهم بحسب ذلك إن شاء وكم رام بعض الأقوياء إغناء فقير وإفقار غني، فكشف الحال عن فساد ما راموا من الانتقال.

iç dünyalarından ancak bunda salah olduğunu bildiği duruma göre onlara imkân tanıdığı için, bunun illetini beyan ederek ve bunun sırf bazı kulların kusuru ve bazılarının gayretinden kaynaklandığına inananlara bir reddiye olarak tekit edip, ilminin her şeyi kuşattığını, dolayısıyla kudretinin de her şeyi kuşattığını, kudretin ilme ayrılmaz bir şekilde bağlı olması sebebiyle bazılarının acziyetini ve diğerlerinin gücünü takdir edenin Kendisi olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {بكل شيء} “her şeyi” yani rızıklandırılanları, rızıkları, bunların nasıl engellendiğini veya sevk edildiğini ve diğer şeyleri, {عليم*} “hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla O, bütün bunlara hakkıyla kadirdir; bunlardan kulları neyin ıslah edeceğini ve neyin ifsat edeceğini bilir ve dilerse onlara buna göre verir. Nitekim nice güçlü kimseler bir fakiri zengin etmeyi veya bir zengini fakir kılmayı murat etmişler, ancak durum onların murat ettiği bu değişimin bozukluğunu açığa çıkarmıştır.

ولما ثبت بهذا شمول علمه، لزم تمام قدرته كما برهن عليه في طه، فقال مشيراً إلى ذلك ذاكراً السبب القريب في الترزيق بعد ما ذكر البعيد، فإن الاعتراف بأن هذا السبب منه يستلزم الاعتراف بأن المسبب أيضاً منه: {ولئن سألتهم من نزل} بحسب التدريج على حسب ما فعل في الترزيق، ولما كان ربما ادعى مدع أنه استنبط ماء فأنزله من جبل ونحوه، ذكر ما يختص به سبحانه سالماً عن دعوى المدعين فقال: {من السماء ماء} بعد أن كان مضبوطاً في جهة العلو

Bununla O'nun ilminin kapsamlılığı sabit olunca, Tâhâ suresinde delillendirildiği üzere kudretinin tamlığı da zorunlu oldu. Uzak sebebi zikrettikten sonra rızıklandırmadaki yakın sebebi zikredip buna işaret ederek şöyle buyurdu; zira bu sebebin O'ndan olduğunu itiraf etmek, sebebe bağlı olan sonucun (müsebbebin) da O'ndan olduğunu itiraf etmeyi gerektirir: {ولئن سألتهم من نزل} “Andolsun onlara 'Kim indirdi?' diye soracak olsan” rızıklandırmada yaptığı gibi derece derece [indirdi]. Bir iddiacı bir su çıkarıp onu dağdan ve benzeri yerlerden akıttığını iddia edebileceğinden, iddiacıların davasından uzak olarak yalnız Kendisine has olanı zikredip şöyle buyurdu: {من السماء ماء} “gökten bir su” yukarı tarafta tutulduktan sonra,

{فأحيا} ولما كان أكثر الأرض يحيى بماء المطر من غير حاجة إلى سقي، قدم الجار فقال {به الأرض} الغبراء، وأشار بإثبات الجار إلى قرب الإنبات من زمان الممات، وإلى أنهم لا يعلمون إلى الجزئيات الموجودة المحسوسة، ولا تنفذ عقولهم إلى الكليات المعقولة نفوذ أهل الإيمان ليعلموا أن ما أوجده سبحانه بالفعل في وقت فهو موجود إما بإيجاده إذا أراد، فالأرض حية بإحيائه سبحانه بسبب المطر في جميع الزمن الذي هو بعد الموت بالقوة كما أنها حية في بعضها بالفعل فقال: {من بعد موتها} فصارت خضراء تهتز بعد أن لم يكن بها شيء من ذلك، وأكد لمثل ما تقدم من التنبيه على أن حالهم في إنكار البعث حال من أن ينكر أن يكون الله صانع ذلك، لملازمة القدرة عليه القدرة على البعث بقوله: {ليقولن الله} وهو الذي الكمال كله، فلزمهم توحيده.

{فأحيا} “ve böylece diriltti” Yeryüzünün çoğu sulamaya ihtiyaç duymaksızın yağmur suyuyla canlandığından harf-i cerli ifadeyi öne alarak şöyle buyurdu: {به الأرض} “onunla yeryüzünü” o tozlu toprağı [diriltti]. Harf-i cerli ifadeyi zikretmekle bitkilerin bitişinin ölüm vaktine yakınlığına ve onların ancak var olan somut cüz'iyâtı bildiklerine, akıllarının ise iman ehlinin nüfuz edişi gibi makul külliyâta nüfuz etmediğine işaret etti; ta ki bilsinler ki O Subhânehû'nun bir vakitte bilfiil var ettiği şey, dilediğinde O'nun var etmesiyle mevcuttur. Yeryüzü, ölümden sonraki bütün zamanda bilkuvve olarak O Subhânehû'nun yağmur sebebiyle diriltmesiyle diri olduğu gibi, bu zamanın bir kısmında da bilfiil diridir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {من بعد موتها} “ölümünün ardından.” Böylece onda bu türden hiçbir şey yokken yemyeşil olup kıpırdamaya başladı. Öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmedeki hallerinin, bunu yapanın Allah olduğunu inkâr eden kimsenin hali gibi olduğuna dikkat çekmek üzere -çünkü buna olan kudret, diriltmeye olan kudreti de gerektirir- daha önce geçtiği gibi şu buyruğuyla tekit etti: {ليقولن الله} “Mutlaka 'Allah' diyeceklerdir.” Bütün kemal O'na aittir; dolayısıyla O'nu birlemeleri kendilerine vacip olmuştur.

فلما ثبت أنه الخالق بدءاً وإعادة كما يشاهد في كل زمان، قال منبهاً على عظمة صفاته اللازم من إثباتها صدق رسوله ﷺ: {قل} معجباً منهم في جمودهم حيث يقرون بما يلزمهم التوحيد ثم لا يوحدون: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال كلها {لله} الذي لا سمي له وليس لأحد غيره إحاطة بشيء من الأشياء، فلزمهم الحجة بما

Her zamanda müşahede edildiği üzere, ilkin ve yeniden yaratanın O olduğu sabit olunca, ispatlanması Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu gerektiren sıfatlarının azametine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” kendilerine tevhidi gerekli kılan hususları ikrar edip sonra da tevhid etmemelerindeki katılıktan ötürü onlara hayret ederek: {الحمد} “Hamd” yani bütün kemal vasıflarını kuşatma, {لله} “Allah'a mahsustur” dengi ve benzeri olmayan ve Kendisinden başka hiç kimsenin hiçbir şeyi kuşatamadığı [Allah'a mahsustur]. Böylece

أقروا به من إحاطته، وهم لا يثبتون ذلك بإعراضهم عنه {بل أكثرهم لا يعقلون*} أي لا يتجدد لهم عقل، بعضهم مطلقاً لأنه مات كافراً حيث هم مقرون بمعنى الحمد من أنه الخالق لكل شيء بدءاً وإعادة ثم يفعلون ما ينافي ذلك فيشركون به غيره مما هم معترفون بأنه خلقه ولا يتوكلون في جميع الأمور براً وبحراً عليه ويوجهون العبادة خالصة إليه، فهم لا يعرفون معنى الحمد حيث لم يعملوا به، ومنهم من آمن بعد ذلك فكان في الذروة من كمال العقل في التوحيد الذي يتبعه سائر الفروع، ومنهم من كان دون ذلك، فكان نفي العلم عنه مقيداً بالكمال.

O'nun [her şeyi] kuşatmasına dair ikrar ettikleri hususla aleyhlerine delil kesinleşmiş oldu; onlar ise O'ndan yüz çevirerek bunu teyit etmemektedirler: {بل أكثرهم لا يعقلون*} “Bilakis onların çoğu akletmezler.” Yani kendilerinde yeni bir akıl oluşmaz; bir kısmı mutlak olarak akletmez, çünkü kâfir olarak ölmüştür; zira onlar hamdin manasını, yani ilkin ve yeniden her şeyi yaratanın O olduğunu ikrar etmekte, sonra buna aykırı hareket ederek O'nun yarattığını itiraf ettikleri şeyleri O'na ortak koşmakta, karada ve denizde bütün işlerde O'na tevekkül etmeyip ibadeti ihlasla O'na yöneltmemektedirler. Dolayısıyla onun gereğiyle amel etmediklerinden hamdin manasını bilmemektedirler. Onlardan kimi de bundan sonra iman etmiş ve diğer bütün teferruatın kendisini takip ettiği tevhidde akıl kemalinin zirvesinde yer almıştır; kimi de bundan daha aşağı derecededir, bu yüzden ondan ilmin nefyedilmesi kemal şartına bağlıdır.

ولما تبين بهذا الآيات أن الدنيا مبنية على الفناء والزوال، والقلعة والارتحال، وصح أن السرور بها في غير موضعه فلذلك قال تعالى مشيراً بعد سلب العقل عنهم إلى أنهم فيها كالبهائم يتهارجون: {وما هذه الحياة الدنيا} فحقرها بالإشارة ولفظ الدناءة مع الإشارة إلى أن الاعتراف بهذا الاسم كافٍ في الإلزام بالاعتراف بالأخرى.

Bu ayetlerle dünyanın fani olmak, yok olup gitmek, sökülüp atılmak ve göç etmek üzerine kurulu olduğu açıklığa kavuşup onunla sevinmenin yersiz olduğu sabit olunca, akıllarını nefyettikten sonra onların dünyada hayvanlar gibi birbirine karışıp boğuştuklarına işaret ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وما هذه الحياة الدنيا} “Bu dünya hayatı başka bir şey değildir” Bu ismi itiraf etmenin ahireti itirafı zorunlu kılmaya kâfi geldiğine işaret etmekle birlikte, işaret zamiri ve 'dünya' (alçaklık/aşağılık) lafzıyla onu tahkir etti:

ولما كان مقصود السورة الحث على الجهاد والنهي عن المنكر، وكان في معرض سلب العقل عنهم، قدم اللهو لأن الإعراض عنه يحسم مادة الشر فإنه الباعث عليه فقال: {إلا لهو} أي شيء يلهي عما ينفع

Surenin maksadı cihada teşvik ve münkerden nehiy olduğundan ve onlardan aklı nefyetme makamında bulunduğundan, lehvi (eğlenceyi) öne aldı; zira ondan yüz çevirmek şerrin kökünü kazır, çünkü o şerre sevk edendir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {إلا لهو} “ancak bir eğlence” yani faydalı olandan alıkoyan bir şey,

{ولعب} يشتغل به صبيان العقول، وكل غافل وجهول، فإن اللهو كل شيء من شأنه أن يعجب النفس كالغناء والزينة من المال والنساء وغيره، فيحصل به فرح وزيادة سرور، فيكون سبباً للغفلة والذهول والنسيان والشغل عن استعمال العقل في اتباع ما ينجي في الآخرة فينشأ عنه ضلال - على ما أشارت إليه آية لقمان {ليشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله} [آية: ٦] ومنه اللعب، وهو فعل ما يزيد النفس في دنياها سروراً كالرقص بعد السماع وينقضي بسرعة لأنه ضد الجد ومثل الهزل، وهو كل شيء سافل، وكل باطل يقصد به زيادة البسط والترويح والتمادي في قطع الزمان فيما يشتهي من غير تعب، واللعبة - بالضم: التمثال، وما يلعب به كالشطرنج، والأحمق يسخر به، ولعب لعباً: مرح، وفي الأمر والدين: استخف به.

{ولعب} “ve bir oyundur.” Akılca çocuk olanlar ile her gafil ve cahil kimse onunla meşgul olur. Zira lehv; musiki, mal ve kadın gibi süsler ve benzeri nefsin hoşuna gidecek her şeydir ki bununla ferahlık ve aşırı sevinç hasıl olur; böylece gaflete, dalgınlığa, unutmaya ve ahirette kurtaracak şeylere uymak için aklı kullanmaktan alıkonulmaya sebep teşkil eder, bundan da bir sapıklık doğar -Lokman suresinin {ليشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله} “insanları Allah'ın yolundan saptırmak için boş sözü satın alır” [Lokman: 6] ayetinin işaret ettiği üzere-. Oyun (la'ib) da bundandır; o da müzik dinledikten sonra dans etmek gibi nefsin dünyasındaki neşesini artıran ve ciddiyetin zıddı olup şaka gibi hızla gelip geçen bir fiildir. O, alçak olan ve neşeyi artırmak, dinlenmek ve zahmetsizce canının çektiği şeylerde vakti tüketip durmak maksadıyla yapılan her batıl şeydir. Lüğbe (oyuncak); heykel, satranç gibi kendisiyle oynanan şey ve kendisiyle alay edilen ahmak kimsedir. 'La'ibe la'iben'; şımardı, iş ve dinde la'ib ise onu hafife aldı demektir.

ولما كانوا ينكرون الحياة بعد الموت، أخبر على سبيل التأكيد أنه لا حياة غيرها فقال: {وإن الدار الآخرة لهي} أي خاصة {الحيوان} أي الحياة التامة الباقية العامة الوافية نفسها من حيث أنه لا موت فيها ولا فناء لشيء من الأشياء، ولذلك اختير هذا البناء الدال على المبالغة، وحركته مشعرة بما في الحياة من مطلق الحركة والاضطراب، فلا انقضاء لشيء من لعبها ولا لهواها الذي لا يوافق ما في الدنيا إلا في الصورة فقط

Onlar ölümden sonraki hayatı inkâr ettiklerinden, tekit yoluyla ondan başka hayat olmadığını haber verip şöyle buyurdu: {وإن الدار الآخرة لهي} “Ve şüphesiz ahiret yurdu ise işte o,” yani sadece o, {الحيوان} “gerçek hayatın ta kendisidir.” Yani hiçbir şey için onda ölüm ve yok oluş bulunmaması hasebiyle tam, baki, umumi ve eksiksiz hayatın ta kendisidir. Bu sebeple mübalağa ifade eden bu kalıp seçilmiştir; onun harekesi de hayattaki mutlak hareket ve canlılığı hissettirir. Dolayısıyla dünyadakiyle sadece suret bakımından uyuşan

لا في المعنى، لأنه ليس فيها شيء سافل لا في الباعث ولا في المبعوث إليه، بل كان ذلك بالتسبيح والتقديس وما يترتب عليه من المعارف والبسط والترويح، والانشراح والأنس والتفريح.

mana bakımından uyuşmayan o yurdun ne oyununun ne de eğlencesinin sonu gelir. Zira orada ne sevk edende ne de sevk olunanda hiçbir alçaklık yoktur; bilakis bu tesbih, takdis ve bunlara bağlı olarak marifetler, ferahlık, rahatlama, inşirah, ünsiyet ve sevinçle gerçekleşir.

ولما كانوا قد غلطوا في الدارين كلتيهما فأنزلوا كل واحدة منهما غير منزلتها، فعدوا الدنيا وجوداً دائماً على هذا الحالة والآخرة عدماً، لا وجود لها بوجه، قال: {لو كانوا} أي كوناً هو كالجبلة {يعلمون*} أي لهم علم ما لم يغلطوا في واحدة منهما فلم يركبوا مع إيثارهم للحياة وشدة نفرتهم من الموت، لا عتقادهم أن لا قيام بعده إلى الدنيا، مع أن أصلها عدم الحياة الذي هو الموتان.

Her iki yurt hususunda da yanılarak her birini kendi mevkiinden başka bir yere koyduklarından; dünyayı bu haliyle daimi bir varlık, ahireti ise hiçbir şekilde varlığı olmayan bir yokluk saydıklarından şöyle buyurdu: {لو كانوا} “Eğer olsalardı” yani fıtrat gibi bir oluşla [olsalardı], {يعلمون*} “bilirlerdi.” Yani kendilerinde bir ilim bulunsaydı bu ikisinden hiçbirinde yanılmazlardı da -hayatı tercih etmelerine ve ölümden şiddetle nefret etmelerine rağmen, aslı hayatın yokluğu demek olan ölü maddeden ibaret olmasına karşın ölümden sonra diriliş olmadığına inandıkları için- dünyaya sarılmazlardı.

ولما ختم هذه الآية بما أفهم أنهم لا يعلمون، والتي قبلها بأن أكثرهم لا يعقلون، سبب عن ذلك قوله: {فإذا} أي فتسبب عن عدم عقلهم المستلزم لعدم علمهم أنهم إذا {ركبوا} أي البحر {في الفلك} أي السفن {دعوا الله} أي الملك الأعلى المحيط بكل شيء إذا أصابتهم مصيبة خافوا منها الهلاك {مخلصين} بالتوحيد {له الدين*} بالإعراض عن شركائهم بالقلب واللسان، لما هم له محققون أنه لا منجى عند تلك الشدائد غيره {فلما نجّاهم} أي الله سبحانه، موصلاً لهم {إلى البر إذا هم} أي حين الوصول إلى البر

Bu ayeti onların bilmediklerini anlatacak şekilde, bir öncekini de çoğunun akletmediğini belirterek nihayete erdirince, şu buyruğunu buna bağladı: {فإذا} “[Gemiye] bindikleri zaman” Yani ilimsizliklerini gerektiren akılsızlıklarından dolayı şu durum ortaya çıktı ki onlar denizde {ركبوا} “bindikleri” {في الفلك} “gemiye” helak olmaktan korktukları bir musibet kendilerine isabet ettiğinde {دعوا الله} “Allah'a yalvarırlar” her şeyi kuşatan en yüce Melik'e [yalvarırlar], {مخلصين} “ihlasla bağlanan kimseler olarak” tevhid ile, {له الدين*} “dini yalnız O'na [has kılarak].” O şiddetli anlarda O'ndan başka kurtarıcı olmadığını kesin olarak bildiklerinden, kalp ve lisan ile ortak koştukları varlıklardan yüz çevirerek [yalvarırlar]. {فلما نجّاهم} “Fakat onları kurtarınca” yani Allah Subhânehû onları ulaştırıp [kurtarınca], {إلى البر} “karaya” {إذا هم} “hemen onlar” yani karaya ulaştıkları anda,

{يشركون*} فصح أنهم لا يعلمون، لأنهم لا يعقلون، حيث يقرون بعجز آلهتهم ويشركونها معه، ففي ذلك أعظم التهكم بهم؛ قال البغوي: قال عكرمة: كانوا إذا ركبوا البحر حملوا معهم الأصنام، فإذا اشتدت بهم الريح ألقوها في البحر وقالوا يا رب! يا رب.

{يشركون*} “ortak koşarlar.” Böylece akletmedikleri için bilmedikleri sabit olmuştur; zira ilahlarının acziyetini ikrar etmekte, sonra da onları O'na ortak koşmaktadırlar ki bunda onlarla en büyük alay bulunmaktadır. Begavî şöyle demiştir: İkrime dedi ki: Onlar denize bindiklerinde yanlarına putları alırlardı; rüzgâr şiddetlenince onları denize atıp: "Yâ Rabb! Yâ Rabb!" derlerdi.

وقال الرازي في اللوامع: وهذا دليل على أن معرفة الرب في فطرة كل إنسان، وأنهم إن غفلوا في السراء فلا شك أنهم يلوذون إليه في حال الضراء - انتهى. فعلم أن الاشتغال بالدنيا هو الصادّ عن كل خير وأن الانقطاع عنها معين للفطرة الأولى المستقيمة، ولهذا نجد الفقراء أقرب إلى كل خير.

Râzî, el-Levâmi'de şöyle demiştir: "Bu, Rabbin bilinmesinin her insanın fıtratında bulunduğuna, refah anında gafil olsalar bile darlık anında şüphesiz O'na sığındıklarına delildir." (İktibas sonu). Böylece dünyayla meşgul olmanın her hayırdan alıkoyan şey olduğu ve ondan el etek çekmenin dosdoğru olan ilk fıtrata yardımcı olduğu anlaşıldı; bu yüzdendir ki fakirleri her hayra daha yakın buluruz.

ولما كانوا مع هذا الفعل - الذي لا يفعله إلا مسلوب العقل - يدعون أنهم أعقل الناس وأبصرهم بلوازم الأفعال وما يشين الرجال، وكان فعلهم هذا كفراً للنعمة، مع ادعائهم أنهم أشكرالناس للمعروف، قال مبيناً أن عادتهم مخالفة لعادة المؤمنين في جعلهم نعمة النجاة سبباً لزيادة طاعاتهم، فعلم أنه ما كان إخلاصهم في البحر إلا صورة لا حقيقة لها: {ليكفروا بما آتيناهم} على عظمتنا من هذه النعمة التي يكفي في عظمتها أنه لا يمكن غيرنا أن يفعلها ما أشركوا إلا لأجل هذا الكفر، وإلا لكانوا فاعلين لشيء من غير قصد، فيكون ذلك فعل من لا عقل له أصلاً وهم يحاشون عن مثل ذلك {وليتمتعوا} بما يجتمعون

Aklı elinden alınmış kimseden başkasının yapmayacağı bu fiille birlikte onlar insanların en akıllısı, fiillerin gereklerini ve erkeğe ayıp getirecek şeyleri en iyi bileni olduklarını iddia ettiklerinden ve insanların iyiliğe en çok şükredeni olduklarını iddia etmelerine rağmen bu fiilleri nimetin nankörlüğü (küfrân-ı nimet) olduğundan; müminlerin kurtuluş nimetini itaatlerini artırmaya sebep kılma adetlerine onların adetinin muhalif olduğunu beyan ederek ve böylece denizdeki ihlaslarının hakikati olmayan bir suretten ibaret olduğu anlaşılarak şöyle buyurdu: {ليكفروا بما آتيناهم} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye” azametimizle [verdiğimiz], büyüklüğü noktasında bizden başkasının yapamayacağı kâfi gelen bu nimete nankörlük etsinler diye; onlar sırf bu nankörlük uğruna şirk koştular, aksi takdirde bir şeyi kasıtsız yapmış olurlardı ki bu da hiç aklı olmayan kimsenin fiili olurdu; oysa onlar böyle bir şeyden kaçınırlar. {وليتمتعوا} “Ve zevk sürsünler [diye]” şirk üzerinde birleştikleri hususlarda

عليه في الإشراك من التواصل والتعاون، وعند من سكن اللام - وهم ابن كثير وحمزة والكسائي وقالون عن نافع - يكون معطوفاً تهديداً على مقدر هو «فليكفروا» أو على {ليكفروا} السابق، على أن لامه للأمر، وسيأتي في الروم إن شاء الله تعالى ما يؤيده {فسوف يعلمون*} بوعد لا خلف فيه ما يحل بهم بهذا الفعل الذي هو دائر بين كفر وجنون.

yardımlaşma ve dayanışmadan [zevk sürsünler diye]. Lâm harfini sükûn ile okuyanlara göre -ki onlar İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Nâfi'den Kālûn'dur- bu, tehdit sadedinde takdirî bir "fel-yekfurû" (artık inkâr etsinler) ifadesine veya önceki {ليكفروا} buyruğuna, lâm harfi emir lâmı olmak üzere matuftur; inşallah Rûm suresinde bunu destekleyen husus gelecektir. {فسوف يعلمون*} “Artık yakında bileceklerdir!” Küfür ile delilik arasında dönüp duran bu fiil sebebiyle başlarına ne geleceğini, asla dönülmeyecek bir vaatle [bilecektir].

ولما كان قد فعل بهم سبحانه من الأمن الشديد المديد في البر دون سائر العرب عكس ما ذكر من حال خوفهم الشديد في البحر، وكان قادراً على إخافتهم في البر كما قدر على إخافتهم في البحر ليدوم إخلاصهم، وكان كفرهم عند الأمن بعد الإخلاص عند الخوف - مع أنه أعظم النقائص - هزلاً لا يفعله إلا من أمن مثل تلك المصيبة في البر، توجه الإنكار في نحو أن يقال: ألم يروا أنا قادرون على إخافتهم وإهلاكهم في البر كما نحن قادرون على ذلك في البحر كما فعلنا بغيرهم، فعطف عليه قوله: {أولم يروا} أي بعيون بصائرهم {أنا جعلنا} أي بعظمتنا لهم {حرماً} وقال تعالى: {آمناً} لأنه لا خوف على من دخله، فلما أمن كل حالّ به كان كأنه هو نفس الأمن،

O Subhânehû, diğer Arapların aksine karada onlar için son derece güçlü ve sürekli bir güven sağlamış olup -ki bu, denizde zikredilen şiddetli korku hallerinin tam zıddıdır- ve ihlasları daim olsun diye denizde onları korkutmaya kadir olduğu gibi karada da korkutmaya kadir iken; korku anındaki ihlastan sonra güven anında küfre sapmaları -en büyük noksanlıklardan biri olmakla beraber- karada bu tür bir musibetten emin olan kimseden başkasının yapmayacağı bir hafiflik olunca, "Başkalarına yaptığımız gibi denizde buna kadir olduğumuz gibi karada da onları korkutmaya ve helak etmeye kadir olduğumuzu görmediler mi?" denilmesi yönünde bir inkâr yöneldi. Buna atfen şöyle buyurdu: {أولم يروا} “Görmediler mi?” yani basiret gözleriyle [görmediler mi?], {أنا جعلنا} “Bizim kıldığımızı” yani azametimizle onlar için [kıldığımızı], {حرماً} “dokunulmaz bir yer (harem)” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {آمناً} “güvenli.” Çünkü oraya girene korku yoktur; oraya inip yerleşen herkes emniyette olunca sanki o yer emniyetin ta kendisi gibi olmuştur.

وهو حرم مكة المشرفة، وأمنه موجب للتوحيد والإخلاص، رغبة في دوامه، وخوفاً من انصرامه، كما كان الخوف في البحر موجباً للإخلاص خوفاً من دوامه، ورغبة في انصرامه {و} الحال أنه {يتخطف} وبناه للمفعول لأن المقصود الفعل لا فاعل معين.

Bu da Mekke-i Mükerreme'nin haremidir. Onun güvenliği, devamını arzu etmek ve sona ermesinden korkmak suretiyle tevhidi ve ihlası gerektirir; tıpkı denizdeki korkunun, devamından korkmak ve sona ermesini istemek suretiyle ihlası gerektirdiği gibi. {و} Halbuki şu durum vardır ki: {يتخطف} “kapılıp götürülürken” Belli bir fail değil bizzat fiil kastedildiği için meçhul (edilgen) sîgada getirilmiştir.

ولما كان التخطف غير خاص بناس دون آخرين، بل كان جميع العرب يغزو بعضهم بعضاً، ويغير بعضهم على بعض بالقتل والأسر والنهب وغير ذلك من أنواع الأذى، قال: {الناس من حولهم} أي من حول من فيه من كل جهة تخطفَ الطيور مع قلة من بمكة وكثر من حولهم، فالذي خرق العادة في فعل ذلك حتى صار على هذا السنن قادر على أن يعكس الحال فيجعل من بالحرم متخطفاً ومن حوله آمناً، أو يجعل الكل في الخوف على منهاج واحد.

Kapıp kaçırma belli insanlara has olmayıp bilakis bütün Araplar birbirleriyle savaşıyor, öldürme, esir alma, yağma ve diğer eziyet türleriyle birbirlerine baskın yapıyor olduklarından şöyle buyurdu: {الناس من حولهم} “çevrelerindeki insanlar.” Yani Mekke'dekilerin azlığına ve etraflarındakilerin çokluğuna rağmen kuşların kapıp kaçırması gibi her taraftan oradakilerin etrafındaki insanlar [kapılıp götürülürken]. Bunu bu nizam üzere olacak şekilde adetleri yıkarak yapan Zat, durumu tersine çevirip Harem'dekileri kapılıp götürülen, etrafındakileri ise güvende kılan yahut herkesi korku içinde tek bir usul üzere kılan olmaya da kadirdir.

ولما تبين أنه لا وجه لشركهم ولا لكفرهم هذه النعمة الظاهرة المكشوفة، تسبب الإنكار في قوله: {أفبالباطل} أي خاصة من الأوثان وغيرها {يؤمنون} والحال أنه لا يشك عاقل في بطلانه، وجاء الحصر من حيث إن من كفر بالله تبعه الكفر بكل حق والتصديق بكل باطل {وبنعمة الله} التي أحدثها لهم من الإنجاء وغيره

Onların ortak koşmalarının ve bu açık, meydandaki nimete nankörlük etmelerinin hiçbir tutar tarafı olmadığı ortaya çıkınca, şu buyruğundaki inkâr buna terettüp etti: {أفبالباطل} “Hâlâ bâtıla mı” yani özellikle putlar ve diğerlerine mi, {يؤمنون} “inanıyorlar?” Oysa hiçbir akıl sahibi onun bâtıl olduğunda şüphe etmez; hasr ifadesi ise Allah'ı inkâr eden kimsenin her hakkı inkâr edip her bâtılı tasdik etmesinin ardından gelmesi hasebiyle gelmiştir. {وبنعمة الله} “Ve Allah'ın nimetini” kurtarma ve diğer hususlarda kendileri için var ettiği [nimeti]

{يكفرون*} حيث جعلوا موضع شكرهم له على النجاه شركهم بعبادة غيره.

{يكفرون*} “inkâr mı ediyorlar?” Zira kurtuluş sebebiyle O'na şükretmeleri gereken yere O'ndan başkasına ibadet ederek şirk koşmayı koymuşlardır.

ولما كان الظلم وضع الشيء في غير محله، وكان وضع الشيء في موضع لا يمكن أن يقبله أظلم الظلم، كان فعلهم هذا الذي هو إنزال ما لا يعلم شيئاً ولا يقدر على شيء في منزلة من يعلم كل شيء ويقدر على كل مقدور أظلم الظلم، فكان التقدير: فمن أظلم منهم في ذلك، عطف عليه قوله: {ومن أظلم} أي أشد وضعاً للأشياء في غير مواضعها، لأنه لانور له بل هو في ظلام الجهل يخبط {ممن افترى} أي تعمد {على الله كذباً} أي أيّ كذب كان من الشرك وغيره كما كانوا يقولون إذا فعلوا فاحشة: وجدنا عليها آباءنا والله أمرنا بها {أو كذب بالحق} من هذا القرآن المعجز المبين، على لسان هذا الرسول الأمين الذي ما أخبر خبراً إلا طابقه الواقع {لما} أي حين {جاءه} من غير إمهال إلى أن ينظر ويتأمل فيما جاءه من الأمر الشديد الخطر.

Zulüm bir şeyi kendi yerine koymamak olup, bir şeyi onu kabul etmesi mümkün olmayan bir yere koymak ise zulmün en şiddetlisi olduğundan; hiçbir şey bilmeyen ve hiçbir şeye güç yetiremeyeni her şeyi bilen ve her şeye güç yetirenin makamına indirmekten ibaret olan bu fiilleri zulmün en koyusu olmuştur. Bu durumda takdir şöyle idi: "Bu hususta onlardan daha zalim kim olabilir?" Buna atfen şöyle buyurdu: {ومن أظلم} “Daha zalim kim vardır” yani eşyayı yerinden etmede daha aşırı giden kimdir? Çünkü onun nuru yoktur, bilakis cehalet karanlığında debelenmektedir, {ممن افترى} “iftira edenden” yani kasten uydurandan, {على الله كذباً} “Allah'a karşı yalan” şirk ve benzeri hangi yalan olursa olsun [uydurandan], nitekim bir hayasızlık işlediklerinde: "Babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti" derlerdi; {أو كذب بالحق} “yahut hakkı yalanlayandan” verdiği her haber gerçeğe birebir uyan bu Güvenilir Elçi'nin lisanı üzere gelen bu apaçık mucize Kur'an'ı [yalanlayandan], {لما} “zaman” yani [şu] anda, {جاءه} “kendisine geldiği” kendisine gelen bu son derece tehlikeli ve mühim meseleye bakıp düşünmek için mühlet tanımaksızın [yalanlayandan daha zalim kimdir?]

ولما كان التقدير: لا أحد أظلم منه، بل هو أظلم الظالمين، فهو كافر ومأواه جهنم، وكان من المعلوم أنهم يقولون عناداً: ليس الأمر كذلك، قال إنكاراً عليهم، ولأن فعلهم فعل المنكر، وتقريراً لهم لأن همزة الإنكار إذا دخلت على النفي كانت للتقرير، عدّاً به بمنزلة ما

Takdir: "Ondan daha zalim kimse yoktur; bilakis o zalimlerin en zalimidir, dolayısıyla kâfirdir ve barınağı cehennemdir" şeklinde olunca ve onların inatla: "İş öyle değil" diyecekleri malum bulunduğundan, onlara bir inkâr olarak, fiilleri inkârcı fiili olduğu için ve ayrıca onları ikrar ettirmek üzere -çünkü inkâr hemzesi olumsuzluğun üzerine girdiğinde takrir (ikrar ettirme) ifade eder- bunu

لا نزاع فيه أصلاً: {أليس في جنهم مثوى} أي منزل وموضع إقامة وحبس له وقد ارتكب هذا الكفر العظيم - هكذا كان الأصل، ولكنه لقصد التعميم وتعليق الفعل بالوصف قال: {للكافرين*} أي الذين يغطون أنوار الحق الواضح، أو ليس هو من الكافرين؟ أي إن كلاًّ من المقدمتين صحيح لا إنكار فيه، ولا ينتظم إنكارهم إلا بإفساد إحديهما، أما كفره للمنعم بعد إنجائه من الهلاك حيث عبد غيره فلا يسع عاقلاً إنكاره، وأما كون جهنم تسعة بعد إخبار القادر به فلا يسع مقراً بالقدرة إنكاره، فالمقدمتان مما لا مطعن فيه عندهم، فأنتجتا أن مثواه جهنم، وصار القياس هكذا: عابد غير من أنجاه كافر، وكل كافر مثواه جهنم، فعابد غير من أنجاه مثواه جهنم.

hakkında hiçbir ihtilaf olmayan bir şey mesabesinde sayarak şöyle buyurdu: {أليس في جنهم مثوى} “Cehennemde bir yer yok mudur?” yani bu büyük küfrü irtikâp etmişken onun için bir konaklama, ikamet ve hapis yeri yok mudur? -Asıl ifade böyle idi; fakat genelleme ve hükmü vasfa bağlama kastıyla şöyle buyurdu:- {للكافرين*} “kâfirler için?” Yani apaçık hakkın nurlarını örtenler için [bir yer yok mudur]? Yoksa o kâfirlerden değil midir? Yani iki önermenin her ikisi de sahihtir, inkâr edilemez; onların inkârı ancak bu iki önermeden birini çürütmekle tutarlı olabilir. Zira helaktan kurtardıktan sonra başkasına ibadet ederek Nimet Veren'e nankörlük etmesini hiçbir akıl sahibi inkâr edemez; mutlak kudret sahibinin haber vermesinden sonra cehennemin onu kuşatacağını ise kudreti ikrar eden hiç kimse inkâr edemez. Dolayısıyla bu iki önerme onların nezdinde de itiraz kabul etmez niteliktedir ve onun barınağının cehennem olduğu neticesini doğurmuştur. Kıyas şöyle olmuştur: Kendisini kurtarandan başkasına tapan kâfirdir; her kâfirin barınağı cehennemdir; o halde kendisini kurtarandan başkasına tapanın barınağı cehennemdir.

ولما كان هذا كله في الذين فتنوا فلم يجاهدوا أنفسهم، كان المعنى: فالذين فتناهم فوجدوا كاذبين ضلوا فصاروا لا يعقلون ولا يعلمون، لكونهم لم يكونوا من المجاهدين، فعطف عليه قوله: {والذين جاهدوا} أي أوقعوا الجهاد بغاية جهدهم على ما دل عليه بالمفاعلة {فينا} أي بسبب حقنا ومراقبتنا خاصة بلزوم الطاعات من جهاد الكفار وغيرهم

Bütün bunlar imtihana çekilip de nefisleriyle cihat etmeyenler hakkında olunca mana şöyle oldu: Kendilerini imtihana çektiğimiz ve yalancı çıkan kimseler saptılar, böylece cihat edenlerden olmadıkları için akletmez ve bilmez oldular. Buna atfen şöyle buyurdu: {والذين جاهدوا} “Cihat edenlere gelince” yani müfâale babının delalet ettiği üzere var güçleriyle cihat edenler, {فينا} “Bizim uğrumuzda” yani özellikle kâfirlerle cihat ve diğer itaatlere sarılmak suretiyle yalnız Bizim hakkımız ve murakabemiz sebebiyle [cihat edenler],

من كل ما ينبغي الجهاد فيه بالقول والفعل في الشدة والرخاء، ومخالفة الهوى عند هجوم الفتن، وشدائد المحن، مستحضرين لعظمتنا.

darlıkta ve bollukta söz ve fiille kendisinde cihat edilmesi gereken her şeyde, fitnelerin hücumunda ve şiddetli imtihanlarda heva ve hevese muhalefet ederek azametimizi hazır tutarak [cihat edenler].

ولما كان الكفار ينكرون فلاحهم وكان المفلح والظافر في كل شيء هو المهتدي، قال معبراً بالسبب عن المسبب: {لنهدينهم} بما نجعل لهم من النور الذي لا يضل من صحبه، هداية يليق بعظمتنا {سبلنا} أي لا سبل غيرها، علماً وعملاً، ونكون معهم بلطفنا ومعونتنا، لأنهم أحسنوا المجاهدة فهنيئاً لمن قاتل في سبيل الله ولو فواق ناقة لهذه الآية وقوله تعالى

Kâfirler onların kurtuluşunu inkâr ettiğinden ve her hususta kurtuluşa ve zafere eren ancak doğru yolu bulan (hidayete eren) kimse olduğundan, sebep ile müsebbebi (sonucu) kastederek şöyle buyurdu: {لنهدينهم} “Onları mutlaka ulaştıracağız” yoldaşı olan kimsenin sapmayacağı bir nur kendilerine bahşetmemiz suretiyle, azametimize layık bir hidayetle, {سبلنا} “yollarımıza.” Yani ilim ve amel olarak başkasının yollarına değil [yalnızca Bizim yollarımıza ulaştıracağız]; lütfumuz ve yardımımızla onlarla beraber oluruz, çünkü onlar güzelce cihat etmişlerdir. Bir deve sağımı müddetince dahi olsa Allah yolunda savaşana, bu ayet ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan ötürü müjdeler olsun:

{والذين قاتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم سيهديهم ويصلح بالهم} [محمد: ٤] ، ولهذا كان سفيان بن عيينة يقول: إذا اختلف الناس فانظروا ما عليه أهل الغزو.

{والذين قاتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم سيهديهم ويصلح بالهم} “Allah yolunda öldürülenlere gelince, [Allah] onların amellerini asla boşa çıkarmaz. Onları doğru yola iletecek ve durumlarını düzeltecektir.” [Muhammed: 4-5]. Bu yüzdendir ki Süfyân b. Uyeyne şöyle derdi: "İnsanlar ihtilafa düştüğünde, gazve ehlinin ne üzerinde olduğuna bakın."

ولما كان المحسن كلما توفر حظه في مقام الإحسان نقص حظه من الدنيا، فظن الأغبياء أنه ليس لله به عناية، عظم التأكيد في قوله، لافتاً الكلام عن أسلوب الجلال إلى أجلّ عنه بما زاد من الجمال {وإن الله} أي بعظمته وجلاله وكبريائه وجميع كماله لمعهم - هكذا كان الأصل، ولكنه أراد الإعلام بإحسابهم وتعليق الحكم

İhsan sahibi kimsenin ihsan makamındaki nasibi arttıkça dünyadaki nasibi azaldığından ve ahmaklar Allah'ın ona inayeti olmadığını sandığından, sözü celal üslubundan cemalin ziyadeleştiği daha yüce bir üsluba çevirerek şu buyruğunda te声di büyüttü: {وإن الله} “Ve şüphesiz Allah” yani azameti, celali, kibriyası ve bütün kemaliyle mutlaka onlarla beraberdir -Asıl ifade böyle idi; fakat onların ihsanlarını bildirmek ve hükmü

بالوصف والتعميم فأظهر قائلاً: {لمع المحسنين*} أي كلهم بالنصر والمعونة في دنياهم، والثواب والمغفرة في عقباهم، بسبب جهادهم لأنه شكر يقتضي الزيادة، ومن كان معه سبحانه فاز بكل مطلوب، وإن رأى الجاهل خلاف ذلك، فإنه يجعل عزهم من وراء ذل ويستر غناهم بساتر فقر، حماية لهم مما يجر إليه دائم العز من الكبر، ويحمل عليه عظيم الغنى من الطغيان، وما أحسن ما نقل الأستاذ أبو القاسم القشيري في الرسالة عن الحارث المحاسبي أنه قال: من صحح باطنه بالمراقبة والإخلاص زين الله ظاهره بالمجاهدة واتباع السنة، والآية من الاحتباك: أثبت أولاً الجهاد دليلاً على حذفه ثانياً، وثانياً أنه مع المحسنين دليلاً على حذف المعية والإحسان أولاً، فقد عانق أول السورة هذا الآخر، وكان إليه أعظم ناظر، فنسأل الله العافية من الفتن، والمجاهدة إن كان لا بد من المحن، وإليه المآب.

vasfa bağlayıp genelleştirmek isteyerek açık isimle getirip şöyle buyurdu:- {لمع المحسنين*} “elbette ihsan sahipleriyle beraberdir.” Yani cihatları sebebiyle dünyalarında yardım ve zaferle, ahiretlerinde ise mükâfat ve mağfiretle onların hepsiyle beraberdir; çünkü bu [cihat], artmayı gerektiren bir şükürdür. O Subhânehû kiminle beraber olursa o kimse her muradına erer; her ne kadar cahil bunun aksini görse de. Zira O, daimi izzetin sürükleyeceği kibirden ve büyük zenginliğin sevk edeceği tuğyandan onları korumak için onların izzetini bir zillet ardına koyar, zenginliklerini de bir fakirlik örtüsüyle örter. Üstat Ebu'l-Kāsım el-Kuşeyrî'nin er-Risâle'de Hâris el-Muhâsibî'den naklettiği şu söz ne kadar güzeldir: "Kim iç dünyasını murakabe ve ihlasla doğrultur ve düzeltirse, Allah onun dış dünyasını mücahede ve sünnete ittiba ile süsler." Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde cihadı zikrederek ikincisindeki hazfe, ikincisinde ihsan sahipleriyle beraber olduğunu zikrederek birincisindeki beraberlik ve ihsanın hazfine delil kılmıştır. Böylece surenin başı bu sonuyla kucaklaşmış ve ona en büyük nazarla bakmıştır. Allah'tan fitnelerden afiyet, şayet imtihanlar kaçınılmaz ise mücahede dileriz; dönüş O'nadır.