Binûn

Bakara — 25. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{سمعنا وعصينا} [البقرة: ٩٣] وأنه أثابهم على إيمانهم رفع الإصر والمشقة والمؤاخذة بالخطأ والنسيان فقال: {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} ، فحصل من هذه السورة بأسرها بيان الصراط المستقيم على الاستيفاء والكمال أخذاً وتركاً وبيان شرف من أخذ به وسوء حال من تنكب عنه. وكان العباد لما علموا {اهدنا الصراط المستقيم} [الفاتحة: ٦]- إلى آخر السورة قيل لهم: عليكم بالكتاب - إجابة لسؤالهم؛ ثم بين لهم حال من سلك ما طلبوا فكان قيل لهم: أهل الصراط المستقيم وسالكوه هم الذين بيّن شأنهم وأمرهم، والمغضوب عليهم من المتنكبين هم اليهود الذين بين أمرهم وشأنهم، والضالون هم النصارى الذين بيّن

{سمعنا وعصينا} “İşittik ve isyan ettik” [el-Bakara: 93] [şeklinde değil], {سمعنا وأطعنا} “İşittik ve itaat ettik” dediklerini ve imanlarına mükâfat olarak ağır yükü, meşakkati, hata ve unutma ile muahezeyi onlardan kaldırdığını bildirerek: {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyurdu. Böylece bu surenin tamamından, alma ve terk etme bakımından dosdoğru yolun eksiksiz ve kâmil bir şekilde açıklaması, ona sarılanın şerefi ve ondan sapanın kötü hali ortaya çıktı. Kullar {اهدنا الصراط المستقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” [el-Fâtiha: 6] ayetini —surenin sonuna kadar— öğrendiklerinde, dualarına icabet olarak kendilerine: 'Kitaba sarılın' denilmişti; sonra onlara istedikleri yola girenlerin hali açıklandı; sanki onlara şöyle denilmişti: Dosdoğru yolun ehli ve yolcuları, şanları ve durumları açıklanan kimselerdir; yoldan sapan gazaba uğramışlar, durumları ve şanları açıklanan Yahudilerdir; sapkınlar ise durumları ve şanları açıklanan

أمرهم وشأنهم؛ فيجب على من رغب في سلوك الصراط المستقيم أن يحذر ما أصاب هؤلاء مما نبه عليه وأن يأخذ نفسه بكذا وكذا وأن ينسحب إيمانه على كل ذلك، وأن يسلم الأمر لله الذي تطلب منه الهداية، ويتضرع إليه بأن لا يؤاخذه بما يثمره الخطأ والنسيان، وأن لا يحمله ما ليس في وسعه، وأن يعفو عنه - إلى آخر السورة؛ انتهى.

Hristiyanlardır. Dolayısıyla dosdoğru yola girmeyi arzulayan kimseye düşen; dikkat çekilen bu kimselerin başına gelenlerden sakınmak, nefsini şunlar ve şunlarla yükümlü kılmak, imanını bütün bunlara yaymak, kendisinden hidayet istenen Allah'a işi teslim etmek, hata ve unutmanın doğurduğu şeylerle kendisini muaheze etmemesi, gücünün yetmeyeceği şeyi kendisine yüklememesi ve kendisini affetmesi için O'na yalvarmaktır —surenin sonuna kadar—. —Alıntı sonu—.

ولما مُنّوا بالإيمان في سؤال الغفران عللوا السؤال بقولهم: {لا يكلف الله} أي الملك الأعظم الرحيم الأكرم الذي له جميع صفات الكمال {نفساً إلا وسعها} أي ما تسعه وتطيقه ولا تعجز عنه، وذلك هو الممكن لذاته الذي يتعلق اختيار العبد بفعله، ولم يخبر الله تعالى بأنه لا يقع لا المحال لذاته ولا الممكن لذاته سواء كان مما لا مدخل للإنسان في اختياره كالنوم أو كان له مدخل فيه وقد تعلق العلم

Mağfiret talebinde iman ile lütuflandırıldıklarında, bu talebi şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {لا يكلف الله} “Allah yüklemez” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan en büyük Hükümdar, son derece merhametli ve en cömert olan [Allah], {نفساً إلا وسعها} “hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını” yani güç yetirebileceği, takat getirebileceği ve aciz kalmayacağı şeyi [yükler]; bu da kulun ihtiyarının (seçiminin) fiiline taalluk ettiği li-zâtihî (zatı gereği) mümkün olandır. Allah Teâlâ, ne li-zâtihî muhalin ne de —ister uykuda olduğu gibi insanın seçiminin dahli bulunmayan şeylerden olsun, ister dahli olup da

الأزلي بعدم وقوعه وأخبر ﷾ بعدم وقوعه معيناً لصاحبه، فهذا لا يقع التكليف به ويجوز التكليف به؛ وهذا الكلام من جملة دعائهم على وجه الثناء طلباً للوفاء بما أخبرهم به الرسول ﷺ عنه ﷾ خوفاً من أن يكلفوا بما لله ﷾ كما دلت عليه الآية وقول المؤمنين عند نزولها وجواب النبي ﷺ لهم أن يكلف به من المؤاخذة بالوساوس التي لا يقع العزم عليها لأنه مما تخفيه النفوس ولا طاقة على دفعه فهو من باب:

ezelî ilmin vuku bulmamasına taalluk ettiği ve O celle celâlühû sahibini belirterek vuku bulmayacağını haber verdiği li-zâtihî mümkün olanın— vuku bulmayacağını haber vermemiştir. İşte bununla mükellef tutulma vuku bulmaz, fakat bununla mükellef kılınması caizdir. Bu söz, ayetin, indiği sıradaki müminlerin sözünün ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara verdiği cevabın delalet ettiği üzere, kesin karara (azme) bağlanmayan vesveselerle muaheze olunmak gibi —çünkü bu, nefislerin gizlediği ve defetmeye güç yetirilemeyen şeylerdendir— Allah'a celle celâlühû ait olan şeylerle mükellef tutulma korkusundan ötürü, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem O'ndan celle celâlühû kendilerine haber verdiği şeyin yerine getirilmesini talep etmek maksadıyla övgü kabilinden duaları cümlesindendir. Dolayısıyla bu şu kabildendir:

إذا أثنى عليك المرء يوماً ... كفاه من تعرضه الثناء

“Bir kişi sana bir gün övgüde bulunursa ... Bir talepte bulunmak yerine bu övgü ona yeter.”

ولعل العدول عن الخطاب إلى الغيبة بذكر الاسم الأعظم من باب التملق بأن له من صفات العظمة ما يقتضي العفو عن ضعفهم ومن صفات الحلم والرحمة والرأفة ما يرفه عنهم ويحتمل أن يكون ذلك من قول الله ﷾ جزاء لهم على قولهم {سمعنا وأطعنا} - الآية،

Hitaptan gaybete (üçüncü şahsa) İsm-i Âzam'ı zikrederek dönülmesi; O'nun, zayıflıklarını affetmeyi gerektiren azamet sıfatlarına ve durumlarını rahatlatacak hilim, merhamet ve şefkat sıfatlarına sahip olduğunu dile getirme (tezellül ve tazarru) kabilinden olabilir. Bunun, {سمعنا وأطعنا} “İşittik ve itaat ettik” —ayetin sonuna kadar— sözlerine karşılık olarak Allah'ın celle celâlühû sözü olması da muhtemeldir.

فأفادهم بذلك أنه لا يحاسبهم بحديث النفس الذي لا عزم فيه؛ فانتفى ما شق عليهم من قوله {وإن تبدوا ما في أنفسكم} - الآية، بخلاف ما أفاد بني إسرائيل قولهم

Böylece onlara, içinde azim (kesin niyet) bulunmayan iç konuşmalardan (hadîs-i nefs) ötürü kendilerini hesaba çekmeyeceğini bildirmiştir. Böylece {وإن تبدوا ما في أنفسكم} “İçinizdekini açığa vursanız da” —ayetin sonuna kadar— buyruğundan kendilerine ağır gelen şey ortadan kalkmıştır. İsrailoğullarına ise şu sözlerinin kazandırdığı şeyin aksine:

{سمعنا وعصينا} [البقرة: ٩٣] من الآصار في الدنيا والآخرة، فيكون حينئذ استئنافاً جواباً لمن كأنه قال: هل أجاب دعاءهم؟ ويكون شرح قوله أول السورة: {أولئك على هدى من ربهم} [البقرة: ٥] ويؤيد هذا الاحتمال اتباعه لحكم ما في الوسع على طريق الاستئناف أو الاستفتاح بقوله: {لها} أي خاصاً بها {ما كسبت} وذكر الفعل مجرداً في الخير إيماء إلى أنه يكفي في الاعتداد به مجرد وقوعه ولو مع الكسل بل ومجرد نيته. قال الحرالي: وصيغة فعل مجردة تعرب عن أدنى الكسب فلذلك من همّ بحسنة فلم يعملها كتبت له حسنة - انتهى. {وعليها} أي بخصوصها {ما اكتسبت} فشرط في الشر صيغة الافتعال الدالة على الاعتمال إشارة إلى أن من طبع النفس الميل إلى الهوى بكليتها وإلى أن الإثم لا يكتب إلاّ مع

{سمعنا وعصينا} “İşittik ve isyan ettik” [el-Bakara: 93] sözlerinin dünyada ve ahirette ağır yükler getirmesinin aksine. O takdirde bu [cümle], sanki 'Onların duasına icabet etti mi?' diyen kimseye cevap niteliğinde bir istînâf (yeni başlangıç) olur ve surenin başındaki: {أولئك على هدى من ربهم} “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [el-Bakara: 5] buyruğunun açıklaması olur. Bu ihtimali, güç yetirilen şeyin hükmünü istînâf veya istiftâh yoluyla şu buyruğuyla peşinden getirmesi desteklemektedir: {لها} “Onun lehinedir” yani ona aittir {ما كسبت} “kazandığı [hayır]”. Hayır hakkında fiili mücerred (yalın) olarak zikretmesi; tembellikle de olsa sırf vuku bulmasının, hatta sırf niyet edilmesinin bile geçerli sayılması için kafi geldiğine işarettir. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Mücerred fiil kalıbı, kazancın en azını ifade eder; bu sebeple bir iyiliğe niyet edip de onu yapamayan kimseye bir iyilik yazılır.' —Alıntı sonu—. {وعليها} “Onun aleyhinedir” yani özellikle onun aleyhinedir {ما اكتسبت} “kazandığı [şer]”. Şerde ise zorlamayı ve çabayı gösteren ifti‘âl kalıbını şart koştu; bu, nefsin tabiatında bütünüyle hevasına meyletmek olduğuna ve günahın ancak

التصميم والعزم القوي الذي إن كان عنه عمل ظاهر كان بجد ونشاط ورغبة وانبساط، فلذلك من همّ بسيئة فلم يعملها لم تكتب عليه، وربما جاءت العبارة بخلاف ذلك لمعنى في ذلك السياق اقتضاه المقام.

kesin karar ve kuvvetli azimle yazılacağına işarettir; öyle ki şayet bundan zahirî bir amel doğacaksa bu ciddiyet, şevk, arzu ve gönül açıklığıyla olur. Bu sebeple bir kötülüğe niyet edip de onu yapmayan kimsenin aleyhine bir günah yazılmaz. Bazen de makamın gerektirdiği o bağlamdaki bir manadan ötürü ifade bunun hilafına gelebilir.

ولما بشرهم بذلك عرفهم مواقع نعمه في دعاء رتبه على الأخف فالأخف على سبيل التعلي إعلاماً بأنه لم يؤاخذهم بما اجترحوه نسياناً ولا بما قارفوه خطأ ولا حمل عليهم ثقلاً بل جعل شريعتهم حنيفية سمحاً ولا حملهم فوق طاقتهم مع أن له جميع ذلك، وأنه عفا عن عقابهم ثم سترهم فلم يخجلهم بذكر سيئاتهم، ثم رحمهم بأن أحلهم محل القرب فجعلهم أهلاً للخلافة؛ فلاح بذلك أنه يعلي أمرهم على كل أمر ويظهر دينهم على كل دين، إذ كان ﷾ هو الداعي عنهم، وليكون الدعاء كله محمولاً على الإصابة ومشمولاً بالإجابة فقال ﷾: {ربنا لا تؤاخذنا} أي لا تفعل معنا فعل

Onları bununla müjdeleyince, unutarak işledikleri şeylerden ve hataen irtikâp ettikleri günahlardan dolayı kendilerini muaheze etmediğini, üzerlerine ağır yük yüklemediğini, bilakis şeriatlarını müsamahakâr ve dosdoğru (hanîf) kıldığını, bütün bunlara [hakkı ve gücü] yettiği halde güçlerinin üzerinde bir şey yüklemediğini, cezalandırmaktan vazgeçip onları affettiğini, sonra da günahlarını zikrederek onları utandırmayıp örttüğünü, sonra da kendilerini yakınlık makamına eriştirip hilafete ehil kılarak onlara merhamet ettiğini bildirmek üzere, basamak basamak yükselme yoluyla daha hafiften daha hafife doğru sıraladığı bir dua içinde onlara nimetlerinin mahallerini tanıttı. Böylece, bizzat O celle celâlühû onlar adına dua eden olduğu için ve duanın tamamı isabete hamledilmiş ve icabete mazhar kılınmış olsun diye, onların şanını her şanın üstüne çıkaracağı ve dinlerini her dinin üstüne galip kılacağı açıkça ortaya çıktı; nitekim O celle celâlühû şöyle buyurdu: {ربنا لا تؤاخذنا} “Rabbimiz! Bizi muaheze etme (sorumlu tutma)” yani bize,

من يناظر خصماً فهو يناقشه على كل صغير وكبير {إن نسينآ} أي ففعلنا ما نهيتنا عنه {أو أخطأنا} أي فعلناه ذاكرين له لكنا لم نتعمد سوءاً. قال الحرالي: والخطأ هو الزلل عن الحد عن غير تعمد بل مع عزم الإصابة أو ودّ أن لا يخطىء، وفي إجرائه من كلام الله ﷾ على لسان عباده قبوله - انتهى. وإعادة ربنا في صدر كل جملة من هذا الطراز كما تقدمت الإشارة إليه في التذكير بعظم المقام في حسن التربية ولطف الإحسان والرأفة.

hasmıyla münazara edip de onu her küçük ve büyük şeyde hesaba çeken kimsenin yaptığı gibi muamele etme, {إن نسينآ} “eğer unutursak” yani bizi nehyettiğin şeyi yaparsak {أو أخطأنا} “yahut yanılırsak” yani onu hatırladığımız halde yapıp da kötü bir niyet kastetmemişsek. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Hata; kasten olmaksızın, bilakis isabet etme azmiyle veya hata etmeme arzusuyla birlikte sınırdan sapmaktır. Bunun kulların diliyle Allah'ın celle celâlühû kelâmı kılınması, onun kabul edildiğine delildir.' —Alıntı sonu—. Bu tarzdaki her cümlenin başında “Rabbena” (Rabbimiz) lafzının tekrarlanması —daha önce de işaret edildiği üzere— güzel terbiyede, lütufkâr ihsanda ve şefkatte makamın yüceliğini hatırlatmak içindir.

ولما كان ذلك قد يكون فإن له أن يكلف بما يشاء مع تحميل ما تعظم مشقته من التكاليف فإنه لا يسأل عما يفعل قال: {ربنا ولا تحمل علينا إصراً} أي ثقلاً.

Bu durum mümkün olduğundan —çünkü O dilediği şeyle mükellef kılabilir, meşakkati büyük olan mükellefiyetleri yükleyebilir ve O yaptığından sorulmaz— şöyle dedi: {ربنا ولا تحمل علينا إصراً} “Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme” yani ağırlık.

قال الحرالي: هو العهد الثقيل أي الذي في تحمله أشد المشقة - انتهى. ثم عظم المنة

el-Harrâlî şöyle demiştir: 'O; yüklenilmesinde son derece meşakkat bulunan ağır ahittir.' —Alıntı sonu—. Sonra şu buyruğuyla nimeti büyüttü:

بقوله: {كما حملته على الذين من قبلنا} إشارة إلى أنه كان حمل على من سبق من الأحكام ما يهدّ الأركان تأكيداً لما يحمل على الشكر على تخفيف ذلك عنا، وأصل الإصر العاطف، أصره الشيء يأصره: عطفه، ويلزمه الثقل لأن الغصن إذا ثقل مال وانعطف وهو المقصود هنا؛ وتلك الآصار المشار إليها كثيرة جداً، منها ما في السفر الثاني من التوراة في القربان أنه ينضح من دك الذبيحة على زوايا المذبح، ثم قال: ومن تقرب بذبح ثور أو غيره في مكان غير باب قبة الزمان بيت الرب يعاقب ذلك الرجل عقوبة من قتل قتيلاً لأنه سفك دماً ويهلك ذلك الرجل من شعبه، ومن أكل دماً نزل به الغضب وهلك لأن أنفس البهائم هي الدم، وإنما أمروا أن يقربوه على المذبح لغفران خطاياهم وتطهير أنفسهم لأنه إنما يغفر للنفس بالدم،

{كما حملته على الذين من قبلنا} “bizden öncekilere yüklediğin gibi”. Bu, bizden bunun hafifletilmesine şükretmeyi gerektiren şeyi pekiştirmek için, öncekilere bünyeyi sarsan hükümler yüklemiş olduğuna işarettir. İsr (إصر) kelimesinin aslı eğip büken şeydir; bir şeyi büktüğünde 'asarehu' denir. Ağırlık da buna lazımdır; zira dal ağırlaşınca meyleder ve eğrilir; burada kastedilen de budur. İşaret edilen bu ağır yükler pek çoktur; bunlardan biri Tevrat'ın ikinci bölümünde (sifr) kurban hakkında zikredilen husustur: Kurbanın kanından mezbahın köşelerine serpilir, sonra şöyle der: 'Buluşma Çadırı'nın, yani Rabbin evinin kapısından başka bir yerde öküz veya başka bir şey kurban eden adam, bir insanı öldüren kimsenin cezasıyla cezalandırılır; çünkü kan dökmüştür ve o adam kavminden atılıp helak edilir. Kim kan yerse üzerine gazap iner ve helak olur; çünkü hayvanların canı kandır. Günahlarının bağışlanması ve nefislerinin arınması için kurbanı mezbah üzerinde sunmaları emredilmiştir, çünkü nefis ancak kanla bağışlanır.

ومن قرب قرباناً أكل منه يوم ذبحه وثانيه، وما بقي في الثالث أحرق بالنار، ومن أكل منه هلك من شعبه؛ ومن ذلك في ذوي العاهات أن من برص من الآدميين يجلس وحده ولا يختلط مع الناس ويكون سكنه خارجاً من محلة بني إسرائيل - حتى ذكر البرص في الثياب والبيوت وغيرها، فما برص من الجلود والثياب يقطع موضع البرص منه، فإن ظهر فيه بعد القطع أحرق كله بالنار، وإن ظهر في بيت برص يهدم وتجمع حجارته وخشبه وترابه خارجاً من القرية ويحرق بالنار؛ وكذا مرض السلس فيه تشديدات كثيرة، منها أن من جلس على ثوب عليه مسلوس يغسل ثيابه ويستحم بالماء ويكون نجساً إلى الليل - ونحو هذا؛ ثم قال: وكلم الرب موسى وقال له: هذه سنة الأبرص الذي يتطهر: يقدم إلى الكاهن ويخرجه خارجاً من العسكر وينظر الحبر

Bir kurban sunan kimse, kestiği gün ve ertesi gün ondan yer; üçüncü güne kalan ise ateşte yakılır, kim ondan yerse kavminden atılıp helak olur.' Yine illet sahipleri hakkında geçen hususlardan biri şudur: 'İnsanlardan cüzzam olan (alacalı) kimse tek başına oturur, insanlarla karışmaz ve ikameti İsrailoğulları karargahının dışında olur.' Hatta elbiselerde, evlerde ve diğer şeylerdeki cüzzamı (küfü/lekeyi) dahi zikretmiştir; öyle ki derilerden ve elbiselerden cüzzam olanın cüzzamlı yeri kesilir, kesildikten sonra onda tekrar belirirse tamamı ateşte yakılır; şayet bir evde cüzzam (küf/leke) zuhur ederse ev yıkılır, taşları, tahtaları ve toprağı köyün dışına toplanıp ateşte yakılır. Aynı şekilde akıntı hastalığında da pek çok ağır hükümler vardır; bunlardan biri, akıntılı bir kimsenin oturduğu giysi üzerine oturan kişinin elbiselerini yıkaması, su ile yıkanması ve akşama kadar necis sayılmasıdır —ve benzeri hükümler—. Sonra şöyle dedi: 'Rab Musa ile konuştu ve ona şöyle dedi: Arınacak olan cüzzamlının şeriatı şudur: Kâhine getirilir, kâhin onu ordugâhın dışına çıkarır ve din bilgini bakar;

إن كانت ضربة البرص قد برأت وتطهر منها يأمر الحبر فيقدم، ويؤتى بعصفورين حيين زكيين، وعود من خشب الأرز، وعهنة حمراء - وعد أشياء أخرى؛ وقرباناً على كيفية مخصوصة صعبة على عين ماء، ويغسل ثيابه وبدنه، ويحلق شعر رأسه ولحيته وحاجبيه وكل شعر جسده، وأنه يمكث خارجاً من بيته سبعة أيام، وفي اليوم الثامن يأتي بقربان آخر فيقرب على كيفية مخصوصة، وينضح الكاهن من دمه على ثياب وبدن هذا الذي تطهر من البرص، وكذا من زيت قربانه، ويصب بقيته على رأسه. وكذا في مرض السلس إذا برأ المسلوس يمكث سبعة أيام، ثم يتطهر ويغسل ثيابه، ويقرب قرباناً في باب قبة الزمان. وقال: وأي رجل أمذى أو خرج منه منيه يغسل جسده كله بالماء، ويكون نجساً إلى الليل؛ ومن دنا من الحائض يكون

şayet cüzzam yarası iyileşmiş ve ondan arınmışsa, din bilgini emreder ve o öne çıkarılır; iki adet canlı ve temiz kuş, bir sedir ağacı çubuğu ve kırmızı yün getirilir —ve başka şeyleri de saydı—; bir su kaynağında zor ve özel bir şekilde kurban sunar, elbiselerini ve bedenini yıkar, başının saçını, sakalını, kaşlarını ve bütün vücut kıllarını tıraş eder; evinin dışında yedi gün kalır, sekizinci günde başka bir kurban getirir ve o kurban özel bir şekilde takdim edilir; kâhin onun kanından bu cüzzamdan arınan kimsenin elbiselerine ve bedenine serper, aynı şekilde kurbanının yağından da serpip kalanını başına döker. Akıntı hastalığında da böyledir; akıntılı kişi iyileştiğinde yedi gün bekler, sonra arınır, elbiselerini yıkar ve Buluşma Çadırı'nın kapısında kurban sunar.' Ve şöyle dedi: 'Hangi adamdan mezi veya meni çıkarsa bütün bedenini su ile yıkar ve akşama kadar necis olur. Âdetli kadına yaklaşan kimse de

نجساً إلى الليل وأي ثوب أو فراش وقعت عليه جنابة يغسل بالماء ويكون نجساً إلى الليل وأي ثوب رقدت عليه وهي حائض كان نجساً، ومن دنا من فراشها يغسل ثيابه ويستحم بالماء ويكون نجساً إلى الليل، وكذا المستحاضة.

akşama kadar necis olur; üzerine cünüplük isabet eden her elbise veya yatak su ile yıkanır ve akşama kadar necis olur; âdetli iken üzerinde uyuduğu her elbise necis olur, onun yatağına yaklaşan kimse elbiselerini yıkar, su ile boy abdesti alır ve akşama kadar necis olur. İstihaze olan kadın da böyledir.'

وفيه أيضاً: وكلم الرب موسى وقال له: كلم بني إسرائيل وقل لهم: المرأة إذا حبلت وولدت ذكراً تكون نجسة سبعة أيام كما تكون في أيام حيضها، وفي اليوم الثامن يختن الصبي، وتكون نجسة وتجلس مكانها ثلاثة وثلاثين يوماً، لا تدنو من شيء مقدس، ولا تدخل بيت الله ﷾ لأن الصلاة محرمة عليها حتى تتم أيام تطهيرها؛ فإن ولدت جارية تكون مثل نجاستها في أيام حيضها أربعة عشر يوماً وتجلس مكانها على الدم الزكي ستة وستين يوماً، فإذا كملت أيام تطهيرها ابناً ولدت أو بنتاً تجيء بحمل حول - فذكر قرباناً في قبة الزمان على يد الكاهن لتطهر مما كان يجري منها من الدم. ومن الآصار ما في السفر الثاني أيضاً من أنهم إذا حصدوا أرضاً أو قطفوا كرماً حرم عليهم الاستقصاء وأمروا أن يتركوا للمساكين، ثم قال:

Yine orada şöyle geçer: 'Rab Musa ile konuştu ve ona şöyle dedi: İsrailoğulları ile konuş ve onlara de ki: Kadın gebe kalıp bir erkek çocuk doğurursa, âdet günlerinde olduğu gibi yedi gün necis olur; sekizinci günde çocuk sünnet edilir; kadın ise necis olur ve temiz kan üzerinde otuz üç gün yerinde kalır; arınma günleri tamamlanıncaya kadar kutsal hiçbir şeye yaklaşamaz ve namaz/ibadet ona haram olduğu için Allah'ın celle celâlühû evine giremez. Şayet bir kız çocuk doğurursa, âdet günlerindeki necaseti gibi on dört gün [necis] olur ve temiz kan üzerinde altmış altı gün yerinde kalır. İster erkek ister kız doğurmuş olsun arınma günleri tamamlandığında bir yaşında bir kuzu getirir' —ve kâhinin eliyle Buluşma Çadırı'nda kendisinden akmakta olan kandan temizlenmesi için sunulacak kurbanı zikretti—. Yine bu ağır yüklerden biri, ikinci bölümde geçtiği üzere, bir araziyi hasat ettiklerinde veya bir bağı devşirdiklerinde dibine kadar toplamalarının kendilerine haram kılınması ve yoksullara bırakmalarının emredilmesidir; sonra şöyle dedi:

ولا تلتقطوا ما ينتثر من زيتونكم بل دعوه للمساكين والذين يقبلون إليّ لأني أنا الله ربكم، ثم قال: فإذا دخلتم الأرض وغرستم فيها كل شجر يثمر ثماراً تؤكل فدعوها ثلاث سنين ولا تأكلوا من ثمارها، فإذا كان في السنة الرابعة صيروا جميع ثمار شجركم حرمة للرب ومجداً لإكرامه، وفي السنة الخامسة كلوا ثمارها فإنها تنمو وتزداد لكم غلاتها، أنا الله ربكم! وقال في أواخر السفر الخامس وهو آخر أسفارها: لا تحيفوا على المسكين واليتيم والساكن بينكم في القضاء، ولا تأخذوا ثوب الأرملة رهناً، واذكروا أنكم كنتم عبيداً بأرض مصر وأنقذكم الرب من هناك، لذلك آمركم وأقول لكم إنه واجب عليكم أن تفعلوا مثل هذا الفعل، وإذا حصدتم حقل أرضكم ونسيتم حزمة لا ترجعوا في طلب أخذها بل تكون للساكن ولليتيم والأرملة، ليبارك الله ربكم في جميع أعمال أيديكم؛ وإذا نثرتم زيتونكم فلا تطلبوا ما نسيتم في حقلكم بل يكون لليتيم والساكن والأرملة؛ وإذا قطعتم كرومكم لا تستقصوا ما فيها بل دعوها ما يعيش به الساكن

'Zeytinlerinizden dökülenleri toplamayın, bilakis yoksullara ve bana yönelenlere bırakın; çünkü Rabbiniz Allah benim.' Sonra şöyle dedi: 'Diyara girdiğinizde ve yenilecek meyve veren her türlü ağacı diktiğinizde, üç yıl boyunca onları bırakın ve meyvelerinden yemeyin; dördüncü yıl olduğunda ağaçlarınızın bütün meyvelerini Rabbe adanmış kılın ve O'nu yüceltmek için takdis edin; beşinci yılda ise meyvelerini yiyin, zira mahsulü sizin için artıp çoğalacaktır; Rabbiniz Allah benim!' Beşinci bölümün —ki Tevrat bölümlerinin sonuncusudur— sonlarında ise şöyle demiştir: 'Yargıda yoksula, yetime ve aranızda ikamet eden yabancıya haksızlık etmeyin, dul kadının elbisesini rehin almayın ve Mısır diyarında köle olduğunuzu, Rabbin sizi oradan kurtardığını hatırlayın; bu sebeple size emrediyor ve bu fiili yapmanızın üzerinize vacip olduğunu söylüyorum. Tarlanızı hasat ettiğinizde bir demeti unutursanız, onu almak için geri dönmeyin; o, aranızda ikamet eden yabancının, yetimin ve dul kadının olsun ki Rabbiniz Allah ellerinizin bütün işlerini bereketlendirsin. Zeytinlerinizi döktüğünüzde tarlanızda unuttuğunuzu aramayın; o yetimin, yabancının ve dul kadının olsun. Bağlarınızı kestiğinizde de içinde kalanları sonuna kadar toplamayın; bilakis yabancının,

واليتيم والأرملة؛ واذكروا أنكم كنتم عبيداً بأرض مصر، لذلك آمركم أن تفعلوا هذا الفعل - وأما ما على النصارى من ذلك فسيأتي كثير منه إن شاء الله تعالى في المائدة عند قوله تعالى {وليحكم أهل الإنجيل بما أنزل الله فيه} [المائدة: ٤٧] .

yetimin ve dul kadının geçineceği miktarı bırakın. Mısır diyarında köle olduğunuzu hatırlayın; bu sebeple size bu ameli işlemenizi emrediyorum.' Hristiyanların üzerindeki bu tür ağır yüklere gelince, bunların pek çoğu inşallah Teâlâ Mâide Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: {وليحكم أهل الإنجيل بما أنزل الله فيه} “İncil ehli de Allah’ın onda indirdiğiyle hükmetsin” [el-Mâide: 47] buyruğunun tefsirinde gelecektir.

ولما دعوا بما تضمن الإيمان بما نزل إليهم مما حمل من كان قبلهم من الثقل أتبعوه ما يدل على اعتقادهم أن ذلك عدل منه في القضاء، وأنه له أن يفعل فوق ذلك فيكلف بما ليس في الوسع، لأنه المالك التام المِلك والمَلِك المنفرد بالمُلك، وسألوا التخفيف برفع ذلك فقالوا: {ربنا ولا} وعبر بالتفعيل لما فيه بما يفهم من العلاج من مناسبة التكليف بما لا يطاق فقال: {تحملنا ما لا طاقة} أي قدرة {لنا به} .

Kendilerinden öncekilere yüklenen ağırlıklardan hareketle kendilerine indirilene imanı içeren şeyle dua ettiklerinde; peşinden bunun O'nun hükmünde bir adalet olduğuna ve O'nun bunun da üstünde muamele ederek güç yetirilmeyen şeyle mükellef kılabileceğine —çünkü O, mülkü tam olan Mâlik ve mülkünde tek olan Melik'tir— inandıklarını gösteren ifadeyi getirdiler ve bunun kaldırılmasıyla hafifletilmesini dileyerek şöyle dediler: {ربنا ولا} “Rabbimiz ve ... [yükleme]”; takat getirilemeyecek şeyle mükellef kılmanın münasebetinden anlaşılan meşakkat ve zorlamadan ötürü tef'îl kalıbını kullanarak: {تحملنا ما لا طاقة} “bize güç yetiremeyeceğimiz şeyi yükleme” yani gücümüzün {لنا به} “yetmeyeceği” [şeyi] dediler.

ولما كان الإنسان قد يتعمد الذنب لشهوة تدعوه إليه وغرض يحمله عليه أتبعوا ذلك دعاء عاماً فقالوا: {واعف عنا} أي ارفع عنا عقاب الذنوب كلها {واغفر لنا} أي ولا تذكرها لنا أصلاً، فالأول العفو عن عقاب الجسم، والثاني العفو عن عذاب الروح.

İnsan bazen kendisini ona çağıran bir şehvet ve sevk eden bir gaye sebebiyle günahı kasten işleyebileceğinden, bunun peşinden genel bir dua getirerek şöyle dediler: {واعف عنا} “Bizi affet” yani bütün günahların cezasını bizden kaldır {واغفر لنا} “bizi bağışla” yani onları bize hiç hatırlatma; birincisi bedenin cezasını affetmek, ikincisi ise ruhun azabını affetmektir.

وقال الحرالي: ولما كان قد يلحق من يعفى عنه ويغفر له قصور في الرتبة عن منال الحظ من الرحمة ألحق تعالى المعفو عنه المغفور له بالمرحوم ابتداء بقوله: {وارحمنا} أي حتى يستوي المذنب التائب والذي لم يذنب قط في منال الرحمة.

el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Affedilen ve bağışlanan kimsenin rahmetten pay alma mertebesinde bir noksanlık olabileceğinden, Allah Teâlâ affedilen ve bağışlanan kimseyi: {وارحمنا} “bize merhamet et” buyruğuyla baştan itibaren merhamete nail kılınan kimseye ilhak etmiştir; ta ki tevbe eden günahkâr ile hiç günah işlememiş olan kimse rahmete nail olmada eşitlensin.'

ولما ضاعف لهم تعالى عفوه ومغفرته ورحمته أنهاهم بذلك إلى محل الخلافة العاصمة {لا عاصم اليوم من أمر الله إلاّ من رحم} [هود: ٤٣] فلما صاروا خلفاء تحقق منهم الجهاد لأعداء الله والقيام بأمر الله ومنابذة من تولى غير الله، فتحقق أنه لا بد أن يشاققهم أعداء وينابذوهم، فعلمهم الذي رحمهم سبحانه إسناد أمرهم بالولاية إليه قائلاً عنهم: {أنت مولانا} والمولى هو الولي اللازم الولاية القائم بها الدائم عليها لمن تولاه بإسناد أمره إليه فيما ليس هو بمستطيع لها - انتهى بالمعنى. وكان حقيقته الفاعل لثمرة الولاية وهي القرب والإقبال، وذلك أنهم لما سألوا العفو عن عذاب الجسم والروح سألوا ثوابهما، فثواب الجسم الجنة وثواب الروح لذة الشهود وذلك ثمرة الولاية وهي الإقبال على الولي بالكلية، ثم جعل ختام توجه المؤمنين إلى ربهم الدعاء بثمرة الولاية فقال: {فانصرنا} باللسان والسنان، وأشار إلى قوة

Allah Teâlâ onlara affını, mağfiretini ve rahmetini kat kat verince, bununla onları koruyucu hilafet makamına ulaştırdı: {لا عاصم اليوم من أمر الله إلاّ من رحم} “Bugün Allah'ın emrinden, O'nun merhamet ettiği kimseden başkasını koruyacak hiçbir şey yoktur” [Hûd: 43]. Halife olduklarında, Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmeleri, Allah'ın emrini ayakta tutmaları ve Allah'tan başkasını dost edinenlerle mücadele etmeleri tahakkuk etti; böylece düşmanların kendilerine karşı çıkıp onlarla çatışmasının kaçınılmaz olduğu ortaya çıktı. Kendilerine merhamet eden Sübhânehu ve Teâlâ, işlerini velâyet bağıyla O'na isnad etmelerini, onlar adına şöyle buyurarak öğretti: {أنت مولانا} “Sen bizim Mevlâmızsın (Efendimizsin, Sahibimizsin)”. Mevlâ; işini gücünün yetmediği konularda kendisine havale eden kimseye velâyeti sürekli olan, onu yerine getiren ve onda daim kalan Velî'dir. —Mana olarak alıntı sonu—. Bunun hakikati, velâyetin meyvesini —ki o da yakınlık ve yöneliştir— gerçekleştirendir. Zira onlar beden ve ruhun azabından affedilmeyi dilediklerinde, her ikisinin de sevabını dilediler; bedenin sevabı Cennet, ruhun sevabı ise müşahede lezzetidir; bu da velâyetin meyvesi olup bütünüyle Velî'ye yönelmektir. Sonra müminlerin Rablerine yönelişlerinin nihayetini velâyetin meyvesiyle dua kılınarak şöyle denildi: {فانصرنا} “bize yardım et / bizi muzaffer kıl” dil ile ve mızrakla (silahla). Şununla da karşıtların gücüne işaret etti:

المخالفين حثاً على تصحيح الالتجاء والصدق في الرغبة بقوله: {على القوم} وأشار إلى أن الأدلة عليه سبحانه في غاية الظهور لكل عاقل بقوله: {الكافرين} أي الساترين للأدلة الدالة لهم على ربهم المذكورين أول السورة، فتضمن ذلك وجوب قتالهم وأنهم أعدى الأعداء، وأن قوله تعالى {لا إكراه في الدّين} [البقرة: ٢٥٦] ليس ناهياً عن ذلك وإنما هو إشارة إلى أن الدّين صار في الوضوح إلى حد لا يتصور فيه إكراه بل ينبغي لكل عاقل أن يدخل فيه بغاية الرغبة فضلاً عن الإحواج إلى إرهاب، فمن نصح نفسه دخل فيه بما دله عليه عقله، ومن أبى أدخل فيه قهراً بنصيحة الله التي هي الضرب بالحسام ونافذ السهام. ولما كان الختم بذلك مشيراً إلى أنه تعالى لما ضاعف لهم عفوه عن الذنب فلا يعاقب عليه ومغفرته له بحيث يجعله كأن لم يكن فلا يذكره أصلاً ولا يعاقب عليه ورحمته في إيصال المذنب المعفو عنه المغفور له إلى المنازل العالية أنهاهم إلى رتبة الخلافة في القيام بأمره والجهاد لأعدائه وإن جل أمرهم وأعنى حصرهم كان منبهاً على أن بداية هذه الصورة هداية وخاتمتها خلافة، فاستوفت تبيين أمر النبوة إلى حد ظهور الخلافة فكانت سناماً للقرآن، وكان جماع ما في القرآن منضماً إلى معانيها إما لما صرحت به أو لما ألاحته وأفهمه إفصاح من إفصاحها كما تنضم هي مع سائر القرآن إلى سورة

İlticanın sahih kılınması ve rağbetteki sadakatin teşviki için {على القوم} “topluluğa karşı” buyurdu; Sübhânehu ve Teâlâ'ya delalet eden delillerin her akıl sahibi için son derece apaçık olduğuna ise şu buyruğuyla işaret etti: {الكافرين} “kâfirler” yani surenin başında zikredilen, kendilerini Rablerine götüren delilleri örtenler. Bu ifade, onlarla savaşmanın farz olduğunu ve onların en azılı düşmanlar olduğunu, Allah Teâlâ'nın: {لا إكراه في الدّين} “Dinde zorlama yoktur” [el-Bakara: 256] buyruğunun ise bundan nehyetmeyip bilakis dinin, içinde zorlamanın tasavvur bile edilemeyeceği bir açıklık derecesine ulaştığına, hatta korkutmaya muhtaç kalmaksızın her akıl sahibinin ona tam bir arzuyla girmesi gerektiğine işaret ettiğini içerir. Nefsine nasihat eden kimse aklının gösterdiği delille dine girer; direnen kimse ise Allah'ın nasihati olan kılıç darbeleri ve delici oklarla zorla ona sokulur. Bu şekildeki hitam; Allah Teâlâ'nın kendilerine günahı affetmesini —ki artık onunla cezalandırmaz—, onu hiç olmamış gibi kılıp asla zikretmeyecek ve cezalandırmayacak şekilde mağfiret etmesini ve affedilip bağışlanan günahkârı yüce makamlara eriştirmedeki rahmetini kat kat kıldığında, şanları ne kadar büyük ve sayıları ne kadar çok olursa olsun O'nun emrini ayakta tutma ve düşmanlarıyla cihad etme hususunda onları hilafet rütbesine ulaştırdığına işaret ettiğinden; bu surenin başlangıcının hidayet, sonunun ise hilafet olduğuna dikkat çekmiştir. Böylece nübüvvet meselesinin açıklamasını hilafetin zuhur ettiği sınıra kadar eksiksiz kılmış ve Kur'an'ın zirvesi (senâmı) olmuştur. Kur'an'daki bütün manalar, ya bu surenin açıkça beyan ettiği yahut işaret ettiği ve beyanlarından bir beyanın anlattığı şey sebebiyle onun manalarına dahil olmuştur; tıpkı bu surenin diğer Kur'an sureleriyle birlikte

الفاتحة فتكون أماً للجميع - أفاد ذلك الأستاذ أبو الحسن الحرالي.

Fâtiha Suresi'ne dahil olup onun hepsinin anası olması gibi. Bunu Üstat Ebu'l-Hasen el-Harrâlî belirtmiştir.

وقد بان بذكر المنزل والإيمان به والنصرة على الكفار بعد تفصيل أمر النفقة والمال الذي ينفق منه رد مقطعها على مطلعها وآخرها على أولها، ومن الجوامع العظيمة في أمرها وشمول معناها المبين لعلو قدرها ما قال الحرالي إنه لما كان منزل هذا القرآن المختص بخاتم النبيين صلوات الله وسلامه عليه وعليهم أجمعين منزلاً حروفاً محيطة المعاني مخاطباً بها النبي والأئمة وتفصيل آيات مخاطباً به عامة الأمة انتظمت هذه السورة صنفي الخطابين فافتتحت بالم حروفاً منبئة عن إحاطة بما تضمنته معانيها من إحاطة القائم من معنى الألف وإحاطة المقام من معنى الميم وإحاطة الوصلة من معنى اللام؛ ولما كانت الإحاطة في ثلاث رتب إحاطة إلهية قيومية وإحاطة كتابية وإحاطة تفصيلية كانت الإحاطة الخاصة بهذه الأحرف التي افتتحت بها هذه السورة إحاطة كتابية متوسطة، فوقع الافتتاح فيما وقع عليه أمر القرآن في تلاوته في الأرض بالرتبة المتوسطة من حيث هي أقرب للطرفين وأيسر للاطلاع على الأعلى والقيام بالأدنى، فكان ما كان

İnfak meselesinin ve kendisinden infak edilen malın ayrıntılı açıklanmasından sonra indirilenin, ona imanın ve kâfirlere karşı zaferin zikredilmesiyle surenin sonunun başına ve nihayetinin başlangıcına rabtedildiği (reddü'l-makta' ale'l-matla') açıkça ortaya çıkmıştır. Onun durumundaki ve kadrinin yüceliğini açıklayan mana kapsamındaki azametli cem edici hususlardan biri de el-Harrâlî'nin şu sözüdür: Peygamberlerin sonuncusuna —Allah'ın salât ve selâmı onun ve hepsinin üzerine olsun— tahsis edilen bu Kur'an'ı indiren Zât; onu, kendisiyle Peygamber'e ve önderlere (imamlara) hitap edilen manaları kuşatıcı harfler ve kendisiyle ümmetin geneline hitap edilen ayetlerin tafsilatı olarak indirdiğinde, bu sure her iki hitap türünü de bünyesinde toplamış ve Elif'in manasından kaim olanın ihatasını, Mîm'in manasından makamın ihatasını ve Lâm'ın manasından vaslın (bağın) ihatasını içeren manalarının kapsadığı şeyleri haber veren Elif-Lâm-Mîm harfleriyle başlamıştır. İhata üç mertebede —ilâhî kayyûmiyet ihatası, kitâbî ihata ve tafsîlî ihata— olduğundan, bu surenin kendisiyle başladığı bu harflere mahsus ihata orta düzeydeki kitâbî ihata olmuştur. Böylece yeryüzünde tilaveti esnasında Kur'an'ın başlangıcı, iki uca daha yakın olması, yukarıdakine vakıf olmayı ve aşağıdakini yerine getirmeyi daha kolay kılması bakımından orta mertebeyle gerçekleşmiştir. Nitekim

في القرآن من {الم تلك آيات الكتاب الحكيم} [لقمان: ٢٦] ونحوه تفصيل إحاطة من إحاطة الكتاب التي أنزلت فيها سورة البقرة، فكانت مشتملة على إحاطات الكتب الأربعة: كتاب التقدير الذي كتبه الله ﷾ قبل أن يخلق الخلائق بما شاء الله من أمد وعدد، ورد «أن الله كتب الكتاب وقضى القضية وعرشه على الماء» ، و «أن الله ﷾ قدر مقادير الخلائق قبل أن يخلقهم بخمسين ألف عام» وأنه قدر الأرزاق قبل أن يخلق الصور بألفي عام - وكثير من ذلك مما ورد في الأخبار؛ وفي مقابلة هذا الكتاب السابق بالتقدير الكتاب اللاحق بالجزاء الذي كتبه الله ﷾ ويكتبه أثر تمام الإبداء باستبقاء الأعمال البادية على أيدي الخلق الذين ينالهم النعيم والجحيم والأمن والروع والكشف والحجاب؛ وهذا الكتاب الآخر مطابق للكيان الأول، ويبين بتطرقهما كتاب الأحكام المتضمن لأمر الدين والدعوة الذي وقعت فيه الهداية والفتنة، ثم كتاب الأعمال الذي كتبه الله ﷾ في ذوات المكلفين من

Kur'an'da yer alan: {الم تلك آيات الكتاب الحكيم} “Elif. Lâm. Mîm. Bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir” [Lokmân: 1-2] ve benzeri ayetler, Bakara Suresi'nin içinde indirildiği kitâbî ihatadan bir ihata tafsilatıdır. Böylece o, dört kitabın ihatasını kapsamıştır: Birincisi, mahlûkatı yaratmadan önce Allah'ın celle celâlühû dilediği süre ve sayıyla yazdığı takdir kitabıdır. Nitekim 'Allah kitabı yazdı, hükmü takdir etti ve arşı su üzerindeydi' ve 'Allah celle celâlühû mahlûkatın takdirlerini onları yaratmadan elli bin yıl önce takdir etti' ve sûretleri yaratmadan iki bin yıl önce rızıkları takdir ettiğine dair rivayetler gelmiştir —haberlerde buna dair pek çok şey vardır—. Takdirle öne geçen bu kitaba mukabil olarak, nimet ve cehenneme, emniyet ve korkuya, keşif ve hicaba mazhar olan mahlûkatın ellerinde açığa çıkan amellerin kayda geçirilmesiyle yaratılışın tamamlanmasının ardından Allah'ın celle celâlühû yazdığı ve yazmakta olduğu ceza kitabı gelir. Bu ikinci kitap ilk varoluşa mutabıktır. Bu ikisinin açılmasıyla din ve davet emrini içeren, içinde hidayet ve fitnenin vuku bulduğu ahkâm kitabı, ardından Allah'ın celle celâlühû mükelleflerin zatlarına yazdığı ameller kitabı belirir ki bu,

أفعالهم وأحوال أنفسهم وما كتب في قلوبهم من إيمان أو طبع علهيا أو ختم عليها بفجور أو طغيان؛ فتطابقت الأوائل والأواخر واختلف كتاب الأحكام وكتاب الأعمال بما أبداه الله ﷾ من وراء حجاب من معنى الهدى والفتنة والإقدام والإحجام، فتضمنت سورة البقرة إحاطات جميع هذه الكتب واستوفت كتاب الأقدار بما في صدرها من تبيين أمر المؤمنين والكافرين والمنافقين، وكتاب الأفعال كما ذكر ﷾ أمر الختم على الكافرين والمرض في قلوب المنافقين، وما يفصل في جميع السورة من أحكام الدين وما يذكر معها مما يناسبها من الجزاء من ابتداء الإيمان إلى غاية الإيقان الذي انتهى إليه معنى السورة فيما بين الحق والخلق من أمر الدين، وفيما بين الخلق والخلق من المعاملات والمقاومات، وفيما بين المرء ونفسه من الأيمان والعهود، إلى حد ختمها بما يكون من الحق للخلق في استخلاف الخلفاء الذين ختم بذكرهم هذه السورة الذين قالوا: {غفرانك ربنا} إلى انتهائها؛ ولما كان مقصود هذه السورة الإحاطة الكتابية كان ذلك إفصاحها ومعظم آياتها وكانت الإحاطة الإلهية

onların fiillerinden, nefislerinin hallerinden ve kalplerine yazılan imandan yahut kalplerinin mühürlenmesinden veya fücur ve tuğyan ile damgalanmasından ibarettir. Böylece evveller ve ahirler birbirine mutabık olmuş; ahkâm kitabı ile amel kitabı ise Allah'ın celle celâlühû hidayet, fitne, öne atılma ve geri durma manasından gayb perdesi ardından izhar ettiği şeylerle farklılık göstermiştir. Bakara Suresi bütün bu kitapların ihatasını içermiş; başında müminlerin, kâfirlerin ve münafıkların durumunu açıklamakla kaderler kitabını eksiksiz vermiş; kâfirlerin kalplerinin mühürlenmesini ve münafıkların kalplerindeki hastalığı zikrettiği gibi fiiller kitabını; ve bütün sure boyunca tafsil edilen din hükümlerini ve bunlarla birlikte zikredilen münasip karşılıkları, imanın başlangıcından surenin manasının ulaştığı yakînin zirvesine kadar —Hak ile halk arasında din meselesinde, halk ile halk arasında muamele ve mukavemetlerde, kişi ile nefsi arasında yeminler ve ahitlerde— ve surenin sonunun, {غفرانك ربنا} “Bağışlamanı dileriz Rabbimiz” deyip sonuna kadar [dua eden] ve bu surenin zikirleriyle son bulduğu halifelerin hilafete tayininde Hak'tan halka olan şeyle hitamına kadar eksiksiz beyan etmiştir. Bu surenin maksadı kitâbî ihata olduğundan, onun açık beyanı (ifsâhı) ve ayetlerinin çoğu bu minval üzere gelmiştir; ilâhî

القيومية إلاحتها ونور آياتها، فكان ذلك في آية الكرسي تصريحاً وفي سائر آيها الإحة بحسب قرب الإحاطة الكتابية من الإحاطة الإلهية، وفي بدء سابق أو ختم لاحق أو حكمة جامعة، فلذلك انتظم بالسورة التي ذكرت فيها البقرة السورة التي يذكر فيها آل عمران، لما نزل في سورة آل عمران من الإحاطة الإلهية حتى كان في مفتتحها اسم الله الأعظم، فكان ما في البقرة إفصاحاً في سورة آل عمران إلاحة، وكان ما في البقرة إلاحة في سورة آل عمران إفصاحاً، إلا ما اطلع في كل واحدة منهما من تصريح الأخرى؛ فلذلك هما سورتان مرتبطتان وغيايتان وغمامتان تظلان صاحبهما يوم القيامة، وبما هما من الذكر الأول وبينهما من ظاهر التفاوت ما بين الإحاطة الكتابية وبين الإحاطة الإلهية فلذلك كانت سورة البقرة سناماً له والسنام أعلى ما في الحيوان المنكب وأجمله جملة وهو البعير، وكانت سورة آل عمران تاج القرآن والتاج هو أعلى ما في

kayyûmiyet ihatası ise onun işareti (ilâhı) ve ayetlerinin nuru olmuştur. Bu durum Âyetü'l-Kürsî'de açıkça (tasrihan), diğer ayetlerinde ise kitâbî ihatanın ilâhî ihataya yakınlığına göre, önceki bir başlangıçta, sonraki bir hitamda veya câmi' (kuşatıcı) bir hikmette işaret (ilâha) yoluyla yer almıştır. Bu sebepledir ki içinde ineğin (Bakara) zikredildiği sureye, Âl-i İmrân'ın zikredildiği sure bağlanmıştır; çünkü Âl-i İmrân Suresi'nde ilâhî ihata öyle inmiştir ki başlangıcında dahi İsm-i Âzam yer almıştır. Dolayısıyla Bakara'da açıkça söylenen (ifsâh) husus Âl-i İmrân Suresi'nde bir işaret (ilâha), Bakara'da işaret edilen husus ise Âl-i İmrân Suresi'nde açık bir beyan olmuştur; her ikisinde diğerinin sarahatinden beliren hususlar müstesnadır. Bu yüzden onlar birbirine bağlı iki sure, kıyamet gününde sahibini gölgeleyen iki bulut ve iki gölgeliktir. İlk Zikir'den olmaları ve aralarında kitâbî ihata ile ilâhî ihata arasındaki zahirî farklılığın bulunması sebebiyle Bakara Suresi Kur'an'ın senâmı (hörgücü/zirvesi) olmuştur; senâm ise dört ayaklı hayvanın en yüksek ve en güzel yeri olan devedeki hörgüçtür. Âl-i İmrân Suresi ise Kur'an'ın tacı olmuştur; taç ise

المخلوقات من الخلق القائم المستخلف في الأرض ظاهره وفي جميع المكون إحاطته؛ فوقع انتظام هاتين السورتين على نحو من انتظام الآي يتصل الإفصاح في الآية بإلاحة سابقتها كما تقدم التنبيه عليه في مواضع - انتهى.

mahlûkat içinde yeryüzünde halife kılınan, zahiri kaim olan ve ihatası bütün varlığı kuşatan yaratılmışın (insanın) en yüce yerinde bulunandır. Böylece bu iki surenin tertibi ve uyumu, ayetlerin tertibi gibi gerçekleşmiş; bir ayetteki açık beyan (ifsâh), daha önce çeşitli yerlerde dikkat çekildiği üzere, bir önceki ayetin işaretiyle (ilâhıyla) irtibatlanmıştır. —Alıntı sonu—.

وسر ترتيب سورة السنام على هذا النظام أنه لما افتتحها ﷾ بتصنيف الناس الذين هم للدين كالقوائم الحاملة لذي السنام فاستوى وقام ابتداء المقصود بذكر أقرب السنام إلى أفهام أهل القيام فقال مخاطباً لجميع الأصناف التي قدمها {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] واستمر إلى أن بان الأمر غاية البيان فأخذ يذكر مننه سبحانه على الناس المأمورين بالعبادة بما أنعم عليهم من خلق جميع ما في الوجود لهم بما أكرم به أباهم آدم ﵊، ثم خص العرب ومن تبعهم ببيان المنة عليهم في مجادلة بني إسرائيل وتبكيتهم، وهو ﷾ يؤكد كل قليل أمر الربوبية والتوحيد بالعبادة من غير ذكر شيء من الأحكام إلا ما انسلخ منه بنو إسرائيل، فذكره على وجه الامتنان به على العرب وتبكيت بني إسرائيل بتركه لا على

Senâm (hörgüç/zirve) Suresi'nin bu nizam üzere tertip edilmesinin sırrı şudur: O celle celâlühû sureye, din için hörgüç sahibini taşıyan ayaklar mesabesinde olan insanları sınıflandırarak başlayıp da din dosdoğru ayakta durunca, ayağa kalkan kimselerin anlayışına hörgücün en yakın olanını zikrederek asıl maksada başladı ve öne aldığı bütün sınıflara hitap ederek: {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” [el-Bakara: 21] buyurdu. Mesele son derece açık bir şekilde ortaya çıkıncaya kadar devam etti; ardından ataları Âdem'e aleyhisselâm ikram ettiği şeyler sebebiyle varlıktaki her şeyi onlar için yaratmış olmasıyla ibadetle emrolunan insanlara olan nimetlerini zikretmeye başladı. Sonra İsrailoğulları ile mücadele edip onları susturarak Araplara ve onlara tabi olanlara olan nimetini hususi olarak beyan etti. O celle celâlühû, İsrailoğullarının terk ettiği şeyler müstesna, hiçbir hüküm zikretmeksizin sık sık rubûbiyet ve ibadette tevhidi pekiştirdi; bunu da Araplara bir minnet ve İsrailoğullarını bunu terk ettikleri için azarlama kabilinden zikretti; yoksa

أنه مقصود بالذات، فلما تزكوا فترقوا فتأهلوا لأنواع المعارف قال معلياً لهم من مصاعد الربوبية إلى معارج الإلهية

bizzat kastedilen bu olduğu için değil. Onlar arınıp yükselince ve marifet türlerine ehil hale gelince, onları rubûbiyet basamaklarından ulûhiyet merdivenlerine yükselterek şöyle buyurdu:

{وإلهكم إله واحد لا إله إلا هو} [البقرة: ١٦٣] فلما تسنموا هذا الشرف لقنهم العبادات المزكية ونقاهم أرواحها المصفية فذكر أمهات الأعمال أصولاً وفروعاً الدعائم الخمس والحظيرة وما تبع ذلك من الحدود في المآكل والمشارب والمناكح وغير ذلك من المصالح فتهيؤوا بها وأنها المواردات الغر من ذي الجلال فقال مرقياً لهم إلى غيب حضرته الشماء ذاكراً مسمى جميع الأسماء {الله لا إله إلا هو الحي القيوم} [البقرة: ٢٥٥] ولما كان الواصل إلى أعلى مقام الحرية لا بد عند القوم من رجوعه إلى ربقة العبودية ذكر لهم بعض الأعمال اللائقة بهم، فحث على أشياء أكثرها من وادي الإحسان الذي هو مقام أولي العرفان، فذكر مثل النفقة التي هي أحد مباني السورة عقب ما ذكر مقام الطمأنينة

{وإلهكم إله واحد لا إله إلا هو} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” [el-Bakara: 163]. Bu şerefin zirvesine ulaştıklarında, onlara arındırıcı ibadetleri telkin etti ve arındırıcı ruhlarını onlara süzüp verdi; amellerin temellerini asıllar ve füruât olarak, beş esası, himaye sınırlarını ve bunu takip eden yiyecekler, içecekler, nikahlar ve diğer maslahatlara dair sınırları zikretti; böylece bunlarla hazır hale geldiler ve bunların Zü'l-Celâl'den gelen parlak varidatlar olduğunu bildirdi. Onları yüce huzurunun gaybına yükselterek ve bütün isimlerin müsemmasını zikrederek şöyle buyurdu: {الله لا إله إلا هو الحي القيوم} “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [el-Bakara: 255]. Hürriyetin en yüce makamına ulaşan kimsenin —bu yolun ehline göre— kulluk bağına dönmesi kaçınılmaz olduğundan, onlara layık olan bazı amelleri zikretti; çoğu irfan ehlinin makamı olan ihsan vadisinden olan şeylere teşvik etti; itminan makamını zikretmesinin ardından surenin temel dayanaklarından biri olan infak gibilerini zikretti;

إيذاناً بأن ذلك شأن المطمئن، ورغب فيها إشارة إلى أنه لا مطمع في الوصول إلا بالانسلاخ من الدنيا كلها، وأكثر من الحث على طيب المطعم الذي لا بقاء بحال من الأحوال بدونه، ونهى عن الربا أشد نهي إشارة إلى التقنع بأقل الكفاف ونهياً عن مطلق الزيادة للخواص وعن كل حرام للعوام، وأرشد إلى آداب الدين الموجب للثقة بما عند الله المقتضي بصدق التوكل المثمر للعون من الله ﷾ والإرشاد إلى ذلك، توفي النبي ﷺ وهو متلبس به؛ وبنى ﷾ كل ثلث من هذه الأثلاث على مقدمة في تثبيت أمره وتوجه بخاتمة في التحذير من التهاون به، وزاد الثالث لكونه الختام وبه بركة التمام أن أكد عليهم بعد خاتمته في الإيمان بجميع ما في السورة، وختم بالإشارة إلى أن عمدة ذلك الجهاد الذي لذوي الغي والعناد، والاعتماد فيه على مالك الملك وملك العباد، وذلك هو طريق أهل الرشاد، والهداية والسداد والله ﷾ هو الموفق للصواب.

bu da mutmain kimsenin şanının bu olduğuna bildiri içindir; bütün dünyadan sıyrılmadıkça vuslata erme ümidi bulunmadığına işaret ederek infaka teşvik etti; hiçbir şekilde onsuz bekā mümkün olmayan helal ve temiz kazanca/yiyeceğe çokça teşvik etti; en az geçimlikle yetinmeye işaret olarak ve havassa mutlak fazlalıktan, avama ise her türlü haramdan nehiy olarak faizi en şiddetli şekilde yasakladı; Allah katındakine güveni gerektiren, tevekküldeki sadakati icap ettiren ve Allah'tan celle celâlühû gelen yardımı semere veren borçlanma (deyn) edeplerine ve buna irşada yönlendirdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bununla meşgul iken vefat etti. O celle celâlühû bu üç bölümün her birini kendi emrini pekiştiren bir mukaddime üzerine bina etti ve onu hafife almaktan sakındıran bir hatime ile sonlandırdı; üçüncü bölüme ise hatime olması ve tamamlanma bereketi taşıması sebebiyle hatimesinden sonra suredeki her şeye imanı pekiştirmeyi ekledi ve bunun temel dayanağının azgınlık ve inat sahiplerine karşı cihad etmek ve bu hususta Mülkün Sahibi'ne ve kulların Hükümdarı'na dayanmak olduğuna işaretle hitam verdi; işte doğru yolu bulanların, hidayet ve istikamet ehlinin yolu budur. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır celle celâlühû.