Binûn

Bakara — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{أساطير الأولين اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلاً} [الفرقان: ٥] مع علمهم أن صاحبه أمي وليس بحضرته من يملي أو يكتب في نحو ذلك من الأمور التي أوجبها العناد والجهل والعجز - انتهى.

{أساطير الأولين اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلاً} “(Bu Kur'an) öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır” [Furkân: 5]. Halbuki onun sahibinin ümmi olduğunu ve huzurunda ne yazdıran ne de yazan bir kimsenin bulunmadığını biliyorlardı; inat, cehalet ve acziyetin gerektirdiği buna benzer şeyleri söylüyorlardı - iktibas bitti.

وأول كلامه يميل إلى أن الإعجاز بمجرد النظم من غير نظر إلى المعنى، وآخره يميل إلى أنه بالنظر إلى النظم والمعنى معاً من الحيثية التي ذكرها، وهو الذي ينبغي أن يعتقد لكن في التحدي بسورة واحدة وأما بالعشر فبالنظر إلى البلاغة في النظم فقط - نقله البغوي في تفسير سورة هود عن المبرد وقد مر آنفاً مثله في كلام الجاحظ.

Sözünün başı, manaya bakılmaksızın i'cazın yalnızca nazımda olduğuna meyletmekte; sonu ise zikrettiği açıdan hem nazma hem manaya birlikte bakılmasıyla olduğuna meyletmektedir. İnanılması gereken de budur; ancak bir tek sure ile meydan okumada böyledir; on sure ile meydan okumada ise sadece nazımdaki belağata bakılır -Bunu Begavî, Hûd suresinin tefsirinde el-Müberred'den nakletmiştir; az önce Câhız'ın sözünde de benzeri geçmişti-.

وقال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في مفتاح الباب المقفل الباب الأول في علو بيان القرآن على بيان الإنسان: اعلم أن بلاغة البيان تعلو على قدر علو المبين، فعلو بيان الله على بيان خلقه بقدر علو الله على خلقه، فبيان كل مبين على قدر إحاطة علمه، فإذا أبان الإنسان عن الكائن أبان بقدر ما يدرك منه وهو لا يحيط به علمه فلا يصل إلى غاية البلاغة

Üstat Ebu'l-Hasan el-Harrâlî, Miftâhu'l-Bâbi'l-Mukfel adlı eserinin Kur'an beyanının insan beyanına üstünlüğü hakkındaki birinci babında şöyle demiştir: Bil ki beyanın belağatı, beyan edenin yüceliği nispetinde yücelir. Dolayısıyla Allah'ın beyanının yaratıklarının beyanına üstünlüğü, Allah'ın yaratıklarına olan üstünlüğü ve yüceliği derecesindedir. Her beyan edenin beyanı, ilminin kuşatıcılığı kadardır. İnsan var olan bir şeyi beyan ettiğinde, ondan kavrayabildiği kadarıyla beyan eder; zira ilmi onu bütünüyle kuşatamaz. Bu sebeple onun beyanı

فيه بيانه، وإذا أنبأ عن الماضي فبقدر ما بقي من ناقص علمه به كائناً في ذكره لما لزم الإنسان من نسيانه، وإذا أراد أن ينبىء عن الآتي أعوزه البيان كله إلا ما يقدّره أو يزوّره؛ فبيانه في الكائن ناقص وبيانه في الماضي أنقص وبيانه في الآتي ساقط

onda belağatın son noktasına ulaşamaz. Geçmişten haber verdiğinde ise, insana unutkanlık arız olduğundan zihninde varlığını koruyan eksik ilmi kadarıyla haber verir. Gelecekten haber vermek istediğinde ise, tahmin ettiği ya da kurguladığı şeyler müstesna, beyan bütünüyle onu aciz bırakır. Dolayısıyla onun şimdiki varlıktaki beyanı noksandır; geçmişteki beyanı daha da noksandır; gelecekteki beyanı ise hükümsüzdür / geçersizdir;

{بل يريد الإنسان ليفجر أمامه} [القيامة: ٥] وبيان الله سبحانه عن الكائن بالغ إلى غاية ما أحاط به علمه {قل إنما العلم عند الله} [الملك: ٢٦] وعن المنقطع كونه بحسب إحاطته بالكائن وسبحانه من النسيان {لا يضل ربي ولا ينسى} [طه: ٥٢] وعن الأتي بما هو الحق الواقع {فلنقصن عليهم بعلم وما كنا غائبين * والوزن يومئذ الحق} [الأعراف: ٧، ٨] والمبين الحق الذي لا يوهن بيانه إيهام نسبة النقص إلى بيانه، والإنسان يتهم نفسه في البيان ويخاف أن ينسب إلى العي فيقصد استقراء البيان ويضعف مفهوم بيانه ضعفاً من منته ومفهوم بيان القرآن أضعاف أضعاف أنبائه وقل ما ينقص عن نظيره - انتهى.

{بل يريد الإنسان ليفجر أمامه} “Fakat insan önündekini (kıyameti) yalanlamak ister” [Kıyâme: 5]. Sübhan olan Allah'ın mevcut varlıktan beyanı ise ilminin kuşattığı şeylerin son noktasına kadar ulaşır: {قل إنما العلم عند الله} “De ki: İlim ancak Allah'ın katındadır” [Mülk: 26]. Varlığı sona ermiş olandan beyanı ise varlığı kuşatması ölçüsündedir; O, unutmaktan münezzehtir: {لا يضل ربي ولا ينسى} “Rabbim ne şaşırır ne de unutur” [Tâhâ: 52]. Gelecekten beyanı ise gerçekleşecek olan hakkın ta kendisidir: {فلنقصن عليهم بعلم وما كنا غائبين * والوزن يومئذ الحق} “Elbette onlara (yaptıklarını) bir ilim ile anlatacağız; zira biz gaip (habersiz) değildik. O gün tartı haktır” [A'râf: 7, 8]. Hak olan Mübîn (apaçık beyan eden), beyanına noksanlık nispet edilme vehminin beyanını zayıflatmadığı Zattır. Oysa insan beyanında kendisini kusurlu görür, meramını anlatamamaktan korkar; bu yüzden beyanı tüketmeye ve her yönüyle araştırmaya yönelir de beyanının anlaşılırlığı kendi zayıflığından ötürü zayıf düşer. Kur'an beyanının anlaşılırlığı ise verdiği haberlerin kat kat fazlasıdır ve benzerinden pek az eksik kalır - iktibas bitti.

وقال الإمام محمد بن عبد الرحمن المراكشي الأكمه في شرح نظمه

İmam Muhammed b. Abdirrahmân el-Merrâkuşî el-Ekmeh, kendi nazmının şerhinde

لمصباح ابن مالك في المعاني والبيان ما يصلح أن يكون متناً وجملة وما تقدم شرحاً له وتفصيلاً قال: الجهة المعجزة في القرآن تعرف بالتفكر في علم البيان وهو كما اختاره جماعة في تعريفه ما يحترز به عن الخطأ في تأدية المعنى وعن تعقيده، وتعرف به وجوه تحسين الكلام بعد رعاية تطبيقه لمقتضى الحال، لأن جهة إعجازه ليست مفردات ألفاظه وإلا لكانت قبل نزوله معجزة، ولا مجرد تأليفها وإلا لكان كل تأليف معجزاً، ولا إعرابها وإلا لكان كل كلام معرب معجزاً، ولا مجرد أسلوبه وإلا لكان الابتداء بأسلوب الشعر معجزاً - والأسلوب الطريق - ولكان هذيان مسيلمة معجزاً، ولأن الإعجاز يوجد دونه أي الأسلوب في نحو {فلما استيئسوا منه خلصوا نجيا} [يوسف: ٨٠] {فاصدع بما تؤمر} [الحجر: ٩٤] ولا بالصرف عن معارضته، لأن تعجبهم كان من فصاحته، ولأن مسيلمة وابن المقفّع والمعري وغيرهم قد تعاطوها فلم يأتوا إلا بما تمجه الأسماع

İbn Mâlik'in el-Misbâh adlı Meânî ve Beyân eserine dair metin ve ana kural olmaya elverişli sözler söylemiştir ki yukarıda geçenler de onun şerhi ve tafsilatı mesabesindedir. Şöyle demiştir: Kur'an'daki mucizevi cihet, beyan ilmini tefekkür etmekle bilinir. Bu ilim, bir topluluğun tarifinde tercih ettiği üzere, manayı aktarmada hatadan ve karmaşıklıktan sakınılan, sözün mukteza-yı hale (durumun gereğine) uygunluğu gözetildikten sonra onu güzelleştirme vecihlerinin bilindiği ilimdir. Çünkü onun i'caz ciheti tek tek lafızları değildir; öyle olsaydı inmesinden önce de lafızlar mucize olurdu. Yalnızca lafızların bir araya getirilmesi de değildir; öyle olsaydı her telif edilmiş söz mucize olurdu. İrabı da değildir; öyle olsaydı irablı her söz mucize olurdu. Yalnızca üslubu da değildir; öyle olsaydı şiir üslubunu ilk başlatanın sözü mucize olurdu -üslup, yol demektir- ve Müseylime'nin hezeyanları da mucize olurdu. Ayrıca i'caz, bu üslup olmaksızın da {فلما استيئسوا منه خلصوا نجيا} “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler” [Yûsuf: 80] ve {فاصدع بما تؤمر} “Sana emrolunanı açıkça söyle” [Hicr: 94] ayetlerindeki gibi mevcuttur. İ'caz, [muhaliflerin] ona karşı koymaktan engellenmesiyle (sarfe ile) de değildir; çünkü onların hayreti onun fasihliğinden ileri geliyordu ve Müseylime, İbnü'l-Mukaffa', el-Maarrî ve başkaları buna kalkışmışlar, ancak kulakların dışladığı,

وتنفر منه الطباع ويضحك منه في أحوال تركيبه ويهان بتلك الأحوال، أعجز البلغاء وأخرس الفصحاء؛ فعلى إعجازه دليل إجمالي وهو أن العرب عجزت عنه وهو بلسانها فغيرها أحرى، ودليل تفصيلي مقدمته التفكر في خواص تركيبه، ونتيجته العلم بأنه تنزيل من المحيط بكل شيء علماً - انتهى. وسيأتي إن شاء الله تعالى في أواخر العنكبوت ما ينفع ها هنا وأشار سبحانه في تهديدهم بقوله: {فاتقوا النار} كذا قال الحرالي، وهي جوهر لطيف يفرط لشدة لطافته في تفريط

tabiatların nefret ettiği, diziliş hallerine gülündüğü ve bu haller sebebiyle hakir görüldüğü sözlerden başkasını getirememişlerdir. [Kur'an] beliğleri aciz bırakmış, fasihleri dilsiz etmiştir. Dolayısıyla onun i'cazına dair icmali bir delil vardır ki o da: Arapça kendi dilleri olduğu halde Arapların ondan aciz kalmasıdır; başkaları ise haydi haydi aciz kalır. Bir de tafsili delil vardır ki bunun öncülü terkibinin özelliklerini tefekkür etmek, neticesi ise onun ilmiyle her şeyi kuşatan [Allah] tarafından indirilmiş bir kelam olduğunu bilmektir - iktibas bitti. İnşallah Ankebût suresinin sonlarında burada fayda sağlayacak açıklamalar gelecektir. Allah Teâlâ, onları tehdit ederken {فاتقوا النار} “O ateşten sakının” buyurarak işaret etmiştir. Harrâlî şöyle demiştir: O, letafetinin şiddetinden ötürü aşırı sıcaklıkla donmuş şeyleri parçalayıp dağıtmada ve aşırı soğukla nimetlenenleri dondurmada

المتجمد بالحر المفرط وفي تجميد المتمتع بالبرد المفرط.

aşırıya kaçan latif bir cevherdir.

وقال غيره: جسم لطيف مضيء حار من شأنه الإحراق {التي وقودها} أي الشيء الذي يتوقد ويتأجج به {الناس والحجارة} التي هي أعم من أصنامهم التي قرنوا بها أنفسهم في الدنيا إلى أنهم لم يقدروا على المعارضة واستمروا على التكذيب، كانوا معاندين ومن عاند استحق النار، وإلى أنهم إذا أحرقوا فيها أوقد عليهم بأصنامهم تعريضاً بأنها وإن كانت في الدنيا لا ضرر فيها ولا نفع باعتبار ذواتها فهي في الآخرة ضرر لهم بلا نفع بشفاعة ولا غيرها؛ وتعريف النار وصلة الموصول لأن أخبار القرآن بعد ثبوت أنه من عند الله معلومة مقطوع بها فهو من باب تنزيل الجاهل منزلة العالم تنبيهاً على أن ما جهله لم يجهله أحد.

Başkası ise şöyle demiştir: Latif, aydınlatıcı, sıcak ve yakma özelliği olan bir cisimdir. {التي وقودها} “Ki onun yakıtı”, yani kendisiyle tutuşturulup alevlendirilen şey {الناس والحجارة} “insanlar ve taşlardır”. Bu taşlar, dünyada kendilerini denk tuttukları putlarından daha geneldir; çünkü onlar [Kur'an'a] karşı koymaya güç yetiremedikleri halde yalanlamaya devam ettiler, inatçı oldular; inat eden kimse ise ateşi hak eder. Ayrıca ateşte yakıldıklarında putlarıyla birlikte yakılacaklarına da işarettir; bu da o putların her ne kadar dünyada bizzat kendileri itibarıyla bir zararları ve faydaları olmasa da, ahirette şefaat veya başka bir yolla hiçbir fayda sağlamaksızın onlar için bir zarar vesilesi olacağını ima eder. Ateşin marife (belirli) kılınması ve sıla cümlesinin getirilmesi, Kur'an haberlerinin Allah katından olduğunun sabit olmasından sonra kesin olarak bilinen hakikatler olmasındandır. Dolayısıyla bu, bilmeyenin bilenin yerine konulması (tenzîlü'l-câhil menzilete'l-âlim) kabilindendir; ta ki onun bilmediği şeyi aslında hiç kimsenin bilmemezlik edemeyeceğine dikkat çekilsin.

وقال الحرالي: الحجارة ما تحجَّر أي اشتد تصام أجزائه من الماء والتراب، {واتقوا} أي توقفوا عن هذه التفرقة بين الله ورسوله حيث تذعنون لربوبيته وترتابون في رسوله، فالنار معدة للعذاب بأشد التفريق لألطف الأجزاء الذي هو معنى الحرق لمن فرق وقطع ما يجب وصله، أي لما فاتتكم التقوى بداعي العلم فلا تفتكم التقوى بسائق الموجع المخصوص المناسب عذابه لفعلكم، فإنها نار غذاؤها واشتعالها بالكون كله أنهاه تركيباً وهم الناس الملائمون لمارجها بالنوس وأطرفه وأجمده وهي الحجارة فهي تسع ما بين ذلك من باب الأولى، وفيه

Harrâlî şöyle demiştir: Hicâre (taşlar), su ve topraktan meydana gelen parçalarının birbirine kenetlenmesi şiddetli olan şeydir. {واتقوا} “Sakının”, yani Allah ile Resulü'nün arasını ayırmaktan vazgeçin; zira siz O'nun rububiyetine boyun eğdiğiniz halde Resulü hakkında şüpheye düşüyorsunuz. İşte ateş, birleştirilmesi gerekeni ayıran ve kesip koparan kimse için, yakmanın da manası olan en latif parçaları en şiddetli şekilde birbirinden ayırmak suretiyle azap etmek üzere hazırlanmıştır. Yani ilim sevkiyle sakınmayı kaçırdığınıza göre, fiilinize uygun olan o hususi ve can yakıcı azabın zoruyla sakınmayı kaçırmayın. Zira o öyle bir ateştir ki gıdası ve tutuşması, terkip bakımından varlığın en ileri derecesi olan insanlarla -ki onlar hareket ve sarsıntılarıyla (nevs) onun alevine (mâric) uygundurlar- ve en katı ve donuk olan taşlarladır; dolayısıyla bu ikisi arasındakileri evleviyetle kapsar. Bunda

إشعار بمُنتها وقوتها وأنها بحكم هذا الوسع للالتصاق بخلق يعني وليست كنار الدنيا التي غذاؤها من ضعيف الموالد وهو النبات ولا تفعل في الطرفين إلا بواسطة وكان غذاؤها ووقودها النبات إذ كانت متقدحة منه كما قال: {الذي جعل لكم من الشجر الأخضر ناراً} [يس: ٨٠] وتقول العرب: في كل شجر نار واستمجد المرخ والعفار، وذلك على حكم ما تحقق أن الغذاء للشيء مما منه أصل كونه وقال: {وقودها} لأن النار أشد فعلها في وقودها لأن بتوسطه تفعل فيما سواه، فإذا كان وقودها محرقها كانت فيه أشد عملاً لتقويها به عليه، ويفهم اعتبارها بنار الدنيا

onun son derece kuvvetli ve çetin olduğuna, yaratılmışlara yapışma noktasındaki bu genişliğine bir işaret vardır. Yani o, gıdası zayıf mevlûdâttan (oluşumlardan) olan bitkilerden ibaret olan ve iki uca ancak bir vasıta ile etki eden dünya ateşi gibi değildir; oysa onun gıdası ve yakıtı, kendisinden tutuşup çıktığı için bitkidir; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {الذي جعل لكم من الشجر الأخضر ناراً} “Yeşil ağaçtan sizin için ateş çıkaran O'dur” [Yâsîn: 80]. Araplar şöyle der: «Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ağaçları ise bunda öne geçmiştir.» Bu da bir şeyin gıdasının, kendi varlığının aslından olduğu hakikatine dayanır. {وقودها} “onun yakıtı” buyurdu; çünkü ateş en şiddetli etkisini kendi yakıtında gösterir; zira diğer şeylere ancak onun vasıtasıyla etki eder. Yakıtı onu tutuşturan şey olduğunda, onunla güç bulduğu için onda daha şiddetli tesir eder. Dünya ateşiyle kıyaslanmasından anlaşılır ki

انقداحها من أعمال المجزيين بها ومن كونهم، فهم منها مخلوقون وبها مغتذون إلا أنها منطفية الظاهر في الدنيا متأججة في يوم الجزاء ومثال كل مجزي منها بمقدار ما في كونه من جوهرها.

onun tutuşması, onunla cezalandırılanların amellerinden ve kendi varlıklarındandır. Onlar ondan yaratılmış ve onunla beslenmişlerdir; ancak o dünyada zahiren sönüktür, ceza gününde ise alevlenir. Ondan ceza gören her bir kimsenin cezalandırılma misali de kendi varlığındaki o ateş cevheri miktarıncadır.

قلت: ويؤيده {إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين} [الإسراء: ٢٧] أي في أن الغالب عليهم العنصر الناري المفسد لما قاله: {ألم تر أنا أرسلنا الشياطين على الكافرين تؤزهم أزاً} [مريم: ٢٧] قال: وفي ذكر الحجارة إفهام عموم البعث والجزاء لما حوته السماء والأرض وأن كل شيء ليس الثقلين فقط يعمه القسم بين الجنة والنار كما عمه القسم بين الخبيث والطيب؛ وإنما اقتصر في مبدأ عقيدة الإيمان على الإيمان ببعث الثقلين وجزائهم تيسيراً واستفتاحاً، وما سوى ذلك فمن زيادة الإيمان وتكامله كما قال:

Derim ki: Bunu şu ayet de teyit etmektedir: {إن المبذرين كانوا إخوان الشياطين} “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” [İsrâ: 27]; yani şu buyruğunda belirttiği gibi ifsat edici olan ateş unsurunun kendilerine galip gelmesi bakımından: {ألم تر أنا أرسلنا الشياطين على الكافرين تؤزهم أزاً} “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” [Meryem: 83]. [Harrâlî] dedi ki: Taşların zikredilmesinde, göklerin ve yerin kuşattığı şeylerin bütünü için diriliş ve cezanın umumi olduğuna, sadece ins ve cinnin değil her şeyin habis ve tayyib (kötü ve temiz) ayrımına tabi tutulduğu gibi cennet ve cehennem taksimine de tabi tutulacağına bir işaret vardır. İman akidesinin başlangıcında, bir kolaylık ve giriş olsun diye sadece ins ve cinnin diriltilip cezalandırılmasına inanmakla yetinilmiştir; bunun dışındakiler ise şu ayette buyurulduğu gibi imanın artması ve kemale ermesindendir:

{ليزدادوا إيماناً مع إيمانهم} [الفتح: ٤] ومن العلماء من وقف بإيمانه على بعث الثقلين وجزائهما، حتى أن منهم من ينكر جزاء ما سواهما ويتكلف تأويل مثل قوله ﵇: «يقتص للشاة الجماء من الشاة القرناء» انتهى.

{ليزدادوا إيماناً مع إيمانهم} “İmanlarına iman katsınlar diye” [Fetih: 4]. Âlimlerden bazıları imanlarını sadece ins ve cinnin diriltilmesi ve cezalandırılması ile sınırlandırmışlardır; hatta onlardan başkalarının cezasını inkâr eden ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Boynuzsuz koyunun hakkı boynuzlu koyundan alınacaktır» hadisi gibilerini tevil etmek için külfete girenler bile vardır - iktibas bitti.

ولما تم ذلك وكان {الناس} عاماً للكافر وغيره كان كأنه قيل: هذه النار لمن؟ فقيل: {أعدت} أي هيئت وأكملت قبل زمن استعمالها

Bu tamamlanınca ve {الناس} “insanlar” lafzı kâfiri de başkasını da kapsayınca, adeta: «Bu ateş kimin içindir?» denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyuruldu: {أعدت} “hazırlanmıştır”, yani kullanılma vaktinden önce hazır kılınmış ve tamamlanmıştır.

وتقاد للمجهول لأن المشتكي إذا جهل فاعله كان أنكأ {للكافرين} فبين أنها موجودة مهيأة لهم ولكل من اتصف بوصفهم وهو ستر ما ظهر من آيات الله. قال الحرالي: وهي عدة الملك الديان لهم بمنزلة سيف الملك من ملوك الدنيا - انتهى. ولما ذكر ما لهم ترهيباً اتبعه ما للمؤمنين ترغيباً فقال صارفاً وجه الخطاب بالرحمة إلى نبي الرحمة ﷺ عاطفاً على ما تقديره: فأنذرهم بذلك، ولكنه طواه لأن السياق للاستعطاف {وبشر} والبشرى قال الحرالي إظهار غيب المسرة بالقول: {الذين آمنوا} أي صدقوا الرسل {وعملوا} قال الحرالي: من العمل وهو فعل بُني على علم أو زعمه {الصالحات} من الأقوال والأفعال، قال الحرالي: جمع صالحة،

Meçhul sığa ile getirilmiştir; çünkü şikayet eden failini bilmediğinde bu ona daha acı vericidir. {للكافرين} “kâfirler için”; böylece onun kâfirler ve onların sıfatıyla -ki o da Allah'ın zahir olan ayetlerini örtmektir- vasıflanan herkes için hazır ve hazırlanmış olduğu beyan edilmiştir. Harrâlî şöyle demiştir: O, Deyyân olan Hükümdar'ın onlar için hazırladığı teçhizatıdır; dünya hükümdarlarının kılıcı mesabesindedir - iktibas bitti. Korkutmak maksadıyla onlara ne olduğunu zikredince, rağbet ettirmek amacıyla müminlere ne olduğunu peşinden getirdi ve hitap yönünü rahmetle rahmet Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e çevirerek, takdiri: «Onları bununla uyar» olan söze atıfla -fakat siyak şefkat ve lütuf siyakı olduğundan bunu gizli tutarak- şöyle buyurdu: {وبشر} “Müjdele”. Müjde (büşrâ), Harrâlî'nin dediğine göre, sevindirici gaybî bir haberi sözle açığa vurmaktır: {الذين آمنوا} “İman edenleri”, yani peygamberleri tasdik edenleri, {وعملوا} “ve işleyenleri”; Harrâlî şöyle demiştir: Amelden gelir ki o da ilim veya zan üzerine bina edilen fiildir, {الصالحات} “salih amelleri”; yani söz ve fiillerden [salih olanları]. Harrâlî demiştir ki: Sâlihanın çoğuludur;

وهو العمل المتحفظ به من مداخل الخلل فيه، وإذا كانت البشرى لهؤلاء فالمؤمنون أحق بما فوق البشرى، وإنما يبشر من يكون على خطر، والمؤمن مطمئن فكيف بما فوق ذلك من رتبة الإحسان إلى ما لا عين رأت ولا أذن سمعت، وما لا يناله علم نفس ولا خطر على قلب بشر.

o da içine kusur girmesinden titizlikle korunmuş ameldir. Eğer müjde bu kimseler içinse, müminler müjdenin daha üstündeki derecelere daha layıktırlar. Zira müjde ancak tehlike altında olan kimseye verilir; mümin ise mutmaindir. Öyleyse bunun da üstünde olan ihsan rütbesi ve ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşer aklına ve kalbine gelen şeylerin üzerindeki dereceler nasıl olmasın!

ولما ذكر المبشر اتبعه المبشر به فقال: {أن لهم جنّات} أي متعددة، قال الحرالي: لتعدد رتب أفعالهم التي يطابق الجزاء ترتبها وتعددها كما قال ﵊ للتي سألت عن ابنها: «إنها جنان وإن

Müjde verilen kimseleri zikrettikten sonra müjdelenen şeyi peşinden getirip şöyle buyurdu: {أن لهم جنّات} “Kendileri için cennetler olduğunu”, yani pek çok cennetler. Harrâlî şöyle demiştir: Fiillerinin derecelerinin çokluğundan ötürüdür ki ceza da bu tertibe ve çokluğa uygun düşer; nitekim Peygamber aleyhisselâm oğlu hakkında soru soran kadına: «Şüphesiz onlar pek çok cennetlerdir ve

ابنك أصاب الفردوس الأعلى» وفي التعبير بلهم إشعار بأن ذلك الذي لهم ينبغي لحاقه بذواتهم ليحصل به من كمال أمرهم وصلاح حالهم نحو مما يحصل بكمال خلقهم وتسويتهم. والجنات مبتهجات للنفوس تجمع ملاذ جميع حواسها، تُجن المتصرف فيها أي تخفيه وتجن وراء نعيمها مزيداً دائماً - انتهى.

şüphesiz senin oğlun Firdevs-i A'lâ'ya ulaştı» buyurmuştur. «Onlar içindir» (lehum) ifadesinde, kendileri için olan bu şeyin bizzat zatlarına kavuşmasının gerektiğine dair bir hissettirme vardır; ta ki yaratılışlarının kemale ermesi ve düzeltilmesiyle hâsıl olan duruma benzer bir durum, işlerinin kemali ve hallerinin salahı ile de hâsıl olsun. Cennetler, nefisler için sürur verici yerlerdir; bütün duyuların lezzetlerini kendinde toplar. Orada tasarrufta bulunan kimseyi gizleyip örter (tucinnu) ve nimetinin ardında daimi bir fazlalığı saklar - iktibas bitti.

ثم وصفها بأنها {تجري} قال الحرالي: من الجري وهو إسراع

Sonra onları {تجري} “akar” şeklinde vasfetti. Harrâlî şöyle demiştir: Cery (akmak) kelimesindendir ki o da bir şeyin hareketinin süratli

حركة الشيء ودوامها، {من تحتها} أي من تحت غرفها، والتحت ما دون المستوى، {الأنهار} جمع نهر، وهو المجرى الواسع للماء - انتهى. فإسناد الجري إليها مجاز، والتعريف لما عهده السامع من الجنس ويحتمل أن يكون المعنى أن أرضها منبع الأنهار، فَتَحتَ كل شجرة وغرفة منبع نهر، فهي لا تزال غضّة يانعة متصلة الزهر والثمر لا كما يجلب إليه الماء وربما انقطع في وقت فاختلّ بعض أمره.

ve sürekli olmasıdır. {من تحتها} “Altlarından”, yani köşklerinin altından; taht (alt), seviyenin aşağısında olandır; {الأنهار} “ırmaklar”; nehrin çoğuludur, o da suyun aktığı geniş yataktır - iktibas bitti. Akmanın ırmaklara nispet edilmesi mecazdır. Harf-i tarif (el- takısı), dinleyicinin bu cinsten bildiği şey içindir. Mananın, o cennetlerin zemininin ırmakların kaynağı olması da muhtemeldir; yani her ağacın ve köşkün altında bir ırmak kaynağı vardır; böylece orası daima taze, turfanda, çiçeği ve meyvesi kesintisizdir; dışarıdan su getirilen ve bazen kesilip de düzeni bozulan yerler gibi değildir.

قال الحرالي: وإذا تعرف حال العامل من وصف جزائه علم أن أعمالهم كانت مبنية على الإخلاص الذي هو حظ العاملين من التوليد الذي الماء آيته - انتهى.

Harrâlî şöyle demiştir: Amel edenin hali, mükâfatının vasfından tanındığında bilinir ki onların amelleri ihlas üzerine kurulmuştur; ihlas ise amelde bulunanların, suyun bir ayeti olduğu türemeden (tevlîd) aldıkları paydır - iktibas bitti.

فلما كانت الجنان معروفة بالثمار ساق وصفها بذلك مساق ما لا شك فيه بخلاف جري الأنهار فقال: {كلما} وهي كلمة تفهم تكرر الأمر في عموم الأوقات {رزقوا منها من ثمرة} أيّ ثمرة كانت رزقاً {قالوا} لكونه على صورة ما في الدنيا {هذا} أي الجنس لاستحكام الشبه {الذي رزقنا من قبل} أي في الدنيا، ولما كان الرزق معلوماً ولم يتعلق غرض بمعرفة الآتي بالرزق بُنيا للمجهول فقال تعالى عاطفاً

Cennetler meyveleriyle meşhur olduğu için, onların meyvelerle olan vasfını -ırmakların akmasının aksine- şüphe götürmez bir tarzda sevk ederek şöyle buyurdu: {كلما} “Her ne zaman”; bu kelime, bütün vakitlerde işin tekrarlandığını ifade eder, {رزقوا منها من ثمرة} “oradan herhangi bir meyveden rızıklandırıldıklarında”, yani rızık olarak hangi meyve olursa olsun, dünyadakinin suretinde olmasından ötürü {قالوا} “şöyle derler”: Benzerliğin tam ve köklü olmasından dolayı cinsine işaretle: {هذا} “Bu”, {الذي رزقنا من قبل} “daha önce rızıklandırıldığımız şeydir”, yani dünyada. Rızık bilindiği ve rızkı getireni bilmeye bir maksat taalluk etmediği için meçhul sığayla getirilmiştir. Allah Teâlâ, takdiri:

على ما تقديره لأنا خلقناه على شكل ما كان ليكونوا به أغبط ولمزيته أعرف وله أقبل وإليه أميل موحداً للضمير إشارة إلى أنه لاستحكام الشبه كأنه واحد {وأتوا به} أي جيء لهم بهذا الجنس المرزوق لهم في الدارين في الجنة من غير تطلب وتشوق {متشابهاً} في مطلق اللون والجنس ليظن أنه متشابه في الطعم، فيصير فضله في ذلك بالذوق نعمة أخرى والتشابه المراد هنا اشتراك في ظاهر الصورة، والإتيان بأداة التكرار يدل على أن الشبه يزداد عظمة في كل مرة فيزداد العجب وجعل الحرالي

«Çünkü biz onu, daha çok sevinç duysunlar, üstünlüğünü daha iyi anlasınlar, onu daha çok kabul edip ona daha çok meyletsinler diye daha öncekinin şeklinde yarattık» olan söze atıfta bulunarak ve benzerliğin köklülüğünden ötürü sanki tek bir şeymiş gibi zamiri tekil getirerek şöyle buyurdu: {وأتوا به} “Ve kendilerine o getirildi”, yani iki yurtta kendilerine rızık olarak verilen bu cins, bir talep ve arzuya gerek kalmaksızın cennette onlara sunuldu; {متشابهاً} “birbirine benzer olarak”; yani tadında da benzer zannedilsin diye mutlak renk ve cinste benzer olarak getirildi; böylece tatma anında onun üstünlüğü ayrı bir nimet olur. Burada kastedilen benzeyiş, zahir suretteki ortaklıktır. Tekrar edatının getirilmesi, benzerliğin her defasında daha da azamet kazanıp hayretin artacağını gösterir. Harrâlî

هذا خاصاً بثمار الجنة فقال: من قبل إعلام بأن أشخاص ثمر الجنة وآحادها لا تتمايز لأنها على أعلى صورتها لا تتفاوت بأعلى وأدنى ولا يتراخى زمان عودها، فهي تتخلف لآنِ قطفها ولا تتمايز صور المقطوف من الخالف حتى يظن القاطف أن المتخلف عين الأول؛ فحال ثمر الجنة كحال الماء الذي هو أصله، وبسرعة الخلف من ثمر الجنة وأنه متصل جرية الوجود قال ﵇ في عنقود من ثمرها: «لو أخذته لأكلتم منه ما بقيت الدنيا» ويشعر ذلك عند اعتبار العمل به بأن نياتهم في الأعمال صالحة ثابتة مرابطة حتى جرُّوا بها هذا الاتصال وكمال الصورة في الرزق ومنه حديث مرفوع أخرجه الطبراني عن سهل بن سعد: «نية المؤمن خير من عمله» {وأتوا به متشابهاً} أظهر عذرهم في توهم

bunu cennet meyvelerine has kılarak şöyle demiştir: «Daha önce» ifadesi, cennet meyvelerinin şahıslarının ve fertlerinin birbirinden ayırt edilemeyeceğini bildirmektir; çünkü onlar en üstün sureti üzeredir, üstün ve aşağı diye farklılaşmaz ve tekrar ortaya çıkma zamanı gecikmez. Koparıldığı anda arkasından hemen yenisi gelir; koparılan ile arkasından gelenin suretleri birbirinden ayırt edilmez, öyle ki koparan kimse arkadan gelenin ilkinin aynısı olduğunu zanneder. Cennet meyvesinin hali, onun aslı olan suyun hali gibidir. Cennet meyvesinin süratle arkadan gelmesi ve varlık akışının kesintisiz olması sebebiyle Peygamber aleyhisselâm onun bir salkımı hakkında şöyle buyurmuştur: «Eğer onu alsaydım, dünya baki kaldığı müddetçe ondan yerdiniz.» Amel cihetiyle düşünüldüğünde bu durum, onların amellerdeki niyetlerinin salih, sabit ve devamlı olduğuna işaret eder; öyle ki bu niyetlerle rızıktaki bu kesintisizliği ve suret kemalini çekip almışlardır. Taberânî'nin Sehl b. Sa'd'dan merfû olarak rivayet ettiği şu hadis de bundandır: «Müminin niyeti amelinden hayırlıdır.» {وأتوا به متشابهاً} “Ve kendilerine birbirine benzer olarak sunuldu” ifadesi, meyvenin

اتحاد الثمر وعرف بأمنتهم من العنا، لأنه لو تفاوت تبعه الكراهة للأدنى وتكلف للانتقاء للأعلى وذلك إنما هو لائق بكيد الدنيا لا بنعيم الجنة، وقد ذكر بعض العلماء اطراد هذا التشابه في ثمر الجنة وإن اختلفت أصنافه، ويضعفه ما يلزم منه كمال الدلالة في المعنى والصورة في نحو

aynı olduğunu sanmalarındaki mazeretlerini ortaya koymuş ve meşakkatten emin olduklarını bildirmiştir. Çünkü eğer meyveler farklılaşsaydı, aşağı olana karşı bir hoşnutsuzluk ve üstün olanı seçmek için bir külfet doğardı; bu ise cennet nimetine değil, dünya meşakkati ve düzenine layıktır. Bazı âlimler bu benzerliğin, çeşitleri farklı olsa bile cennet meyvelerinin tamamında geçerli olduğunu zikretmişlerdir. Ancak

قوله تعالى: {فيهما فاكهة ونخل ورمان} [الرحمن: ٦٨] وما يجري مجراه - انتهى.

Allah Teâlâ'nın: {فيهما فاكهة ونخل ورمان} “İkisinde de her türlü meyve, hurma ve nar vardır” [Rahmân: 68] buyruğu ve benzeri ayetlerde mana ve surette delaletin tamlığının gerektirdiği husus bunu zayıflatır - iktibas bitti.

ولما ذكر المسكن الذي هو محل اللذة وأتبعه المطعم المقصود بالذات وكانت لذة الدار لا تكمل إلا بأنس الجار لا سيما المستمتع به قال: {ولهم فيها} أي مع ذلك {أزواج} ولما كن على خلق واحد لا نقص فيه أشار إليه بتوحيد الصفة، وأكد ذلك بالتعبير بالتفعيل إلماماً بأنه عمل فيه عمل ما يبالغ فيه بحيث لا مطمع في الزيادة فقال: {مطهرة} .

Lezzetin mahalli olan meskeni zikredip ardından bizzat kastedilen yiyeceği getirince ve evin lezzeti de -özellikle kendisinden zevk alınan- eşin yakınlığı ve ünsiyeti olmaksızın tamamlanmayacağı için şöyle buyurdu: {ولهم فيها} “Ve onlar için orada vardır”, yani bununla beraber, {أزواج} “eşler”. Bunlar kendisinde hiçbir kusur bulunmayan tek bir ahlak üzere olduklarından, sıfatın tekil getirilmesiyle buna işaret etti ve bu durumu, artık artırılmasına imkan olmayacak derecede mübalağa ile yapılmış bir ameli andırsın diye tef'îl kalıbıyla ifade ederek pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {مطهرة} “tertemiz kılınmış”.

قال الحرالي: والزوج ما لا يكمل المقصود من الشيء إلا معه على نحو من الاشتراك والتعاون، والتطهير تكرار إذهاب مجتنب بعد مجتنب عن الشيء؛ ولما ذكر تعالى الرزق المستثمر من أعمال الذين آمنوا وصل به ذكر الأزواج المستثمرة من حال نفوسهم من

Harrâlî şöyle demiştir: Zevc (eş), bir tür ortaklık ve yardımlaşma ile ancak kendisiyle bir şeyin maksadının tamamlandığı kimsedir. Tathîr (tertemiz kılmak), kaçınılması gereken şeylerin peş peşe bir şeyden sürekli olarak giderilmesidir. Allah Teâlâ, iman edenlerin amellerinden hasıl olan rızkı zikredince, buna onların nefislerinin

حسن أخلاقها وجمال صورتها الباطنة في الدنيا، وكانت المرأة زوج الرجل لما كان لا يستقل أمره في النسل والسكن إلا بها - انتهى.

güzel ahlakından ve dünyadaki batıni suretlerinin güzelliğinden hasıl olan eşlerin zikrini bağladı. Kadın, nesil ve sükûnet bulma hususunda erkeğin işi ancak onunla müstakil hale geldiği için erkeğin zevci (eşi) olmuştur - iktibas bitti.

ولما كان خوف الزوال أو الانتقال إلى أدنى منغصاً فلا تروق اللذة إلا مع الاستقرار وكان هذا الوصف عاماً في جميع الجنان العلى وغيرها قال مقدماً للجار إشارة إلى أنهم لا يكونون في جنة إلا وهذه صفتها وأن نعيمهم لا آخر له {وهم فيها} ولما أفاد تقديم الظرف تخصيص الكون بها وعدم الكون في غيرها وكان ذلك معنى الخلود وكان قد يطلق على الإقامة بلا نهاية على طول الإقامة وإن كان له آخر صرح به بياناً بأن المراد ما لا آخر له وإلا لم يفد شيئاً جديداً فقال: {خالدون}

Yok olma veya daha aşağı bir duruma geçme korkusu lezzeti kaçıracağı için ve lezzet ancak istikrar ile tat vereceğinden, ayrıca bu vasıf en yüce cennetlerde ve diğerlerinde umumi olduğundan, hangi cennette olurlarsa olsunlar onun vasfının bu olduğuna ve nimetlerinin bir sonu bulunmadığına işaret etmek üzere car ve mecrûru öne alarak şöyle buyurdu: {وهم فيها} “Ve onlar orada”. Zarfın (yer bildiren ifadenin) öne alınması, varlığın oraya hasredilmesini ve orada bulunup başka yerde bulunmamayı ifade ettiğinden -ki bu da huld (ebedilik) manasıdır- ve bazen sonu olsa bile uzun süreli kalmaya da «huld» denilebildiğinden, kastedilenin sonu olmayan bir kalış olduğunu beyan etmek için açıkça ifade etti; aksi takdirde yeni bir mana ifade etmezdi ve şöyle buyurdu: {خالدون} “ebedî kalıcıdırlar”.

والخلود طول الإقامة بالقرار، وسياق الامتنان أغنى عن تقييده بالتأبيد والدوام.

Hulûd, yerleşerek uzun süre kalmaktır; minnet siyakı ise onu te'bîd (sonsuzluk) ve devamlılık ile kayıtlamaya ihtiyaç bırakmamıştır.

ولما ثبت بعجزهم عن المعارضة أن هذا الكلام كلامه سبحانه ثبت أن ما فيه من الأمثال أقواله فهددهم في هذه السورة المدنية على العناد وتلاه بالآية التي أخبر فيها بأن ثمار الدنيا وأزواجها وإن شابهت ما في الجنة بالاسم وبعض الشكل فقد باينته بالطعوم والطهارة وما لا يعلمه حق علمه إلا الله تعالى فاضمحلت نسبتها إليها، وكان في ختم الآية بخالدون إشارة إلى أن الأمثال التي هي أحسن كلام الناس وإن شابهت أمثاله سبحانه في الاسم ودوام الذكر فلا نسبة لها إليها لجهات لا تخفى على المنصف فلم يبق إلا طعنهم بأنها لكونها بالأشياء الحقيرة لا تليق بكبريائه فبين حسنها ووجوب الاعتداد بها وإنعام النظر فيها بالإشارة بعدم الاستحياء من ضربها لكونها حقاً إلى أن الأشياء كلها وإن عظمت حقيرة بالنسبة إلى جلاله وعظمته وكماله، فلو ترك التمثيل بها لذلك

[Müşriklerin] karşı koymaktan aciz kalmalarıyla bu kelamın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu sabit olunca, ondaki darbımesellerin de O'nun sözleri olduğu sabit oldu. Bu Medine döneminde inen surede onları inatlarından ötürü tehdit etti ve peşinden dünya meyveleri ve eşlerinin isim ve kısmen şekil bakımından cennettekilere benzese de tatlar, temizlik ve ancak Allah Teâlâ'nın tam olarak bildiği hususlar bakımından ondan tamamen farklı olduğunu ve cennettekilerin yanında dünyadakilerin nispetinin yok hükmünde kaldığını bildiren ayeti getirdi. Ayetin «hâlidûn» ile bitirilmesinde, insanların en güzel sözleri olan darbımesellerin isim ve dillerde dolaşmasının devamlılığı bakımından Allah Teâlâ'nın darbımesellerine benzese de insaflı kimselere gizli kalmayacak yönlerden ötürü O'nun darbımeselleri yanında bir nispetinin bulunmadığına bir işaret vardı. Dolayısıyla onların, darbımesellerin değersiz şeylerle verilmesi sebebiyle O'nun kibriyasına yakışmadığı yönündeki itirazlarından başka bir şey kalmadı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların hak olması sebebiyle bu misalleri vermekten haya etmediğine işaret ederek darbımesellerin güzelliğini, onlara itibar etmenin ve onları derinlemesine düşünmenin gerekliliğini beyan etti; zira bütün varlıklar ne kadar büyük olurlarsa olsunlar O'nun celali, azameti ve kemali karşısında pek hakirdir. Eğer bundan ötürü onlarla misal getirmek terk edilseydi,

لانسد ذلك الباب الذي هو من أعجب العجاب فقال تعالى على طريق الاستنتاج من المقدمات المسلَّمات وأكد سبحانه دفعاً لظن أنه يترك لما لبّسوا به الأمثال التي هي أكشف شيء للأشكال وأجلى في جميع الأحوال. وقال الحرالي: لما كانت الدعوة تحوج مع المتوقف فيها

en şaşırtıcı hikmetlerden olan o kapı kapanırdı. Bu yüzden Allah Teâlâ, kabul edilmiş öncüllerden netice çıkarma yoluyla şöyle buyurdu ve müşriklerin kafa karışıklığı oluşturdukları darbımeselleri -ki bunlar müşkülleri en çok açığa çıkaran ve her durumda en parlak olan şeylerdir- Allah'ın terk edeceği zannını defetmek için tekit etti. Harrâlî şöyle demiştir: Davet, kendisinde duraksayan

والآبي لها إلى تقريب للفهم بضرب الأمثال وكانت هذه الدعوة جامعة الدعوات وصل بها هذه الآية الجامعة لإقامة الحجة في ضرب الأمثال وأن ذلك من الحق سبحانه {والله لا يستحيي من الحق} [الأحزاب: ٥٣] وليختم ذكر ما تضمنه صدر السورة من الحروف التي أنزل عليها القرآن بسابعها الذي هو حرف المثل، وبين تعالى أن مقدار الحكمة الشاهد للممثل في البعوضة وفيما هو أظهر للحس وآخذ في العلم. وإنما يجب الالتفات للقدر لا للمقدار ولوقع المثل على ممثله قل أو جل دنا أو علا فتنزه تعالى عما يجده الخلق عندما ينشأ من بواطنهم وهمهم أن يظهروا أمراً فيتوهمون فيه نقصاً فيرجعهم ذلك عن إظهاره قولاً أو فعلاً - انتهى. فقال تعالى: {إن الله} أي المحيط بكل شيء جلالاً وعظمة

ve ona karşı çıkan kimseyle birlikte meseleyi darbımesellerle anlayışa yaklaştırmaya ihtiyaç duyurunca ve bu davet de bütün davetleri kendinde toplayan bir davet olunca, darbımeseller getirmede hücceti ikame eden ve bunun Hak Teâlâ'dan olduğunu bildiren şu ayeti ona bağladı: {والله لا يستحيي من الحق} “Allah haktan haya etmez” [Ahzâb: 53]. Sure başının ihtiva ettiği ve Kur'an'ın üzerine indirildiği harflerin zikrini, yedincisi olan mesel harfiyle sonlandırsın diye böyle yaptı. Allah Teâlâ, misal getirilen şeye tanıklık eden hikmet miktarının sivrisinekte de, hisse daha açık ve ilimde daha kavranabilir olan şeylerde de aynı olduğunu beyan etti. Dikkat edilmesi gereken şey miktara değil kadradır; misalin az olsun çok olsun, aşağı olsun yüce olsun misal getirilen şeye tam oturmasınadır. Allah Teâlâ, mahlukatın içlerinden bir şeyi açığa vurma isteği doğduğunda onda bir kusur vehmederek bu vehmin onları o şeyi sözle veya fiille ortaya koymaktan geri çevirmesi gibi durumlardan münezzehtir - iktibas bitti. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani celal, azamet

وكمالا {لا يستحيي} أي لا يفعل ما يفعله المستحي من ترك ما يستحي منه.

ve kemal bakımından her şeyi kuşatan Allah, {لا يستحيي} “haya etmez”, yani kendisinden utanılan şeyi terk eden utangaç kimsenin yaptığını yapmaz.

والحياء قال الحرالي انقباض النفس عن عادة انبساطها في ظاهر البدن لمواجهة ما تراه نقصاً حيث يتعذر عليها الفرار بالبدن {أن} كلمة مدلولها ممن أجريت عليه حقيقة باطن من ذاته وعلمه يتصل بها ما يظهرها، وسيبويه ﵀ يراها اسماً، وعامة النحاة لانعجام معناها عليهم يرونها حرفاً {يضرب} من ضرب المثل وهو وقع المثل على الممثل،

Harrâlî demiştir ki: Haya, nefsin bedenden kaçması imkansız olduğunda kusur olarak gördüğü şeyle karşılaşmaktan ötürü bedenin dışındaki alışılagelmiş açılma halinden geri çekilmesidir. {أن} “-mesini / -masından”; hakkında kullanıldığı kimsenin zatından ve ilminden gelen batıni bir hakikate delalet eden bir kelimedir ki onu açığa çıkaran şey ona bağlanır. Sîbeveyh rahimehullâh onu isim olarak görür; nahivcilerin geneli ise manası kendilerine kapalı kaldığı için harf kabul ederler. {يضرب} “darbetmesinden / misal vermesinden”; darb-ı mesel'den gelir ki o da meselin misal getirilen şeye tam oturmasıdır;

لأن أصل الضرب وقع شيء على شيء، والمعنى أن يوجد الضرب متجدداً مستمراً وهذا لا يساويه أن يقال من ضربه مثلاً، فإنه يصدق لمثل واحد سابق أو لاحق، وتحقيقه أن المصدر لا يقع إلا على كمال الحقيقة من غير نظر إلى زمان ولا غيره وأما بفعل فإنه يفهم إيقاع الحقيقة من غير نظر أيضاً إلى زمان، وبفهمها مع النظر إلى الزمان مع التجدد والاستمرار ومع كمال الحقيقة وقبل كمالها عند الشروع فيها وإلى هذا القيد الأخير ينظر قول الحرالي: إن الحياء من أن يضرب المثل استحياء من وقعه في الباطن، والحياء من ضربه المثل استحياء من إظهاره بالقول، فنفى الأصل الأبلغ الذي بنفيه يكون نفي الضرب أحق، فليراجع هذا المعنى مع تكرار كلمة «إن» فإنها كثيرة الدور في القرآن جليلة قدر المعنى في مواقعها، وإنما يجري

çünkü darbın aslı bir şeyin bir şeyin üzerine vurması/isabet etmesidir. Mana, darbın (misal vermenin) yenilenerek ve sürekli olarak bulunmasıdır. Bu mana, «ondan bir misal darbetmesi» denilerek ifade edilemez; çünkü o geçmiş veya gelecek tek bir misal için geçerli olur. İşin doğrusu şudur ki masdar, zamana veya başka bir şeye bakılmaksızın ancak hakikatin kemali üzerine vaki olur; fiille ise zamana bakılmaksızın hakikatin gerçekleştirilmesi anlaşılır ve zamana bakılarak yenilenme ve süreklilikle birlikte hakikatin kemalinde ve ona başlama anında kemalinden önce de anlaşılır. İşte bu son kayda Harrâlî'nin şu sözü işaret etmektedir: «Bir misal vermekten (en yadribe) haya etmek, onun batında doğmasından haya etmektir; misali darbetmesinden (darbihî) haya etmek ise onu sözle açığa vurmaktan haya etmektir.» Böylece en beliğ olan aslı nefyetmiştir ki onun nefyi ile darbın nefyi daha evla olur. «İnne» (şüphesiz) kelimesinin tekrarıyla birlikte bu manaya müracaat edilmelidir; zira o Kur'an'da çokça döner ve geçtiği yerlerdeki mana değeri pek yücedir. Ancak

على ترك الالتفات إلى موقع معناها ما يقوله النحاة في معنى التقريب إنّ أنّ والفعل في معنى المصدر، والواجب في الإعراب والبيان الإفصاح عن ترتب معانيهما، وعند هذا يجب أن تكون أن اسماً والفعل صلتها نحو من وما {مثلاً ما} مثل أمر ظاهر للحس ونحوه، يعتبر به أمر خفي يطابقه فينفهم معناه باعتباره و «ما» في نحو هذا الموقع لمعنى الاستغراق، فهي هنا لشمول الأدنى والأعلى من الأمثال - انتهى.

manasının mevkiine dikkat etmemek, nahivcilerin bir yaklaştırma manası olarak «inne/enne ve fiilin masdar manasında olduğu» yönündeki sözlerinden kaynaklanır. İrab ve beyanda vacip olan ise, bu ikisinin manalarının tertibini açıkça ifade etmektir. Bu durumda «en» isim, fiil ise «men» ve «mâ» gibi onun sılası olmalıdır. {مثلاً ما} “Herhangi bir misali”; misal, hisse ve benzerine açık olan bir iştir ki onunla kendisine uyan gizli bir iş değerlendirilir ve onun değerlendirilmesiyle manası anlaşılır. Bu gibi yerlerdeki «mâ» istiğrak (kapsayıcılık) manası içindir; dolayısıyla burada darbımesellerin en düşüğünü ve en yücesini içine alması içindir - iktibas bitti.

ثم بين ذلك بقوله: {بعوضة} .

Sonra bunu şu buyruğuyla beyan etti: {بعوضة} “Bir sivrisineği”.

وقال الحرالي: ولما كان ضرب المثل متعلقاً بمثل وممثل كان الضرب واقعاً عليهما، فكان لذلك متعدياً إلى مفعولين: مثلاً ما وبعوضة، والبعوض جنس معروف من أدنى الحيوان الطائر مقداراً وفيه استقلال وتمام خلقة، يشعر به معنى البعض الذي منه لفظه، لأن البعض يوجد فيه

Harrâlî şöyle demiştir: Darbımesel, misal ve misal getirilen ile alakalı olduğundan, darb fiili ikisine de vaki olmuş ve bu sebeple iki mef'ûle müteaddi olmuştur: «Meselen mâ» ve «ba'ûdaten». Ba'ûd (sivrisinek), cüsse bakımından uçan hayvanların en aşağısından bilinen bir cinstir; bununla birlikte kendi başına varlığı ve tam bir yaratılışı vardır ki lafzının türediği «ba'z» (parça/kısım) manası bunu hissettirir; çünkü ba'zda

جميع أجزاء الكل فهو بذلك كل، {فما فوقها} أي من معنى يكون أظهر منها، والفاء تدل على ارتباط ما إما تعقيب واتصال أو تسبيب، ففيه هنا إعلام بأقرب ما يليه على الاتصال والتدريج إلى أنهى ما يكون - انتهى. والمعنى أن ذلك إن اعتبر بالنسبة إليه سبحانه كان هو وأنتم وغيركم بمنزلة واحدة في الحقارة، وإن اعتبر بالنسبة إليكم كان الفريقان بمنزلة واحدة في أنه خلق حقير ضعيف صغير من تراب، وأما شرف بعضه على بعض فإنما كان بتشريف الله له ولو شاء لعكس الحال.

bütünün bütün parçaları bulunur, dolayısıyla o bakımdan bir bütündür. {فما فوقها} “Hatta onun da üstündekini”, yani ondan daha belirgin olan bir manayı [misal getirmekten çekinmez]. «Fâ» harfi bir tür irtibata delalet eder ki bu ya takip ve bitişiklik ya da sebebiyettir. Dolayısıyla burada bitişiklik ve tedricilik üzere ona en yakın olandan en nihai olana kadar giden bir bildirim vardır - iktibas bitti. Mana şudur: Eğer bu durum Allah Teâlâ'ya nispetle değerlendirilirse, o da siz de başkaları da hakirlik bakımından aynı derecededir. Şayet size nispetle değerlendirilirse, her iki fırka da topraktan yaratılmış hakir, zayıf ve küçük bir mahluk olma hususunda aynı derecededir. Birinin diğerine olan şerefine gelince, bu ancak Allah'ın onu şerefli kılmasıyladır; dileseydi durumu tersine çevirirdi.

ثم ذكر شأن قسمي المؤمنين والكافرين بقسمي كل منهم في قبول أمثاله فقال مؤكداً بالتقسيم لأن حال كل من القسمين حال المنكر لما وقع للآخر: {فأما} ، قال الحرالي: كأنها مركبة من «إن»

Sonra, O'nun misallerini kabul etme hususunda müminler ve kafirler şeklindeki iki kesimin durumunu, her iki kesimden her birinin halleriyle zikrederek taksim ile tekit ederek şöyle buyurdu; zira iki kısımdan her birinin hali, diğerinin başına gelen durumu inkar eden kimsenin halidir: {فأما} “Fakat gelince”. Harrâlî şöyle demiştir: Sanki o, zatın batınına delalet eden «inne» ile

دالة على باطن ذات و «ما» دالة على ظاهر مبهم، يؤتى به للتقسيم - انتهى. {الذين آمنوا} أي بما ذكرنا أول السورة، ولما تضمن أما معنى الشرط كما فسره سيبويه بمهما يكن من شيء أجيب بالفاء في قوله: {فيعلمون أنه} أي ضرب المثل {الحق} كائناً {من ربهم} أي المحسن إليهم بجميع أنواع الإحسان، وأنه ما أراد بهم إلا تربيتهم بالإحسان بضربه على عوائد فضله، وأما أمثال غيره فإن لم يكن فيها نوع من الباطل فلا بد فيها من ضرب من التسمُّح تكون به غير جديرة باسم الحق ولا عريقة فيه.

müphemin zahirine delalet eden «mâ» kelimelerinden terkip edilmiştir; taksim için getirilir - iktibas bitti. {الذين آمنوا} “İman edenlere”, yani surenin başında zikrettiğimiz şeylere [iman edenlere]. «Emmâ» şart manasını tazammun ettiği için -nitekim Sîbeveyh onu «her ne olursa olsun» şeklinde tefsir etmiştir- şu buyruğundaki «fâ» ile cevap verilmiştir: {فيعلمون أنه} “Onlar bilirler ki o”, yani misal getirme işi {الحق} “haktır”, {من ربهم} “Rablerindendir”; yani kendilerine her türlü ihsan ile lütufta bulunan, bu misali getirmekle de lütfunun adetleri üzere onları ihsanla terbiye etmekten başka bir şey murat etmeyen [Rablerindendir]. Başkasının misallerine gelince; şayet onlarda bir tür batıl bulunmasa bile, mutlaka kendisiyle «hak» ismine layık olamayacağı ve onda kökleşemeyeceği bir tür müsamaha (kusur/gevşeklik) bulunur.

قال الحرالي: لما كان الذين آمنوا ممن بادر فأجاب وكان ضرب المثل تأكيد دعوة وموعظة لمن حصل منه توقف حصل للذين آمنوا استبصار بنور الإيمان في ضرب المثل، فصاروا عالمين بموقع الحق فيه، وكما استبصر فيه الذين آمنوا استغلق معناه على الذين كفروا وجهلوه

Harrâlî şöyle demiştir: İman edenler hemen icabet edenlerden olduğu ve darbımesel getirmek de duraksama gösteren kimse için daveti pekiştirme ve bir vaaz niteliğinde bulunduğu için, iman edenlere darbımesel hususunda iman nuruyla bir basiret hâsıl oldu ve onlar bundaki hakkın yerini bilir hale geldiler. İman edenler onda basiret sahibi oldukları gibi, inkâr edenlere ise onun manası kapalı kaldı ve onu anlayamadılar.

فاستفهموا عنه استفهام إنكار لموقعه - انتهى. فلذا قال {وأما الذين كفروا} أي المجاهرون منهم والمساترون {فيقولون} أي قولاً مستمراً {ماذا} أي الذي {أراد الله} الذي هو أجل جليل {بهذا} الحقير أي بضربه له {مثلاً} أي على جهة المثلية استهزاء وجهلاً وعناداً وجفاءً؛ ثم وصل بذلك ذكر ثمرته عند الفريقين جواباً لسؤال من سأل

Dolayısıyla yerini inkâr eden bir soruyla onu sordular - iktibas bitti. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {وأما الذين كفروا} “Kâfirlere gelince”, yani onlardan [küfrünü] açığa vuranlar da gizleyenler de, {فيقولون} “derler ki”, yani sürekli bir söz olarak: {ماذا} “ne” -yani neyi-, {أراد الله} “Allah diledi” -ki O, en yüce ve celil olandır-, {بهذا} “bununla” -bu hakir şeyle, yani onun darbımesel kılınmasıyla-, {مثلاً} “misal olarak?”, yani alay, cehalet, inat ve kabalıkla misal kılma yoluyla [ne murat etti?]. Sonra bunun peşine, her iki fırkanın yanındaki semeresinin zikrini, soran kimsenin sorusuna cevap olarak bağladı ve şöyle buyurdu:

منهم فقال: {يضل به كثيراً} أي منهم بأن لا يفهمهم المراد منه فيظنون بذلك الظنون. وقال الحرالي: وكان إضلالاً لهم، لأن في ضرب المثل بما يسبق لهم استزراؤه بنحو الذباب والعنكبوت الذي استزروا ضرب المثل به تطريق لهم إلى الجهالة فكان ذلك إضلالاً، وقدم الجواب بالإضلال لأنه مستحق المستفهم، والإضلال التطريق للخروج عن الطريق الجادة المنجية - انتهى.

{يضل به كثيراً} “[Allah] onunla birçoklarını saptırır”, yani onlardan [birçoğunu], onlara bundan muradı anlatmamak suretiyle [saptırır] da onlar bunun hakkında türlü zanlara kapılırlar. Harrâlî şöyle demiştir: Bu onlar için bir saptırma idi; çünkü sinek ve örümcek gibi daha önce küçümsedikleri şeylerle misal verilmesinde —ki onunla misal verilmesini küçümsemişlerdi— onlar için cehalete yol açma vardı, dolayısıyla bu bir saptırma oldu. Soru soranın hak ettiği şey olduğu için sapma cevabını öne aldı; saptırma ise kurtarıcı ana yoldan çıkmaya yol açmaktır - iktibas bitti.

{ويهدي به كثيراً} أي ببركة اعتقادهم الخير وتسليمهم له الأمر يهديهم ربهم بإيمانهم فيفهمهم المراد منه ويشرح صدورهم لما فيه من المعارف فيزيدهم به إيماناً وطمأنينة وإيقاناً، والمهديون كثير في الواقع قليل بالنسبة إلى الضالين. ولما كان المقام للترهيب كما مضى في قوله: {فاتقوا النار} اكتفى في المهتدين بما سبق من بشارتهم وقال في ذم القسم الآخر وتحذيره: {وما يضل به إلا} ، قال الحرالي: كأنها مركبة

{ويهدي به كثيراً} “ve onunla birçoklarını da hidayete erdirir”; yani hayra inanmalarının ve emri O'na teslim etmelerinin bereketiyle, Rableri imanları sebebiyle onları hidayete erdirir, böylece ondan murat edileni onlara anlatır, içindeki marifetlere göğüslerini açar da bununla onların imanını, huzurunu ve yakînini artırır. Hidayete erenler gerçekte çok, sapanlara nispetle ise azdır. Makam, daha önce geçen {فاتقوا النار} “Ateşten sakının” [mealindeki] ayette olduğu gibi korkutma makamı olduğundan, hidayete erenler hakkında önceden geçen müjdeleriyle yetindi ve diğer kısmı yermek ve uyarmak sadedinde şöyle buyurdu: {وما يضل به إلا} “Onunla ancak ... saptırır”. Harrâlî şöyle demiştir: Adeta o,

من «إن» و «لا» مدلولها نفي حقيقة ذات عن حكم ما قبلها - انتهى. {الفاسقين} أي الخارجين عن العدل والخير. وقال الحرالي: الذين خرجوا عن إحاطة الاستبصار وجهات تلقي الفطرة والعهد الموثق وحسن الرعاية، لأن الفسق خروج عن محيط كالكمام للثمرة والجحر للفأرة - انتهى.

«in» ve «lâ»dan mürekkeptir ve delaleti, kendisinden önceki hükümden zatın hakikatini nefyetmektir - iktibas bitti. {الفاسقين} “yoldan çıkmışları (fâsıkları) [saptırır]”; yani adaletten ve hayırdan çıkanları. Harrâlî şöyle demiştir: Basiret kuşatmasından, fıtratı kabul yönlerinden, pekiştirilmiş ahitten ve güzel riayetten çıkan kimselerdir; zira fısk, meyvenin kabuğundan veya farenin deliğinden çıkması gibi, kuşatan bir şeyden dışarı çıkmaktır - iktibas bitti.

ثم بينهم بقوله: {الذين ينقضون} من النقض وهو حل أجزاء الشيء بعضها عن بعض {عهد الله} أي الذي أخذه عليهم على ما له من العظمة بما ركز فيهم من العقول ونصب لهم من الدلائل والعهد التقدم في الأمر - قاله الحرالي.

Sonra onları şu buyruğuyla açıkladı: {الذين ينقضون} “Onlar ki bozarlar” -nakz (bozmak), bir şeyin cüzlerini birbirinden ayırmaktır-; {عهد الله} “Allah'ın ahdini”, yani azametine yaraşır şekilde, içlerine yerleştirdiği akıllar ve kendilerine diktiği delillerle onlardan aldığı [ahdi]. Ahit, bir işte önden bildirmektir; bunu Harrâlî söylemiştir.

ولما كان المراد عهداً خاصاً وهو إرسال الرسل ﵈ أثبت الخبر فقال: {من بعد ميثاقه} أي بدلالة الكتب على ألسنة الرسل مع تقريبه من الفطر وتسهيله للنظر، والوثاق شدة الربط وقوة ما به يربط - قاله الحرالي {ويقطعون ما أمر الله} أي الملك الأعظم، ولما كان البيان بعد الإجمال أروع للنفس قال: {به} ثم فسره بقوله: {أن يوصل} أي من الخيرات، قال الحرالي: والقطع الإبانة في الشيء الواحد والوصل مصيراً لتكملة مع المكمل شيئاً واحداً كالذي يشاهد في إيصال الماء ونحوه وهو إعلام بأنهم يقطعون متصل الفطرة ونحوها فيسقطون عن مستواها وقد أمر الله أن يوصل بمزيد علم يتصل بها حتى يصل نشؤها إلى أتم ما تنتهي إليه، وكذلك حالهم في كل أمر

Murat edilen özel bir ahit, yani peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesi olunca, haberi pekiştirip şöyle buyurdu: {من بعد ميثاقه} “onu kesinleştirdikten sonra”; yani peygamberlerin dilleriyle kitapların delaletiyle, fıtratlara yaklaştırması ve bakıp düşünmeyi kolaylaştırmasıyla birlikte. Vüsak, bağlamanın sıkılığı ve kendisiyle bağlanan şeyin gücüdür; bunu Harrâlî söylemiştir. {ويقطعون ما أمر الله} “Ve Allah'ın ... emrettiği şeyi keserler”, yani en yüce Hükümranın [emrettiği]; icmalden sonraki beyan nefis için daha etkileyici olduğundan {به} “kendisini” dedi, sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {أن يوصل} “ulaştırılmasını / birleştirilmesini”, yani hayırlardan [ulaştırılmasını emrettiği bağları]. Harrâlî şöyle demiştir: Kat' (kesmek), tek bir şeyde ayırma yapmaktır; vasl (birleştirmek) ise tamamlayanın tamamlananla birlikte suyun ulaştırılmasında ve benzerinde görüldüğü gibi tek bir şey haline gelmesidir. Bu da onların fıtratın ve benzerinin bitişikliğini kesip onun seviyesinden düştüklerini bildirmedir; oysa Allah, gelişimi varabileceği en mükemmel noktaya ulaşıncaya kadar fıtrata bitişecek fazla bir ilimle onun birleştirilmesini emretmiştir. Bitiştirilmesi

يجب أن يوصل فيأتون فيما يطلب فيه الأمر الأكمل بضده الأنقص - انتهى.

gereken her hususta da onların hali böyledir; en kâmil olanın talep edildiği yerde onun en noksan zıddını getirirler - iktibas bitti.

{ويفسدون} ولما قصر الفعل ليكون أعم قال: {في الأرض} أي بالنكوب عن طريق الحق. قال الحرالي: ولما كانت الأرض موضوعة للنشىء منها وفيها وموضع ظهور عامة الصور الرابية اللازمة الجسمية ومحل تنشؤ صورة النفس بالأعمال والأخلاق وكان الإفساد نقض الصور كما قال تعالى: {وإذا تولّى سعى في الأرض ليفسد فيها ويهلك الحرث والنسل والله لا يحب الفساد} [البقرة: ٢٠٥] كان فعلهم فيها من نحو

{ويفسدون} “Ve fesat çıkarırlar”; daha genel olsun diye fiili kayıtlamayarak {في الأرض} “yeryüzünde” buyurdu; yani hak yoldan sapmak suretiyle. Harrâlî şöyle demiştir: Yeryüzü, kendisinden ve içinde neşet etmek üzere konulduğu, büyüyen cismani suretlerin genelinin zuhur mahalli ve amellerle ahlak yoluyla nefis suretinin yetişme yeri olduğu, fesat da Allah Teâlâ'nın: {وإذا تولّى سعى في الأرض ليفسد فيها ويهلك الحرث والنسل والله لا يحب الفساد} “Hâkimiyeti ele aldığında yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez” buyurduğu gibi suretleri bozmak olduğu için, onların yeryüzündeki fiili,

فعلهم في وضع الضد السيء موضع ضده الأكمل والتقصير بما شأنه التكملة فكان إفساداً لذلك - انتهى.

kötü zıddı en kâmil zıddının yerine koyma ve tamamlanması gereken şeyde kusur gösterme fiilleri türündendi; dolayısıyla bu, onu ifsat etmek oldu - iktibas bitti.

ولما كان كأنه قيل: إن فعل هؤلاء لقبيح جداً فما حالهم؟ قال: {أولئك} أي الأباعد من الصواب {هم الخاسرون} أي الذين قصروا الخسران عليهم، والخسارة النقص فيما شأنه النماء - قاله الحرالي، ومن المعلوم أن هذا نتيجة ما مضى من أوصافهم. قال الحرالي: ولما كان الخاسر من كان عنده رأس مال مهيأ للنماء والزيادة فنقصه عن سوء تدبير، وكان أمرهم في الأحوال الثلاث المنسوقة حال من نقص ما شأنه

Adeta "Bunların fiili gerçekten çok çirkindir, peki durumları nedir?" denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, yani doğrudan uzak olanlar, {هم الخاسرون} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani hüsranı kendilerine has kılanlardır. Hüsran, artması gereken şeydeki noksanlıktır; bunu Harrâlî söylemiştir. Bunun, geçmiş sıfatlarının bir neticesi olduğu malumdur. Harrâlî şöyle demiştir: Hüsrana uğrayan kimse, yanında artmaya ve çoğalmaya elverişli bir sermayesi bulunup da kötü tedbiri yüzünden onu eksilten kimse olduğu ve peş peşe sıralanan üç haldeki durumları da artması gereken şeyi

النماء كانوا بذلك خاسرين فلذلك انختمت الآية بهذا؛ وأشير إليهم بأداة البعد لوضعهم في أبعد المواضع عن محل الخير - انتهى.

eksilten kimsenin hali olduğu için, bu sebeple hüsrana uğrayanlar oldular ve ayet bununla mühürlendi; hayır mahallinden en uzak konumlara konuldukları için kendilerine uzaklık edatıyla işaret edildi - iktibas bitti.

ولما دعا سبحانه إلى التوحيد ودل عليه وأنذر من أعرض وبشر من أقبل وذكر حال الفريقين في قبول الأدلة التي زبدتها الأمثال وإبائها التفت إلى تبكيت المدبر لعله يستبصر، واستمر سبحانه في دلائل التوحيد حتى قامت قيام الأعلام ونفذت نفوذ السهام حتى تخللت صميم العظام لقد ظهرت فلا تخفى على أحد إلا على أكمه لا يبصر القمر في أسلوب مشيراً إلى البعث منبه على التخلص من الخسارة، وما أبدع افتتاح ذلك عقب «الخاسرين» بقوله على طريق التفات المغضب المستعطف المعجب! {كيف}

[Allah] Teâlâ tevhide davet edip ona delil getirince, yüz çevireni uyarıp yöneleni müjdeleyince, özü darbımeseller olan delilleri kabul etme ve reddetme hususunda iki fırkanın halini zikredince, basiret sahibi olur ümidiyle sırt çevireni susturup azarlamaya yöneldi. Teâlâ tevhit delillerine devam etti; öyle ki onlar sancaklar gibi dikildi, okların işlemesi gibi işleyip kemiklerin iliğine kadar işledi. Gerçekten de ayı göremeyen bir âmâ dışında kimseye gizli kalmayacak şekilde zuhur etti; bu, dirilişe işaret eden ve hüsrandan kurtulmaya dikkat çeken bir üslup içindedir. «el-Hâsirûn» (hüsrana uğrayanlar) ifadesinin hemen ardından, hem öfkelenen hem şefkat gösterip acıyan hem de şaşkınlık bildiren bir iltifat yoluyla şu buyruğuyla başlaması ne kadar da eşsizdir: {كيف} “Nasıl”

وقال الحرالي: لما تقدمت الدعوة للناس فأجاب مبادر وتوقف متوقف فضربت الأمثال فاستدرك وآمن وتمادى متماد على كفره صرف وجه الخطاب عن المواجهة من الحق تعالى وأجري على لسان لؤم وإنكار، فجاء هذا الاستفهام لإيضاح انقطاع العذر في التمادي على الكفر، وجاء بلفظ كيف لقصور نظرهم على الكيفيات المحسوسة فإن كيف كلمة مدلولها استفهام عن عموم الأحوال التي شأنها أن تدرك بالحواس، فكأنه يقال لهم بمدرك: أي حاسة تماديتم على الكفر بالله؟ على ما تقتضيه صيغة الفعل الدائم في {تكفرون} انتهى.

Harrâlî şöyle demiştir: İnsanlara davet önden yapılıp da hemen koşan icabet edip duraksayan da duraklayınca darbımeseller getirildi; bunun üzerine kimi durumu anlayıp iman etti, kimi de küfründe ısrar edip ileri gitti. Böylece hitabın yönü Hak Teâlâ'dan doğrudan muhatap almaktan çevrildi, kınama ve inkâr lisanı üzere yürütüldü. Dolayısıyla bu soru, küfürde ısrar etme hususunda mazeretin kalmadığını açıklamak için geldi. «Keyfe» lafzıyla gelmesi ise onların bakışlarının hissedilen keyfiyetlerle sınırlı olmasındandır; zira «keyfe», duyularla idrak edilmesi gereken genel halleri sormaya delalet eden bir kelimedir. Adeta kendilerine idrak edilen şeyle: {تكفرون} “inkâr ediyorsunuz?” [mealindeki] devamlılık bildiren fiil sığasının gerektirdiği üzere "Hangi duyuyla Allah'ı inkâr etmekte ısrar ettiniz?" denilmektedir - iktibas bitti.

وقال: {بالله} أي مع ظهور عظمته وعلوه، والإنكار الموجب لنفي المنكر، كما في قولك: أتطير بغير جناح، يفيد أنه كان ينبغي أن يكون الكفر في حيز الممتنع لما على بطلانه وصحة التوحيد من الأدلة التي تفوت الحصر، وإنكار حاله إنكار لوجوده على طريق البرهان، لأنه إذا امتنع أن يوجد في حال

Şöyle buyurdu: {بالله} “Allah'ı”, yani azametinin ve yüceliğinin aşikâr olmasına rağmen. İnkâr edilen şeyi nefyetmeyi gerektiren soru (inkârî istifham) —tıpkı senin: "Kanatsız mı uçuyorsun?" demende olduğu gibi—, küfrün batıllığına ve tevhidin sıhhatine dair sayılamayacak kadar çok deliller bulunduğu için küfrün imkânsızlık alanında olması gerektiğini ifade eder; onun halini inkâr etmek, bürhan yoluyla onun varlığını inkâr etmektir. Çünkü bir hal

من الأحوال امتنع وجوده مطلقاً.

üzere bulunması imkânsız olunca, mutlak olarak bulunması da imkânsız olur.

قال الحرالي: وأعلى هذا الخطاب فأبعدوا عن تيسيره بذكر اسم «الله» لما لم يكونوا من أهل قبول التنزل بدعوى اسم الربوبية حيث لم يكونوا ممن أجاب مبادراً ولا تالياً حسبما تشعر به آية تحقيق ضرب الأمثال. ولما جرى هذا الخطاب بذكر اسم الله أعقب بذكر الأفعال الإلهية التي هي غايات من الموت والإحياء المعروف اللذين لا ينكر الكفار أمرهما - انتهى. {وكنتم} أي والحال أنكم تعلمون أنكم كنتم {أمواتاً} بل مواتاً تراباً ثم نطفاً. قال الحرالي: من الموت وهو حال خفاء وغيب يضاف إلى ظاهر عالم يتأخر عنه أو يتقدمه تفقد فيه خواص ذلك الظهور الظاهرة - انتهى. وإطلاق الموت على ما لم تحله حياة مجاز، وسرّ التعبير به التنبيه على أنه أكثر ما تكون الإعادة التي ينكرونها مثل الابتداء، فلا وجه أصلاً لإنكارها مع الاعتراف بالابتداء. فكيف والإعادة دونه {فأحياكم} فصرتم ذوي حس وبطش وعقل. قال

Harrâlî şöyle demiştir: Bu hitabı yüceltti; darbımesellerin tahkiki ayetinin hissettirdiği üzere ne hemen ne de sonradan icabet edenlerden olmadıkları için rububiyet isminin çağrısıyla tenezzülü kabul ehlinden olmadıklarından, «Allah» ismini zikretmekle onun kolaylaştırılmasından uzaklaştırıldılar. Bu hitap Allah isminin zikriyle cereyan edince, ardından kâfirlerin durumunu inkâr etmedikleri bilinen ölüm ve diriltmeden ibaret nihai ilahi fiillerin zikri getirildi - iktibas bitti. {وكنتم} “ve siz ... iken”, yani siz bildiğiniz halde ki siz {أمواتاً} “ölüler idiniz”, hatta cansız toprak, sonra nutfe idiniz. Harrâlî şöyle demiştir: [Bu kelime] ölümden gelir; ölüm ise sonrasına veya öncesine eklenen, o zuhurun aşikâr özelliklerinin kaybedildiği âlemin zahirine izafe edilen bir gizlilik ve gayb halidir - iktibas bitti. Kendisine hayat girmemiş şeye ölüm lafzının verilmesi mecazdır; bununla ifade edilmesinin sırrı ise inkâr ettikleri yeniden diriltmenin en fazla ilk yaratılış gibi olacağına dikkat çekmektir. İlk yaratılışı itiraf etmekle birlikte onu inkâr etmenin hiçbir vechi yoktur. Kaldı ki yeniden yaratma ondan daha kolaydır. {فأحياكم} “derken sizi diriltti”, böylece his, güç ve akıl sahibi oldunuz. Şöyle dedi:

الحرالي: وجاء بالفاء المشعرة بالتعقيب لما لم يكن لهم معرفة بمهل الموت الذي قبل حياة الولادة، والحياء تكامل في ذات ما أدناه حياة النبات بالنمو والاهتزاز مع انغراسه إلى حياة ما يدب بحركته وحسه إلى غاية حياة الإنسان في تصرفه وتصريفه إلى ما وراء ذلك من التكامل - انتهى. {ثم يميتكم} بعد مد الأعمار والتقليب في الأطوار فإذا أنتم أجساد كالفخار كأنه لم تحل بها حياة ساعة قط، وبدلتم بعد الأنس بكم الوحشة، وإثر محبة القرب منكم النفرة؛ وتمثيل الموت بما نعهده أن طلب الملك كما أنه يحصل به من الروع ما يكاد يتلف وربما أتلف كان طلب ملك الملوك موجباً للموت. قال الحرالي: وهذه الأحوال الثلاثة أي الموت المعبر به عن العدم ثم الحياة ثم الموت معروفة لهم لا يمكنهم إنكارها، وإذا صح منهم الإقرار بحياة موت لزمهم الإقرار بحياة موت آخر لوجوب الحكم بصحة وجود ما قد سبق مثله، كما قال تعالى: {أو ليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم} [يس: ٨١] ولَدُن ذلك من العلم أن الموت والحياة مزدوجان متضايفان، وإذا استوفى الموت الأول إحياؤه فلا بد من استيفاء الموت الثاني إحياؤه أيضاً، لأنه لولا استقبال الحياة لما كان موتاً بل بُطلاً وفقداً واضمحلالاً، لأن حقيقة الموت حال غيب بين يديه ظهور، والحياة نهاية ثابتة، والموت مبدأ غيب زائل، فجنس الموت كله متقض ونهاية، والحياة ثابتة دائمة؛ ولذلك ورد ما صح عنه ﵊ في أن الموت يُذبح، إعلام بانقضاء جنسه وثبات الحياة، ولذلك قدم في الذكر وأعقب بالحياة حيث استغرقتهما كلمة «أل» في

el-Harrâllî [şöyle dedi]: Doğum hayatından önceki ölümün mühletine dair bilgileri olmadığı için takip bildiren fâ harfi ile gelmiştir. Hayat ise bir varlıkta kemale ermedir; bunun en alt basamağı, toprağa dikilmesiyle birlikte büyüme ve canlılık gösterme bakımından bitkilerin hayatıdır; oradan hareket ve hissiyle debelenen canlıların hayatına, nihayetinde tasarruf ve idaresi yönüyle insanın en üstün hayatına ve bunun da ötesindeki kemale kadar uzanır. [Harrâllî'nin sözü] bitti. {ثم يميتكم} “Sonra sizi öldürecektir”; ömürlerin uzatılmasından ve türlü hallerden geçirilmesinden sonra, bir de bakarsınız ki sizler, sanki içinde bir saat bile hayat barınmamış gibi pişmiş çömlek gibi bedenlersiniz. Size duyulan ülfetin yerini ürperti, size yakın olma arzusunun ardını da nefret/kaçınma almıştır. Ölümün bildiğimiz şeylerle temsil edilmesi şöyledir: Hükümdarın huzuruna çağrılmak, neredeyse helak edecek hatta bazen helak eden bir dehşete yol açtığı gibi, mülkün sahibinin (Melikü’l-Mülk) huzuruna çağrılmak da ölümü gerektirmiştir. el-Harrâllî şöyle dedi: Bu üç hal; yani yokluktan kinaye olan ölüm, sonra hayat, sonra da [ikinci] ölüm onlarca bilinmektedir ve bunları inkâr etmeleri mümkün değildir. Bir ölümün ardından gelen hayatı ikrar etmeleri geçerli olduğuna göre, bir diğer ölümün ardından gelecek hayatı da ikrar etmeleri zorunlu olur; çünkü benzeri daha önce geçmiş bir şeyin varlığının sıhhatine hükmetmek zorunludur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أو ليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم} “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya güç yetiremez mi?” [Yâsîn: 81]. Bu ilmin derinliğinden [anlaşılan şudur ki], ölüm ve hayat birbirini tamamlayan bir çifttir. İlk ölüm diriltilişini tamamladıysa, ikinci ölümün de diriltilişini tamamlaması kaçınılmazdır. Çünkü gelecekte bir hayat olmasaydı bu [gerçekte] bir ölüm değil; büsbütün bir hükümsüzlük, yokluk ve mahvoluş olurdu. Zira ölümün hakikati, ardında zuhur bulunan bir gayb halidir; hayat ise sabit bir sondur, ölüm ise geçici bir gayb başlangıcıdır. Dolayısıyla ölüm cinsi bütünüyle geçici ve sona erici, hayat ise sabit ve süreklidir. Bundan dolayı [Resûlullah'tan] aleyhisselâm ölümün boğazlanacağına dair sahih rivayet gelmiştir ki bu, onun cinsinin sona ereceğini ve hayatın sabit kalacağını bildirmektedir. Bu sebeple, 'el' takısının her ikisini de kapsadığı yerde zikirde [ölüm] öne alınmış ve ardından hayat getirilmiştir...

قوله:

ardından hayat getirilmiştir:

{خلق الموت والحياة} [الملك: ٢] وثبت الخطاب على إقرار الحياة والكمال، كما ورد عنه ﷺ في قوله: «نعيم الجنة لا آخر له» فوجب بظاهر ما أحسه الكفار وباطن ما اقتضاه هذا النحو من العلم دونه انتشار حياة ثانية بعد ميتة الدنيا - انتهى.

{خلق الموت والحياة} “Ölümü ve hayatı yarattı”. Hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Cennet nimetinin sonu yoktur» hadisinde geldiği gibi hayatı ve kemali ikrar etmek üzere sabit olmuştur. Dolayısıyla kâfirlerin hissettiği zahir ve bu ilim türünün gerektirdiği batın ile dünya ölümünden sonra ikinci bir hayatın yayılması vacip olmuştur - iktibas bitti.

ولما كان على البعث والحشر من الأدلة ما جعلهما كالمحسوسين عدهما في حيز المعلوم لهم كالإحياء الأول والموت فقال: {ثم يحييكم} فينشركم بعد طيكم ويبعثكم بعد حبسكم في البرزخ، فتكونون كما كنتم أول مرة ذوي قدرة على الانتشار بتلك القدرة التي ابتدأكم بها وأماتكم،

Dirilme ve haşir üzerinde onları adeta hissedilir kılan deliller bulunduğundan, ilk diriltme ve ölüm gibi bunları da onlarca bilinenler alanında saydı ve şöyle buyurdu: {ثم يحييكم} “sonra sizi diriltecektir”; yani dürüldükten sonra sizi yayacak ve berzahtaki hapsinizden sonra sizi diriltecektir. Böylece ilk seferinde olduğunuz gibi, sizi ilk yarattığı ve öldürdüğü o kudretle dağılıp yayılma gücüne sahip olacaksınız.

وهذا لا ينفي أن يكون لهم في البرزخ إحساس بدون هذه الهيئة الكاملة، {ثم إليه ترجعون} فيحشركم بعد طول الوقوف للجزاء من الثواب والعقاب؛ وفي هذا كما قال الحرالي: إعلام بأنهم إن لم يرجعوا إلى الله سبحانه بداعي العلم في الدنيا فبعد مهل من الإحياء الثاني يرجعون إليه قهراً حيث يشاهدون انقطاع أسبابهم ممن تعلقوا به ويتبرأ منهم ما عبدوه من دون الله، وإنما جاء هذا المهل بعد البعث لما يبقى لهم من الطمع في شركائهم حيث يدعونهم فلم يستجيبوا لهم، فحينئذ يضطرهم انقطاع أسبابهم إلى الرجوع إلى الله فيرجعون قسراً وسوقاً فحينئذ يجزيهم بما كسبوا في دنياهم، كما قال تعالى في خطاب يعم كافة أهل الجزاء {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون} [البقرة: ٢٨١] وهذا آخر خطاب الإقبال عليهم من دعوة الله لهم ولسان النكير عليهم، ولذلك كانت آية: {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} [البقرة: ٢٨١] آخر آية أنزلت في القرآن، لأنها نهاية ليس وراءه قول يعم أهل الجزاء؛ والرجع عود

Bu durum, berzahta bu tam heyet olmaksızın bir hislerinin bulunmasını nefyetmez. {ثم إليه ترجعون} “Sonra O'na döndürüleceksiniz”; yani sevap ve cezadan ibaret karşılık için uzun bir bekleyişten sonra sizi haşredecektir. Harrâlî'nin dediği gibi bunda şu vardır: Bu, dünyada ilmin sevkiyle Allah Sübhânehu'ya dönmezlerse, ikinci dirilişten bir mühlet sonra, bağlandıkları kimselerden sebeplerinin koptuğunu gördükleri ve Allah'tan başka taptıkları şeylerin kendilerinden teberri ettiği sırada O'na zorunlu olarak döneceklerini bildirmedir. Dirilişten sonra bu mühletin verilmesi, ortak koştukları şeylere dua edip de onların kendilerine icabet etmediği sırada ortaklarından kalan bir tamah sebebiyle olmuştur. İşte o vakit bağlarının kopması onları Allah'a dönmeye mecbur bırakır da zorla ve sürülerek dönerler; işte o zaman dünyalarında kazandıklarının karşılığını onlara verir. Nitekim Teâlâ bütün ceza ehlini kapsayan bir hitapta şöyle buyurmuştur: {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون} “Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra kimseye haksızlık edilmeksizin herkese kazandığının tastamam verileceği bir günden sakının”. Bu, Allah'ın onlara olan davetinden ve onlara karşı inkâr lisanından kendilerine yönelen son hitaptır; bu yüzden {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayeti, Kur'an'da indirilen en son ayet olmuştur; çünkü o, ardında karşılık ehlini kuşatan başka bir söz bulunmayan bir sondur. Rec' (dönmek),

الشيء عند انتهاء غايته إلى مبدئها - انتهى.

bir şeyin gayesi bittiğinde başlangıcına dönmesidir - iktibas bitti.

ولما أجمل سبحانه في أول هذه الآية أول أمرهم وأوسطه وآخره على الوجه الذي تقدم أنه منبه على أن الكفر ينبغي أن يكون من قبيل الممتنع لما عليه من باهر الأدلة شرع يفصله على وجه داع لهم إلى جنابه بالامتنان بأنواع الإحسان بأمر أعلى في إفادة المقصود مما قبله على عادة القرآن في الترقي من العالي إلى الأعلى فساق سبحانه ابتداء الخلق الذي هو من أعظم الأدلة على وحدانيته مساق الإنعام على عباده بما فيه من منافعهم ليكون داعياً إلى توحيده من وجهين: كونه دالاً

[Allah] Sübhânehu bu ayetin başında onların işlerinin başını, ortasını ve sonunu, parlak deliller sebebiyle küfrün imkânsız türden olması gerektiğine dikkat çekecek şekilde mücmel olarak zikredince, Kur'an'ın yüceden daha yüceye terakki etme adetine binaen, kastedileni ifade etmede öncekinden daha üstün bir işle, türlü ihsanları başa kakıp hatırlatarak onları Kendi katına davet edici bir vecihle onu tafsil etmeye başladı. Böylece Sübhânehu, birliğinin en büyük delillerinden olan yaratılışın başlangıcını, içindeki menfaatleri sebebiyle kullarına nimet verme bağlamında sevk etti ki iki yönden O'nun tevhidini celbedici olsun: Biri,

على عظمة مؤثرة وكمال قدرته، وكونه إحساناً إلى عباده ولطفاً بهم، وقد جبلت القلوب على حب من أحسن إليها فقال: {هو} ، قال الحرالي: وهي كلمة مدلولها العلي غيب الإلهية القائم بكل شيء الذي لا يظهر لشيء، فذاته أبداً غيب، وظاهره الأسماء المظهرة من علو إحاطة اسم الله إلى تنزل اسم الملك، فما بينهما من الأسماء المظهرة، ثم قال: لما انتهى الخطاب بذكر إرجاعهم إلى الله وكان هذا خطاباً خاصاً مع المتمادي على كفره اتبع عند إعراضه وإدباره بهذا الحتم تهديداً رمى به بين أكتافهم وتسبيباً نيط بهم ومُدّ لهم كالمرخى له في السبب الذي يراد

müessirin azametine ve kudretinin kemaline delalet etmesi, diğeri de kullarına bir ihsan ve onlara bir lütuf olmasıdır; zira kalpler kendilerine ihsanda bulunanı sevmek üzere yaratılmıştır. Şöyle buyurdu: {هو} “O”. Harrâlî şöyle demiştir: Bu, yüce delaleti hiçbir şeye görünmeyen ve her şeyi ayakta tutan uluhiyet gaybı olan bir kelimedir; O'nun zatı daima gaybdır, zahiri ise «Allah» isminin kuşatıcılığının yüceliğinden «el-Melik» isminin tenezzülüne ve ikisi arasındaki izhar edici isimlere kadar uzanan isimlerdir. Sonra şöyle dedi: Hitap onların Allah'a döndürüleceklerinin zikriyle sona erince ve bu da küfründe ısrar edenle özel bir hitap olunca, onun yüz çevirip sırt dönmesi esnasında omuzları arasına atılan bir tehdit, kendilerine bağlanan ve çekilmek istenen ipi gevşetilen kimse gibi kendilerine uzatılan bir sebep kılma kabilinden bu kesin hükümle devam ettirildi;

أن يجذب به، إما بأن يتداركه لطف فيرجع عليه طوعاً، أو يراد به قسراً عند انتهاء مدى إدباره، وانتظم به ختم آية الدعوة بنحو من ابتدائها، إلا أن هذه على نهاية الاقتطاع بين طرفيها وتلك على أظهر الاتساق؛ فأبعدوا في هذه كل البعد بإسناد الأمر إلى اسم هو الذي هو غيب اسم الله وأسند إليه خلق ما خلق لهم في الأرض الذي هو أظهر شيء للحس - انتهى.

ya bir lütuf ona yetişir de kendi rızasıyla O'na döner veya sırt çevirmesinin son noktasına ulaştığında zorla çekilmesi murat edilir. Böylece davet ayetinin sonu, başlangıcına benzer bir tarzda intizam buldu; şu kadar var ki bu ayet iki tarafı arasındaki kopukluğun son noktasındadır, diğeri ise en aşikâr uyum üzeredir. Dolayısıyla bunda, işin Allah isminin gaybı olan «Hû» ismine isnat edilmesiyle son derece uzaklaştırıldılar ve duyu için en zahir şey olan yeryüzünde onlar için yaratılanların yaratılması O'na isnat edildi - iktibas bitti.

{الذي خلق لكم} ديناً ودنيا لطفاً بكم {ما في الأرض} أي بعد أن سواهن سبعاً، قال الحرالي: وقوله: {جميعاً} إعلام بأن حاجة الإنسان لا تقوم بشيء دون شيء وإنما تقوم بكلية ما في الأرض حتى لو بطل منها شيء تداعى سائرها - انتهى. والآية دليل على أن الأصل في الأشياء الإباحة، فلا يمنع شيء إلا بدليل.

{الذي خلق لكم} “Sizin için yaratan O'dur”; size lütuf olarak din ve dünya hususunda, {ما في الأرض} “yeryüzündekileri”, yani onları yedi [kat] olarak düzenledikten sonra. Harrâlî şöyle demiştir: {جميعاً} “hepsini” buyruğu, insanın ihtiyacının bir şey olmaksızın diğeriyle tek başına karşılanamayacağını, bilakis yeryüzündekilerin bütünüyle karşılanacağını, hatta onlardan bir şey geçersiz kalsa diğerlerinin de çökeceğini bildirmedir - iktibas bitti. Bu ayet, eşyada aslolanın mubahlık olduğuna delildir; dolayısıyla bir delil olmadıkça hiçbir şey yasaklanamaz.

ولما كانت السماء أشرف من جهة العلو الذي لا يرام، والجوهر البالغ في الأحكام، والزينة البديعة النظام، المبنية على المصالح الجسام، وكثرة المنافع والأعلام، عبر في أمرها بثم فقال: {ثم استوى إلى السماء} أي وشرف على ذلك جهة العلو بنفس الجهة والحسن والطهارة وكثرة المنافع، ثم علق إرادته ومشيئته بتسويتها من غير أدنى عدول ونظر إلى غيرها، وفخم أمرها بالإبهام ثم التفسير، والإفراد الصالح لجهة العلو

Gökyüzü ulaşılamaz yücelik, son derece sağlam cevher, eşsiz nizamdaki zinet, büyük maslahatlar üzerine bina edilmiş olma, menfaatlerin ve alametlerin çokluğu cihetiyle daha şerefli olunca, onun hakkında «sümme» ile ifade buyurup şöyle dedi: {ثم استوى إلى السماء} “Sonra göğe yöneldi”; yani bizzat cihet, güzellik, temizlik ve menfaatlerin çokluğu ile yücelik cihetini bunun üzerine şerefli kıldı; sonra hiçbir sapma ve başkasına bakma olmaksızın irade ve meşietini onu düzenlemeye bağladı. İbham ve ardından tefsir ile ve yücelik cihetine elverişli olan müfred lafız ile

تنبيهاً على الشرف، وللجنس الصالح للكثرة، ولذلك أعاد الضمير جمعاً، فكان خلق الأرض وتهيئتها لما يراد منها قبل خلق السماء، ودحوها بعد خلق السماء؛ على أن ثم للتعظيم لا للترتيب فلا إشكال، وتقديم الأرض هنا لأنها أدل لشدة الملابسة والمباشرة. وقال الحرالي: أعلى الخطاب بذكر الاستواء إلى السماء الذي هو موضع التخوف لهم لنزول المخوفات منه عليهم فقيل لهم: هذا المحل الذي تخافون منه هو استوى إليه، ومجرى لفظ الاستواء في الرتبة والمكانة أحق بمعناه من موقعه في المكان والشهادة؛ وبالجملة فالأحق بمجرى الكلِم وقوعها نبأ عن الأول الحق، ثم وقوعها نبأ عما في أمره وملكوته، ثم وقوعها نبأ عما في ملكه وإشهاده؛ فلذلك حقيقة اللفظ لا تصلح أن تختص بالمحسوسات البادية في الملك دون الحقائق التي من ورائها من عالم الملكوت، وما به ظهر الملك والملكوت من نبأ الله عن نفسه من الاستواء ونحوه في نبأ الله عن نفسه أحق

şerefe dikkat çekmek üzere onun şanını yüceltti; [müfred lafız] çokluğa elverişli cins içindir, bu yüzden zamiri cemi olarak döndürdü. Dolayısıyla yerin yaratılması ve kendisinden murat edilen şeye hazırlanması göğün yaratılmasından önce, yayılıp döşenmesi ise göğün yaratılmasından sonra olmuştur. Kaldı ki «sümme» tertip için değil tazim içindir, dolayısıyla bir müşkülat yoktur. Burada yerin öne alınması ise aşırı temas ve doğrudan muhataplık sebebiyle daha çok delalet edici olmasındandır. Harrâlî şöyle demiştir: Korkulan şeylerin üzerlerine oradan inmesi sebebiyle onlar için korku mahalli olan göğe istivayı zikrederek hitabı yüceltti. Kendilerine: "Korktuğunuz bu yere O istiva etti" denildi. İstiva lafzının mertebe ve mekânetteki cereyanı, mekân ve şehadetteki konumundan manasına daha layıktır. Hasılı, kelimelerin seyrine en layık olan, onların ilk Hak'tan bir haber olarak vaki olması, sonra O'nun emrinde ve melekûtunda olandan bir haber olarak vaki olması, sonra mülkünde ve şehadetinde olandan bir haber olarak vaki olmasıdır. Bu yüzden lafzın hakikati, melekût âleminden onun ardındaki hakikatler olmaksızın mülkte beliren hissedilen şeylere tahsis edilmeye elverişli değildir. Mülk ve melekûtun kendisiyle zuhur ettiği istiva ve benzeri Allah'ın kendisinden verdiği haberler, Allah'ın kendisinden verdiği haberde en layık

حقيقة، ثم النبأ به عن الروح مثلاً واستوائها على الجسم ثم على الرأس مثلاً واستوائه على الجثة فليس تستحق الظواهر حقائق الألفاظ على بواطنها بل كانت البواطن أحق باستحقاق الألفاظ؛ وبذلك يندفع كثير من لبس الخطاب على المقتصرين بحقائق الألفاظ على محسوساتهم {فسوَّاهُنَّ} التسوية إعطاء أجزاء الشيء حظه لكمال صورة ذلك الشيء {سبع سماوات} أعطى لكل واحدة منهن حظها

hakikattir. Sonra mesela ruh ve onun cesede istivası, sonra mesela baş ve onun gövdeye istivası hakkında haber verilmesidir. Dolayısıyla zahirler, lafızların hakikatlerini batınlarına tercih ederek hak etmezler; bilakis batınlar lafızları hak etmeye daha layıktır. Bununla, lafızların hakikatlerini hissettikleri şeylerle sınırlayan kimselere hitabın kapalılığının çoğu bertaraf edilir. {فسوَّاهُنَّ} “onları düzenleyip tanzim etti”; tesviye (düzenleme), o şeyin suretinin kemali için bir şeyin cüzlerine payını vermektir. {سبع سماوات} “yedi gök olarak”; onlardan her birine payını verdi

{وأوحى في كل سماء أمرها} [فصلت: ١٢] انتهى. وخلق جميع ما فيها لكم، فالآية من الاحتباك؛

{وأوحى في كل سماء أمرها} “ve her bir göğe kendi işini vahyetti” - iktibas bitti. Ve içindekilerin hepsini sizin için yarattı; dolayısıyla ayette ihtibak sanatı vardır;

حذف أولاً كون الأراضي سبعاً لدلالة الثاني عليه، وثانياً كون ما في السماء لنا لدلالة الأول عليه؛ وهو فن عزيز نفيس وقد جمعت فيه كتاباً حسناً ذكرت فيه تعريفه ومأخذه من اللغة وما حضرني من أمثلته من الكتاب العزيز وكلام الفقهاء وسميته «الإدراك لفن الاحتباك» .

Birincisinde, ikincisinin delalet etmesi sebebiyle yerlerin de yedi kat olduğu hazfedilmiş; ikincisinde ise birincisinin delalet etmesi sebebiyle gökte olanların da bizim için olduğu hazfedilmiştir. Bu, aziz ve nefis bir sanattır; bu hususta tarifini, dildeki dayanağını, Yüce Kitap'tan ve fakihlerin kelamından hatırıma gelen misallerini zikrettiğim güzel bir kitap telif ettim ve onu «el-İdrâk li-fenni'l-ihtibâk» olarak isimlendirdim.

ولما كان الخلق على هذه الكيفية دالاً بالبديهة على أتم قدرة لصانعه وكان العلم بأن مبنى ذلك على العلم محتاجاً إلى تأمل اغتنى في مقطع الآية بقوله: {وهو بكل شيء عليم} أي فهو على كل شيء قدير. ولما ذكر

Bu keyfiyet üzerindeki yaratılış, Sanatkârının tam kudretine apaçık delalet ettiği ve bunun temelinin ilim üzerine kurulu olduğunu bilmek de derin düşünmeye muhtaç bulunduğu için, ayetin sonunda şu buyruğuyla yetindi: {وهو بكل شيء عليم} “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir”, yani O her şeye kadirdir. Şöyle ki;

الحياة والموت المشاهدين تنبيهاً على القدرة على ما اتبعهما به من البعث ثم دل على ذلك أيضاً بخلق هذا الكون كله على هذا النظام البديع وختم ذلك بصفة العلم ذكر ابتداء خلق هذا النوع البشري المودع من صفة العلم ما ظهر به فضله بقوله تعالى عطفاً على قوله: {اعبدوا ربكم} وبياناً لقوله: {رب العالمين} [الفاتحة: ٢] إذ من البدءة تعلم العودة لمن تدبر، أو يكن عطفاً على ما تقديره: اذكر هذا لهم، وذلك أنه سبحانه لما خاطبهم بهذا الاستفهام الذي من معانيه الإنكار ذاكراً الاسم الأعظم الذي هو أعلى الأسماء وأبطنها غيباً والضمير الذي «هو» أبطن منه، وأتبعه بعض ما هم له منكرون أو به جاهلون، وأشار بقوله: «لكم» مثبتة فيما هو ظاهر عندهم ومحذوفة مما هو خفي عنهم، كما نبه عليه في الاحتباك إلى أنه لم يخلق هذا النوع البشري للفناء بل للبقاء بما أبان عن أنه إنما خلق جميع

[Allah Teâlâ] ardından getirdiği dirilişe olan kudrete dikkat çekmek üzere müşahede edilen hayatı ve ölümü zikredip sonra da bütün bu kâinatı bu eşsiz nizam üzere yaratmakla buna delil getirince ve bunu da ilim sıfatıyla mühürleyince, {اعبدوا ربكم} “Rabbinize kulluk edin” buyruğuna atıfla ve {رب العالمين} “Âlemlerin Rabbi” buyruğunu açıklamak üzere —çünkü düşünen kimse için başlangıçtan dönüş bilinir— veya "Bunu onlara hatırlat" takdirindeki bir söze atıfla, fazileti kendisiyle zahir olan ilim sıfatının emanet edildiği bu insan türünün yaratılışının başlangıcını zikretti. Şöyle ki: Sübhânehu onlara manalarından biri inkâr olan bu soruyla hitap edip isimlerin en yücesi ve gayb cihetiyle en batını olan İsm-i Âzam'ı ve kendisinden daha batın olan «Hû» zamirini zikredince ve ardından inkâr ettikleri veya bilmedikleri bazı hususları getirince ve ihtibakta dikkat çekildiği üzere yanlarında zahir olanda zikredilen, gizli olanda ise hazfedilen «sizin için» ifadesiyle bu insan türünü yokluk için değil beka için yarattığına işaret edip bütün

ما في هذه الأكوان لأجلهم، فالبعض رزق لهم والبعض أسباب له، والبعض أسجدهم لأبيهم وهم في صلبه ووكلهم بهم في حفظ أعمالهم وقسم أرزاقهم ونفخ أرواحهم وغير ذلك من تربيتهم وإصلاحهم؛ لم يكونوا أهلاً لفهم هذا الخطاب حق فهمه تلقياً عن الله لعلوه سبحانه وعلو هذا الخطاب بالأسماء الباطنة وما نظم بها من المعاني اللائقة بها علواً وغيباً فأعلم سبحانه بعطف «إذ» على غير ظاهر أنه معطوف على

bu kâinattakileri onlar için yarattığını, bir kısmının kendilerine rızık, bir kısmının buna sebep olduğunu, bir kısmını onlar sulbündeyken babalarına secde ettirdiğini ve amellerini korumada, rızıklarını taksim etmede, ruhlarını üflemede ve onları terbiye ve ıslah etmenin diğer yönlerinde onları kendilerine vekil kıldığını beyan edince; onlar, Sübhânehu'nun yüceliği ve batıni isimlerle olan bu hitabın yüceliği ve ona yücelik ve gayb cihetiyle layık olan manaların onunla dizilmesi sebebiyle Allah'tan telakki ederek bu hitabı hakkıyla anlamaya ehil olmadıklarından, Sübhânehu «iz» edatını zahir olmayan bir şeye atfetmekle onun

نحو: اذكر لهم أيها الرسول هذا، لأنه لا يفهمه حق فهمه عنا سواك، وهم إلى الفهم عنك أقرب «وإذ» أي واذكر ما اتفق إذ، وحذف هذا المعطوف عليه لاحتمال المأمور بذكره الإنكار والسياق لإيراد الرفق والبشارة على لسانه ﷺ استعطافاً لهم إليه وتحبيباً فيه وفي حذفه أيضاً والدلالة عليها بالعاطف حث على تدبر ما قبله تنبيهاً على جلالة مقداره ودقة أسراره، ولما علمت الإشارة لكن لأهل البصارة أتبعها قصة آدم ﵇ دليلاً ظاهراً ومثالاً بيناً لخلاصة ما أريد بهذه الجمل مما نبه عليه بالعاطف من أن النوع الآدمي هو المقصود بالذات من هذا الوجود، وأنه لا يجوز في الحكمة أن يترك بعد موته من غير إحياء يرد به إلى دار لا يكون في شيء من أمورها من أحد نوع من الخلل وتكون الحكمة فيها ظاهرة جداً لا خفاء بها أصلاً.

şu kabilden bir şeye matuf olduğunu bildirdi: "Ey Resul! Bunu onlara zikret, çünkü Bizden bunu hakkıyla anlayacak senden başkası yoktur; onlar ise senden anlamaya daha yakındırlar." «Ve iz», yani [o vakit] cereyan eden şeyi hatırla. Zikri emredilen şeyin inkârı muhtemel kılması ve siyakın da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanından onlara şefkat gösterip onu sevdirmek üzere rıfk ve müjde getirme sadedinde olması sebebiyle bu matufun aleyh hazfedilmiştir. Onun hazfedilmesinde ve atıf harfiyle ona delalet edilmesinde, kadrinin yüceliğine ve sırlarının inceliğine dikkat çekmek üzere kendisinden öncekini derinlemesine düşünmeye bir teşvik vardır. İşaret —ancak basiret ehline— anlaşılınca, atıf edatıyla dikkat çekilen ve insan türünün bu varlıktan bizzat kastedilen gaye olduğuna, ölümünden sonra hiçbir işinde hiç kimseden hiçbir kusurun bulunmayacağı ve hikmetin onda asla gizliliği olmayacak şekilde gayet açık olacağı bir yurda döndürülmek üzere diriltilmeksizin bırakılmasının hikmete caiz olmadığına dair bu cümlelerle murat edilen şeyin hülasasına açık bir delil ve zahir bir misal olarak Âdem aleyhisselâm'ın kıssasını getirdi.

فيظهر الحمد أتم ظهور؛ ولذلك ذكر تفضيل آدم عليه السلام

Böylece hamd en mükemmel şekilde zahir olur; bundan dolayı Âdem aleyhisselâm'ın

بالعلم، ثم بإسجاد الملائكة له، ثم بإسكانه الجنة، ثم بتلقي أسباب التوبة عند صدور الهفوة؛ وقد روى البيهقي في أواخر الدلائل والحارث بن أبي أسامة والحاكم في المستدرك عن بشر بن شغاف عن عبد الله بن سلام ﵁ قال: «إن أكرم خليقة الله على الله أبو القاسم ﷺ، قلت: رحمك الله! فأين الملائكة؟ فنظر أليّ وضحك فقال: يا ابن أخي! وهل تدري ما الملائكة؟ إنما الملائكة خلق كخلق الأرض وخلق السماء وخلق السحاب وخلق الجبال وخلق الرياح وسائر الخلائق التي لا تعصي الله شيئاً، وإن أكرم الخلائق على الله أبو القاسم ﷺ» وقال البيهقي: إنه ليس بموقوف بل حكمه الرفع. وقال الحرالي: لما جعل الله تعالى نور العقل هادياً لآيات ما ظهر في الكون وكان من الخلق مهتد به ومعرض عنه بعث الله النبيين مبشرين لمن اهتدى بنور العقل بمقتضى الآيات المحسوسة وتلك هي الحنيفية والملة الإبراهيمية، ومنذرين لمن أعرض عن ذلك وشغلته شهوات دنياه،

ilimle, sonra meleklerin ona secde ettirilmesiyle, sonra cennete yerleştirilmesiyle, sonra da zelle sadır olduğunda tevbe sebeplerini telakki etmesiyle üstün kılınışını zikretti. Beyhakî Delâil'in sonlarında, Hâris b. Ebî Üsâme ve Hâkim Müstedrek'te Bişr b. Şegâf'tan, o da Abdullah b. Selâm'dan radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ın mahlukatı içinde Allah'a en kerim olanı Ebu'l-Kāsım'dır sallallâhu aleyhi ve sellem. Dedim ki: Allah sana rahmet etsin, peki melekler nerede? Bana baktı ve güldü, sonra şöyle dedi: Ey kardeşimin oğlu! Meleklerin ne olduğunu bilir misin? Melekler ancak yerin yaratılışı, göğün yaratılışı, bulutların yaratılışı, dağların yaratılışı, rüzgârların yaratılışı ve Allah'a hiçbir şeyde isyan etmeyen diğer mahlukat gibi bir mahluktur. Mahlukatın Allah'a en kerim olanı ise Ebu'l-Kāsım'dır sallallâhu aleyhi ve sellem.» Beyhakî şöyle demiştir: Bu mevkuf değildir, bilakis hükmen merfudur. Harrâlî şöyle demiştir: Allah Teâlâ akıl nurunu kâinatta zahir olan ayetlere bir hidayet rehberi kıldığında ve mahlukattan onunla hidayet bulan da ondan yüz çeviren de bulununca; Allah peygamberleri, hissedilen ayetlerin gereğince akıl nuruyla hidayete erenlere müjdeci —ki bu haniflik ve İbrahim milletidir—, bundan yüz çevirip dünya şehvetleri kendisini meşgul eden kimselere de uyarıcı olarak gönderdi;

فترتب لذلك خطاب الكتاب بين ما يخاطب به الأعلين المهتدين وبين ما يخاطب به الأدنين المعرضين، وكذلك تفاوت الخطاب بين ما يخاطب به الأئمة المهتدين والمؤتّمون بهم، فكان أعلى الخطاب ما يقبل على إمام الأئمة وسيد السادات وأحظى خلق الله عند الله محمد ﷺ. فكان أول الخطاب ب الم ذلك الكتاب إقبالاً عليه وإيتاء له من الذكر الأول كما قال ﵇: «أوتيت البقرة وآل عمران من الذكر الأول» وهو أول مكتوب حين كان الله ولا شيء معه، وكتب في الذكر الأول كل شيء، فخاطبه الله ﷿ بما في الذكر الأول وأنزله قرآناً ليكون آخر المنزل الخاتم هو أول الذكر السابق ليكون الآخر الأول في كتابه كما هو في ذاته، فمن حيث كان الخطاب الأول من أعلى خطاب الله لمحمد ﷺ انتظم به ما هو أدنى خطاب من آيات الدعوة تنبيهاً لمن أعرض عن الاستضاءة بنور العقل لما بين الطرفين من

böylece Kitab'ın hitabı, en yüce hidayete erenlere hitap edilen ile en aşağı yüz çevirenlere hitap edilen arasında tertip edildi. Aynı şekilde hitap, hidayete ermiş önderlere hitap edilen ile onlara uyanlara hitap edilen arasında da farklılık gösterdi. Hitabın en yücesi ise önderlerin önderi, efendilerin efendisi ve Allah katında Allah'ın en nasipli kulu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelen hitap oldu. İlk hitap olan {الم ذلك الكتاب} hitabı, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Bana Bakara ve Âl-i İmrân ilk Zikir'den verildi» buyurduğu gibi, ona bir yöneliş ve ilk Zikir'den ona bir ihsandı. O [Zikir], Allah varken ve O'nunla birlikte hiçbir şey yokken yazılan ilk şeydir ve ilk Zikir'de her şey yazılmıştır. Allah Azze ve Celle ona ilk Zikir'de olanla hitap etmiş ve onu son indirilen hatim, önceki Zikrin ilki olsun diye Kur'an olarak indirmiştir; ta ki zatında olduğu gibi Kitabında da sonuncu ilk olsun. İlk hitap, Allah'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan en yüce hitabından olduğu cihetle, iki taraf arasındaki

تناسب التقابل؛ ثم عاد وجه الخطاب إليه ﷺ بما هو إعلام بغائب الماضي عن كائن الوقت من أمر ابتداء مفاوضة الحق ملائكته في خلق آدم ليكون ذلك ترغيباً للمبشرين في علو الرتب إلى التكامل كما كانت آية الدعوة تنبيهاً للمعرضين ليعودوا إلى الإقبال، وخصوص الإنزال إنما هو في الإنباء بغيب الكون من ملكوته وغائب أيام الله الماضية ومنتظر أيام الله الآتية، فذلك الذي يخص المهتدين بنور العقل ليترقوا من حد الإيمان إلى رتبة اليقين، وإنما يرد التنبيه والتنزيل بما في نور العقل هدايته من أجل المعرضين؛ فكان ما شمله التنزيل بذلك أربعة أمور: أحدها التنبيه على الآيات بمقتضى أسماء الله من اسمه الملك إلى اسمه الرحمن الرحيم إلى اسمه رب العالمين إلى اسمه العظيم الذي هو الله، والثاني التنبيه على غائب المنتظر الذي الخلق صائرون إليه ترغيباً وترهيباً، والثالث الإعلام بماضي أمر الله جمعاً للهمم للجد والانكماش في عبادة الله، والرابع التبصير ببواطن كائن الوقت الذي في ظاهره إعلامه؛ فكان أول التنزيل في هذه السورة أمر أول يوم من ذكر الله وهو كتب مقتضى العلم والقدرة في قسمه تعالى عباده بين مؤمن وكافر ومنافق، ثم أنزل الخطاب إلى آية الدعوة من وراء حجاب الستر بسابق التقدير فعم به الناس ونبههم

karşıtlık münasebeti sebebiyle akıl nuruyla aydınlanmaktan yüz çeviren kimseye bir uyarı olarak davet ayetlerinden ibaret en alt hitap ona bağlandı. Sonra hitabın yönü, müjdelenenleri kemale doğru mertebelerin yüceliğine teşvik etmek için —tıpkı davet ayetinin yüz çevirenleri tekrar yönelmeleri için uyarması gibi— Hak Teâlâ'nın Âdem'in yaratılışı hususunda melekleriyle istişaresinin başlaması işinden şimdiki zamana göre geçmişin gaybını bildirmek üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem döndü. İnzalin hususiyeti ise melekûtundan kâinatın gaybını, Allah'ın geçmiş günlerinin gaybını ve Allah'ın gelecek beklenen günlerini haber vermektedir. İşte iman sınırından yakîn mertebesine yükselmeleri için akıl nuruyla hidayete erenlere has olan budur. Akıl nurunun hidayet ettiği şeyle uyarı ve tenzil ise ancak yüz çevirenler sebebiyle vârit olur. Dolayısıyla tenzilin bununla kapsadığı hususlar dört şey oldu: Birincisi, el-Melik isminden er-Rahmân er-Rahîm ismine, Rabbi'l-Âlemîn isminden en yüce ismi olan Allah ismine kadar Allah'ın isimlerinin gereğince ayetlere dikkat çekmek; ikincisi, teşvik ve korkutma sadedinde mahlukatın varacağı beklenen gayba dikkat çekmek; üçüncüsü, Allah'a ibadette gayret ve ciddiyet için himmetleri toplamak üzere Allah'ın geçmiş emrini bildirmek; dördüncüsü, zahirinde bildirmesi bulunan şimdiki vaktin batınlarına basiret kazandırmaktır. Bu suredeki tenzilin ilki, Allah'ın zikrinin ilk gününün emri, yani Teâlâ'nın kullarını mümin, kâfir ve münafık arasında taksim etmesindeki ilim ve kudretin gereğini yazması idi. Sonra hitabı, geçmiş takdirin örtü perdesinin ardından davet ayetine indirdi de bununla insanları kuşattı ve onları

على آيات ربوبيته وحياً أوحاه الله منه إليه، ثم عطف على ذلك إعلاماً لابتداء المفاوضة في خلق آدم عطفاً على ذلك الذي يعطيه إفهام هذا الإفصاح، فلذلك قال تعالى {وإذ} فإن الواو حرف يجمع ما بعده مع شيء قبله إفصاحاً في اللفظ أو إفهاماً في المعنى، وإنما يقع ذلك لمن يعلو خطابه ولا يرتاب في إبلاغه.

Allah'ın Kendi katından ona vahyettiği bir vahiyle rububiyetinin ayetlerine dikkat çekti. Sonra bu açık beyanın kazandırdığı anlayış üzerine bir atıf olarak, Âdem'in yaratılışındaki istişarenin başlangıcını bildirmek üzere buna atfetti. Bundan dolayı Teâlâ {وإذ} “Hani ... bir vakit” buyurdu. Zira vav harfi, lafızda açıkça veya manada anlaşılır bir şekilde kendisinden sonrakini kendisinden önceki bir şeyle toplayan bir harftir; bu da ancak hitabı yüce olan ve tebliğinde şüphe bulunmayan zat için vaki olur.

وإذ اسم مبهم لما مضى من الأمر والوقت، {قال} من القول وهو إبداء صور الكلم نظماً بمنزلة ائتلاف الصور المحسوسة جمعاً، فالقول مشهود القلب بواسطة الأذن، كما أن المحسوس مشهود القلب بواسطة العين وغيره.

«İz», geçmiş iş ve vakit için müphem bir isimdir. {قال} “demişti”; kavil (söz)den gelir, o da hissedilen suretlerin topluca bir araya gelmesi mesabesinde kelimelerin suretlerini bir dizilişle ortaya koymaktır. Dolayısıyla söz, kulak vasıtasıyla kalbin şahididir; tıpkı hissedilen şeyin göz ve başka vasıtayla kalbin şahidi olması gibi.

ثم قال: لما أنبأ الله ﷿ نبيه ﷺ بما في الذكر من التقدير الذي هو خبء الشرعة ونظم به ما أنزل من دعوة الخلق إلى حكمه فانتظم ذلك رتبتي أمر نظم تعالى بذلك إنزال ذكر خلق معطوفاً على ذكر خلق أعلى رتبة منه، نسبته منه كنسبة الدعوة من خبئها، فذكر خلق آدم ظاهر خبء ما عطف عليه وهو والله أعلم ذكر خلق محمد ﷺ الذي هو خبء خلق آدم، فكأنه تعالى أعلم نبيه ﷺ بأمر خلقه له بدء وحي سر ثم أعلن بما عطف عليه

Sonra şöyle dedi: Allah Azze ve Celle, şeriatın gizlisi olan Zikir'deki takdiri Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem haber verip halkı O'nun hükmüne davetten indirdiği şeyleri bununla dizince ve bu da işin iki mertebesini bir intizama sokunca; Teâlâ bununla, kendisinden daha yüce mertebedeki bir yaratılışın zikrine matuf olarak bir yaratılışın zikrinin indirilişini dizdi ki bunun ona nispeti davetin kendi gizlisine nispeti gibidir. Âdem'in yaratılışının zikri, kendisine atfedilen şeyin gizlisinin zahiridir; o da —en doğrusunu Allah bilir— Âdem'in yaratılışının gizlisi olan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaratılışının zikridir. Sanki Teâlâ, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini yaratması işini sır bir vahyin başlangıcı olarak bildirmiş, sonra kendisine atfedilen

من ذكر خلق آدم وحي علن ليكون أمر خلق محمد ﷺ عند الخاصة فهماً كما كان أمر خلق آدم عند العامة إفصاحاً؛ وكان المفهوم: اذكر يا محمد إذ كان في خلقك كذا وإذ قال: {ربك} أي المحسن إليك برحمة العباد بك الذي خبأك في إظهار خلق آدم {للملائكة} ما أنزل، وتأويل الملائكة عند أهل العربية أنه جمع ملاك مقلوب من مألك من الألك وهي الرسالة، فتكون الميم زائدة ويكون وزنه معافلة، ويكون الملك من الملك وهو إحكام ما منه التصوير، من ملكت

Âdem'in yaratılışının zikrinden ibaret açık bir vahiyle ilan etmiştir; ta ki Âdem'in yaratılışı işi avam nezdinde açık bir beyan olduğu gibi, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaratılışı işi de havas nezdinde bir anlayış olsun. Anlaşılan mana şudur: Ey Muhammed! Senin yaratılışında şöyle olduğu vakti ve {ربك} “Rabbin” —yani kullara seninle merhamet etmek suretiyle sana ihsanda bulunan ve Âdem'in yaratılışını izhar etmede seni gizleyen Rabbin— {للملائكة} “meleklere” indirilen şeyi söylediği [vakti hatırla]. Arap dili ehline göre «melâike»nin tevili, onun «melek» kelimesinin çoğulu olduğu, risalet (elçilik) demek olan «el-e'lek»ten türeyen «me'lek»ten kalbedilmiş olduğudur; dolayısıyla mim zâiddir ve vezni «meâfile»dir. «Melek» ise tasvire dayanak olan şeyi sağlamlaştırmak demek olan «milk»ten de olabilir; nitekim

العجين، وجمعه أملاك، تكون فيه الميم أصلية، فليكن اسم ملائكة جامعاً للمعنيين منحوتاً من الأصلين، فكثيراً ما يوجد ذلك في أسماء الذوات الجامعة كلفظ إنسان بما ظهر فيه من أنه من الأنس والنسيان معاً، وهو وضع للكلم على مقصد أفصح وأعلى مما يخص به اللفظ معنى واحداً، فللكلام رتبتان: رتبة عامة ورتبة خاصة أفصح وأعلى كَلِماً وكلاماً.

hamuru yoğurup kıvama getirdim denir; bunun çoğulu «emlâk» gelir ve buradaki mim aslidir. O halde «melâike» ismi iki manayı da toplayan, iki asıldan yontulmuş bir isim olsun; zira toplayıcı zat isimlerinde bu durum çokça bulunur; tıpkı hem ünsiyet hem de nisyandan türediği aşikâr olan «insan» lafzında olduğu gibi. Bu ise, lafzın tek bir manaya tahsis edilmesinden daha fasih ve daha yüce bir maksat üzerine kelimenin vaz edilmesidir. Dolayısıyla kelamın iki mertebesi vardır: Genel mertebe ve hem kelime hem kelam bakımından daha fasih ve daha yüce olan özel mertebe.

قال: وفيه أي هذا الخطاب مع ذلك استخلاص لبواطن أهل الفطانة من أن تعلق بواطنهم بأحد من دونه حين أبدى لهم انفراده بإظهارهم خلقاً دون ملائكته الأكرمين، حتى لا تعلق قلوبهم بغيره من أهل الاصطفاء فكيف بمن يكون في محل البعد والإقصاء! توطئة لقبيح ما يقع من بعضهم من اتباع خطوات الشيطان؛ وذلك لأن في كل آية معنى تنتظم به بما قبلها ومعنى تتهيأ به للانتظام بما بعدها؛ وبذلك

Dedi ki: Bununla birlikte bunda, yani bu hitapta, en kerim melekleri olmaksızın onları yaratma olarak izhar etmede tekliğini onlara gösterdiğinde, kalpleri seçkin kılınan kimselerden başkasına bağlanmasın diye —kaldı ki uzaklık ve kovulma mahallinde olana nasıl bağlansın!— zekâ ve basiret ehlinin batınlarını O'ndan başkasına bağlanmaktan arındırma vardır. Bu da bazılarından şeytanın adımlarına uyma kabilinden sadır olan çirkinliğe bir mukaddimedir. Çünkü her ayette, kendisinden öncekiyle intizam bulduğu bir mana ve kendisinden sonrakiyle intizama hazırlandığı bir mana bulunur. İşte bununla

كان انتظام الآي داخلاً في معنى الإعجاز الذي لا يأتي الخلق بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً.

ayetlerin intizamı, birbirlerine arka çıksalar bile mahlukatın bir benzerini getiremeyeceği icaz manasına dahil olmuştur.

{إني} إن حرف يفهم توكيداً من ذات نفس المؤكد وعلمه. والياء اسم عليّ يخص المضيف إلى نفسه الذي يضيف الأشياء إليه، {جاعل في الأرض} ولما كانت خلافة آدم ﵇ كاملة في جميع الأرض بنفسه وبذريته وحّد لذلك مع أنه يصح أن يراد به الجنس فقال: {خليفة} الخليفة ذات قائم بما يقوم به المستخلف على حسب رتبة ذلك الخليفة منه، فهو خليقة الله في كونه مُلكه وملكوته، وهم أيضاً بعضهم خلفاء بعض؛ فهو خليفة بالمعنيين - انتهى.

{إني} “Şüphesiz Ben”; inne, tekit eden zatın kendisinden ve ilminden bir tekidi ifade eden bir harftir. Yâ ise, eşyayı Kendisine izafe eden, Kendisine izafe edene has yüce bir isimdir. {جاعل في الأرض} “yeryüzünde var edeceğim”; Âdem aleyhisselâm'ın hilafeti bizzat kendisiyle ve zürriyetiyle bütün yeryüzünde tam olduğu için, cinsin murat edilmesi sahih olmakla birlikte bunun için müfred getirip şöyle buyurdu: {خليفة} “bir halife”. Halife, o halifenin ondan mertebesine göre, yerine geçtiği zatın yerine getirdiği şeyi ikame eden bir zattır. Dolayısıyla o, mülk ve melekût varlığında Allah'ın halifesidir; ayrıca onlar birbirlerinin de halifeleridirler. O halde o, her iki manada da halifedir - iktibas bitti.

وجعل سبحانه هذا التذكير في سياق داع إلى عبادته وقائد إلى محبته حيث متّ إلى هذا النوع الآدمي بنعمه عليهم وإحسانه إليهم قبل

[Allah] Sübhânehu bu hatırlatmayı, bu Âdem türünü henüz var etmeden önce onlara olan nimetleri ve ihsanıyla bağ kurarak Kendi ibadetine davet eden ve sevgisine götüren bir siyak içinde kıldı;

إيجادهم، فذكر لهم ما حاجّ به ملائكته عنهم، وما شرف به أباهم آدم من العلم وأمر الملائكة المقربين بالسجود له، ثم ما وقع لإبليس معه وهما عبدان من عبيده فتاب عليه ولم يتب على إبليس مع سبقه له بالعبادة بل أوجب طرده وأبّد بعده فقال تعالى حكاية عن الملائكة جواباً لسؤال من كأنه قال ما قالوا حين أخبرهم سبحانه بذلك: {قالوا} طالبين الإيقان على الحكمة في إيجاد من يقع منه شر {أتجعل فيها} أي في الأرض {من يفسد فيها} أي بأنواع المعاصي بالقوة الشهوانية، {ويسفك}

öyle ki onlar hakkında melekleriyle olan hüccetleşmesini, babaları Âdem'i ilimle nasıl şereflendirdiğini ve mukarreb meleklere ona secde etmelerini emrettiğini, sonra Kendi kullarından iki kul iken İblis'in onunla başına gelenleri, Âdem'in tevbesini kabul edip ibadette ondan önce olmasına rağmen İblis'in tevbesini kabul etmeyip bilakis kovulmasını vacip kıldığını ve uzaklaştırılmasını ebedileştirdiğini onlara zikretti. Teâlâ, Sübhânehu bunu kendilerine bildirdiğinde ne dediler diye soran kimsenin sorusuna cevap olarak meleklerden naklen şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki” -kendisinden şer sadır olacak birinin var edilmesindeki hikmet hakkında yakîn talep ederek-, {أتجعل فيها} “Orada var mı edeceksin?”, yani yeryüzünde, {من يفسد فيها} “orada fesat çıkaracak”, yani şehevi kuvvetle türlü günahlarla [fesat çıkaracak], {ويسفك} “ve kan dökecek [birini mi?]”

من السفك، قال الحرالي: وهو سكب بسطوة {الدماء} أي بغير حقها بالقوة الغضبية، لعدم عصمتهم، وخلقهم جوفاً لا يتمالكون، وأصحاب شهوات عليها يتهالكون؛ وكأنهم لما رأوا صورة آدم تفرسوا فيها ذلك لو سألوا عن منافع أعضائه وما أودع فيها من القوى والمعاني أخبرهم تعالى بما تفرسوا منه ذلك والدم.

"es-Sefk" (kan dökmek) kökündendir. el-Harrâlî şöyle dedi: O, bir zorbalıkla akıtmaktır. {الدماء} “kanları”, yani masum olmamaları, içleri boş yaratılıp kendilerine hâkim olamamaları ve uğrunda helak oldukları şehvet sahipleri olmaları sebebiyle öfke kuvvetiyle haksız yere [kan döker]. Sanki onlar Âdem'in suretini gördüklerinde, organlarının faydaları ile onlara tevdi edilen kuvvetler ve manalar hakkında sormuş olsalardı Teâlâ'nın kendisinden bunu ve kanı firasetle anladıkları şeyi haber vereceği bir firasetle bunu onda sezdiler.

قال الحرالي: رزق البدن الأقرب إليه المحوط فيه {ونحن} أي والحال إنا نحن، وهذا الضمير

el-Harrâlî şöyle dedi: [Kan], bedene en yakın ve onu kuşatan rızıktır. {ونحن} “Biz ise”, yani hal şu ki biz; bu zamir

كما قال الحرالي: اسم القائل المستتبع لمن هو في طوع أمره لا يخالفه {نسبح} أي نوقع التسبيح أي التنزيه لك والإبعاد عما لا يليق بك ملتبسين في التسبيح {بحمدك} والحاصل إنا نبرئك عن صفات النقص حال إثباتنا لك صفات الكمال، وحذف المفعول للتعميم؛ وقال الحرالي: التسبيح تنزيه الحق تعالى عن بادية نقص في خلق أو رتبة، وحمد الله استواء أمره علواً وسفلاً ومحو الذم عنه والنقص منه، وذلك تسبيح أيضاً في علو أمر الله، فما سبح بالحمد إلا أهل الحمد من آدم ومحمد ﷺ، فغاية المسبح الحمد، والحمد تسبيح لمن غايته وراء ذلك الاستواء - انتهى.

el-Harrâlî'nin de dediği gibi: Emrine itaat eden ve kendisine muhalefet etmeyen kimseleri peşine katan söz sahibinin ismidir. {نسبح} “tesbih ediyoruz”, yani tesbihi, yani Sana tenzihi ve Sana layık olmayan şeylerden uzak tutmayı tesbihe bürünmüş olarak yerine getiriyoruz {بحمدك} “Seni hamdinle”. Hâsılı şudur: Biz, Sana kemal sıfatlarını ispat ettiğimiz halde Seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz; umumi kılmak için meful hazfedilmiştir. el-Harrâlî şöyle dedi: Tesbih, Hakk Teâlâ'yı yaratılışta veya mertebede beliren bir noksanlıktan tenzih etmektir. Allah'ın hamdi ise, emrinin yücelikte ve aşağıda dengeli ve yetkin olması, O'ndan yerginin ve noksanlığın silinmesidir. Bu da Allah'ın emrinin yüceliğinde bir tesbihtir; nitekim hamd ile tesbihte bulunanlar ancak Âdem ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gibi hamd ehlidir. Tesbih edenin nihai gayesi hamddir; hamd ise nihai gayesi o istivanın ötesinde olan kimse için tesbihtir - iktibas bitti.

{ونقدس} أي نطهر كل شيء نقدر عليه من نفوسنا وغيرها،

{ونقدس} “ve takdis ediyoruz”, yani nefislerimizden ve başkalarından güç yetirebildiğimiz her şeyi temizliyoruz,

{لك} أي لا لغيرك لعصمتنا بك، أو المعنى نوقع التقديس أي التطهير لك بمعنى أنك في الغاية من الطهارة والعلو في كل صفة. قال الحرالي: القدس طهارة دائمة لا يلحقها نجس ظاهر ولا رجس باطن، واللام تعلة للشيء لأجله كان ما أضيف به - انتهى.

{لك} “Seni”, yani Seninle masum kılındığımız için başkasına değil yalnız Sana; yahut mana: Her bir sıfatta temizliğin ve yüceliğin nihayetinde olman anlamında takdisi, yani arındırmayı Senin için yerine getiriyoruz. el-Harrâlî şöyle dedi: Kuds, kendisine zahir bir pislik ve batın bir murdarlık ilișmeyen daimi bir temizliktir; lām harfi ise kendisine izafe edilen şeyin uğruna var olduğu illet bildiren harftir - iktibas bitti.