{أو} مثلهم في سماع القرآن الذي فيه المتشابه والوعيد والوعد {كصيب} أي أصحاب صيب أي مطر عظيم، وقال الحرالي: سحاب ممطر دارٍّ ثم اتبعه تحقيقاً لأن المراد الحقيقة قوله: {من السماء} وهو كما قال الحرالي ما علا فوق الرأس، يعني هذا أصلة والمراد هنا معروف، ومثل القرآن بهذا لمواترة نزوله وعلوه وإحيائه القلوب كما أن الصيب يحيي الأرض، ثم أخبر عن حاله بقوله: {فيه ظلمات} أي لكثافة السحاب واسوداده {ورعد} أي صوت مرعب يرعد عند سماعه {وبرق} أي نور مبهت للمعانه وسرعته قاله الحرالي، والظلمات مثل ما لم يفهموه، والرعد ما ينادى عليهم بالفضيحة والتهديد والبرق ما لم يلوح لهم معناه ويداخلهم رأي في استحسانه.
{ أو } “Yahut” içinde müteşabih, tehdit ve vaad bulunan Kur'an'ı işitmedeki misalleri { كصيب } “sağanak yağmura tutulmuş kimseler gibidir” yani sağanak yağmur, yani şiddetli yağmur sahipleri [gibidir]. Harallî şöyle demiştir: Bol yağmur döken bulut. Sonra muradın hakikat olduğunu pekiştirmek üzere bunu şu sözüyle takip ettirdi: { من السماء } “gökten”; Harallî'nin dediği gibi bu, başın üstünde yükselen şeydir; yani aslı budur, buradaki murat ise malumdur. Kur'an'ı buna benzetmiştir; çünkü sağanak yağmurun yeri dirilttiği gibi Kur'an'ın inişi de peş peşedir, yücedir ve kalpleri diriltir. Sonra onun durumunu şu sözüyle haber verdi: { فيه ظلمات } “onda karanlıklar” yani bulutun yoğunluğundan ve siyahlığından dolayı, { ورعد } “gök gürültüsü” yani işitildiğinde titretici olan korkunç bir ses, { وبرق } “ve şimşek [vardır]” yani parlaklığından ve süratinden dolayı şaşkına çeviren bir nur; bunu Harallî söylemiştir. Karanlıklar anlayamadıkları şeylerin, gök gürültüsü rezil edilme ve tehdit çağrılarının, şimşek ise manası kendilerine pek parıldamayan ve güzelliğine dair içlerine bir görüş giren şeylerin misalidir.
ولما تم مثل القرآن استأنف الخبر عن حال الممثل لهم والممثل بهم حقيقة ومجازاً فقال: {يجعلون أصابعهم} أي بعضها ولو قدروا لحشوا الكل لشدة خوفهم {في آذانهم من الصواعق} أي من أجل قوتها، لأن هولها يكاد أن يصم، وقال الحرالي: جمع صاعقة وهو الصوت الذي يميت سامعه أو يكاد، ثم علل هذا بقوله: {حذر الموت والله} أي والحال أن المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {محيط بالكافرين} فلا يغنيهم من قدره حذر، وأظهر موضع الإضمار لإعراضهم عن القرآن وسترهم لأنواره.
Kur'an'ın misali tamamlanınca, hakikat ve mecaz olarak kendilerine misal getirilenlerin ve kendileriyle misal getirilenlerin durumunu haber vermeye yeniden başlayıp şöyle buyurdu: { يجعلون أصابعهم } “parmaklarını koyarlar” yani bir kısmını; güçleri yetseydi korkularının şiddetinden hepsini tıkarlardı, { في آذانهم من الصواعق } “yıldırımlardan dolayı kulaklarına” yani onun şiddetinden ötürü; çünkü onun dehşeti neredeyse sağır eder. Harallî şöyle demiştir: Sâika'nın çoğuludur; o da işiteni öldüren veya neredeyse öldürecek olan sestir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { حذر الموت والله } “ölüm korkusuyla. Allah ise” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah, { محيط بالكافرين } “kâfirleri kuşatıcıdır”; dolayısıyla hiçbir sakınma O'nun takdirine karşı onlara fayda vermez. Kur'an'dan yüz çevirmeleri ve nurlarını örtmeleri sebebiyle zamir yerinde açık isim getirdi.
ثم استأنف الحديث عن بقية حالهم فقال: {يكاد البرق} أي من
Sonra durumlarının geri kalanı hakkında sözü sürdürüp şöyle buyurdu: { يكاد البرق } “Neredeyse şimşek” yani
قوة لمعه وشعاعه وشدة حركته وإسراعه {يخطف أبصارهم} فهم يغضونها عند لمعه وخفضه في ترائبه ورفعه، ولما كان من المعلوم أن البرق ينقضي لمعانه بسرعة كان كأنه قيل: ماذا يصنعون عند ذلك؟ فقال: {كلما} وعبر بها دون إذا دلالة على شدة حرصهم على إيجاد المشي عند الإضاءة {أضاء لهم مشوا فيه} مبادرين إلى ذلك حراصاً عليه لا يفترون عنه في وقت من أوقات الإضاءة مع أنهم يغضون أبصارهم ولا يمدونها غاية المد خوفاً عليهم ووقوفاً مع الأسباب ووثوقاً بها واعتماداً عليها وغفلة عن رب الأرباب، وهو مثل لما وجدوا من القرآن موافقاً لآرائهم، وعطف بإذا لتحقق خفوته بعد خفوته قوله: {وإذا أظلم عليهم قاموا} أي أول حين الإظلام لا يقدرون على التقدم خطوة واحده إشارة إلى أنه ليست لهم بصائر بها فيما كشف البرق لأبصارهم من الأرض قبل الإظلام
parıltısının ve ışığının kuvvetinden, hareketinin ve süratinin şiddetinden { يخطف أبصارهم } “onların gözlerini kapıp alıverecek”. Dolayısıyla onlar şimşeğin parıldaması, inip çıkması esnasında gözlerini yumarlar. Şimşeğin parıltısının çabucak geçip gittiği bilindiğinden, sanki "O esnada ne yaparlar?" denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: { كلما } aydınlanma esnasında yürümeye ne kadar düşkün olduklarını göstermek için "izâ" yerine bu lafızla ifade ederek: { أضاء لهم مشوا فيه } “onlar için önlerini aydınlattı mı orada yürürler”; buna koşarak, buna düşkünlük göstererek aydınlanma vakitlerinin hiçbirinde bundan geri durmazlar; bununla beraber kendilerinden korktukları, sebeplere takılıp kaldıkları, onlara güvenip dayandıkları ve Rablerin Rabbinden gafil oldukları için gözlerini yumarlar ve onları sonuna kadar açmazlar. Bu, Kur'an'dan kendi görüşlerine uygun buldukları şeylerin bir misalidir. Şimşeğin tekrar tekrar sönüp kaybolması kesin olduğu için "izâ" ile atfederek şöyle buyurdu: { وإذا أظلم عليهم قاموا } “üzerlerine karanlık çöktüğü zaman da dikilip kalırlar” yani karanlığın ilk çöktüğü anda tek bir adım dahi ileri gitmeye güç yetiremezler. Bu, karanlık çökmeden önce şimşeğin gözlerinin önüne serdiği yer hususunda basiretlerinin olmadığına bir işarettir.
بل حال انقطاع اللمعان يقفون لعمى بصائرهم ووحشتهم وجبنهم وغربتهم وشدة جزعهم وحيرتهم، وهكذا حال هؤلاء لا يقيسون ما أشكل عليهم من القرآن على ما فهموه.
Aksine parıltının kesildiği anda basiretlerinin körlüğü, yalnızlıkları, korkaklıkları, gariplikleri, şiddetli telaşları ve şaşkınlıkları sebebiyle durakalırlar. İşte bunların durumu da böyledir; Kur'an'dan kendilerine kapalı gelen şeyleri anladıklarına kıyas etmezler.
{ولو شاء الله} الذي له العظمة الباهرة مع شدة حرصهم وتناهي جزعهم، ودل على مفعول شاء بقوله: {لذهب بسمعهم} أي بقاصف الرعد ولم يغنهم سدّ آذانهم {وأبصارهم} بخاطف البرق ولم يمنعه غضَّهم لها، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {على كل شيء} أي مشيء أي يصح أن تقع عليه المشيئة هذا المراد وإن كان الشيء كما قال سيبوية يقع على كل ما أخبر عنه، وهو أعم العام كما أن الله أخص الخاص، يجري على الجسم والعرض والقديم والمعدوم والمحال،
{ ولو شاء الله } “Eğer Allah dileseydi” -ki onların aşırı hırsı ve son derece telaşlanmasıyla birlikte göz alıcı azamet O'nundur; "şâe"nin mefulünü şu sözüyle gösterdi:- { لذهب بسمعهم } “işitmelerini muhakkak giderirdi” yani yıldırımların sesiyle; kulaklarını tıkamaları da kendilerine fayda vermezdi; { وأبصارهم } “ve gözlerini [de]” şimşeğin kapıp alıcılığıyla; gözlerini yummaları da buna engel olmazdı. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { إن الله } “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], { على كل شيء } “her şeye” yani dilenen, üzerine meşietin/dilemenin taalluk etmesi sahih olan her şeye; murat budur. Her ne kadar şey, Sîbeveyh'in dediği gibi kendisinden haber verilen her şeye söylense ve Allah en hassın hassı olduğu gibi bu da en genelin geneli olsa, cisim, araz, kadim, ma'dum ve muhale şamil gelse de [buradaki anlam budur].
وقول الأشاعرة: إن المعدوم ليس بشيء، بمعنى أنه ليس بثابت في الأعيان متميز فيها {قدير} إعلاماً بأن قدرته لا تتقيد بالأسباب، قال الحرالي: القدرة إظهار الشيء من غير سبب ظاهر انتهى.
Eş'arîlerin "Ma'dum bir şey değildir" sözü, onun somut varlıklar (a'yân) arasında sabit ve belirgin olmadığı anlamındadır. { قدير } “hakkıyla gücü yetendir” kudretinin sebeplerle kayıtlı olmadığını bildirmektedir. Harallî şöyle demiştir: Kudret, bir şeyi zahir bir sebep olmaksızın ortaya çıkarmaktır.
ولعله سبحانه قدم المثل الأول لأنه كالجزء من الثاني، أو لأنه مثل المنافقين، جعلت مدة صباهم بنموهم وازدياد عقولهم استيقاداً مع جعل الله إياهم على الفطرة القويمة وزمان بلوغهم بتمام العقل الغريزي إضاءة؛ والثاني مثل المنافقين وهو أبلغ. لأن الضلال فيه أشنع وأفظع. فالصيب القرآن الذي انقادوا له ظاهراً، والظلمات متشابهه، والصواعق
Yüce Allah'ın birinci misali öne alması, belki de onun ikincinin bir parçası gibi olmasından veya münafıkların misali olmasındandır. Yüce Allah onları dosdoğru fıtrat üzere yaratmışken büyümeleri ve akıllarının artmasıyla geçen çocukluk dönemleri ateş yakma (istîkâd), fıtrî aklın kemale ermesiyle buluğ çağına ermeleri ise aydınlanma (idâe) sayılmıştır. İkincisi de münafıkların misalidir ve daha belîğdir; çünkü oradaki sapıklık daha çirkin ve daha korkunçtur. Sağanak yağmur (sayyib), zahiren boyun eğdikleri Kur'an'dır; karanlıklar onun müteşabihleridir; yıldırımlar ise
وعيده، والبرق وعده، كلما أنذروا بوعيد انقطعت قلوبهم خوفاً {يحسبون كل صيحة عليهم} [المنافقون: ٤] وكلما بشروا انقادوا رجاء، وإذا عرض المتشابه وقفوا تحيراً وجفاء وكل ذلك وقوفاً مع الدنيا وانقطاعاً إليها، لا نفوذ لهم إلى ما وراءها أصلاً، بل هم كالأنعام، لا نظر لهم ألى ما سوى الجزيئات والأمور المشاهدات، {فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم} [النساء: ١٤١] {يا ليتني كنت معهم فأفوز فوزاًعظيماً} [النساء: ٧٣] والكلام الجامع النافع في ذلك أن يقال إنه سبحانه شبّه في الأول مثلهم بمثل المستوقَد لا بالمستوقِد، وفي الثاني شبه مثلهم في خوفهم اللازم ورجائهم المنقطع بأصحاب
onun tehdididir; şimşek ise onun vaadidir. Ne zaman bir tehditle uyarılsalar korkudan yürekleri ağızlarına gelir: { يحسبون كل صيحة عليهم } “Her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar” [Münâfikûn: 4]. Ne zaman müjdelenseler bir ümitle boyun eğerler. Müteşabih bir şeyle karşılaştıklarında ise şaşkınlık ve kabalıkla durakalırlar. Bütün bunlar dünyada takılıp kalmaktan ve tamamen ona bağlanmaktan ileri gelir; onun ötesine asla nüfuz edemezler. Bilakis onlar hayvanlar gibidirler; cüz'iyat ve müşahede edilen şeylerden başkasına bakışları yoktur: { فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم } “Eğer size Allah'tan bir fetih gelirse: ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler” [Nisâ: 141], { يا ليتني كنت معهم فأفوز فوزاًعظيماً } “‘Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!’ [derler]” [Nisâ: 73]. Bu hususta en toplayıcı ve faydalı söz şöyle denmesidir: Yüce Allah birincisinde onların misalini ateş yakana değil, kendisi için ateş yakılana benzetmiştir; ikincisinde ise onların ayrılmaz korkularını ve kesintili ümitlerini
الصيب لا بمثلهم؛ فتقدير الأول مثلهم في أنهم سمعوا أولاً الدعاء ورأوا الآيات فأجابوا الداعي إما بالفعل كالمنافقين وإما بالقوة في أيام الصبا لما عندهم من سلامة الفطر وصحة النظر، ثم تلذذوا فرجعوا بقلوبهم من نور ما قالوه بألسنتهم من كلمة التقوى نطقاً أو تقديراً إلى ظلمات الكفر، فلم ينفعهم سمع ولا بصر ولا عقل، فصاروا مثل البهائم التي لا تطيع الراعي إلا بالزجر البليغ، مثلهم في هذا يشبه مثل المستوقد في أنه لما أضاءت ناره رأى ما حوله، فلما ذهبت لم يقدر على تقدم ولا تأخر، لأنه لا ينفع في ذلك سمع ولا كلام فإذن استوى وجودهما وعدمهما،
sağanak yağmura tutulanlara benzetmiştir, onların misaline değil. Birincisinin takdiri şöyledir: Onların misali; önce daveti işitip ayetleri gördüklerinde davetçiye ya münafıklar gibi fiilen ya da fıtratlarının selameti ve bakışlarının doğruluğu sebebiyle çocukluk günlerinde bilkuvve icabet etmeleri, sonra lezzetlere dalıp sözle veya takdir olarak dilleriyle söyledikleri takva kelimesinin nurundan kalpleriyle küfrün karanlıklarına dönmeleri, derken ne işitmenin ne görmenin ne de aklın kendilerine fayda vermemesi ve ancak şiddetli bir azarlamayla çobana itaat eden hayvanlar gibi olmaları hususunda; kendisi için ateş yakılan kimsenin ateşi aydınlattığında çevresini görmesi, ateş gidince de ne ileri gitmeye ne de geri kalmaya güç yetirememesi misaline benzer. Zira bu durumda ne işitmek ne de konuşmak fayda verir; dolayısıyla bunların varlığı ile yokluğu bir olmuştur.
فصار عادماً للثلاثة، فكان من هذه الجهة مساوياً للأصم الأبكم الأعمى، فهو مثله لكونه لا يقدر على مراده إلا أن قاده قائد حسي، فهو حينئذ مثل البهائم التي لا تقاد للمراد إلا بقائد، فاستوى المثلان وسيتضح ذلك عند قوله تعالى:
Böylece bu üçünden de yoksun kalmış, bu bakımdan sağıra, dilsiz ve köre denk olmuştur. Dolayısıyla somut bir yol gösterici onu çekip götürmedikçe maksadına güç yetirememesi bakımından onun gibidir; o vakit ancak bir çekip götürenle maksada sevk edilen hayvanlar gibi olur. Böylece iki misal birbirine denk olmuştur; bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunda netleşecektir:
{كمثل الذي ينعق} [البقرة: ١٧١] ولذلك كانت النتيجة في كل منها صم إلى آخره و «او» بمعنى الواو، ولعله عبر بها دونها لأنه وإن كان كل من المثلين صالحاً لكل من القسمين فإن احتمال التفصيل غير بعيد، لأن الأول أظهر في الأول والثاني في الثاني.
{ كمثل الذي ينعق } “bağıran [çobanın] misali gibidir” [Bakara: 171]. Bundan dolayı her birinin neticesi "sağırdırlar..." şeklinde sonuna kadar öyle olmuştur. "Ev" (yahut) burada "vav" (ve) manasındadır; "vav" yerine onunla ifade etmesi, her iki misal de iki kısımdan her birine uygun olmakla birlikte tafsilat ihtimalinin uzak olmamasındandır; zira birincisi birincide, ikincisi ise ikincide daha açıktır.
وجعل الحرالي المثلين للمنافقين فقال: ضرب لهم مثلين لما كان لهم حالان وللقرآن عليهم تنزلان، منه ما يرغبون فيه لما فيه من مصلحة دنياهم، فضرب لهم المثل الأول، وقدمه لأنه سبب دخولهم مع الذين آمنوا لما رأوا من معاجلة عقاب الذين كفروا في الدنيا؛ ومنه ما يرهبونه ولا يستطيعون سماعه لما يتضمنه من أمور شاقة عليهم لا يحملها إلا مؤمن حقاً ولا يتحملها إلا من أمن، ولما يلزم منه من فضيحة خداعهم فضرب له المثل الثاني؛ فلن يخرج حالهم عند نزول نجوم القرآن عن مقتضى هذين المثلين اتهى. وضرب الأمثال المنهي إلى الحمد المنتهي إلى الإحاطة بكل حد لا سيما في أصول الدين الكاشف لحقيقة التوحيد الموصل إلى اليقين في الإيمان بالغيب المحقق لما لله تعالى من صفات الكمال الدافع للشكول الحافظ في طريق السلوك مما اختص به القرآن من حيث كان منهياً إلى الحمد ومفصحاً به فكان حرف الحمد، وذلك أنه حرف عام محيط شامل
Harallî ise iki misali de münafıklara hamletmiş ve şöyle demiştir: İki durumları bulunduğu ve Kur'an'ın da üzerlerine iki şekilde indiği için onlara iki misal getirmiştir. Kur'an'dan bazısı dünya maslahatları bulunduğu için arzuladıkları şeylerdir; işte bunun için onlara birinci misali getirmiş ve küfredenlerin dünyadaki cezasının çarçabuk verilmesini gördüklerinde iman edenlerle beraber olmalarının sebebi olduğu için onu öne almıştır. Bazısı ise korktukları ve dinlemeye güç yetiremedikleri şeylerdir; zira bu kısımlar ancak gerçek bir müminin taşıyabileceği ve ancak inanan kimsenin katlanabileceği ağır şeyleri ve hilelerinin rezil edilmesini içermektedir, bu yüzden de ona ikinci misali getirmiştir. Dolayısıyla Kur'an ayetleri parça parça indikçe onların durumu bu iki misalin gereğinden dışarı çıkmayacaktır. (Alıntı bitti). Hamde ulaştıran, her bir sınırı kuşatan, özellikle de dinin asıllarında tevhidin hakikatini açığa çıkaran, gayba imanda yakîne ulaştıran, Yüce Allah'ın kemal sıfatlarını pekiştiren, şüpheleri gideren ve sülûk yolunda muhafaza eden misaller getirmek; hamde ulaştırması ve onu açıkça beyan etmesi bakımından Kur'an'ın kendine has özelliklerindendir; binaenaleyh o, hamd harfi (faslı) olmuştur. Çünkü o; genel, ihata edici ve
لجميع الأمور كافل بكل الشرائع في سائر الأزمان؛ فكان أحق الرسل به من كانت رسالته عامة لجميع الخلق وكتابه شاملاً لجميع الأمر وهو أحمد ومحمد ﷺ.
bütün işleri kuşatıcı, her devirde bütün şeriatları teminat altına alıcıdır. Dolayısıyla peygamberler içinde buna en layık olanı, risaleti bütün mahlukata genel ve kitabı bütün işleri kuşatıcı olan Ahmed ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olmuştur.
قال الإمام أبو الحسن الحرالي في كتابه «عروة المفتاح» : هذا الحرف لإحاطته أنزل وتراً وسائر الحروف أشفاع لاختصاصها، ووجه إنزاله تفهيم ما غمض من المغيبات بضرب مثل من المشهودات، ولما كان للأمر تنزلات وللخلق تطورات كان الأظهر منها مثلاً لما هو دونه في الظهور، وكلما ظهر ممثول صار مثلاً لما هو أخفى منه، فكان لذلك أمثالاً عدداً منها مثل ليس بممثول لظهوره وممثولات تصير أمثالاً لما هو أخفى منها إلى أن تنتهي الأمثال إلى غاية محسوس أو معلوم، فتكون تلك الغاية مثلاً أعلى كالسماوات والأرض فيما يحس والعرش والكرسي فيما يعلم {وله المثل الأعلى في السماوات والأرض} [الروم: ٢٧] {الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم} [غافر: ٧] وذلك المثل الأعلى لإحاطته اسمه الحمد {وله الحمد في السماوات والأرض} [الروم: ١٨] وأحمده أنهاه وأدناه إلى الله تعالى بحيث لا يكون بينه وبين الله تعالى واسطة، فلذلك ما استحق أكمل الخلق وأجمعه وأكمل الأمر وأجمعه وأكمل الأمر وأجمعه الاختصاص بالحمد، فكان أكمل الأمور سورة الحمد وكان أكمل الخلق صورة محمد ﷺ، كان خُلقه القرآن {لقد آتيناك سبعاً من المثاني والقرآن العظيم}
İmam Ebu’l-Hasen el-Harrâlî «Urvetü’l-Miftâh» adlı kitabında şöyle demiştir: Bu harf (sure), [manaları] kuşatmasından dolayı tek (vitr) olarak indirilmiştir; diğer harfler ise hususiyetlerinden dolayı çifttirler. Onun indirilme gayesi, görünen ve müşahede edilen şeylerden misal verilerek gayba ait kapalı hususların kavratılmasıdır. Emir için iniş mertebeleri ve yaratılış için de gelişme evreleri bulunduğundan, bunlardan daha zahir olanı, zuhurda kendisinden daha aşağıda olana bir misal olmuştur. Temsil edilen her ne zaman zuhur etse, kendisinden daha gizli olan için bir misal haline gelmiştir. Bu sebeple, zuhurundan ötürü temsil edilen olmayıp sadece misal olan ve misallerin hisle algılanan veya akılla bilinen nihai bir gayeye ulaşmasına kadar kendisinden daha gizli olana misal olan temsil edilenler olmak üzere birtakım misaller teşekkül etmiştir. Böylece o nihai gaye; hisle algılananlar hususunda gökler ve yer gibi, akılla bilinenler hususunda ise Arş ve Kürsî gibi en yüce bir misal olur. {وله المثل الأعلى في السماوات والأرض} [er-Rûm: 27] “Göklerde ve yerde en yüce sıfat/misal O’nundur”, {الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم} [Gâfir: 7] “Arş'ı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar, Rablerini hamd ile tesbih ederler”. Bu en yüce misal, [her şeyi] kuşatmasından dolayı onun ismi el-Hamd'dir. {وله الحمد في السماوات والأرض} [er-Rûm: 18] “Göklerde ve yerde hamd O’na mahsustur”. Hamdin en yetkini, [mertebece] en son noktada ve Allah Teâlâ'ya en yakın olanıdır; öyle ki kendisi ile Allah Teâlâ arasında hiçbir vasıta bulunmaz. İşte bu sebeple yaratılmışların en kâmili ve en kapsamlısı ile emrin en kâmili ve en kapsamlısı hamd ile hususileşmeyi hak etmiştir. Dolayısıyla işlerin en kâmili Sure-i Hamd (Fâtiha Suresi), yaratılmışların en kâmili ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sureti olmuştur; onun ahlakı Kur'an idi: {لقد آتيناك سبعاً من المثاني والقرآن العظيم} “Andolsun, sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik”.
[الحجر: ٨٧] ودون المثل الأعلى الجامع الأمثال العلية المفصلة منه {ضرب لكم مثلاً من أنفسكم} [الروم: ٢٨] ولإحاطة أمر الله وكماله في كل شيء يصح أن يضربه مثلاً {إن الله لا يستحي أن يضرب مثلاً ما بعوضة فما فوقها} [البقرة: ٢٦] {مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتاً} [العنكبوت: ٤١] وللمثل حكم من ممثوله، إن كان حسناً حسنَ مثله، وإن كان سيئاً ساء مثله؛ ولما كان أعلى الأمثال الحمد كان أول الفاتحة الحمد، ولما كان أخفى أمر الخلق النفاق كان أول مثل في الترتيب مثل النفاق، وهو أدنى مثل لما خفى من أمر الخلق، كما أن الحمد أعلى مثل غاب من أمر الحق
[Hicr: 87]. Kapsayıcı en yüce misalin (el-meselü'l-a'lâ) altında, ondan tafsil edilen yüce misaller vardır: { ضرب لكم مثلاً من أنفسكم } “Size kendinizden bir misal getirdi” [Rûm: 28]. Allah'ın emrinin her şeydeki kuşatıcılığı ve kemali sebebiyle, onu misal getirmesi sahihtir: { إن الله لا يستحي أن يضرب مثلاً ما بعوضة فما فوقها } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve hatta onun üstündekini misal getirmekten çekinmez” [Bakara: 26], { مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتاً } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin misali, bir ev edinen örümceğin misali gibidir” [Ankebût: 41]. Misal, temsil edilenden bir hüküm taşır; eğer o güzel ise misali de güzel olur, kötü ise misali de kötü olur. Misallerin en yücesi hamd olduğu için Fâtiha'nın başı hamd olmuştur; mahlukatın durumunun en gizlisi nifak olduğu için tertipteki ilk misal nifak misali olmuştur. Bu, Hakk'ın emrinden gayb olan şeyin en yüce misali hamd olduğu gibi, mahlukatın emrinden gizli kalan şeyin en aşağı misalidir.
وبين الحدين؛ أمثال حسنة وسيئة {مثل الجنة التي وعد المتقون} [الرعد: ٣٥] الآيتين، {مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها} [الجمعة: ٥] {فمثله كمثل الكلب} [الأعراف: ١٧٦] الآيتين. وبقدر علو المثل أو دنوه أو توسطه يتزايد للمؤمن الإيمان وللعالم العلم وللفاهم الفهم، وبضد ذلك لمن اتصف بأضداد تلك الأوصاف، {فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم وأما الذين كفروا فيقولون ماذا أراد الله بهذا مثلاً يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} ومعرفة أمثال القرآن المعرفة إحاطة ممثولاتها وعلم آياته المعلمة اختصاص معلوماتها هو حظ العقل واللب وحرفه من القرآن، ولكل حرف اختصاص بحظ من تدرّك الإنسان وأعمال القلوب والأنفس والأبدان، فمن يسر له القراءة والعمل بحرف منه اكتفى، ومن جمع له قراءة جميع أحرفه علماً وعملاً فقد أتم ووفّى، وبذلك يكون القارىء من القراء الذين قال فيهم رسول الله ﷺ: «إنهم أعز من الكبريت الأحمر» {يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم} [آل عمران: ٧٤] .
Bu iki sınır arasında ise güzel ve kötü misaller vardır: { مثل الجنة التي وعد المتقون } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali...” [Ra'd: 35] iki ayet; { مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها } “Tevrat'la yükümlü tutulup da sonra onu taşımayanların misali...” [Cum'a: 5]; { فمثله كمثل الكلب } “Onun misali köpeğin misali gibidir” [A'râf: 176] iki ayet. Misalin yüceliği, düşüklüğü veya ortada oluşu nispetinde müminin imanı, alimin ilmi, anlayış sahibinin anlayışı artar; bu sıfatların zıtlarıyla vasıflanan kimsede ise bunun tersi olur: { فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم وأما الذين كفروا فيقولون ماذا أراد الله بهذا مثلاً يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً } “İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler; inkâr edenler ise: ‘Allah bu misalle neyi murat etti?’ derler. O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir”. Kur'an misallerini temsil edilen şeyleri kuşatıcı bir marifetle bilmek ve öğretilmiş ayetlerinin malumatının hususiyetlerini bilmek, aklın ve özün nasibi ile onun Kur'an'daki payıdır. Her harfin (vechin) insanın idrakinden, kalplerin, nefislerin ve bedenlerin amellerinden bir paya hususiyeti vardır. Kimin için ondan bir harfi okumak ve onunla amel etmek kolaylaştırılırsa o yeter; kimin için de bütün harflerini ilim ve amel olarak okumak bir araya getirilirse o kemale erdirmiş ve hakkını vermiştir. Böylece o okuyucu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haklarında: “Şüphesiz onlar kırmızı kükürtten daha az bulunur” buyurduğu kurrâdan olur: { يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم } “O, rahmetini dilediğine tahsis eder; Allah büyük lütuf sahibidir” [Âl-i İmrân: 74].
ثم قال فيما به يحصل قراءة هذا الحرف: اعلم أن قراءة الأحرف
Sonra bu harfi okumanın ne ile elde edileceği hususunda şöyle dedi: Bil ki harfleri
الستة تماماً وفاء بتفصيل العبادة، لأنها أشفاع ثلاثة للتخلص والتخلي وثلاثة للعمل والتحلي، لأن ترك الحرام طهرة البدن وترك النهي طهرة النفس وترك التعرض للمتشابه طهرة القلب، ولأن تناول الحلال زكاء البدن وطاعة الأمر زكاء النفس وتحقق العبودية بمقتضى حرف المحكم نور القلب؛ وأما قراءة حرف الأمثال فهو وفاء العبادة بالقلب جمعاً ودواماً {وله الدين واصباً} [النحل: ٥٢] و {الذين هم على صلاتهم دائمون} [المعارج: ٢٣] فالذي يحصل قراءة هذا الحرف إنما هو خاص بالقلب، لأن أعمال الجوارح وأحوال النفس قد استوفتها الأحرف السته التفصيلية، والذي يخص القلب بقراءة هذا الحرف هو المعرفة التامه المحيطة بأن كل الخلق دقيقة وجليلة خلق الله وحده لا شريك له في شيء منه، وأنه جميعه مثل لكلية أمر الله القائم بكلية ذلك الخلق، وإن كلية ذلك الأمر الذي هو ممثول لمثل الخلق هو مثل لله تعلى: {وله المثل الأعلى} [الروم: ٢٧] وأن تفاصيل ذلك الخلق المحيطات أمثل لقيامها من تفاصيل ذلك الأمر المحيطات بها، وأن تفاصيل الأمر المحيطات أمثال لأسماء الله تعالى الحسنى بما هي محيطة؛ ولجمع هذا الحرف لم يصح إنزاله إلا على الخلق الجامع الآدمي الذي هو صفوة الله وفطرته، وعلى سيد الآدميين محمد خاتم النبيين وهو خاصته وخاصة آله، وعنه
altısını tastamam okumak ibadetin tafsilatını yerine getirmektir; zira onlar çifttir: üçü kurtulmak ve arınmak (tahallî), üçü de amel etmek ve süslenmek (tehallî) içindir. Çünkü haramı terk etmek bedenin temizliği, nehyedilenleri terk etmek nefsin temizliği, müteşabihe dalmayı terk etmek kalbin temizliğidir; helali yemek bedenin arılığı, emre itaat nefsin arılığı, muhkem harfinin gereğince kulluğu gerçekleştirmek ise kalbin nurudur. Misaller harfini (vechini) okumaya gelince, o topluca ve devamlı olarak kalple ibadeti ifa etmektir: { وله الدين واصباً } “Din de daima O'nundur” [Nahl: 52] ve { الذين هم على صلاتهم دائمون } “Onlar ki namazlarında devamlıdırlar” [Meâric: 23]. Dolayısıyla bu harfi okumayı elde eden şey ancak kalbe mahsustur; çünkü uzuvların amellerini ve nefsin hallerini tafsili altı harf tüketmiştir. Bu harfi okumakla kalbe mahsus olan şey; incesiyle büyüğüyle bütün mahlukatın tek başına Allah'ın yaratması olduğu, hiçbir şeyde O'nun ortağı bulunmadığı, mahlukatın tamamının o mahlukatın bütününde kaim olan Allah'ın emrinin bütünü için bir misal olduğu ve mahlukat misalinin temsil edileni olan o emrin bütününün de Yüce Allah için bir misal olduğu yönündeki tam ve kuşatıcı marifettir: { وله المثل الأعلى } “En yüce sıfat O'nundur” [Rûm: 27]. Kuşatıcı olan o mahlukatın tafsilatı, onları kuşatan o emrin tafsilatından kaim oluşları bakımından daha misaldir; kuşatıcı olan emrin tafsilatı ise kuşattığı şeyler bakımından Yüce Allah'ın esmâ-i hüsnâsı için misallerdir. Bu harfin toplayıcılığından ötürü, onun ancak Allah'ın seçkini ve fıtratı olan toplayıcı insan mahlukuna ve insanoğlunun efendisi, peygamberlerin sonuncusu Muhammed'e indirilmesi sahih olmuştur; o, O'nun has kulu ve has ehlibeytidir. O'nun vasıtasıyla
كمل الدين بالإحسان، وصفا العلم بالإيقان، وشوهد في الوقت الحاضر، ما بين حدي الأزل الماضي والأبد الغابر، وعن تمام اليقين والإحسان تحقق الفناء لكل فانٍِ وبقي وجه رب محمد ذي الجلال والإكرام، وكان هذا الحرف بما اسمه الحمد هو لكل شيء بداء وختام انتهى.
ihsan ile din kemale erdi, yakîn ile ilim duruldu ve geçmiş ezel ile gelecek ebed sınırları arasında olanlar şimdiki vakitte müşahede edildi. Tam yakîn ve ihsandan ötürü fani olan her şey için fena gerçekleşti ve Muhammed'in celal ve ikram sahibi Rabbinin vechi baki kaldı. Adı Hamd olan bu harf (vecih), her şey için bir başlangıç ve bir son oldu. (Alıntı bitti).
ولما ثبت بهذا البيان عما للكافرين بقسميهم من الشقاوة مع تمام القدرة شمول العلم المستلزمان للواحدانية أنتج قطعاً إفراده بالعباده الموجبه
Her iki kısmıyla kâfirlerin bedbahtlığına dair bu beyanla birlikte, birliği (vahdaniyeti) gerektiren tam kudret ve kuşatıcı ilim sabit olunca; kesin olarak O'nu, gerektiren ibadetle birlemeyi netice verdi;
للسعاده المضمنة لإياك نعبد، فوصل بذلك قوله مقبلاً عليهم بعد الإعراض عنهم عند التقسيم إيذاناً بأنهم صاروا بما تقدم من ضرب الأمثال وغيرها من حيز المتأهل للخطاب من غير واسطة تنشيطاً لهم في عبادته وترغيباً وتحريكاً إلى رفع أنفسهم بإقبال الملك الأعظم عن الخضوع لمن هو دونه بل دونهم وبشارة لمن أقبل عليه بعد أن كان معرضاً عنه بدوام الترقيه، فيزال ما أشار إليه حرف النداء والتعبير عن المنادى من بقية البعد بالسهو والغفلة والإعراض بالتقصير في العبادة والاضطراب والذبذبة {ياأيها الناس} .
ki bu saadet “yalnız sana kulluk ederiz”i içermektedir. Taksim esnasında onlardan yüz çevirdikten sonra kendilerine yönelerek sözünü buna bağladı; bu da geçen misal getirmeler ve diğer hususlar sebebiyle, O'na ibadette gayrete getirmek, teşvik etmek, En Büyük Hükümran'ın yönelmesiyle kendilerini O'ndan aşağısına -hatta kendilerinden aşağısına- boyun eğmekten yukarı kaldırmaya sevk etmek ve yüz çevirmişken O'na yönelen kimseye sürekli terfi müjdesi vermek maksadıyla vasıtasız hitaba ehil konuma geldiklerini bildirmek içindir; ta ki nida harfinin ve kendisine nida edilenin ifadesinin işaret ettiği unutkanlık, gaflet ve ibadette kusur etmekten kaynaklanan yüz çevirme, çalkantı ve tereddüt gibi uzaklık kalıntıları giderilsin: { ياأيها الناس } “Ey insanlar!”.
قال الحرالي في تفسيره {يا} تنبيه من يكون بمسمع من المنبه ليقبل على الخطاب، وهو تنبيه في ذات نفس المخاطب ويفهم توسط البعد بين آيا الممدودة وأي المقصورة «أيّ» اسم مبهم، مدلوله
Harallî tefsirinde şöyle demiştir: { يا } [Yâ], uyaran kimsenin sesini duyacak mesafede bulunan kimsenin hitaba yönelmesi için yapılan bir uyarıdır; muhatabın bizzat kendisine yönelik bir tenbihtir ve uzatılan 'âyâ' ile kısa olan 'ey' arasındaki orta uzaklığı ifade eder. 'Eyyü' müphem bir isimdir, delaleti
اختصاص ما وقع عليه من مقتضى اسم شامل، «ها» كلمة مدلولها تنبيه على أمر يستفيده المنبه - انتهى. وأكد سبحانه الكلام بالإبهام والتنبيه والتوضيح بتعيين المقصود بالنداء تنبيهاً على أن ما يأتي بعده أمور مهمة يحق لها تشمير الذيول والقيام على ساق الجد.
kapsayıcı bir ismin gereğinden üzerine vaki olduğu şeyin tahsisidir. 'Hâ', delaleti uyarılanın faydalanacağı bir hususa tenbihte bulunmak olan bir kelimedir. (Alıntı bitti). Yüce Allah nida ile kastedilenin belirlenmesi yoluyla ibham, tenbih ve tavzih ile sözü tekit etmiştir; bu da kendisinden sonra gelecek olan şeylerin etekleri toplayıp ciddiyetle ayağa kalkmayı hak eden mühim hususlar olduğuna dikkat çekmek içindir.
وقال الحرالي: اعلم أنه كما اشتمل على القرآن كله فاتحة الكتاب فكذلك أيضاً جعل لكل سورة ترجمة جامعة تحتوي على جميع مثاني آيها، وخاتمة تلتئم وتنتظم بترجمتها، ولذلك تترجم السورة عدة سور، وسيقع التنبيه على ذلك في موضعه إن شاء الله تعالى. واعلم مع ذلك أن كل نبىء منبأ - يقرأ بالهمز - من النبأ وهو الخبر، فإنه شرع في دعوته وهو غير عالم بطية أمره وخبر قومه، وأن الله ﷿ جعل نبيه محمداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Harallî şöyle dedi: Bil ki Fâtiha kitabı bütün Kur'an'ı kapsadığı gibi, her sure için de ayetlerinin bütün ikililerini (mesânî) içeren toplayıcı bir başlık (terceme) ve başlığıyla uyum sağlayıp intizam bulan bir son (hâtime) kılınmıştır; bu sebeple bir sure birçok sureyi özetler/başlıklandırır; inşallah yeri geldiğinde buna dikkat çekilecektir. Bununla beraber bil ki hemze ile okunan her "nebî'" (haber verilen peygamber) -ki haber demek olan nebe'dendir- işinin akıbetini ve kavminin haberini bilmeksizin davetine başlamıştır; Allah Azze ve Celle ise nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i
نبياً منبياً من النبوة - يقرأ بغير همز. ومعناه رفعة القدر والعلو، فمما أعلاه الله به أن قدم له بين يدي دعوته علم طيّة أمره ومكنون علمه تعالى في سر التقدير الذي لم يزل خبأ في كل كتاب، فأعلمه بأنه تعالى جبل المدعوين الذين هم بصفة النوس مترددين بين الاستغراق في أحوال أنفسهم وبين مرجع إلى ذكر ربهم على ثلاثة أضرب: منهم من فُطِر على الإيمان ولم يطبع عليه أي على قلبه فهو مجيب ولا بد، ومنهم من طبع على الكفر فهو آب ولا بد، ومنهم من ردد بين طرفي الإيمان ظاهراً والكفر باطناً، وإن كلاًّ ميسر لما خلق له؛ فكان بذلك انشراح صدره في حال دعوته وزال به ضيق صدره الذي شارك به الأنبياء - بالهمز، ثم علا بعد ذلك إلى مستحق رتبته العلية، فكان أول ما افتتح له كتابه أن عرفه معنى ما تضمنته {الم} ثم فصل من ذلك ثلاثة أحوال المدعوين بهذا الكتاب، وحينئذ شرع في تلقينه الدعوة العامة للناس، فافتتح بعد ذلك الدعوة والنداء والدعوة
hemzesiz okunan "nübüvvet"ten gelen "nebiyyen münebbiyen" (yüceltilmiş peygamber) kılmıştır; bunun manası kadrin yüceliği ve ulviliktir. Allah'ın onu kendisiyle yücelttiği hususlardan biri de davetinin öncesinde ona işinin akıbetinin ilmini ve her kitapta gizli kalmış olan takdir sırrındaki Yüce Allah'ın saklı ilmini takdim etmesidir. Böylece 'nâs' (insanlar) vasfıyla kendi nefislerinin hallerine dalmak ile Rablerinin zikrine dönmek arasında gidip gelen davetlileri üç kısım üzere yarattığını ona bildirdi: Onlardan kimi iman üzere yaratılmıştır ve kalbi mühürlenmemiştir, binaenaleyh o mutlaka icabet edecektir; onlardan kimi küfür üzere mühürlenmiştir, binaenaleyh o mutlaka diretecektir; onlardan kimi de zahiren iman ile batınen küfür gibi iki taraf arasında bocalamaktadır; ve herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır. Böylece daveti esnasında göğsü inşirah buldu ve peygamberlerle (hemzeli enbiyâ ile) ortak olduğu göğüs darlığı zail oldu; sonra bundan sonra hak ettiği yüce mertebeye yükseldi. Kitabını onun için ilk açtığı şey { الم } “Elif, Lâm, Mîm”in içerdiği manayı ona bildirmesi oldu; sonra bundan bu Kitap ile davet edilenlerin üç halini tafsil etti; işte o vakit insanlara yapılacak umumi daveti ona telkin etmeye başladı; bundan sonra daveti, nidayı ve
إلى العبادة يعني بهذه الآية، وتولى الله سبحانه دعوة الخلق في هذه الدعوة العامة التي هي جامعة لكل دعوة في القرآن.
ibadete çağrıyı -yani bu ayetle- başlattı; Yüce Allah, Kur'an'daki bütün davetleri kendinde toplayan bu umumi davette mahlukatı davet etmeyi bizzat üstlendi.
ولما ضمن صدرها من الوعيد في حق رسوله فلم يجر خطاب ذلك على لسانه، ولما فيها من السطوة وخطاب الملك والجزاء ومحمد ﷺ رحمة للعالمين فلم ينبغ إجراؤها على لسانه لذلك، وغيره من الرسل فعامة دعوة من خص الله سبحانه خبر دعوته فهي مجراة على ألسنتهم ولذلك كثرت مقاواة قومهم ومدعويهم لهم، ولما أجرى الحق تعالى هذه الدعوة من قبله كان فيها بشرى بالغلبة وإظهار
Sure başı Resulü hakkında tehdit içerdiğinden bunun hitabı onun dili üzere cereyan etmedi; onda satvet, mülk ve ceza hitabı bulunduğu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise alemlere rahmet olduğu için bu hitabın onun dili üzerinden cereyan etmesi bu sebeple uygun düşmedi. Diğer elçilere gelince, Yüce Allah'ın davet haberini hususi kıldığı kimselerin umumi daveti onların dilleri üzerinden cereyan etmiştir; bu yüzden kavimlerinin ve davet ettikleri kimselerin onlara karşı direnmesi ve güç yetirme çabası çok olmuştur. Hak Teâlâ bu daveti kendi katından cereyan ettirdiğinde ise bunda üstün gelme ve
دينه، لأن الله ﷾ لا يقاويه خلقه، ولما انتهى إلى البشرى التي هي رحمة أجرى الكلام على مخاطبته ﵇ بقوله: {وبشر} [البقرة: ٢٥] ومع إجراء دعوة المرسلين على ألسنتهم علقت باسم الله بلفظ {أن اعبدوا الله} [المائدة: ١١٧] ونحو فعزّ على أكثر النفوس الإجابة لفوات اسم الله عن إدراك العقول، ومع تولي الله سبحانه لهذه الدعوة بسلطانه العلي أجراها باسم الربوبية وهو اسم أقرب مثالاً على النفوس، لأنها تشاهد آياته بمعنى التربية والربابة، ومع ذلك أيضاً فذكر اسم الله في دعوة المرسلين غير متبع ولا موصوف بآيات الإلهية، ولو ذكر لما قرب مثالاً علمها فهي
dinini izhar etme müjdesi vardı; çünkü mahlukatı Allah Azze ve Celle'ye karşı güç yetiremez. Rahmet olan müjdeye vardığında ise sözü { وبشر } “Müjdele” [Bakara: 25] buyruğuyla onun aleyhisselâm hitabı üzerinden cereyan ettirdi. Elçilerin davetinin kendi dilleri üzerinden cereyan etmesiyle birlikte bu davet { أن اعبدوا الله } “Allah'a kulluk edin” [Mâide: 117] lafzı ve benzeriyle Allah lafzına bağlanmıştı; Allah isminin akılların idrakinden yüce olması sebebiyle nefislerin çoğuna icabet etmek zor geldi. Yüce Allah'ın bu daveti yüce saltanatıyla bizzat üstlenmesiyle birlikte onu nefisler için misali daha yakın bir isim olan rubûbiyet ismiyle cereyan ettirdi; çünkü nefisler terbiye ve sahiplik anlamında O'nun ayetlerini müşahede etmektedirler. Bununla beraber elçilerin davetinde Allah isminin zikri, ilahlık ayetleriyle peş peşe getirilmemiş ve nitelenmemiştir; zikredilseydi bile ilmi misal olarak yakın olmazdı; nitekim onlar
كالشمس والقمر ونحو ذلك، وذكر تعالى الربوبية في هذه الدعوة متبعة بآياتها الظاهرة التي لا تفوت العقل والحس ولا يمكن إنكارها، ووجه بعد النفوس عن الانقياد عند الدعوة باسم الله أن آيات الربوبية التي يسهل عليها الانقياد من جهتها التي بيسير منها تنقاد للملوك وأولي الإحسان، لأنها جبلت على حب من أحسن إليها تبقى عند الدعوة باسم الله بمعزل عن الشعور بإضافتها لاسم الله ويحار العقل في المتوجه له بالعبادة، وتضيف النفوس الغافلة آيات الربوبية إلى ما تشاهده من أقرب الأسباب في العوائد، كالفصول التي نيطت الموالد والأقوات بها في مقتضى حكمة الله سبحانه أو إلى أسباب هذه الأسباب كالنجوم ونحو ذلك، فلا يلتئم للمدعو حال قوامه بعبادته فيكثر التوقف والإباء، واقتضى اليسر الذي
güneş, ay ve benzeri şeyler gibidir. Yüce Allah ise bu davette rubûbiyeti, aklı ve hissi aşmayan ve inkârı mümkün olmayan açık ayetleriyle peş peşe zikretmiştir. Allah ismiyle davet edildiğinde nefislerin boyun eğmekten uzak kalmasının sebebi şudur: Kendisi yönünden boyun eğmenin kolay olduğu ve azıcığıyla bile krallara ve ihsan sahiplerine boyun eğdiği rubûbiyet ayetleri -çünkü nefisler kendilerine iyilik edeni sevmek üzere yaratılmıştır- Allah ismiyle davet esnasında Allah ismine izafe edildiği hissedilmeksizin ayrı kalır ve akıl kendisine ibadetle yönelinecek zat hususunda hayrete düşer. Gafil nefisler ise rubûbiyet ayetlerini Yüce Allah'ın hikmetinin gereği olarak canlıların doğumu ve azıkların kendilerine bağlandığı mevsimler gibi adetlerde müşahede ettiği en yakın sebeplere veya yıldızlar ve benzeri gibi bu sebeplerin sebeplerine izafe eder; böylece davet edilen kimse için ibadetini ifa etme hali tam olarak oturmaz, duraksama ve diretme çoğalır.
أراد الله بهذه الأمة ذكر الربوبية منوطاً بآياتها - انتهى.
Allah'ın bu ümmet için dilediği kolaylık ise rubûbiyetin kendi ayetlerine bağlanarak zikredilmesini iktiza etmiştir. (Alıntı bitti).
ولما كانت العبادة المختلّة بشرك أو غيره ساقطة والازدياد من الصحيحة والاستمرار عليها عبادة جديدة يحسن الأمر بها خاطب الفريقين فقال: {اعبدوا ربكم} أي الذي لا رب لكم غيره عبادة هي بحيث يقبلها الغني. ثم وصفه بما أشارت إليه صفة الرب من الإحسان تنبيهاً على وجوده ووجوب العبادة له بوجوب شكر المنعم فقال: {الذي خلقكم} ، قال الحرالي: {الذي} اسم مبهم مدلوله ذات موصوف بوصف
Şirk veya başka bir şeyle sakatlanan ibadet hükümsüz olduğundan, sahih ibadeti artırmak ve onda devamlı olmak da emredilmesi güzel olan yeni bir ibadet sayıldığından her iki zümreye birden hitap edip şöyle buyurdu: { اعبدوا ربكم } “Rabbinize kulluk edin” yani O Ganî olanın kabul edeceği şekilde, sizin için O'ndan başka hiçbir Rab bulunmayana kulluk edin. Sonra nimet verene şükretmenin vacip oluşuyla O'nun varlığına ve O'na ibadetin gerekliliğine dikkat çekmek üzere Rab sıfatının işaret ettiği ihsan ile O'nu niteleyerek şöyle buyurdu: { الذي خلقكم } “O ki sizi yarattı”. Harallî şöyle demiştir: { الذي } [Ellezî], delaleti bir vasıfla nitelenen zât olan müphem bir isimdir;
يعقب به وهي الصلة اللازمة له، والخلق تقدير أمشاج ما يراد إظهاره بعد الامتزاج والتركيب صورة {والذين من قبلكم} القبل ما إذا عاد المتوجه إلى مبدأ وجهته أقبل عليه - انتهى.
ardından bir vasıf getirilir ki bu da onun ayrılmaz sılasıdır. Yaratma (halk), suret olarak karışım ve terkip edildikten sonra ortaya çıkarılması murat edilen unsurların takdir edilmesidir. { والذين من قبلكم } “ve sizden öncekileri de”. Kabl (önce), yönelen kimse yöneldiği şeyin başlangıcına döndüğünde ona yöneldiği şeydir. (Alıntı bitti).
ثم بين نتيجتها بقوله: {لعلكم تتقون} أي لتكون حالكم بعبادته لأنها كلها محاسن ولا حسن في غيرها حال من ترجى له التقوى، وهي اجتناب القبيح من خوف الله، وسيأتي في قوله: {لعلكم تشكرون} ما ينفع هنا. وقال الحرالي: لعل كلمة ترج لما تقدم سببه، وبدأ من آيات الربوبية بذكر الخلق لأنه في ذواتهم، ووصل ذلك بخلق من قبلهم حتى لا يستندوا بخلقهم إلى من قبلهم وترجى لهم التقوى لعبادتهم ربهم من حيث نظرهم إلى خلقهم وتقدير أمشاجهم، لأنهم إذا أسندوا خلقهم لربهم كان أحق أن يسندوا إليه ثمرة ذلك من صفاتهم
Sonra bunun neticesini şu sözüyle beyan etti: { لعلكم تتقون } “umulur ki sakınırsınız” yani O'na ibadet etmek suretiyle durumunuz -çünkü ibadetin tamamı güzelliklerdir ve O'ndan başkasında hiçbir güzellik yoktur- kendisinden takva umulan kimsenin durumu gibi olsun diye; takva ise Allah korkusundan ötürü çirkin olandan kaçınmaktır. { لعلكم تشكرون } “umulur ki şükredersiniz” buyruğunda burada faydalı olacak açıklamalar gelecektir. Harallî şöyle dedi: Le'alle, sebebi önceden geçen şey için bir umut bildirme kelimesidir. Rubûbiyet ayetlerinden yaratmayı zikretmekle başladı; çünkü o kendi zatlarındadır. Yaratılışlarını kendilerinden öncekilere dayandırmasınlar diye bunu kendilerinden öncekilerin yaratılışına bağladı. Yaratılışlarına ve unsurlarının takdirine bakmaları bakımından Rablerine kulluk etmeleri sebebiyle kendileri için takva umulur; zira yaratılışlarını Rablerine isnat ettiklerinde, bunun meyvesi olan sıfatlarını
وأفعالهم فيتوقفون عن الاستغناء بأنفسهم فينشأ لهم. بذلك تقوى - انتهى.
ve fiillerini de O'na isnat etmeleri daha layıktır; böylece kendilerini müstağni görmekten vazgeçerler ve bununla kendilerinde takva meydana gelir. (Alıntı bitti).
وما أحسن الأمر بالعبادة حال الاستدلال على استحقاقها بخلق الأولين والآخرين وما بعده عقب إثبات قدرة الداعي المشيرة إلى الترهيب من سطواته! ولقد بدع هذا الاستدلال على التفرد بالاستحقاق عقب أحوال من قرب أنهم في غاية الجمود بأمور مشاهدة يصل إليها كل عاقل بأول وهلة من دحو الأرض وما بعده مما به قوام بقائهم من السكن والرزق في سياق منبّه على النعمة محذر من سلبها دال على الإله بعد
Davet edenin azametli darbelerinden korkutmaya işaret eden kudretini ispatın hemen ardından, öncekilerin ve sonrakilerin yaratılışı ve sonrasıyla ibadeti hak edişe delil getirilirken ibadetin emredilmesi ne kadar güzeldir! Son derece donuk ve anlayışsız olmaya yakın kimselerin hallerinin hemen ardından, nimete dikkat çeken, onun çekilip alınmasından sakındıran ve önce
الدلالة بالأنفس من حيث إن كل أحد يعرف ضرورة أنه وُجد بعد أن لم يكن، فلا بد له من موجد غير الناس، لما يشاهد من أن حال الكل كحاله بالدلالة بالآفاق من حيث إنها متغيرة، فهي مفتقرة إلى مغير هو الذي أحدثها ليس بمتغير، لأنه ليس بجسم ولا جسماني في سياق مذكر بالنعم الجسام الموجبة لمحبة المنعم وترك المنازعة وحصول الانقياد فقال: {الذي جعل} قال الحرالي: من الجعل وهو إظهار أمر عن سبب وتصيير {لكم الأرض} أي المحل الجامع لنبات كل نابت ظاهر أو باطن، فالظاهر كالموالد وكل ما الماء أصله، والباطن كالأعمال والأخلاق وكل ما أصله ما الماء آيته كالهدى والعلم ونحو ذلك؛ ولتحقق دلالة اسمها على هذا المعنى جاء وصفها بذلك من لفظ اسمها فقيل: أرض أريضة، للكريمة المنبتة، وأصل معناها ما سفل في مقابلة معنى السماء الذي
nefislerle delil getirdikten sonra -çünkü herkes yok iken var edildiğini zaruri olarak bilir; dolayısıyla herkesin durumunun kendi durumu gibi olduğunu gördüğünden insanlar dışında bir var edicisinin olması şarttır- değişen olmaları hasebiyle dış alemle (âfâk) delil getirmek suretiyle -ki onlar cisim ve cismani olmadığı için değişmeyen ve onları ihdas eden bir değiştiriciye muhtaçtırlar- nimet vereni sevmeyi, çekişmeyi bırakmayı ve boyun eğmeyi gerektiren büyük nimetleri hatırlatıcı bir üslup içinde, yerin yayılması ve barınma ile rızık gibi onların varlıklarının devamını sağlayan sonraki hususlardan her akıl sahibinin ilk bakışta ulaşacağı müşahede edilen şeylerle ibadete hak kazanmada teklik üzerine bu delil getirme ne kadar harikadır! Şöyle buyurdu: { الذي جعل } Harallî şöyle demiştir: Ca'ldendir; o da bir şeyi bir sebepten ortaya çıkarmak ve dönüştürmektir. { لكم الأرض } “sizin için yeri kıldı” yani zahir veya batın her bitenin bitkisini toplayan mekan kıldı; zahir olan mahlukat ve aslı su olan her şeydir; batın olan ise ameller, ahlak ve hidayet, ilim ve benzeri gibi suyun onun ayeti olduğu asıl şeylerdir. İsminin bu manaya delaletinin tahakkuk etmesinden dolayı onun nitelenmesi kendi isminin lafzından gelmiş ve cömertçe bitiren toprak için 'ardun arîda' denmiştir. Manasının aslı, göğün manasının karşılığında aşağıda olan şeydir;
هو ما علا على سفل الأرض كأنها لوح قلمه الذي يظهر فيها كتابه - انتهى.
ki gök yerin aşağısı üzerine yükselen şeydir; sanki yer, O'nun yazısını kendisinde gösterdiği kaleminin levhası gibidir. (Alıntı bitti).
{فراشاً} وهي بساط سقفه السماء وهي مستقر الحيوان من الأحياء والأموات، وأصله كما قال الحرالي: بساط يضطجع عليه للراحة ونحو ذلك، {والسماء بناء} أي خيمة تحيط بصلاح موضع السكن وهو لعمري بناء جليل القدر، محكم الأمر، بهي المنظر، عظيم المَخْبَر.
{ فراشاً } “bir döşek” o tavanı gök olan bir sergidir; dirilerden ve ölülerden canlıların karargahıdır. Harallî'nin dediği gibi aslı, rahatlamak ve benzeri şeyler için üzerine uzanılan sergidir. { والسماء بناء } “göğü de bir bina [yaptı]” yani barınma yerinin maslahatını kuşatan bir çadır [yaptı]. Ömrüme yemin olsun ki o; kadr-ü kıymeti yüce, yapısı muhkem, manzarası göz alıcı, iç yüzü pek muazzam bir binadır.
ورتبت هذه النعم الدالة على الخالق الداعية إلى شكره أحكم ترتيب، قدم الإنسان لأنه أعرف بنفسه والنعمة عليه أدعى إلى الشكر، وثنى
Yaratıcıya delalet eden ve O'na şükre davet eden bu nimetler en muhkem bir tertiple dizilmiştir: İnsanı öne aldı; çünkü insan en çok kendi nefsini bilir ve üzerindeki nimet şükre daha çok sevk edicidir. İkinci olarak
بمن قبله لأنه أعرف بنوعه، وثلث بالأرض لأنها مسكنه الذي لا بد له منه، وربع بالسماء لأنها سقفه، وخمس بالماء لأنه كالأثر والمنفعة الخارجة منها وما يخرج بسببه من الرزق كالنسل المتولد بينهما فقال: {وأنزل} قال الحرالي: من الإنزال وهو الإهواء بالأمر من علو إلى سفل - انتهى. {من السماء} أي بإثارتها الرياح المثيرة للسحاب الحامل للماء {ماء} أي جسماً لطيفاً يبرد غلة العطش، به حياة كل نام. قال الحرالي: وهو أول ظاهر للعين من أشباح الخلق {فأخرج} من الإخراج وهو إظهار من حجاب، وفي سوقه بالفاء تحقيق للتسبيب في الماء - انتهى.
kendisinden öncekileri zikretti; çünkü kendi türünü daha iyi bilir. Üçüncü olarak yeri zikretti; çünkü yer kendisinden vazgeçemeyeceği meskenidir. Dördüncü olarak göğü zikretti; çünkü gök onun tavanıdır. Beşinci olarak suyu zikretti; çünkü o, ondan çıkan eser ve fayda gibidir; onun sebebiyle çıkan rızık ise ikisi arasında doğan nesil gibidir. Şöyle buyurdu: { وأنزل } Harallî şöyle demiştir: İnzâldendir; o da bir şeyi yukarıdan aşağıya indirmektir. (Alıntı bitti). { من السماء } “gökten” yani su taşıyan bulutu harekete geçiren rüzgarları harekete geçirmesiyle; { ماء } “bir su [indirdi]” yani susuzluğun hararetini dindiren, her gelişip büyüyen şeyin hayatının kendisiyle kaim olduğu latif bir cisim. Harallî şöyle demiştir: O, mahlukatın cisimlerinden göze ilk görünendir. { فأخرج } İhrâc'dandır; o da perdenin ardından açığa çıkarmaktır; fâ harfiyle getirilmesinde suyun sebep kılınışının tahakkuku vardır. (Alıntı bitti).
وأتي بجمع القلة في الثمر ونكر الرزق مع المشاهدة لأنهما بالغان في الكثرة إلى حد لا يحصى تحقيراً لهما في جنب قدرته إجلالاً له فقال:
Meyvede (semerât) cemi kıllet (azlık çoğulu) getirdi ve rızkı müşahede edilmekle birlikte nekire (belirsiz) kıldı; çünkü bu ikisi sayılamayacak derecede çokluğa ulaşmış olsalar da O'nu yüceltmek gayesiyle kudretinin yanında onları azımsamak için böyle yaptı ve şöyle buyurdu:
{به من الثمرات رزقاً} وإخراج الأشياء في حجاب الأسباب أوفق بالتكليف بالإيمان بالغيب، لأنه كما قيل: لولا الأسباب لما ارتاب المرتاب، والثمر كما قال الحرالي: مطعومات النجم والشجر وهي عليها، وعُبر بِمن لأن ليس كل الثمرات رزقاً لما يكون عليه وفيه من العصف والقشر والنوى، وليس أيضاً من كل الثمرات رزق فمنه ما هو للمداواة ومنه سموم وغير ذلك. وفي قوله: {لكم} إشعار بأن في الرزق تكملة لذواتهم ومصيراً إلى أن يعود بالجزاء منهم.
{ به من الثمرات رزقاً } “onunla ürünlerden bir rızık [çıkardı]”. Eşyayı sebepler perdesi altında çıkarmak, gayba iman mükellefiyetine daha uygundur; çünkü denildiği gibi: Sebepler olmasaydı şüphe eden şüpheye düşmezdi. Harallî'nin dediği gibi semer (ürün/meyve), gövdesiz ve gövdeli bitkilerin üzerlerindeki yiyecekleridir. "Min" (den/dan) edatıyla ifade edilmiştir; çünkü üzerindeki ve içindeki saman, kabuk ve çekirdekten ötürü meyvelerin tamamı rızık değildir; hem her meyveden de rızık olmaz; zira kimisi ilaç içindir, kimisi zehirdir ve benzeridir. { لكم } “sizin için” buyruğunda, rızıkta onların zatları için bir tamamlama olduğuna ve kendilerinden bir karşılıkla dönülmesine varacağına dair bir hissettirme vardır.
وقد وصف الرب في هذه الآية بموصولين ذكر صلة الثاني بلفظ
Bu ayette Rab iki mevsulle nitelenmiş ve ikincisinin sılası şu lafızla zikredilmiştir:
الجعل، لأن حال القوام مرتب على حال الخلق ومصيّر منه، فلا يشك ذو عقل في استحقاق الانقياد لمن تولى خلقه وأقام تركيبه؛ ولا يشك ذو حس إذا تيقظ من نوم أو غفلة فوجد بساطاً قد فرش له وخيمة قد ضربت عليه وعولج له طعام وشراب قدم له أن نفسه تنبعث بذاتها لتعظيم من فعل ذلك بها ولتقلد نعمته وإكباره؛ فلتنزيل هذه الدعوة إلى هذا البيان الذي يضطر النفس إلى الإذعان ويدخل العلم بمقتضاها في رتبة الضرورة والوجدان كانت هذه الدعوة دعوة عربية جارية على مقتضى أحوال العرب، لأن العرب لا تعدو بأنفسها العلم الضروري وليس من شأنها تكلف الأفكار والتسبب إلى تواني العلوم النظرية المأخوذة من مقتضى الإمارات والأدلة، فعوملت بما جبلت عليه فتنزل لها لتكون
"Ca'l" (kılma); çünkü nizam ve idame hali yaratılış haline terettüp eder ve ondan dönüştürülür. Dolayısıyla yaratılışını üstlenen ve terkibini kuran kimseye boyun eğmeyi hak edişte hiçbir akıl sahibi şüphe etmez. Uyku veya gafletten uyanıp da kendisi için bir serginin serildiğini, üzerine bir çadırın kurulduğunu, kendisi için yiyecek ve içeceğin hazırlanıp önüne sunulduğunu gören hiçbir duyu sahibi de nefsinde bunu yapanı yüceltme, onun nimetini boynuna borç bilme ve onu büyükleme duygusunun kendiliğinden doğacağından şüphe etmez. Nefsi boyun eğmeye mecbur bırakan ve gereğinin bilinmesini zaruret ve vicdan mertebesine sokan bu beyana bu davetin indirilmesi sebebiyle, bu davet Arapların hallerinin gereğine göre cereyan eden Arapça bir davet olmuştur; çünkü Araplar bizzat zaruri ilmi aşmazlar; fikirler üretmeye zorlanmak ve işaretler ile delillerin gereğinden çıkarılan nazari ilimlerin ağırlığına sebep aramak onların adeti değildir. Dolayısıyla yaratılışlarına göre muamele görmüşlerdir; onlar için indirilmiştir ki
نقلتها من فطرة إلى فطرة ومن علم وجداني إلى علم وجداني عليّ لتحفظ عليها رتبة الإعراب والبيان بأن لا يتسبب لها إلى دخول ريب في علومها، لأن كل علم مكتسب يتكلف التسبب له بآيات وعلامات ودلائل تبعد من الحس وأوائل هجوم العقل تتعارض عليه الأدلة ويعتاده الريب، فحفظت هذه الدعوة العربية عن التكلف وأجريت على ما أحكمه صدر السورة في قوله تعالى: {لا ريب فيه} .
onların geçişi fıtrattan fıtrata, vicdani bir ilimden yüce bir vicdani ilme olsun ve ilimlerine şüphe girmesine sebebiyet verilmemek suretiyle kendilerinde beyan ve ifade mertebesi korunsun. Zira histen ve aklın ilk kavrayışından uzak ayetler, alametler ve delillerle gerekçelendirilmeye çalışılan her kesbî ilimde deliller birbiriyle çelişir ve ona şüphe arız olur. Dolayısıyla bu Arapça davet külfetten korunmuş ve surenin başında Yüce Allah'ın: { لا ريب فيه } “Onda hiçbir şüphe yoktur” buyruğunda muhkem kıldığı üzere cereyan ettirilmiştir.
واعلم أن حال المخلوق في رزقه محاذي به حاله في كونه، فيعلم بالاعتبار والتناسب الذي شأنه أن تتعلم من جهته المجهولات أن الماء بزر كون الإنسان كما أن الماء أصل رزقه، ولذلك قال ﵇ لمن سأله ممن هو فلم يرد أن يعين له نفسه: «نحن من ماء» ويعلم كذلك
Bil ki mahlukun rızkındaki hali, varlığındaki (yaratılışındaki) haline denktir. Böylece bilinmeyenlerin kendisi vasıtasıyla öğrenildiği ibret alma ve uygunlukla bilinir ki, su rızkının aslı olduğu gibi insanın varlığının da tohumudur. Bundan dolayı aleyhisselâm, kimlerden olduğunu sorup da kendini ona açıkça belirtmek istemediği kimseye: “Biz sudanız” buyurmuştur. Yine böylece bilinir ki
أيضاً أن للأرض والسماء مدخلاً في أمشاج الإنسان رتب عليه مدخلها في كون رزقه، وفي ذكر الأرض معرفة أخذ للأرض إلى نهايتها وكمالها، ولذلك قال ﵇: «من اغتصب شبراً من أرض طوقه من سبع أرضين» وكذلك ذكر السماء أخذ لها إلى نهايتها وكمالها؛ وقدم الأرض لأن نظر النفوس إلى ما تحتها أسبق لها من نظرها إلى ما علا عليها. ثم قال: ولوضوح آية الربوبية تقلدها الأكثر وإنما توقفوا في الرسالة ولذلك وصل ذكر الرسالة بالتهديد - انتهى.
yeryüzünün ve gökyüzünün insanın karışımlarında (nutfe ve unsurlarında) bir tesiri olduğu, bunun üzerine rızkının var oluşundaki tesirinin tertip edildiği bilinir. Yeryüzünün zikrinde, yeryüzünü nihayetine ve kemaline vardırma marifeti vardır. Bundan dolayı aleyhisselâm: «Kim bir karış yeri haksızca alırsa, yedi kat yerden [o miktar] boynuna dolanır» buyurmuştur. Aynı şekilde göğün zikri de onu nihayetine ve kemaline vardırmaktır. Yeryüzünü önce zikretmiştir; çünkü nefislerin altlarında olana bakışı, üstlerinde olana bakışından daha öncedir. Sonra şöyle demiştir: Rubûbiyet delilinin açıklığından dolayı insanların çoğu ona boyun eğmiştir; ancak risalet konusunda duraklamışlardır. Bu sebeple risaletin zikrini tehdit ile birleştirmiştir - iktibas bitti.
ولما أمر بعبادته وذكرهم سبحانه بما يعلمون أنه فاعله وحده حسن النهي عن أن يشرك به ما لا أثر له في شيء من ذلك بفاء التسبب عن الأمرين كليهما قال معبراً بالجلالة على ما هو الأليق بالتوبيخ على تألّه الغير {فلا تجعلوا لله} أي ما إحاطته بصفات الكمال. ويجوز أن
O'na ibadeti emredip bunu yalnızca Kendisinin yaptığını bildikleri şeyleri onlara hatırlatınca, her iki emirden sebebiyet bildiren fâ ile bunlardan hiçbirinde hiçbir tesiri olmayan şeyleri O'na ortak koşmayı nehyetmesi güzel düşmüş ve başkasına ilahlık isnat edilmesini azarlamaya en layık olan lafza-i celal ile ifade ederek: { فلا تجعلوا لله } “Öyleyse Allah'a koşmayın” yani kemal sıfatlarını kuşatan zata... [şöyle de] caizdir:
يكون مسبباً عن التقوى المرتجاة فتكون لا نافية والفعل منصوب {أنداداً} أي على حسب زعمكم أنها تفعل ما تريدون. قال الحرالي: جمع ند وهو المقاوم في صفة القيام والدوام، وعبر بالجعل لأن بالجعل والمصير من حال إلى حال أدنى منها ترين الغفلة على القلوب، حتى لا تشهد في النعم والنقم إلا الخلق من ملك أو ذي إمرة أو من أي ذي يد عليا كان، ولما شهدوا ذلك منهم تعلق بهم رجاؤهم وخوفهم وعاقبهم ربهم على ذلك بأيديهم فاشتد داعي رجائهم لهم وسائق خوفهم منهم فتذللوا لهم وخضعوا، فصاروا بذلك عبدة الطاغوت وجعلوهم لله أنداداً - انتهى. وما أحسن قوله في تأنيبهم وتنبيههم على ما أزروا بأنفسهم {وأنتم تعلمون} أي والحال أنكم ذوو علم على ما تزعمون
umulan takvadan müsebbeb (kaynaklanan) olmasıdır; o takdirde "lâ" nâfiye (olumsuzluk eki) ve fiil mansub olur: { أنداداً } “eşler/ortaklar” yani istediğiniz şeyleri yapacaklarına dair zannınıza göre. el-Hırrâlî şöyle demiştir: Nidd'in çoğuludur; o da kıyam ve devam sıfatında denk ve mukavim olandır. "Ca'l" (kılma/edinme) ile ifade edilmiştir; çünkü kılma ve bir halden daha aşağı bir hale dönüştürme sebebiyle kalplere gaflet çöker; öyle ki nimetlerde ve cezalarda hükümdar, emir sahibi veya herhangi bir üstün el sahibi mahluktan başkasını görmez hale gelirler. Onlardan bunu gördüklerinde umutları ve korkuları onlara bağlanır; Rableri de onları bunun üzerine onların elleriyle cezalandırır; böylece onlara yönelik umut çağrıcıları ve onlardan gelen korku sevk edicileri şiddetlenir, onlara boyun eğip zelil olurlar. Bununla da tağutun kulları haline gelir ve onları Allah'a eşler kılarlar - iktibas bitti. Onları kınama ve kendi nefislerini düşürdükleri duruma dikkatlerini çekme sadedindeki şu buyruğu ne kadar güzeldir: { وأنتم تعلمون } “ve siz [gerçeği] bile bile” yani iddia ettiğinize göre ilim sahibi kimseler olduğunuz halde.
فإنه يلوّح إلى أن من أشرك به مع قيام هذه الأدلة لم يكن ممن يصح منه العلم فكان في عداد البهائم. وفيه كما قال الحرالي: إعلام بظهور آيات ما يمنع جعل الند لما يشاهد أن جميع الخلق أدناهم وأعلاهم مقامون من السماء وفي الأرض ومن الماء، فمن جعل لله نداً مما حوته السماء والأرض واستمد من الماء فقد خالف العلم الضروري الذي به تقلد التذلل للربوبية في نفسه فإن يحكم بذلك على غيره مما حاله كحاله أحق في العلم - انتهى.
Zira bu, bu deliller ortadayken O'na ortak koşan kimsenin kendisinden ilim sadır olması sahih olan kimselerden olamayacağına, bilakis hayvanlar zümresinde bulunacağına işaret etmektedir. el-Hırrâlî'nin dediği gibi bunda: Bütün mahlukatın en aşağısından en yücesine kadar gökten, yerde ve sudan ayakta tutulduğu müşahede edildiğinden, eş/ortak edinmeyi engelleyen delillerin apaçık olduğunu bildirme vardır. Kim göğün ve yerin kuşattığı ve sudan beslenen şeylerden Allah'a bir denk kılarsa, nefsinde rubûbiyete boyun eğmeyi benimsediği zaruri ilme muhalefet etmiş olur. Durumu kendi durumu gibi olan başkası hakkında böyle hüküm vermesi ilim açısından daha da yerindedir - iktibas bitti.
وفي تعقيبها لما قبلها غاية التبكيت على
Bunun bir öncekini takip etmesinde,
من ترك هذا القادر على كل شيء وعبد ما لا يقدر على شيء.
her şeye gücü yeten bu zatı bırakıp hiçbir şeye gücü yetmeyene tapan kimseye yönelik son derece susturucu bir azarlama vardır.
وهذه الآية من المحكم الذي اتفقت عليه الشرائع واجتمعت عليه الكتب، وهو عمود الخشوع، وعليه مدار الذل والخضوع. قال الإمام أبو الحسن الحرالي في العروة: وجه إنزال هذا الحرف تحقيق اتصاف العبد بما هو اللائق به في صدق وجهته إلى الحق بانقطاعه عن نفسه وبراءته منها والتجائه إلى ربه استسلاماً، وجهده في خدمته إكباراً واستناده إليه اتكالاً، وسكونه له طمأنينة {يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي إلى ربك راضية مرضية} [الفجر: ٢٧، ٢٨] ، ويتأكد تحلي العبد بمستحق أوصافه لقراءة هذا الحرف والعمل به بحسب براءته من التعرض لنظيره المتشابه، لأن اتباع المتشابه زيغ لقصور العقل والفهم عن نيله، ووجوب الاقتصار على الإيمان به من غير موازنة بين ما خاطب الله به عباده للتعرف وبين ما جعله للعبد للاعتبار، سبحانه من لم يجعل سبيلاً إلى معرفته إلا بالعجز عن معرفته.
Bu ayet, bütün şeriatların üzerinde ittifak ettiği ve bütün kitapların üzerinde birleştiği muhkem ayetlerdendir. O, huşunun direğidir; tezellül ve boyun eğiş onun etrafında döner. İmam Ebu'l-Hasan el-Hırrâlî el-Urve'de şöyle demiştir: Bu harfin (hükmün/kıraatin) indirilme yönü, kulun nefsinden kopup ondan teberri ederek ve Rabbine teslimiyetle sığınarak Hakk'a yönelişindeki sadakatinde, O'nu yücelterek hizmetindeki gayretinde, tevekkülle O'na dayanmasında ve mutmain olarak O'nda sükun bulmasında kendisine layık olan niteliklerle vasıflanmasını tahakkuk ettirmektir: { يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي إلى ربك راضية مرضية } “Ey mutmain olmuş nefis! Sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön!” Kulun bu harfi okumak ve onunla amel etmek suretiyle hak ettiği vasıflarla bezenmesi, onun müteşabih olan benzerine girişmekten beri kalması nispetinde perçinlenir. Çünkü müteşabihe tabi olmak bir sapmadır; zira akıl ve anlayış onu kavramaktan acizdir ve Allah'ın kullarına Kendisini tanıtmak için hitap ettiği şey ile ibret alsın diye kula koyduğu şey arasında bir denkleştirme yapmaksızın sadece ona iman etmekle yetinmek vaciptir. Kendisini bilmenin yolunu ancak Kendisini bilmekten aciz olmak kılan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
وجامع منزل المحكم ما افتتح به التنزيل في قوله تعالى: {اقرأ باسم ربك} [العلق: ١] الآيات، وما قدم في الترتيب في قوله تعالى: {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} إلى ما ينتظم بذلك من ذكر عبادة القلب التي هي المعرفة {وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون} [الذاريات: ٥٦] فليكن أول ما تدعوهم إليهم عبادة الله فإذا عرفوا الله، ومن ذكر عبادة النفس التي هي الإجمال في الصبر وحسن الجزاء {واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم} [الكهف: ٢٨] {ويدرؤون بالحسنة السيئة} [الرعد: ٢٢] {الذين هم في صلاتهم خاشعون} [المؤمنون: ٢] لو خشع قلب هذا لخشعت جوارحه إلى سائر أحوال العبد التي يتحقق بها في حال الوجهة إلى الرب، وما تقدم من حرفي الحلال والحرام لإصلاح الدنيا، وحرفي الأمر والنهي لإصلاح العقبى معاملة كتابه، والعمل بهذا الحرف اغتباط بالرق وعياذ من العتق، فلذلك هو أول الاختصاص ومبدأ الاصطفاء وإفراد موالاة الله وحده من غير شرك في نفس ولا غير، ولذلك بدىء بتنزيله النبي العبد، وهو ثمرة ما قبله وأساس
Muhkem olanın iniş gayesini toplayıp kuşatan husus; Yüce Allah'ın: {اقرأ باسم ربك} [el-Alak: 1] “Rabbinin adıyla oku!” ayetleriyle indirilişin ilk açıldığı şey ile tertipte öne alınan Yüce Allah'ın: {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” buyruğunda [belirtilenlerdir]. Bu, [aynı zamanda] marifet (tanıma) olan kalp ibadetinin zikredildiği şu ayetle irtibatlı olan hususlara kadar [uzanır]: {وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون} [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” [Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur]: “Onları davet edeceğin ilk şey Allah'a ibadet olsun; Allah'ı tanıdıklarında ise...” Nefsin ibadeti olan sabırda güzellik gösterme ve güzel karşılık verme zikrinden olan şu ayetler de [buna dahildir]: {واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم} [el-Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut”, {ويدرؤون بالحسنة السيئة} [er-Ra'd: 22] “ve kötülüğü iyilikle savarlar”, {الذين هم في صلاتهم خاشعون} [el-Mü'minûn: 2] “Onlar ki namazlarında huşû içindedirler”. “Şayet bunun kalbi huşû duysaydı azaları da huşû duyardı” [sözünde belirtildiği üzere], kulun Rabbine yöneliş halindeyken kendisiyle tahakkuk ettiği diğer bütün hallere kadar [bu tertip sürer]. Dünyanın ıslahı için helal ve haram, ahiretin ıslahı için de Kitabı'na uygun amel etmek üzere emir ve nehiy kategorilerinden daha önce geçen hususlar da [böyledir]. Bu harfle (esasla) amel etmek, [Allah'a] kulluktan sevinç duymak ve azat edilmekten (bağımsız kalmaktan O'na) sığınmaktır. İşte bu sebeple bu [kulluk], tahsisin ilki, seçilmenin başlangıcı ve nefiste yahut başkasında hiçbir ortaklık olmaksızın sırf Allah'ı tek dost edinmektir. Bundan dolayı indirilmesine kul olan Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile başlanmıştır; o, kendisinden öncekilerin meyvesi ve esasıdır.
ما بعده، وهو للعبد أحوال محققة لا يشركه فيها ذو رثاء ولا نفاق، ويشركه في الأربعة المتقدمة - يعني النهي والأمر والحلال والحرام، لأنها أعمال ظاهرة فيتحلى بها المنافق، وليس يمكنه مع نفاقه التحلي بالمعرفة، ولا بالخشوع ولا بالخضوع، ولا بالشوق للقاء ولا بالحزن في الإبطاء، ولا بالرضا بالقضاء، ولا بالحب الجاذب للبقاء في طريق الفناء، ولا بشيء مما شمله آيات المحكم المنزلة في القرآن وأحاديثه الواردة للبيان، وإنما يتصف بهذا الحرف عباد الرحمن
kendisinden sonrakinin esasıdır. O, kul için riya ve nifak ehlinin kendisine ortak olamayacağı muhakkak hallerdir; geçen dördünde -yani nehiy, emir, helal ve haramda- ise ona ortak olurlar; çünkü bunlar zahir amellerdir ve münafık da onlarla bezenebilir. Fakat nifakıyla birlikte marifetle, huşu ile, boyun eğişle, kavuşma şevkiyle, gecikmedeki hüzünle, kazaya rıza ile, fena yolunda bekaya çeken muhabbetle ve Kur'an'da indirilen muhkem ayetlerin ve beyan için gelen hadislerin kapsadığı şeylerden hiçbiriyle bezenmesi mümkün değildir. Bu harfle ancak Rahman'ın kulları nitelenir:
{وعباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هوناً وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً} [الفرقان: ٦٣] الذين ليس للشيطان عليهم سلطان {إن عبادي ليس لك عليهم سلطان} [الحجر: ٤٢، والإسراء: ٦٥] .
{ وعباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هوناً وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller kendilerine laf attığı zaman, 'Selam' derler”, şeytanın üzerlerinde hiçbir hakimiyeti olmayan kimselerdir: { إن عبادي ليس لك عليهم سلطان } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hakimiyetin yoktur”.
ولما كان حرف المحكم مستحق العبد في حق الرب في فطرته التي فطر عليها كان ثابتاً في كل ملة وفي كل شرعة فكانت آياته لذلك هن أم الكتاب المشتمل على الأحرف الأربعة، لتبدلها وتناسخها وتناسبها في الشرع والملل واختلافها على مذاهب الأئمة في الملة الجامعة، مع اتفاق الملل في الحرف المحكم فهو أمها وقيامها الثابت حال تبدلها وهو حرف الهدى الذي يهدي به الله من يشاء، وقرأته العملة به هم المهتدون أهل السنة والجماعة، كما أن المتبعين لحرف المتشابه هم المتفرقون في الملل وهم أهل البدع والأهواء المشتغلون بما لا يعنيهم،
Muhkem harfi, üzerine yaratıldığı fıtratında Rabbin hakkı olarak kulun hak ettiği (üzerine düşen) şey olunca, her dinde ve her şeriatta sabit olmuştur; bundan dolayı onun ayetleri, dört harfi (hükmü) ihtiva eden Kitap'ın anası (özü) olmuştur. Çünkü o dört hüküm şeriatlarda ve dinlerde değişir, nesh edilir, münasebet kurar ve toplayıcı dinde imamların mezheplerine göre farklılık gösterir; buna karşılık dinler muhkem harfte ittifak halindedir. Dolayısıyla o, onların esası ve değişimleri anında sabit olan kıyamıdır. O, Allah'ın dilediğine hidayet ettiği hidayet harfidir; onu okuyup onunla amel edenler de hidayete ermiş Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'tir. Nitekim müteşabih harfe tabi olanlar dinlerde fırkalara ayrılanlar, kendilerini ilgilendirmeyen şeylerle meşgul olan bidat ve heva ehlidir;
وبهذا الحرف المتشابه يضل الله من يشاء؛ فحرف المحكم للاجتماع والهدى، وحرف المتشابه للافتراق والضلال {والله يقول الحق وهو يهدي السبيل} [الأحزاب: ٤] .
işte bu müteşabih harfle Allah dilediğini saptırır. Muhkem harfi toplanma ve hidayet içindir, müteşabih harfi ise ayrılık ve sapıklık içindir: { والله يقول الحق وهو يهدي السبيل } “Allah gerçeği söyler ve doğru yola O eriştirir”.
ثم قال: اعلم أن قراءة الأحرف الماضية الأربعة هو حظ العامة من الأمة العاملين لربهم على الجزاء المقارضين له على المضاعفة، وقراءة هذا الحرف تماماً هو حظ المتحققين بالعبودية المتعبدين بالأحوال الصادقة المشفقين من وهم المعاملة، لشعورهم أن العبد لسيده مصرّف فيما شاء وكيف شاء، ليس له في نفسه حق ولا حكم، ولا حجة له على سيده فيما أقامه فيه من صورة سعادة أو شقاوة {في أيّ صورة ما شاء ركبك} [الانفطار: ٨] {على أن نبدل أمثالكم وننشئكم في ما لا تعلمون} [الواقعة: ٦٣] .
Sonra şöyle demiştir: Bil ki geçen dört harfi okumak, Rableri için karşılık üzere amel eden ve kat kat mükafat üzere O'nunla muameleye giren ümmetin avamının nasibidir. Bu harfi eksiksiz okumak ise kullukla tahakkuk eden, sadık hallerle ibadet eden, muamele vehminden korkup sakınan kimselerin nasibidir; çünkü onlar kulun, efendisinin dilediği şeyde ve dilediği şekilde tasarrufuna bağlı olduğunu, kendisinin bizzat bir hakkı ve hükmü bulunmadığını, efendisinin kendisini içinde kıldığı saadet veya şekavet suretinde efendisine karşı hiçbir hücceti olmadığını hissederler: { في أيّ صورة ما شاء ركبك } “Seni dilediği herhangi bir şekilde terkip etti”, { على أن نبدل أمثالكم وننشئكم في ما لا تعلمون } “Yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak üzere [böyle takdir ettik]”.
والذي تحصل به قراءة هذا الحرف إما من جهة القلب فالمعرفة بعبودية الخلق للحق رقّ خلق ورزق وتصريف فيما شاء مما بينه وبين ربه ومما بينه وبين نفسه ومما بينه وبين أمثاله من سائر العباد، لا يملك لنفسه ضراً ولا نفعاً ولا موتاً ولا حياة ولا نشوراً، ولا يأخذ إلا ما أعطاه سيده، ولا يتقي
Bu harfi okumanın kendisiyle hasıl olduğu şey ise; kalp cihetinden, mahlukatın Hakk'a olan kulluğunun bir yaratılış, rızık ve dilediği gibi tasarruf köleliği olduğunu bilmektir; Rabbi ile kendi arasında, nefsi ile kendi arasında ve diğer kullardan emsalleri ile kendi arasında olan hususlarda böyledir. O, kendisi için ne bir zarara, ne bir faydaya, ne ölüme, ne hayata ve ne de yeniden dirilmeye malik değildir; efendisinin kendisine verdiğinden başkasını alamaz ve
إلا ما وقاه سيده، ولا يكشف السوء عنه إلا هو، فيسلم له مقاليد أمره في ظاهره وباطنه، وذلك هو الدين عند الله الذي لا يقبل سواه {إن الدين عند الله الإسلام} [آل عمران: ١٩] و {من يبتغ غير الإسلام ديناً فلن يقبل منه} [آل عمران: ٨٥] وهو دين النبي العبد، وما يتحقق للعبد من ذلك عن اعتبار العقل وخلوص اللب هي الملة الحنيفية ملة النبي الخليل - هذا من جهة القلب؛ وإما من جهة حال النفس فجميع أحوال العبد القن المعرق في الملك: إنما أنا عبد آكل مثل ما يأكل العبد؛ وجماع ذلك وأصله الذل انكساراً والذل عطفاً والبراءة من الترفع والفخر على سائر الخلق والتحقق بالضعة دونهم على وصف النفس، بذلك ينتهي حسن التخلق مع الخلق وصدق التعبد للحق؛ وإما من جهة العمل فتصرف الجوارح وإسلامها لله قولاً وفعلاً وبذلاً، ومسالمة الخلق لساناً ويداً، وهو تمام الإسلام وثبته، لا يكتب أحدكم في المسلمين حتى يسلم الناس من لسانه ويده، ويخص
efendisinin kendisini koruduğundan başkasından sakınamaz; kötülüğü de ondan ancak O kaldırabilir. Böylece zahirinde ve batınında işinin dizginlerini O'na teslim eder; Allah katında O'ndan başkası kabul edilmeyen din de işte budur: { إن الدين عند الله الإسلام } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” ve { ومن يبتغ غير الإسلام ديناً فلن يقبل منه } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul edilmeyecektir”. Bu, kul olan Peygamber'in dinidir; kul için aklın ibret almasından ve saf gönülden tahakkuk eden şey ise Hanif dini, Halil Peygamber'in dinidir - bu kalp cihetindendir. Nefis hali cihetinden ise, mülkiyette kökleşmiş halis kölenin bütün halleridir: «Ben ancak bir kulum, kölenin yediği gibi yerim.» Bunun toplayıcısı ve aslı; kırgınlıkla tezellül, şefkatle tevazu, diğer mahlukata karşı böbürlenmekten ve övünmekten teberri etmek ve nefsin vasfı üzere onların altında bir düşüklükle tahakkuk etmektir. Mahlukatla güzel ahlak ve Hakk'a sadık kulluk bununla nihayete erer. Amel cihetinden ise azaların tasarrufu ve sözle, fiille ve fedakarlıkla kendisini Allah'a teslim etmesi; dille ve elle mahlukata esenlik vermesidir; bu da İslam'ın kemali ve sebatıdır: «İnsanlar dilinden ve elinden emin olmadıkça hiçbiriniz Müslümanlar arasına yazılmaz.»
الهيئة من ذلك ما هو أولى بهيئات العبيد كالذي بنيت عليه هيئة الصلاة من الإطراق في القيام ووضع اليمنى على اليسرى بحذاء الصدر هيئة العبد المتأدب المنتظر لما لا يدري خبره من أمر سيده وكهيئة الجلوس فيها الذي هو جلوس العبيد، كذلك كان ﷺ يجلس لطعامه ليستوي حال تعبده في أمر دنياه وأخراه ويقول: «إنما أنا عبد آكل كما يأكل العبد» ويؤثر جميع ما هو هيئة العبيد في تعبده ومطعمه ومشربه وملبسه ومركبه وظعنه وإقامته
Bundan kölelerin heyetlerine en layık olan heyeti tahsis eder; tıpkı namazın heyetinin kıyamda başı öne eğmek ve efendisinin emrinden haberini bilmediği şeyi bekleyen edepli köle heyeti gibi göğüs hizasında sağı solun üzerine koymak ve namazdaki oturuşun kölelerin oturuşu olması esası üzerine kurulduğu gibi. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, dünya ve ahiret işinde kulluk hali eşit olsun diye yemeğine böyle oturur ve: «Ben ancak bir kulum, kölenin yediği gibi yerim» buyururdu. İbadetinde, yiyeceğinde, içeceğinde, giyeceğinde, bineğinde, yolculuğunda ve ikametinde kölelerin heyeti olan her şeyi tercih ederdi:
{قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني يحببكم الله} [آل عمران: ٣١] فبهذه الأمور من تحقق العبودية للقلب وذل النفس وانكسار الجوارح تحصل قراءة حرف المحكم والله الولي الحميد - انتهى.
{ قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني يحببكم الله } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin”. İşte kalbin kullukla tahakkuk etmesi, nefsin tezellülü ve azaların kırgınlığı gibi bu hususlarla muhkem harfinin okunması hasıl olur. Allah Velî'dir, Hamîd'dir - iktibas bitti.
ولما ثبتت هذه الأدلة فوجب امتثال ما دعت إليه ولم يبق لمتعنت شبهة إلا أن يقول: لا أفعل حتى أعلم أن هذا الكتاب الذي تقدم أنه الهدى كلام الله، قال مبيناً إنه من عنده نظماً كما كان من عنده معنى محققاً ما ختم به التي قبلها من أن من توقف عما دعا إليه من التوحيد وغيره لا علم له بوجه، وأتى بأداة الشك سبحانه مع علمه بحالهم تنبيهاً على أنه من البعيد جداً أن يجزم بشكهم بعد هذا البيان {وإِن} أي فإن كنتم من ذوي البصائر الصافية والضمائر النيرة علمتم بحقية هذه المعاني وجلالة هذه الأساليب وجزالة تلك التراكيب أن هذا
Bu deliller sabit olup davet ettiği şeye uymak vacip kılınınca ve inatçı için «Hidayet olduğu daha önce geçen bu kitabın Allah kelamı olduğunu bilmedikçe yapmam» demekten başka hiçbir şüphe kalmayınca; bir öncekinin sonunda tevhitten ve diğer hususlardan davet ettiği şeyde duraklayan kimsenin hiçbir şekilde ilmi olmadığını tahakkuk ettirdiği gibi, manası O'nun katından olduğu gibi nazmının da O'nun katından olduğunu beyan ederek buyurdu. Onların durumunu bildiği halde şüphe edatını getirmesi, bu açıklamadan sonra onların şüphelerinde kesinlik olduğunu kabul etmenin çok uzak olduğuna dikkat çekmek içindir: { وإِن } “Eğer” yani şayet siz berrak basiretlere ve nurlu gönüllere sahip kimselerden iseniz, bu manaların hakikatiyle, bu üslupların celaletiyle ve o terkiplerin sağlamlığıyla bunun
كلامي، فبادرتم إلى امتثال ما أمر والانتهاء عما عنه زجر. {وإن كنتم في ريب} أي شك محيط بكم من الكتاب الذي قلت - ومن أصدق مني قيلاً - إنه {لا ريب فيه} .
benim kelamım olduğunu bilir, emrettiği şeyi yerine getirmeye ve yasakladığı şeyden vazgeçmeye koşardınız. { وإن كنتم في ريب } “Ve eğer şüphe içinde iseniz” yani sözce benden daha doğru kim olabilir ki- { لا ريب فيه } “Onda hiçbir şüphe yoktur” dediğim kitaptan sizi kuşatan bir şek/şüphe içinde iseniz...
وأشار هنا أيضاً إلى عظمته وعظمة المنزل عليه بالنون التفاتاً من الغيبة إلى التكلم فقال: {مما نزلنا} قال الحرالي: من التنزيل وهو التقريب للفهم بتفصيل وترجمة ونحو ذلك - انتهى. {على عبدنا} أي الخالص لنا الذي لم يتعبد لغيرنا قط، فلذلك استحق الاختصاص دون عظماء القريتين وغيرهم، فارتبتم في أنه كلامنا نزل بأمرنا وزعمتم أن عبدنا محمداً أتى به من عنده لتوهمكم أن فيما سمعتم من الكلام شيئاً مثله
Burada da gaibten mütekellime iltifat yoluyla 'nûn' ile Kendi azametine ve kendisine indirilen zatın azametine işaret ederek şöyle buyurdu: { مما نزلنا } “indirdiğimizden”. el-Hırrâlî şöyle demiştir: Tenzîl'dendir; o da ayrıntı, tercüme ve benzeri yollarla anlayışa yaklaştırmaktır - iktibas bitti. { على عبدنا } “kulumuza” yani asla bizden başkasına kulluk etmemiş olan bize halis kulumuza; bundan dolayı iki kasabanın büyükleri ve başkaları değil de sadece o tahsise layık olmuştur. Böylece onun bizim emrimizle indirilmiş kelamımız olduğunda şüpheye düştünüz ve işittiğiniz sözler içinde onun bir benzeri bulunduğu vehminiz sebebiyle kulumuz Muhammed'in onu kendiliğinden getirdiğini iddia ettiniz,
لأجل الإتيان به منجماً أو غير ذلك من أحواله.
onun parça parça getirilmesi yahut hallerinden başka hususlar sebebiyle.
{فأتوا} أي على سبيل التنجيم أو غيره، قال الحرالي: الآتي بالأمر يكون عن مكنة وقوة {بسورة} أي نجم واحد. قال الحرالي: السورة تمام جملة من المسموع يحيط بمعنى تام بمنزلة إحاطة السور بالمدينة - انتهى. وتفصيل القرآن إلى سور وآيات، لأن الشيء إذا كان جنساً وجعلت له أنواع واشتملت أنواعه على أصناف كان أحسن وأفخم لشأنه وأنبل ولا سيما إذا تلاحقت الأشكال بغرابة
{ فأتوا } “hadi getirin” yani ister parça parça ister başka bir yolla. el-Hırrâlî şöyle demiştir: Bir işi getiren kimse, güç ve imkan sahibi olarak getirir. { بسورة } “bir sure” yani tek bir parça. el-Hırrâlî şöyle demiştir: Sure, işitilen şeyden tam bir manayı, surun şehri kuşatması gibi kuşatan tam bir cümledir - iktibas bitti. Kur'an'ın surelere ve ayetlere ayrılması; bir şey cins olup da nevileri kılınır ve nevileri de kısımları içerirse, durumunun daha güzel, daha görkemli ve daha asil olması içindir; bilhassa şekiller intizamın garipliğiyle
الانتظام، وتجاوبت النظائر بحسن الالتيام، وتعانقت الأمثال بالتشابه في تمام الأحكام وجمال الأحكام، وذلك أيضاً أنشط للقارىء وأعظم عنده لما يأخذه منه مسمى بآيات معدودة أو سورة معلومة وغير ذلك {من مثله} أي من الكلام الذي يمكنكم أن تدعوا أنه مثل ما نزلنا كما قال: {قل لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله} [الإسراء: ٨٨] فإن عبدنا منكم ونشأ بين أظهركم، فهو لا يقدر على أن يأتي بما لا تقدرون على مثله إلا بتأييد منا.
birbirini takip ettiğinde, benzerler uyumun güzelliğiyle cevaplaştığında ve emsaller tam ve güzel hükümlerdeki benzerlikle kucaklaştığında böyledir. Bu durum aynı zamanda okuyucu için daha canlandırıcıdır ve ondan sayılı ayetler veya bilinen bir sure vb. isimlerle aldığı şey onun katında daha büyüktür. { من مثله } “onun benzerinden” yani indirdiğimizin benzeri olduğunu iddia edebileceğiniz sözden; nitekim şöyle buyurmuştur: { قل لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, onun benzerini getiremezler”. Zira kulumuz sizdendir ve aranızda yetişmiştir; dolayısıyla bizden bir destek olmadıkça sizin benzerine güç yetiremeyeceğiniz bir şeyi getirmeye güç yetiremez.
ولما كانوا يستقبحون الكذب قال: {وادعوا شهداءكم} أي من تقدرون على دعائه من الموجودين بحضرتكم في بلدتكم أو ما قاربها،
Yalanı çirkin gördükleri için şöyle buyurdu: { وادعوا شهداءكم } “ve şahitlerinizi çağırın” yani beldenizde veya yakınında huzurunuzda bulunan ve çağırmaya güç yetireceğiniz kimseleri,
والشهيد كما قال الحرالي من يكثر الحضور لديه واستبصاره فيما حضره - انتهى.
şahit (şehîd), el-Hırrâlî'nin dediği gibi, yanında bulunması ve hazır bulunduğu şeyde basireti çok olan kimsedir - iktibas bitti.
{من دون الله} أي لينظروا بين الكلامين فيشهدوا بما تؤديهم إليه معرفتهم من المماثلة أو المباينة فيزول الريب ويظهر إلى الشهادة الغيب أو ليعينوكم على الإتيان بمثل القطعة المحيطة التي تريدون معارضتها. قال الحرالي: والدون منزلة القريب فالقريب من جهة سفل، وقد عقلت العرب أن اسم الله لا يطلق على ما ناله إدراك العقل فكيف بالحس! فقد تحققوا أن كل ما أدركته حواسهم ونالته عقولهم فإنه من دون الله - انتهى.
{ من دون الله } “Allah'tan başka” yani iki söz arasına bakıp marifetlerinin kendilerini ulaştırdığı benzerliğe veya farklılığa şahitlik etsinler de şüphe zail olsun ve gayb şahitliğe çıksın diye yahut nazire yapmak istediğiniz o kuşatıcı parçanın benzerini getirmede size yardım etsinler diye. el-Hırrâlî şöyle demiştir: "Dûn", aşağı taraftan yakın olan mertebedir. Araplar, aklın idrakine ulaşan şey için Allah isminin ıtlak edilmeyeceğini akletmişlerdir; nerede kaldı ki hisse [ıtlak edilsin]! Onlar, duyularının idrak ettiği ve akıllarının ulaştığı her şeyin Allah'tan başka olduğunu kesin olarak bilmişlerdir - iktibas bitti.
ففي التعبير به توبيخ لهم بأنهم لم يرضوا بشهادته سبحانه.
Bununla ifade edilmesinde, Yüce Allah'ın şahitliğine razı olmadıkları için onlara bir azarlama vardır.
وحكمة الإتيان بمن التبعيضية في هذه السورة دون بقية القرآن أنه سبحانه لما فرض لهم فيها الريب الذي يلزم منه زعمهم أن يكونوا اطلعوا له على مثيل أو سمعوا أن أحداً عثر له على شبيه اقتضى الحال الإتيان بها ليفيد أن المطلوب منهم في التحدي قطعة من ذلك المثل الذي ادعوه حكيمة المعاني متلائمة المباني منتظم أولها بآخرها كسور المدينة في صحة الانتظام وحسن الالتيام والإحاطة بالمباني التي هي كالمعاني والتقاء الطرفين حتى صار بحيث لا يدرى أوله من آخره سواء كانت القطعة المأتي بها تباري آية أو ما فوقها لأن آيات القرآن كسورة يعرف من ابتدائها ختامها ويهدي إلى افتتاحها تمامها، فالتحدي هنا منصرف إلى الآية بالنظر الأول وإلى ما فوقها بالنظر الثاني.
Kur'an'ın geri kalanında değil de bu surede teb'îz (kısmiyet) bildiren "min" edatının getirilmesinin hikmeti şudur: Yüce Allah bu surede onlar için bir şüphe farz kıldığında -ki bu onların onun bir benzerine vakıf oldukları veya birinin onun bir benzerini bulduğunu işittikleri iddiasını gerektirir- halin gereği, meydan okumada kendilerinden istenen şeyin iddia ettikleri o benzerden manaları hikmetli, yapıları uyumlu, intizamın sıhhati, kaynaşmanın güzelliği, manalar gibi olan yapıları kuşatması ve iki tarafın birbirine kavuşması bakımından tıpkı şehrin suru gibi başı ile sonu intizamlı olan ve başı sonundan ayırt edilemeyecek hale gelen bir parça olduğunu ifade etmek için "min" edatının getirilmesini iktiza etmiştir; ister getirilen o parça bir ayetle ister daha fazlasıyla yarışsın. Çünkü Kur'an'ın ayetleri, sureleri gibidir; başından sonu bilinir ve açılışı tamamına kılavuzluk eder. Dolayısıyla buradaki meydan okuma birinci bakışa göre ayete, ikinci bakışa göre ise onun üstüne yöneliktir.
والمراد بالسورة هنا مفهومها اللغوي، لأنها من المثل المفروض
Burada sure ile kastedilen onun lügat anlamıdır; çünkü o farz edilen benzerdendir,
وهو لا وجود له في الخارج حتى يكون لقطعة اصطلاح في الأسماء معروف، ولأن معرفة المعنى الاصطلاحي كانت مخصوصاً بالمصدقين ولو أريد التحدي بسورة من القرآن لقيل: فائتوا بمثل سورة منه، ولما كان هذا هو المراد قصرهم في الدعاء على من بحضرتهم من الشهداء وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة يونس ﵇ وبقية السور المذكورة فيها هذا المعنى ما يتم به هذا الكلام. وفي قوله: {إن كنتم صادقين} إيماء إلى كذبهم في دعوى الشك فيه، قال الحرالي: والصادق الذي يكون قول لسانه وعمل جوارحه مطابقاً لما احتوى عليه قلبه مما له حقيقة ثابتة بحسبه، وقال: اتسقت آية تنزيل الوحي بآية إنزال الرزق لما كان نزول ما نزل على الرسول المخصص بذلك ينبغي اعتباره بمقابلة نزول الرزق، لأنهما رزقان: أحدهما ظاهر يعم الكافر في نزوله، والآخر وهو الوحي رزق
onun dış dünyada bir varlığı yoktur ki bir parça için isimlerde bilinen bir ıstılah olsun ve ıstılahi anlamı bilmek tasdik edenlere mahsus olduğu için böyledir. Şayet Kur'an'dan bir sure ile meydan okuma kastedilseydi: «Ondan bir surenin benzerini getirin» denilirdi. Kastedilen bu olunca, onları duada (çağrıda) huzurlarında bulunan şahitlerle sınırladı. İnşâallahu Teâlâ Yûnus aleyhisselâm suresinde ve bu anlamın zikredildiği diğer surelerde bu sözü tamamlayacak açıklamalar gelecektir. { إن كنتم صادقين } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” buyruğunda, onun hakkında şüphe iddiasında yalancı olduklarına bir ima vardır. el-Hırrâlî şöyle demiştir: Sadık, dilinin sözü ve azalarının ameli, kalbinin kapsadığı ve kendisine göre sabit bir hakikati bulunan şeye mutabık olan kimsedir. Ve şöyle demiştir: Vahyin indirilmesi ayeti, rızkın indirilmesi ayetiyle intizam bulmuştur; zira buna tahsis kılınan Resul'e inen şeyin inişi, rızkın inişinin mukabili olarak değerlendirilmelidir. Çünkü bunlar iki rızıktır: Biri zahirdir, inişinde kafiri de kapsar; diğeri ise vahiydir, o da inişiyle
باطن يخص الخاصة بنزوله ويتعين له أيهم أتمهم فطرة وأكملهم ذاتاً؛ ولم يصلح أن يعم بنزول هذا الرزق الباطن كعموم الظاهر، فتبطل حكمة الاختصاص في الرزقين، فإن نازعهم ريب في الاختصاص فيفرضون أنه عام فيحاولون معارضته، وكما أنهم يشهدون بتمكنهم من الحس عند محاولته عمومه فكذلك يجب أن يشهدوا بعجزهم عن سورة من مثله تحقق اختصاص من نزل عليه به وأجرى ذكره باسم العبودية إعلاماً بوفائه بأنحاء التذلل وإظهاراً لمزية انفراده بذلك دونهم ليظهر به سبب الاختصاص.
havassa (seçkinlere) mahsus olan ve hangisinin fıtratı en tam ve zatı en mükemmel ise ona tayin edilen batıni bir rızıktır. Bu batıni rızkın inişinin zahirin genelliği gibi genel olması uygun düşmezdi; aksi takdirde iki rızıktaki tahsis hikmeti batıl olurdu. Eğer tahsis konusunda bir şüphe kendileriyle çekişirse, onun genel olduğunu varsayarlar ve ona nazire yapmaya yeltenirler. Nasıl ki onun genelliğine yeltendiklerinde his bakımından imkan sahibi olduklarına şahitlik ediyorlarsa, aynı şekilde üzerine indirilen zatın onunla tahsisini gerçekleştiren, onun benzerinden bir sure getirmekten aciz olduklarına da şahitlik etmeleri gerekir. Boyun eğiş çeşitlerini yerine getirdiğini bildirmek ve tahsisin sebebini ortaya koymak üzere onlardan ayrı olarak bunda tek kalışının üstünlüğünü izhar etmek için onun zikrini ubudiyet (kulluk) ismiyle cereyan ettirmiştir.
وانتظم النون في {نزلنا} من يتنزل بالوحي من روح القدس والروح الأمين ونحو ذلك، لأنها تقتضي الاستتباع، واقتضت النون في لفظ {عبدنا} ما يظهره النبي ﷺ لهم من الانقياد والاتباع وما اقتضاه خلقه العظيم من خفض الجناح، حتى أنه يوافق من وقع على وجه من الصواب من أمته ﷺ، وحتى أنه يتصف بأوصاف العبد في أكله كما قال: «آكل كما يأكل العبد» انتهى.
{ نزلنا } “indirdiğimiz” lafzındaki 'nûn', Rûhu'l-Kudüs ve Rûhu'l-Emîn gibi vahiyle inenleri de kapsamına almıştır; çünkü o tabi kılmayı iktiza eder. { عبدنا } “kulumuz” lafzındaki 'nûn' ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara gösterdiği boyun eğişi, ittibayı ve yüce ahlakının gerektirdiği alçakgönüllülüğü iktiza etmiştir; öyle ki ümmetinden isabetli bir görüşe varan kimseye muvafakat ederdi sallallâhu aleyhi ve sellem ve hatta «Ben ancak bir kulum, kölenin yediği gibi yerim» dediği gibi yemeğinde kölenin vasıflarıyla vasıflanırdı - iktibas bitti.
والتحدي بسورة يشمل أقصر سورة كالكوثر ومثلها في التحدي
Sure ile meydan okuma, el-Kevser gibi en kısa sureyi de kapsar; meydan okumada onun dengi
آية مستقلة توازيها وآيات، كما قاله الإمام جلال الدين محمد بن أحمد المحلي في شرح جمع الجوامع، وسبقه الإمام شمس الدين محمد بن عبد الدائم البرماوي فنظمه في القنية في الأصول ونقله في شرحها عن ظاهر كلام إمام الحرمين في الشامل وعن كلام الفقهاء في الصداق فيما لو أصدقها تعليم سورة فلقنها بعض آية، وسبقهما العلامة سعد الدين مسعود بن عمر التفتازاني فقال في تلويحه على توضيح صدر الشريعة: المعجز هو السورة أو مقدارها هكذا ذكر الذين تكلموا في الإعجاز من الأصوليين وغيرهم أن التحدي وقع بسورة من القرآن، والصواب أنه إنما وقع بقطعة آية فما فوقها، لأن المراد بالسورة مفهومها اللغوي لا الاصطلاحي كما تقدم بيانه.
ona denk olan müstakil bir ayet ve ayetlerdir; nitekim İmam Celâlüddin Muhammed b. Ahmed el-Mahallî Cem'u'l-Cevâmi' şerhinde bunu söylemiştir. Ondan önce İmam Şemsüddin Muhammed b. Abdidâim el-Birmâvî de el-Kunye fi'l-Usûl adlı eserinde bunu manzum hale getirmiş ve onun şerhinde İmamu'l-Harameyn'in eş-Şâmil'deki zahir sözünden ve fıkıhçıların mehir konusunda kadına bir sure öğretmeyi mehir kılıp da ona bir ayetin bir kısmını telkin etmesi meselesindeki sözlerinden nakletmiştir. Onlardan önce de Allame Sa'düddin Mes'ûd b. Ömer et-Teftâzânî Sadruşşerîa'nın Tavzîh'i üzerine yazdığı Telvîh'inde şöyle demiştir: Mu'ciz olan, suredir veya onun miktarıdır; usulcülerden ve başkalarından i'caz hakkında konuşanlar meydan okumanın Kur'an'dan bir sure ile vaki olduğunu böyle zikretmişlerdir. Doğrusu ise, meydan okumanın bir ayet parçası ve daha fazlasıyla vaki olduğudur; çünkü sure ile kastedilen daha önce beyan edildiği gibi onun ıstılahi değil lügavi anlamıdır.
والحاصل أنه لما كان في آيات المنافقين ذكر الأمثال وكانوا قد استغربوا بعض أمثال القرآن وجعلوها موضعاً للشك من حيث كانت موضعاً لليقين فقالوا: لو كان هذا من عند الله لما ذكر فيه أمثال هذه الأمثال، لأنه أعظم من أن يذكر ما دعاهم إلى المعارضة في هذه السورة
Hasılı; münafıklar hakkındaki ayetlerde mesellerin zikri geçince ve onlar Kur'an'ın bazı mesellerini garipseyip yakîn yeri olması gerekirken onları şüphe yeri kılarak: «Eğer bu Allah katından olsaydı içinde bu gibi meseller zikredilmezdi; çünkü O, bunu zikretmekten daha yücedir» deyince, bu Medine'de inen surede güçlerinin yettiği her yolla onları nazire yapmaya davet eden şeyi zikretmiş,
المدنية بكل طريق يمكنهم، وأخبرهم بأنهم عاجزون عنها وأن عجزهم دائم تحقيقاً لأنهم في ذلك الحال معاندون لا شاكون.
onların bundan aciz olduklarını ve bu acziyetlerinin sürekli olduğunu haber vermiştir; bu da onların o durumda şüphe eden değil inatçı olduklarını tahakkuk ettirmek içindir.
ولما كان سبحانه عالماً بأن الأنفس الأبية والأنوف الشامخة الحمية التي قد لزمت شيئاً فمرنت عليه حتى صار لها خلقاً يصعب عليها انفكاكها عنه ويعسر خلاصها منه عبر عن هذا الإخبار بالعجز مهدداً في سياق ملجىء إلى الإنصاف بالاعتراف أو تفطر القلوب بالعجز عن المطلوب بقوله تعالى: {فإن لم تفعلوا} فأتى بأداة الشك تنفيساً لهم وتهكماً في نفس الأمر بهم واستجهالاً لهم، ثم لم يتمم ذلك التنفيس حتى ضربهم ضربة
Kendisi için bir ahlak haline gelinceye kadar bir şeye sarılıp onda alışkanlık kazanmış gururlu nefislerin ve dik başlı kibirli burunların ondan kopmasının zor ve ondan kurtulmasının güç olduğunu bildiği için, bu acziyet haberini itirafla insafa gelmeye mecbur bırakan veya istenen şeyden acizlikle kalpleri parçalayan bir bağlamda tehdit ederek Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فإن لم تفعلوا } “Eğer yapamazsanız”; nefes aldırmak, işin aslında onları alaya almak ve onları cehaletle nitelemek üzere şüphe edatını getirdi. Sonra bu nefes aldırmayı tamamlamadan onlara öyle bir darbe indirdi ki
فضمت ظهورهم وقطعت قلوبهم فقال لتكون الآية كافلة لصحة نسبة النظم والمعنى آيد وآكد لادعائهم المقدرة بقوله تعالى: {ولن تفعلوا} فألزمهم الخزي بما حكم عليهم به من العجز، فلم يكن لهم فعل إلا المبادرة إلى تصديقه بالكف، فكانوا كمن ألقم الحجر فلم يسعه إلا السكوت، واستمر ذلك التصديق لهم ولأمثالهم على وجه الدهر في كل عصر ينادي مناديه فتخضع له الرقاب ويصدّح مؤذنه فتنكسر
bellerini kırdı ve kalplerini parçaladı; ayetin nazım ve mana nispetinin sıhhatine kefil olması, onların güç iddiasını daha çok kırması ve daha da pekiştirmesi için Yüce Allah şöyle buyurdu: { ولن تفعلوا } “ki asla yapamayacaksınız”. Aleyhlerine hükmettiği acziyet ile onları zillete mahkum etti; böylece susarak O'nu tasdik etmeye koşmaktan başka yapacakları bir şey kalmadı; adeta ağzına taş tıkılmış kimse gibi oldular da susmaktan başka çare bulamadılar. Bu tasdik onlar ve benzerleri için çağırıcısı her asırda nida eden, boyunların önünde eğildiği ve müezzini haykırıp başların
الرؤوس، والتعبير بالفعل الأعم من الإتيان أبلغ لأن نفيه نفي الأخص وزيادة.
kırıldığı zamanın akışı boyunca devam etti. Getirmekten daha genel olan "fiil" (yapmak) ile ifade edilmesi daha beliğdir; çünkü genel olanın nefyi, özel olanın da nefyi ve fazlasıdır.
والفعل قال الحرالي ما ظهر عن داعية من الموقع كان عن علم أو غير علم لتدين كان أو لغيره كما تقدم مراراً - انتهى.
Fiil, el-Hırrâlî'nin dediği gibi, defalarca geçtiği üzere ister ilimden ister ilimsizlikten olsun, dindarlıktan veya başkasından olsun, failden bir saikle ortaya çıkan şeydir - iktibas bitti.
فقد ثبت أن هذا الكتاب الذي بين أنه الهادي إلى الصراط المستقيم أعظم دليل على إفراده بالعبادة واختصاصه بالمراقبة التي أرشدنا إليها بقوله: {إياك نعبد وإياك نستعين} [الفاتحة: ٤] الآية بما ثبت فيه من أدلة التفرد بالإلهية بما ثبت من عجزهم عن معارضته وعجز جميع العرب الذين كانوا أفصح الخلق وكذا جميع من ولد في بلادهم وانطبع بلسانهم من اليهود والنصارى الذين لهم من الفصاحة والعلم ما هو مشهور فقد كان لليهود من بني إسرائيل الذين كانوا في المدينة الشريفة وخيبر واليمن وغيرها،
Böylece dosdoğru yola iletici olduğu açıklanan bu kitabın; kendilerine nazire yapmaktan aciz kalışlarının ve mahlukatın en fasihi olan bütün Arapların ve keza onların beldelerinde doğup dilleriyle yetişmiş, fasahat ve ilimleri meşhur olan Yahudi ve Hristiyanların acizliğinin sabit olmasıyla, ilahlıkta teklik delilleri kendisinde sabit olan { إياك نعبد وإياك نستعين } “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” ayetiyle bizi irşad ettiği murakabeye O'nu tahsis etmeye ve ibadette O'nu birlemeye en büyük delil olduğu sabit olmuştur. Zira Medine-i Münevvere'de, Hayber'de, Yemen'de ve başka yerlerde bulunan İsrailoğulları Yahudilerinin
ومن دخل في دينهم من العرب من الفصاحة والبلاغة والعلم ما لا يحتاج من طالع السيرة فيه إلى توقف، وكان النصارى من بني إسرائيل ومن دان دينهم من العرب وهم كثير كثرة قوم المنذرين ماء السماء، وما قارب الشيء من عبد القيس وتنوخ وعامله وغسان كلهم فصحاء بلغاء، وزاد كثير منهم على ذلك العلم وكان منهم الشعراء المبرزون؛ ومع ذلك فلم يقدر أحد منهم على طعن في هذا القرآن ولا عارضه منهم إنسان إلا ما قاله مسيلمة والأسود العنسي فيما افتضحوا به وأكذبهم الله تعالى فيه وسارت بفضائحهم الركبان فكانوا بها مثلاً في سائر البلدان.
ve onların dinine giren Arapların, siyeri inceleyen kimsenin hakkında duraklamaya ihtiyaç duymayacağı bir fasahat, belağat ve ilimleri vardı. İsrailoğulları Hristiyanları ve onların dinine giren Araplar da -ki onlar Mâu's-Semâ Münzirleri kavmi kadar çoktu; Abdülkays, Tenûh, Âmile ve Gassân gibi yakın olanlar da- hepsi fasih ve beliğ idiler; birçoğu buna ilmi de eklemişti ve aralarında seçkin şairler vardı. Bununla beraber onlardan hiçbiri bu Kur'an'a bir kusur bulmaya güç yetiremedi ve Müseylime ile el-Esved el-Ansî'nin rezil oldukları, Yüce Allah'ın onları yalancı çıkardığı ve rezilliklerinin kervanlarla yayılarak diğer beldelerde dilden dile dolaşan bir darb-ı mesel haline geldiği sözleri müstesna, insanlardan hiçbiri ona nazire yapamadı.
قال عمرو بن بحر الجاحظ «في كتاب الحجة في تثبيت خبر الواحد» إن الله ﵎ بعث محمداً ﷺ أكثر ما كانت العرب شاعراً وخطيباً وأحكم ما كانت لغة وأشد ما كانت عدة فدعا أقصاها وأدناها إلى توحيد الله وتصديق رسالته فدعاهم إلى حظهم بالحجة، فلما قطع العذر وأزال الشبهة وصار الذي يمنعهم من الإقرار الهوى والحمية دون الجهل والحيرة حملهم على حظهم بالسيف، فنصب لهم الحرب ونصبوا له وقتل من عليتهم وأعلامهم وأعمامهم وبني أعمامهم وقتلوا أعمامه وبني أعمامه وعلية أصحابه وأعلام أهله، وهو في ذلك يحتج عليهم بالقرآن وغيره ويدعوهم صباحاً ومساء
Amr b. Bahr el-Câhız «Kitâbu'l-Hucce fî Tesbîti Haberi'l-Vâhid» adlı eserinde şöyle demiştir: Şüphesiz Allah celle ve alâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Arapların şair ve hatip bakımından en çok, dilce en sağlam ve hazırlıkça en şiddetli olduğu bir dönemde gönderdi. O da onların en uzağını ve en yakınını Allah'ın birliğine ve risaletini tasdike davet etti; onları hüccetle nasiplerine çağırdı. Özrü kesip şüpheyi giderince ve ikrardan onları alıkoyan şey cehalet ve şaşkınlık değil de heva ve taassup olunca, onları kılıçla nasiplerine sevk etti. Onlara karşı savaş açtı, onlar da O'na karşı savaş açtılar; onların ileri gelenlerinden, önderlerinden, amcalarından ve amcaoğullarından öldürdü; onlar da O'nun amcalarını, amcaoğullarını, ashabının ileri gelenlerini ve ailesinin önderlerini öldürdüler. O ise bu esnada Kur'an ve başka şeylerle onlara karşı delil getiriyor, sabah akşam onları
إلى أن يعارضوه إن كان كاذباً بسورة واحدة أو بآيات يسيرة، فكلما ازداد تحدياً لهم بها وتقريعاً بعجزهم عنها تكشف من نقصهم ما كان مستوراً وظهر منه ما كان خفياً، فحين لم يجدوا حيلة ولا حجة قالوا له: أنت تعرف من أخبار الأمم ما لا نعرف فلذلك يمكنك ما لا يمكننا؛ قال: فهاتوها مفتريات، فلم يرم ذلك خطيب ولا طمع فيه شاعر ولا طبع فيه لتكلفه، ولو تكلفه لظهر ذلك، ولو ظهر لوجد من يستجيده ويحامي عليه ويكابر فيه ويزعم أنه قد عارض وقابل وناقض، فدل ذلك العاقل على عجز القوم مع كثرة كلامهم واتساع لغتهم وسهولة ذلك عليهم وكثرة شعرائهم وكثرة من هجاه منهم
eğer yalancı ise tek bir sure veya az sayıda ayetle nazire yapmaya davet ediyordu. Kendilerine bununla meydan okumayı ve bundan aciz kalışlarını yüzlerine vurmayı artırdıkça, onların gizli kalmış noksanlıkları ortaya çıkıyor ve saklı olan kusurları beliriyordu. Hiçbir çare ve hüccet bulamayınca O'na dediler ki: «Sen önceki ümmetlerin haberlerinden bizim bilmediğimiz şeyleri biliyorsun; bu sebeple bizim güç yetiremediğimize senin gücün yetiyor.» O da: «Öyleyse uydurulmuş olarak getirin» dedi. Fakat buna hiçbir hatip yeltenmedi, hiçbir şair buna tamah etmedi ve zorlama olduğu için hiçbir tabiat buna elvermedi. Şayet buna yeltenselerdi bu ortaya çıkardı; ortaya çıksaydı onu güzel bulan, onu savunan, bunda inat edip nazire yaptığını, karşı koyduğunu ve çürüttüğünü iddia eden biri bulunurdu. Bu durum akıl sahibine; sözlerinin çokluğuna, dillerinin genişliğine, bunun kendilerine kolaylığına, şairlerinin çokluğuna ve O'nu hicvedenlerin,
وعارض شعراء أصحابه وخطباء أمته، لأن سورة واحدة وآيات يسيرة كانت أنقض لقوله وأفسد لأمره وأبلغ في تكذيبه وأسرع في تفريق أتباعه من بذل النفوس والخروج من الأوطان وإنفاق الحرائب؛ وهذا من جليل التدبير الذي لا يخفى على من هو دون قريش والعرب في العقل والرأي بطبقات، ولهم القصيد العجيب والرجز الفاخر والخطب الطوال البليغة والقصار الموجزة، ولهم الأسجاع والمزدوج واللفظ المنثور، ثم يتحدى به أقصاهم بعد أن ظهر عجز أدناهم؛ فمحال أكرمك الله أن يجتمع هؤلاء كلهم على الغلط في الأمر الظاهر
ashabının şairlerine ve ümmetinin hatiplerine karşı koyanların çokluğuna rağmen o kavmin acizliğini gösterdi. Çünkü tek bir sure ve az sayıda ayet; canları feda etmekten, yurtlardan çıkmaktan ve en değerli malları harcamaktan O'nun sözünü daha çok çürütücü, davasını daha çok bozucudur, O'nu yalanlamada daha beliğ ve taraftarlarını dağıtmada daha hızlıdır. Bu, akıl ve fikir bakımından Kureyş'ten ve Araplardan kat kat aşağı olan kimseye bile gizli kalmayacak büyük bir tedbirdir. Halbuki onların harika kasideleri, görkemli recezleri, uzun ve beliğ, kısa ve veciz hutbeleri vardı; seci'leri, çifte sözleri ve mensur ifadeleri vardı. Sonra onların en yakınının acziyeti ortaya çıktıktan sonra en uzağına bununla meydan okunuyordu. Allah seni aziz kılsın, noksanlıklarının yüzlerine vurulması ve acziyetlerinin tespitiyle birlikte, apaçık bir meselede ve
والخطأ المكشوف البين مع التقريع بالنقص والتوقيف على العجز وهم أشد الخلق أنفة وأكثرهم مفاخرة والكلام سيد علمهم وقد احتاجوا إليه والحاجة تبعث على الحيلة في الأمر الغامض فكيف بالظاهر! وكما أنه محال أن يطبقوا ثلاثاً وعشرين سنة على الغلط في الأمر الجليل المنفعة فكذلك أيضاً محال أن يتركوه وهم يعرفونه ويجدون السبيل إليه وهم يبذلون أكثر منه - انتهى.
ortadaki açık bir hatada bütün bunların birleşmesi imkansızdır; üstelik onlar mahlukatın gururca en şiddetlisi, övünmece en çoğu idiler ve söz onların ilminin efendisiydi ve ona muhtaç idiler; zira ihtiyaç, kapalı meselede bile çare aramaya sevk eder, nerede kaldı ki açık olanda! Nasıl ki faydası böylesine büyük bir meselede yirmi üç sene boyunca hatada ittifak etmeleri imkansız ise, aynı şekilde onu bildikleri ve ona yol buldukları halde -ondan daha fazlasını feda ederlerken- onu terk etmeleri de imkansızdır - iktibas bitti.
فثبت بهذا عجزهم وخرس قطعاً إفصاحهم ورمزهم وطأطأ ذلاً كبرهم وعزهم، وكيف يمكن المخلوق مع تمكنه في سمات النقص ودركات الافتقار والضعف معارضة من اختص بصفات
Bununla onların acziyeti sabit olmuş, apaçık ifadeleri ve kinayeleri kesin olarak dilsizleşmiş, kibirleri ve izzetleri zilletle boyun eğmiştir. Noksanlık vasıflarında, muhtaçlık ve zayıflık derekelerinde yerleşmişken bir mahlukun,
الكمال وتعالى عن الأنداد والأشباه والأشكال.
kemal sıfatlarıyla tahsis kılınan, eşlerden, benzerlerden ve denklerden yüce olan Zata karşı koyması nasıl mümkün olabilir?
وقد اختلف الناس في سبب الإعجاز وأحسن ما وقفت عليه من ذلك ما نقله الإمام بدر الدين الزركشي الشافعي في كتابه البرهان عن الإمام أبي سليمان الخطابي - وقال: وإليه ذهب الأكثرون من علماء النظر - أن وجه الإعجاز فيه من جهة البلاغة لكن صعب عليهم تفصيلها ووضعوا فيه إلى حكم الذوق، قال: والتحقيق أن أجناس الكلام مختلفة ومراتبها في درجات البيان متفاوتة، فمنها البليغ الرصين الجزل، ومنها الفصيح القريب السهل، ومنها الجائز الطلق الرسل؛
İnsanlar i'cazın sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda rastladığım en güzel açıklama, İmam Bedrüddin ez-Zerkeşî eş-Şâfiî'nin el-Burhân adlı kitabında İmam Ebu Süleyman el-Hattâbî'den naklettiğidir -ki o: «Nazar ehli alimlerin çoğunluğu buna gitmiştir» demiştir-: Ondaki i'caz ciheti belağat yönündendir; fakat bunu ayrıntılandırmak onlara zor gelmiş ve bu konuda zevkin (edebi duyuşun) hükmüne başvurmuşlardır. Şöyle demiştir: Doğrusu şudur ki, sözün cinsleri farklıdır ve beyan derecelerindeki mertebeleri birbirinden ayrıdır: Onlardan kimi beliğ, sağlam ve dolgundur; kimi fasih, yakın ve kolaydır; kimi de caiz, akıcı ve serbesttir;
وهذه الأقسام هي الكلام الفاضل المحمود، فالقسم الأول أعلاه والقسم الثاني أوسطه والقسم الثالث أدناه وأقربه؛ فحازت بلاغات القرآن من كل قسم من هذه الأقسام حصة وأخذت من كل نوع شعبة، فانتظم لها بانتظام هذه الأوصاف نمط من الكلام يجمع صفتي الفخامة والعذوبة، وهما على الانفراد في نعوتهما كالمتضادين لأن العذوبة نتاج السهولة والجزالة والمتانة يعالجان نوعاً من الزعورة، فكان اجتماع الأمرين في نظمه مع نبو كل واحد منهما عن الآخر فضيلة خص بها القرآن لتكون آية بينة لنبيه ﷺ، وإنما تعذر على البشر جميعاً الإتيان بمثله لأمور، منها أن علمهم لا يحيط بجميع أسماء اللغة العربية وأوضاعها التي هي ظروف المعاني، ولا تدرك أفهامهم جميع معاني الأشياء المحمولة على تلك الألفاظ، ولا تكمل معرفتهم باستيفاء جميع وجوه النظوم التي بها يكون ائتلافها وارتباط بعضها ببعض، فيتوصلوا
Bu kısımlar, üstün ve övülen söz türleridir. Birinci kısım en üstünü, ikinci kısım ortası, üçüncü kısım ise en düşüğü ve [anlaşılmaya] en yakın olanıdır. Kur'an'ın belağatleri bu kısımların her birinden bir pay almış ve her türden bir şube edinmiştir. Böylece bu vasıfların bir araya gelip intizam bulmasıyla onda, ihtişam ve tatlılık vasıflarını kendinde toplayan bir söz üslubu oluşmuştur. Oysa bu iki vasıf tek başlarına ele alındıklarında nitelikleri bakımından adeta zıttırlar; çünkü tatlılık kolaylıktan doğar, dolgunluk ve sağlamlık ise bir tür sertliği işler. İşte bu iki özelliğin -birbirinden uzak durmalarına rağmen- Kur'an'ın nazmında bir araya gelmesi, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için apaçık bir mucize olsun diye sadece Kur'an'a has kılınmış bir fazilettir. Bütün insanların onun bir benzerini getirmekten aciz kalmaları birtakım sebeplerdendir: Bunlardan biri, ilimlerinin manaların kapları olan Arap dilinin bütün isimlerini ve vaz'larını (konuluş biçimlerini) kuşatamamasıdır; akıllarının bu lafızlara yüklenen şeylerin bütün manalarını kavrayamamasıdır; lafızların birbiriyle kaynaşmasını ve birbirine bağlanmasını sağlayan nazım ve diziliş vecihlerinin tamamını eksiksiz bilmeye güçlerinin yetmemesidir. Dolayısıyla
باختيار الأفضل من الأحسن من وجوهها إلى أن يأتوا بكلام مثله، وإنما يقوم الكلام بهذه الأشياء الثلاثة لفظ حامل ومعنى به قائم ورباط لهما ناظم؛ وإذا تأملت القرآن وجدت هذه الأمور منه في غاية الشرف والفضيلة حتى لا ترى شيئاً من الألفاظ أفصح ولا أجزل ولا أعذب من ألفاظه، ولا ترى نظماً أحسن تأليفاً وأشد تلاؤماً وتشاكلاً من نظمه؛ وأما معانيه فكل ذي لب يشهد له بالتقدم في أبوابه والترقي إلى أعلى درجاته، وقد توجد هذه الفضائل الثلاث على التفرق في أنواع الكلام، فأما أن يوجد مجموعه في نوع واحد منه فلم توجد إلا في كلام العليم القدير، فخرج من هذا أن القرآن إنما صار معجزاً لأنه جاء بأفصح الألفاظ في أحسن نظوم التأليف، مضمناً أصح المعاني من توحيد الله تعالى وتنزيه له في صفاته، ودعاء إلى طاعته وبيان لطريق عبادته، في تحليل وتحريم وحظر وإباحة، ومن وعظ وتقويم وأمر بمعروف ونهي عن منكر، وإرشاد إلى محاسن الأخلاق وزجر عن مساويها، واضعاً كل شيء منها موضعه الذي لا يرى شيء أولى منه ولا يتوهم
bu vecihlerin en güzelinden en üstününü seçerek onun benzeri bir söz ortaya koymaya muvaffak olamazlar. Söz ancak şu üç şeyle ayakta durur: Taşıyıcı bir lafız, onunla kaim olan bir mana ve ikisini bir araya getiren bir bağ. Kur'an'ı düşündüğün zaman, onda bu hususların şeref ve faziletin en son noktasında olduğunu görürsün; öyle ki lafızlar içinde onun lafızlarından daha fasih, daha dolgun ve daha tatlı bir şey göremezsin; nazım açısından da onun nazmından daha güzel telif edilmiş, uyumu ve ahengi daha kuvvetli bir nazım göremezsin. Manalarına gelince, her akıl sahibi Kur'an'ın kendi alanlarında önde olduğuna ve mertebelerin en yücesine yükseldiğine şahitlik eder. Bu üç fazilet söz türleri içinde dağınık olarak bulunabilir; fakat hepsinin tek bir söz türünde toplanması, Alîm ve Kadîr olan [Allah]'ın kelamından başka hiçbir yerde bulunmamıştır. Buradan şu sonuç çıkar: Kur'an, en fasih lafızlarla telifin en güzel nazımları içinde geldiği için mucize olmuştur; bu nazım, Allah Teâlâ'nın birliği ve sıfatlarında O'nun tenzih edilmesi, O'na itaate çağrı ve ibadetinin yolunun beyanı, helal-haram, yasak ve serbestlik hükümleri, vaaz, eğriyi doğrultma, iyiliği emredip kötülükten nehyetme, güzel ahlaka yönlendirip kötü ahlaktan sakındırma gibi en doğru manaları içermiş; her şeyi, ondan daha uygunu görülemeyecek ve akıl tasavvurunda
في صورة العقل أمر أليق به منه، مودعاً أخبار القرون الماضية وما نزل من مثلات الله بمن مضى وعاند منهم، منبئاً عن الكوائن المستقبلة في الأعصار الآتية من الزمان، جامعاً في ذلك بين الحجة والمحتج له والدليل والمدلول عليه، ليكون ذلك أوكد للزوم ما دعا إليه، وأنبأ عن وجوب ما أمر به ونهى عنه، ومعلوم أن الإتيان بمثل هذه الأمور والجمع بين أشتاتها حتى تنتظم وتتسق أمر تعجز عنه قوى البشر ولا تبلغه قدرتهم؛ فانقطع الخلق دونه وعجزوا عن معارضته بمثله أو مناقضته في شكله، ثم صار المعاندون له يقولون مرة: إنه شعر - لما رأوه منظوماً - ومرة: إنه سحر - لما رأوه معجوزاً عنه غير مقدور عليه، وقد كانوا يجدون له وقعاً في القلوب وفزعاً في النفوس يريبهم ويحيرهم، فلم يتمالكوا أن يعترفوا به نوعاً من الاعتراف، ولذلك قالوا: إن له لحلاوة وإن عليه
ona ondan daha layık bir durum düşünülemeyecek yerine koymuş; geçmiş asırların haberlerini ve onlardan geçip giden ve inat edenlerin başına Allah'ın ibret verici cezalarından nelerin indiğini emanet etmiş; zamanın gelecek çağlarında meydana gelecek hadiseleri haber vermiş; bütün bunlarda delil getiren ile lehine delil getirilen şeyi, delil ile delalet edileni bir araya getirmiştir ki bu, çağırdığı şeyin gerekliliğini daha çok pekiştirsin ve emrettiği ile yasakladığı şeylerin vücubunu bildirsin. Bilinmektedir ki bu gibi hususları ortaya koymak ve bunların dağınık yönlerini bir araya getirip intizam ve ahenk içine sokmak, beşer güçlerinin aciz kaldığı ve kudretlerinin erişemeyeceği bir iştir. Bu sebeple mahlukat onun karşısında çaresiz kalmış, onun bir benzeriyle karşı koymaktan veya onun şeklinde bir tenakuza düşürmekten aciz olmuştur. Sonra ona inat edenler -onun manzum olduğunu gördüklerinde- bazen: «O bir şiirdir», bazen de -onun benzerini getirmekten aciz kalıp güç yetiremediklerini gördüklerinde-: «O bir sihirdir» demeye başladılar. Oysa kalplerinde onun öyle bir tesirini ve nefislerinde öyle bir ürpertiyi buluyorlardı ki bu onları şüpheye ve hayrete düşürüyordu; bu yüzden ona karşı bir tür itirafta bulunmaktan kendilerini alamadılar. Nitekim şöyle dediler: «Şüphesiz onun bir tatlılığı vardır ve üzerinde
لطلاوة، وكانوا مرة بجهلهم يقولون: إنه
bir parlaklık ve güzellik vardır.» Bazen de cehaletlerinden ötürü şöyle diyorlardı: «O,