وإنما كتبت هذا مع كون ما نقل عن نبينا ﷺ كافياً لأنه لا يدفع أن يكون فيه إيناس له ومصادقة تزيد في الإيمان مع أن فيه دلائل رادة على النصارى في ادعائهم التثليث والاتحاد
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilenler kâfi olmakla birlikte bunu yazmamın sebebi; Hristiyanların teslis (üçleme) ve ittihad (hulûl) iddialarına karşı reddiye delilleri içermesinin yanı sıra, onda gönle bir ferahlık ve imanı artıran bir tasdik bulunmasının inkâr edilemez oluşudur.
وأحسن ما ردّ على الإنسان من كلامه وبما يعتقده، وسيأتي إن شاء الله ﷾ في المائدة عند قوله ﷾: {وما من إله إلا الله} ما يلتفت إلى بعض هذا ويشرحه شرحاً جيداً نافعاً وكذا في جميع ما أنقله من الإنجيل كما ستراه إن شاء الله تعالى في مواضعه، وكل ما فيه من متشابه لم تألفه مما يوهم اتحاداً أو تثليثاً فلا تزدد نفرتك منه وراجع ما سيقرر في آل عمران وغيرها يرجع معك إلى المحكم رجوعاً جلياً، على أن أكثره إذا تؤملت أطرافه وجدته لا شبهة فيه أصلاً، وإن لم تكن أهلاً للجري في مضمار ما ينسب إلى أمير المؤمنين علي رضي الله تعالى عنه: كن ممن يعرف الرجال بالحق ولا تكن ممن يعرف الحق بالرجال، فانظر كتاب الرد الجميل لإلهية عيسى بصريح الإنجيل لحجة الإسلام أبي حامد الغزالي رحمه الله تعالى تجده أوّل كثيراً مما ذكرته بمثل تأويلي أو قريب منه، ولم أر كتابه إلا بعد كتابتي لذلك -
İnsana karşı en güzel cevap, kendi sözünden ve inandığı şeylerden verilen cevaptır. İnşallah celle celâlühû Mâide suresinde O'nun celle celâlühû: {وما من إله إلا الله} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğunun tefsirinde bunlardan bazılarına işaret eden, onu güzel ve faydalı bir şekilde açıklayan izahatlar gelecektir; aynı şekilde İncil'den aktardığım bütün hususlarda da —inşallah Teâlâ kendi yerlerinde göreceğin üzere— bu böyledir. Onda geçen ve alışık olmadığın, ittihadı veya teslisi andıran müteşabih hususlara karşı nefretin artmasın; Âl-i İmrân ve diğer surelerde takrir edilecek hususlara başvurursan, senin nezdinde açık bir şekilde muhkeme dönecektir. Kaldı ki onların çoğunun etrafı etraflıca düşünüldüğünde, aslında hiçbir şüphe taşımadığı görülecektir. Şayet Müminlerin Emîri Ali radıyallâhu anh'a nispet edilen: 'Hakkı adamlarla tanıyanlardan olma, adamları hak ile tanıyanlardan ol' meydanında koşmaya ehil değilsen; Hüccetü'l-İslâm Ebû Hâmid el-Gazzâlî rahmetullâhi aleyh'in er-Reddü'l-cemîl li-ilâhiyyeti Îsâ bi-sarîhi'l-İncîl adlı kitabına bak; zikrettiğim şeylerin birçoğunu benim tevillerim gibi veya ona yakın bir şekilde tevil ettiğini görürsün. Kaldı ki ben onun kitabını ancak bunları yazdıktan sonra gördüm —
والله ﷾ الموفق.
muvaffak kılan Allah celle celâlühû'tır—.
وفي الآية إشارة إلى أنه ﷾ قضى بنزع نور العقل من المربي ودل على ذلك بقوله: {ذلك} أي الأمر البعيد من الصواب {بأنهم} أي المربون {قالوا} جدالاً لأهل الله {إنما البيع} أي الذي تحصرون الحل فيه يا أهل الإسلام {مثل الربا} في أن كلاًّ منهما معاوضة، فنحن نتعاطى الربا كما تتعاطون أنتم البيع، فما لكم تنكرونه علينا؟ فَجعْلهُم الربا أصلاً انسلاخ مما أودعه الله في نور العقل وحكم الشرع وسلامة الطبع من الحكمة؛ والبيع كما عرفه الفقهاء نقل ملك بثمن. وقال الحرالي: هو رغبة المالك عما في يده إلى ما في يد غيره، والشراء رغبة المستملك فيما في يد غيره بمعاوضة بما في يده مما رغب عنه، فلذلك كل شار بائع {وأحل} أي والحال أنه أحل {الله} الذي له تمام العظمة المقتضية للعدل {البيع} أي لما فيه من عدل الانتفاع، لأنه معاوضة على سبيل النصفة للتراضي من الجانبين، لأن
Alette, O'nun celle celâlühû faiz yiyenden akıl nurunu çekip almaya hükmettiğine bir işaret vardır ve buna şu buyruğuyla delil getirmiştir: {ذلك} “Bu”, yani doğruluktan uzak olan bu durum {بأنهم} “onların”, yani faiz yiyenlerin {قالوا} “şöyle demeleri sebebiyledir”; Allah ehline karşı bir tartışma olarak: {إنما البيع} “Alışveriş de” —ki ey İslam ehli, siz helalliği sadece onda sınırlandırıyorsunuz— {مثل الربا} “tıpkı faiz gibidir”; her ikisinin de birer ivazlı akit (karşılıklı değişim) olması bakımından. Bizler, sizlerin alışveriş yapması gibi faiz muamelesi yapıyoruz; o halde ne diye onu bize inkâr ediyorsunuz? Onların faizi asıl kabul etmeleri; Allah'ın akıl nuruna, şeriatın hükmüne ve fıtratın selametine yerleştirdiği hikmetten sıyrılıp çıkmaktır. Alışveriş, fıkıhçıların tarif ettiği gibi, bir mülkün bir bedel karşılığında devredilmesidir. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'O, malikin elindekinden vazgeçip başkasının elindekine rağbet etmesidir; satın alma ise mülk edinmek isteyenin, başkasının elindekine, kendi elinde olup da vazgeçtiği şeyi bedel vererek rağbet etmesidir. Bundan dolayı her satın alan aynı zamanda bir satıcıdır.' {وأحل} “Oysa helal kılmıştır”, yani durum şu ki helal kılmıştır {الله} “Allah” —ki adaleti gerektiren tam bir azamet O'nundur— {البيع} “alışverişi”; yani onda adil bir faydalanma bulunduğu için. Çünkü o, iki tarafın rızasıyla hakkaniyet ölçüsünde yapılan bir ivazlı akittir. Çünkü
الغبن فيه غير محقق على واحد منهما، لأن من اشترى ما يساوي درهماً بدرهمين يمكن أن يبيعه بعد ذلك لرواجه أو وجود راغب فيه لأمر دعاه إليه بثلاثة {وحرم الربا} لما فيه من اختصاص أحد المتعاملين بالضرر والغبن والآخر بالاستئثار على وجه التحقيق، فإن من أخذ درهماً بدرهمين لا يرجى خير ما فاته من ذلك الوجه أصلاً، وكذلك ربا المضاعفة وهو ما إذا طلب دينه فكان الغريم معسراً فألزمه بالدفع أو الزيادة في الدين فإنه ليس في مقابلة هذا الزائد شيء ينتفع به المدين. قال الحرالي: فيقع الإيثار قهراً وذلك الجور الذي يقابله العدل الذي غايته الفضل، فأجور الجور في الأموال الربا، وأجور الجور في الربا الربا كالذي يقتل بقتيل قتيلين، وكل من طفف في ميزان فتطفيفه ربا بوجه ما؛ ولذلك تعددت أبواب الربا وتكثرت؛ قال قال ﷺ: «الربا بضع وسبعون باباً،
ondaki aldanma (gabin) iki taraftan biri için kesin değildir. Zira bir dirhem değerindeki bir şeyi iki dirheme satın alan kimse, sonradan piyasasının canlanması veya bir ihtiyaçtan dolayı ona talip olan birinin bulunması sebebiyle onu üç dirheme satabilir. {وحرم الربا} “Faizi ise haram kılmıştır”; çünkü onda muamele yapan taraflardan birinin kesin olarak zarara ve aldanmaya maruz kalması, diğerinin ise tek başına menfaati elde etmesi söz konusudur. Zira bir dirhemi iki dirhem karşılığında alan kimsenin, bu yolla elinden çıkan fazlalığın hayrını görmesi asla umulamaz. Aynı şekilde katlamalı faiz de böyledir; bu da alacaklının borcunu talep ettiğinde borçlunun darda olması durumunda, onu ödemeye ya da borcu artırmaya zorlamasıdır. Zira borçlunun faydalanacağı hiçbir şey bu fazlalığın karşılığında yer almamaktadır. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Böylece başkasına aktarma zorla gerçekleşir; bu da nihai noktası fazilet olan adaletin zıddı olan zulümdür. Mallardaki en büyük zulüm faizdir; faizdeki en büyük zulüm ise bir maktul karşılığında iki kişiyi öldüren kimsenin durumu gibi olan faizdir. Tartıda eksiklik yapan herkesin bu eksiltmesi de bir yönüyle faizdir. Bundan dolayı faizin kapıları çok ve çeşitli olmuştur. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Faiz yetmiş küsur kapıdır,
والشرك مثل ذلك وهذا رأسه» وهو ما كانت تتعامل به أهل الجاهلية، من قولهم: إما أن تربي وإما أن تقضي، ثم لحق به سائر أبوابه، فهو انتفاع للمربي وتضرر للذي يعطي الربا، وهذا أشد الجور بين العبيد الذين حظهم التساوي في أمر بلغة الدنيا؛ فكما أعلمهم ﷾ أثر حكمة الخير في الإنفاق أعلمهم أثر حكمة الشر في الربا في دار الآخرة وفي غيب أمر الدنيا وكما أنه يعجل للمنفق خلفاً في الدنيا كذلك يعجل للمربي محقاً في الدنيا حسب ما صرح به الخطاب بعد هذا الإشعار - انتهى.
şirk de böyledir ve bunun başı da odur.» O da Cahiliye ehlinin: 'Ya faizini artırırsın ya da borcu ödersin' sözleriyle yaptıkları muameledir; sonra diğer faiz çeşitleri de buna dâhil olmuştur. Bu, faiz yiyen için bir kazanç, faizi veren için ise bir zarardır. Bu da dünyalık geçim hususunda payları eşitlik olan kullar arasındaki en şiddetli zulümdür. Allah celle celâlühû, infaktaki hayrın hikmetinin eserini onlara bildirdiği gibi, ahiret yurdunda ve dünyanın gaybî boyutunda faizdeki şerrin hikmetinin eserini de onlara bildirmiştir. İnfak edene dünyada hemen bir karşılık verdiği gibi, bu uyarının ardından hitabın açıkça ifade edeceği üzere faiz yiyene de dünyada hemen bir yok oluş takdir eder —sözün sonu—.
ومادة بيع بجميع تقاليبها التسعة يائية وواوية مهموزة وغير مهموزة: بيع وعيب وعبي وبوع وبعو ووبع ووعب وعبو وعبا - تدور على الاتساع، فالبيع يدور على التصرف التام بالقوة تارة وبالفعل أخرى، والذي بالفعل يكون بالملك تارة وبغيره أخرى، والذي بالملك يكون بالتحصيل تارة وبالإزالة أخرى، ولا يخفى أن كل ذلك من الاتساع فمن الذي بالقوة: باعه من السلطان سعى به إليه، وامرأة بائع إذا كانت نافقة لجمالها، والبياعة السلعة، والبيّع كسيد: المساوم، وأبعته بمعنى عرضته للبيع؛ ومن
Bey' (ب-ي-ع) kökü, ya'lı ve vâv'lı, hemzeli ve hemzesiz bütün dokuz türeviyle: Bey‘ (بيع), ‘ayb (عيب), ‘aby (عبي), bev‘ (بوع), ba‘v (بعو), veba‘ (وبع), va‘b (وعب), ‘abv (عبو) ve ‘abâ (عبا) genişlik ekseninde döner. Bey' (satış), bazen bilkuvve (potansiyel olarak), bazen de bilfiil (eylemli olarak) tam bir tasarruf ekseninde döner. Bilfiil olan bazen mülkiyet yoluyla, bazen de mülkiyet dışı yolla olur. Mülkiyet yoluyla olan da bazen elde etme (tahsil), bazen de elden çıkarma (izale) şeklinde olur. Bütün bunların genişlik anlamından kaynaklandığı gizli değildir. Bilkuvve olanına örnek: Ba'ahu mine's-sultan (biri hakkında sultana gammazlık yaptı), kadının güzelliğinden dolayı rağbet görmesine imraetün bâi' (امرأة بائع) denmesi, mal için el-biyâa (البياعة), pazarlık eden için seyyid vezninde el-beyyi' (البيّع) ve satışa arz ettim anlamında eba'tuhu (أبعته) denmesidir. Mülkiyet
الذي بالفعل من غير ملك: باع على بيعه أي قام مقامه في المنزلة والرفعة وظفر به، وكذا أبعت الرجل فرساً أي أعرته إياه ليغزو عليه؛ ومن الذي بالملك إزالة: بعته وأبعته أي أزلت ملكي عنه بثمن، واستباعه سأله أن يبيعه منه، وانباع نفق، وانباع لي في سلعته سامح في بيعها وامتد إلى الإجابة إليه؛ ومن الذي بالملك تحصيلاً: باع الشيء بمعنى اشتراه. قال الفارابي في ديوان الأدب: قال أبو ثروان: بع لي تمراً بدرهم - يريد اشتر، وهذا الحرف من الأضداد، وابتاعه: اشتراه. والعيب بمعنى الوصمة توسع الكلام في العرض وسببه توسع الإنسان في قول أو فعل على غير منهاج العقل، والعيبة وعاء من أدم يوضع فيه المتاع وهي أيضاً الصدر والقلب وموضع السر، والعائب من اللبن الخادر أي الآخذ طعم حموضة
dışı bilfiil olana örnek: Bâ'a alâ bey'ihi (onun yerine geçti, onun mertebesine ve yüceliğine ulaştı ve ona galip geldi) denmesi; aynı şekilde eba'tü'r-racüle ferasen (savaşması için adama at ödünç verdim) ifadesidir. Mülkiyeti elden çıkarma (izale) yoluyla olana örnek: Bı'tuhu ve eba'tuhu (bir bedel karşılığında mülkiyetimden çıkardım), istebâ'ahu (ondan kendisine satmasını istedi), inbâ'a (sürüm kazandı), inbâ'a lî fî sil'atihi (malının satışında bana kolaylık sağladı ve talebime olumlu cevap verdi) denmesidir. Mülkiyeti elde etme (tahsil) yoluyla olana örnek: Bâ'a'ş-şey'e (o şeyi satın aldı) manasında kullanılmasıdır. el-Fârâbî, Dîvânü'l-Edeb'de şöyle der: Ebû Servân: 'Bi' lî temran bi-dirhemin' demiştir ki 'bana bir dirheme hurma satın al' demektir. Bu kelime zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir; ibtâ'ahu ise 'onu satın aldı' demektir. Kusur ve leke anlamındaki el-'Ayb (العيب), namus hakkında lafı uzatıp yaymaktır; sebebi ise insanın akıl çizgisinin dışındaki bir söz veya fiilde sınırları aşmasıdır. el-Aiybe (العيبة), içine eşya konulan deriden bir kaptır; aynı zamanda göğüs, kalp ve sır saklanan yer demektir. Sütün ekşimeye yüz tutmuşuna el-'Âib (العائب) denir ki
إما من العيب وإما لأنه انتشر عن طعمه الأول؛ والعباية ضرب من الأكسية لاتساعه عن الأزر ونحوها طولاً وعرضاً والرجل الجافي الثقيل تشبيهاً بها في الخشونة والثقالة، وتعبئة الجيش تهيئته من موضعه كأن مراكزه عياب له وضعت كل فرقة منه في عيبتها، وعيبك من الجزور نصيبك، والتعابي أن يميل رجل مع قوم وآخر مع آخرين لأن ذلك اتساع بالفريقين وانتشار من الرجلين؛ ومن المهموز العبء - بالكسر وهو الحمل الثقيل من أي شيء كان لأنه بقدر وسع الحامل أو فوق وسعه وهو أوسع مما دونه من الأحمال، وهو أيضاً العدل لأنه يسع ما يوضع فيه والمثل، ويفتح لأن الاثنين أوسع من الواحد، والعبء بالفتح ضياء الشمس وهو واضح في السعة، وعبأ المتاع والأمر كمنع هيأ كعبأه تعبئة لأنه
bu ya bir kusurdan ya da ilk tadından çıkıp dağılmasından ileri gelir. el-Abâye (العباية), peştamal ve benzerlerine göre enine ve boyuna geniş olduğu için bir tür giysidir; kaba ve hantal adama da kabalık ve ağırlıkta ona benzetildiği için bu ad verilir. Ordunun techiz edilip düzenlenmesine ta'bietü'l-ceyş (تعبئة الجيش) denir; sanki karargâhları onun kaplarıymış da her fırka kendi kabına konulmuş gibidir. 'Aybike mine'l-cezûr, kesilen deveden sana düşen geniş paydır. et-Te'âbî (التعابي), bir adamın bir topluluğa, diğerinin de başka bir topluluğa meyletmesidir; çünkü bu, iki grupta da bir genişleme ve iki adamdan kaynaklanan bir yayılmadır. Hemzelilerden olan el-I'b (العبء) —kesre ile—: Her ne şeyden olursa olsun ağır yüktür; çünkü taşıyanın gücü nispetinde veya gücünün üzerindedir ve kendisinden daha hafif olan yüklere göre daha geniştir. O aynı zamanda dengi ve misli demektir; çünkü içine konulanı alır. İki, birden daha geniş olduğu için fetha ile de okunur. Fetha ile el-Ab' (العبء) güneş ışığıdır ve genişlik anlamı onda açıktır. Eşyayı ve işi düzenledi anlamında 'abe'e (عبأ) —mena'a vezninde— 'onu techiz etti' demektir; çünkü
أعطاه ما يسعه ووضعه في مواضع تسعه، والطيب صنعه وخلطه فاتسع بالخلط وانتشرت رائحته بالصنعة؛ والعباء كساء معروف وهو يسع ما يلف به كالعباية، والأحمق الثقيل الوخم وتقدم تخريجه ويمكن جعله من العبء بمعنى الحمل وبمعنى الثقيل والمعبأة كمكنسة خرقة الحائض لأنها بقدر ما يسعه الفرج، والمعبأ كمقعد المذهب لاتساعه للذاهب فيه، وما أعبأ به ما أصنع، وبفلان: ما أبالي أي ما أوسع الفكر فيه - انتهى المهموز؛ والباع قدر مد اليدين والشرف والكرم، والبوع أبعاد خطو الفرس في جريه، وبسط اليد بالمال، والمكان المنهضم أي المطمئن في لصب الجبل - واللصب بالكسر الشعب الصغير من الجبل أضيق من اللهب وأوسع من الشقب، واللهب مهواة ما بين كل جبلين أو الصدع في الجبل أو الشعب الصغير، والشعب بالعين الطريق في الجبل ومسيل الماء في بطن
onu içine alacak şeyi vermiş ve kendisini alacak yerlere koymuştur. Güzel kokuyu hazırlayıp karıştırdığında koku karışımla genişlemiş ve yapılışıyla etrafa yayılmıştır. el-Abâ' (العباء), içine sarılan şeyi tıpkı abâye gibi kaplayan bilinen bir giysidir. Kaba, ahmak ve hantal kişiye de bu ad verilir ki bunun açıklaması geçmişti; ağır yük ve ağırlık anlamındaki ı'b (عبء) kelimesinden sayılması da mümkündür. Miknese veznindeki el-mi'be'e (المعبأة), hayız bezidir; çünkü kadının avret yerinin alabileceği kadardır. Mak'ad veznindeki el-ma'be' (المعبأ), içinden geçene geniş geldiği için yol demektir. 'Mâ a'be'ü bihî' (ne yapayım), 've bi-filânin: mâ ubâlî' (ona aldırmam) yani onun hakkında düşüncemi genişletmem demektir —hemzeli olanlar bitti—. el-Bâ' (الباع), iki kolun açılma mesafesi (kulaç), şeref ve cömertliktir. el-Bev' (البوع), atın koşarken adımlarını açması, malda eli bol davranmak ve dağın lısb'ındaki basık, yani düzlük yerdir. el-Lısb (اللصب) —kesre ile—: Dağdaki küçük dar geçittir; leheb'den daha dar, şakb'den daha geniştir. el-Leheb (اللهب), iki dağ arasındaki uçurum veya dağdaki yarık yahut küçük geçittir. Ayn harfiyle eş-Şi'b (الشعب), dağdaki yol, arazinin bağrındaki
أرض أو ما انفرج بين الجبلين، والشقب بالقاف صدع يكون في لهوب الجبال ولصوب الأودية دون الكهف توكر فيه الطير - وباعة الدار ساحتها، والبائع ولد الظبي إذا باع في مشيه، وانباع العرق سال، والحية بسطت نفسها بعد تحوّيها لتساور؛ والوبّاعة الاست لاتساعها بخروج الخارج منها، وكذبت وبّاعته أي حبق يعني ضرط، والوباعة من الصبي ما يتحرك من يافوخه لامتداده إلى الحركة، ووعبه كوعده أخذه أجمع، كأوعبه واستوعبه، وأوعب جمع، والشيء في الشيء أدخله كله أي وسعه حتى دخل فيه، والوعب من الطرق: الواسعة، وبيت وعيب واسع؛ والبعو الجناية والجرم لأن ذلك يوسع الكلام في العرض، وهو أيضاً العارية، وبعاه قمره وأصاب منه، وبعاه بالعين أصابه بها كأنه وسع لعينه فيه حظاً.
su yatağı veya iki dağ arasında açılan yarıktır. Kaf harfiyle eş-Şakb (الشقب), dağ yarıklarında ve vadi geçitlerinde mağaradan küçük olan ve kuşların yuvalandığı yarıktır. Bâ'atü'd-dâr (باعة الدار), evin avlusudur. Bâi' (البائع), yürüyüşünde adımlarını açtığı zaman ceylan yavrusudur. Inbâ'a'l-'araku (انباع العرق), ter aktı; inbâ'ati'l-hayyetü (انباعت الحية), yılan saldırmak için kıvrıldıktan sonra kendini uzattı demektir. el-Vebbâ'a (الوباعة), içinden çıkan şeyin çıkmasıyla genişlediği için makattır. 'Kezebet vebbâ'atühû', yellenip ses çıkardı demektir. Çocuğun hareket etmeye meyli sebebiyle bıngıldağının hareket eden kısmına da el-vebâ'a denir. Va'abe (وعبه) —va'ade vezninde—, onu bütünüyle aldı demektir; ev'abehu ve istev'abehu da böyledir. Ev'abe (أوعب), topladı demektir; bir şeyi başka bir şeyin içine bütünüyle sokup yerleştirdiğinde, onu içine alacak kadar genişletti demektir. Yollardan el-va'b (الوعب), geniş olanıdır; beytün va'îb (بيت وعيب) ise geniş evdir. el-Ba'v (البعو), cinayet ve suçtur; çünkü bu, namus hakkında lafın büyümesine yol açar; o aynı zamanda ariyet (ödünç) demektir. Ba'âhu, kumarda onu yendi ve ondan kazanç sağladı; ba'âhu bi'l-'ayni, ona göz değdirdi demektir, sanki gözüne onda geniş bir pay ayırmış gibidir.
ولما كان الوعظ كما قال الحرالي دعوة الأشياء بما فيها من العبرة للانقياد للإله الحق بما يخوفها ويقبضها في مقابلة التذكير بما يرجيها ويبسطها، وكان فيما أخبر به ﷾ عن حال المربي أتم زاجر لأن أجلّ ما للإنسان بعد روحه عقله سبب عن ذلك قوله: {فمن جاءه} قال الحرالي: أطلق الكلمة من علامة التأنيث النازل الرتبة ترفيعاً لقدر هذه الموعظة الخفية المدرك العظيمة الموقع {موعظة} بناء مبالغة وإعلاء لما أشعرت المفعلة الزائدة الحروف على أصل لفظ الوعظ بما يشعر به الميم من التمام والهاء من الانتهاء، فوضع الأحكام حكمة، والإعلام بثمراتها في الآخرة موعظة تشوق النفس إلى رغبتها ورهبتها - انتهى.
el-Harrâlî'nin belirttiği üzere vaaz; ümitlendirip ferahlatan şeylerle hatırlatmanın karşılığı olarak, korkutup sıkan ibretli hususlarla eşyayı hak olan İlah'a boyun eğmeye davet etmek olunca ve O'nun celle celâlühû faiz yiyenin durumu hakkında verdiği haberde en tam bir caydırıcılık bulununca —çünkü insanın ruhundan sonra en değerli şeyi aklıdır— bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فمن جاءه} “Artık kime gelirse”. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Kavranması gizli, tesiri pek büyük olan bu mev'izenin kadrini yüceltmek için kelimeyi, mertebesi daha aşağıda olan müenneslik alâmetinden soyutlamıştır. {موعظة} “bir öğüt”, mübalağa sîgasıdır ve vaaz lafzının aslına ziyade harflerle gelen mef'ale kalıbının hissettirdiği yüceltmedir; zira mim harfi tamlığı, hâ harfi ise nihayeti hissettirir. Hükümleri koymak bir hikmettir; bunların ahiretteki meyvelerini bildirmek ise nefsi arzusuna ve korkusuna sevk eden bir öğüttür' —sözün sonu—.
ولما كان التخويف من المحسن أردع لأن النفس منه أقبل قال: {من ربه} أي المربي له المحسن إليه بكل ما هو فيه من الخير.
İhsan sahibinden gelen korkutma daha caydırıcı olduğu için —çünkü nefis onu daha kolay kabul eder— şöyle buyurmuştur: {من ربه} “Rabbinden”; yani onu terbiye eden ve içinde bulunduğu her türlü hayırla ona ihsanda bulunan [Rabbinden].
قال الحرالي: في إشعاره أن من أصل التربية الحمية من هذا الربا - انتهى. {فانتهى} أي عما كان سبباً للوعظ. قال الحرالي: أتى بالفاء المعقبة فلم يجعل فيه فسحة ولا قراراً عليه لما فيه من خبل العقل الذي هو أصل مزية الإنسانية وإن لم يشعر به حكماء الدنيا ولا أطباؤها - انتهى.
el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bunda, terbiyenin esasının bu faizden sakınmak olduğuna bir işaret vardır' —sözün sonu—. {فانتهى} “ve o da vazgeçerse”, yani öğüde sebep olan şeyden [vazgeçerse]. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Takip bildiren fâ harfiyle getirdi; böylece onda hiçbir genişlik ve onda ısrar payı bırakmadı. Çünkü onda, dünya bilgeleri ve hekimleri fark etmese bile, insanlığın asıl ayrıcalığı olan aklın bozulması vardır' —sözün sonu—.
ولما كان السياق بما أرشد إليه التعليل بقوله: {ذلك بأنهم قالوا} دالاً على أن الآية في الكفرة وأن المراد بالأكل الاستحلال أكد ذلك بقوله: {فله ما سلف} أي من قبيح ما ارتكبه بعد أن كان عليه ولا يتبعه شيء من جريرته لأن الإسلام يجب ما قبله وتوبة المؤمن لا تجب المظالم. قال الحرالي: والسلف هو الأمر الماضي بكليته الباقي بخلفه، وقال: في إعلامه إيذان بتحليل ما استقر في أيديهم من ربا الجاهلية ببركة توبتهم من استئناف العمل به في الإسلام لما كان الإسلام يجب ما قبله، وفي طيّ إشعاره تعريض برده لمن
Siyak, {ذلك بأنهم قالوا} “Bu, onların şöyle demeleri sebebiyledir” buyruğundaki gerekçelendirmenin işaret ettiği üzere, ayetin kâfirler hakkında olduğuna ve 'yemek'ten muradın helal saymak olduğuna delalet edince, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {فله ما سلف} “geçmişte olan kendisinindir”; yani aleyhine kesinleştikten sonra irtikâp ettiği çirkin işlerden geçmişte kalanlar kendisinindir ve artık onun vebalinden hiçbir şey peşini bırakmaz; zira İslam, kendisinden öncekini siler; müminin tövbesi ise kul haklarını düşürmez. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Selef, bütünüyle geçmiş olan fakat ardında bıraktığıyla devam eden şeydir.' Ve şöyle demiştir: 'Bunu bildirmesinde, İslam'ın kendisinden öncekini silmesi hasebiyle, Cahiliye faizinden ellerinde kalanların, İslam'da bunu yeniden işletmeye kalkışmaktan tövbe etmelerinin bereketiyle kendilerine helal kılındığına bir bildirim vardır. Bu işaretin satır aralarında ise, kendi nefsi için'
يأخذ لنفسه بالأفضل ويقوي إشعاره قوله {وأمره إلى الله} انتهى، أي فهو يعامله بما له من الجلال والإكرام بما يعلمه من نيته من خلوص وغيره.
en faziletli olanı tercih eden kimsenin onu geri vermesine bir üstü kapalı teşvik vardır. Şu buyruğu da bu işareti güçlendirmektedir: {وأمره إلى الله} “onun işi Allah'a kalmıştır” —sözün sonu—; yani O, celal ve ikramına yaraşır şekilde, onun niyetindeki ihlas veya başka hususları bildiği için ona göre muamele edecektir.
ولما كان المربون بعد هذه الزواجر بعيدين من رحمة الله عبر عنهم ﷾ بأداة البعد في قوله: {ومن عاد} أي إلى تحليل الربا بعد انتهائه عنه نكوباً عن حكمة ربه {فأولئك} أي البعداء من الله {أصحاب النار} ولما كانت نتيجة الصحبة الملازمة قال: {هم فيها خالدون*} .
Faiz yiyenler bu caydırıcı uyarılardan sonra Allah'ın rahmetinden uzak kaldıkları için O celle celâlühû, şu buyruğunda onlar hakkında uzaklık edatıyla hitap etmiştir: {ومن عاد} “Kim de dönerse”, yani vazgeçtikten sonra Rabbinin hikmetinden yüz çevirerek faizi helal saymaya [dönerse], {فأولئك} “işte onlar”, yani Allah'tan uzak olanlar {أصحاب النار} “ateş ehlidirler”. Arkadaşlığın neticesi ayrılmamak olduğu için şöyle buyurmuştur: {هم فيها خالدون} “Onlar orada ebedî kalacaklardır.”
ولما كان المرغب في الربا ما فيه من الربح الناجز المشاهد، والمفتر عن الصدقة كونها نقصاً محققاً بالحس بيّن أن الربا وإن كان بصورة الزيادة فهو نقص وأن الصدقة وإن كانت بصورة النقص فهي زيادة لأن ذلك إنما هو بيده ﷾ فما شاء محقه وإن كان كثيراً
Faize rağbet ettiren şey, onda bulunan peşin ve gözle görülen kâr; sadakadan alıkoyan şey ise onun duyularla hissedilen kesin bir eksilme oluşu olunca; faizin her ne kadar artış suretinde görünse de aslında bir eksilme olduğunu, sadakanın ise her ne kadar eksilme suretinde görünse de aslında bir artış olduğunu açıkladı. Çünkü bu durum ancak O'nun celle celâlühû elindedir; dilediğini çok da olsa yok eder,
أو ما أراد نماه وإن كان يسيراً فقال كالتعليل للأمر بالصدقة والنهي عن الربا ولكون فاعله من أهل النار: {يمحق الله} أي بما له من الجلال والقدرة {الربا} بما يفتح له من أبواب المصارف. قال الحرالي: والمحق الإذهاب بالكلية بقوة وسطوة {ويربي الصدقات} أي يزيد الصدقات بما يسد عنها مثل ذلك ويربح في تقلباتها؛ ويجوز كونه استئنافاً وذلك أنه لما تقرر أن فاعليه من أصحاب النار ساقه مساق الجواب لمن كأنه قال: وإن تصدقوا من أموال الربا وأنفقوا في سبيل الخير! إعلاماً بأن الربا مناف للخير فهو مما يكون هباء منثوراً. ولما آذن جعلهم من أصحاب النار أن من لم ينته عن الربا أصلاً أو انتهى وعاد إلى فعله مرتبك في شرك الشرك قاطع نحوه عقبات: ثنتان منها في انتهاك حرمة الله: ستر آياته في عدم الانتهاء، والاستهانة بها في العود إليه، الثالثة انتهاك حرمة عباد الله فكان إثمه متكرراً مبالغاً فيه لا يقع إلا كذلك عبر ﷾ بصيغة
yahut dilediğini az da olsa artırır. Böylece sadakayı emretmenin, faizi yasaklamanın ve faiz işleyenin cehennemlik olmasının bir gerekçesi olarak şöyle buyurdu: {يمحق الله} “Allah yok eder”, yani celal ve kudretiyle [yok eder], {الربا} “faizi”; onun önüne açacağı telef kapılarıyla. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Mahk, bir şeyi kuvvet ve galebe ile bütünüyle yok etmektir.' {ويربي الصدقات} “Sadakaları ise bereketlendirir”, yani onun karşılığını kapatacak benzeri şeylerle sadakaları artırır ve onun dolaşımında kazanç sağlar. Bunun istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olması da caizdir; zira faiz işleyenlerin cehennemlik olduğu kesinleşince, sanki: 'Faiz mallarından sadaka verseler ve hayır yolunda infak etseler de mi?' diyen kimseye bir cevap makamında bunu sevk etmiştir; ta ki faizin hayra zıt olduğunu, dolayısıyla saçılmış toz tanesi gibi heba olacağını bildirsin. Onların cehennemlik kılınması; faizden hiç vazgeçmeyenin veya vazgeçtikten sonra tekrar ona dönenin, şirk ağına takılmış ve o yönde birtakım engelleri aşmış olduğunu hissettirince —ki bunlardan ikisi Allah'ın hürmetini çiğnemektir: vazgeçmeyerek O'nun ayetlerini örtmek ve ona dönerek ayetleri hafife almak; üçüncüsü ise Allah'ın kullarının hukukunu çiğnemektir; bu yüzden onun günahı tekrarlanan ve katmerleşen bir günah olup ancak böyle vuku bulur— O celle celâlühû, mübalağa sîgasıyla
المبالغة في قوله عطفاً على ما تقديره تعليلاً لما قبله: فالمتصدق مؤمن كريم والمربي كفار أثيم: {والله} المتصف بجميع صفات الكمال {لا يحب كل كفار} أي في واجب الحق بجحد ما شرع من آياته وسترها والاستهانة بها، أو كفار لنعمته ﷾ بالاستطالة بما أعطاه على سلب ما أعطى عباده {أثيم *} في واجب الخلق، أي منهمك في تعاطي ما حرم من اختصاصاتهم بالربا وغيره، فلذا لا يفعل معهم ﷾ فعل المحب لا بالبركة في أموالهم ولا باليمن في أحوالهم، وهذا النفي من عموم السلب، وطريقه أنك تعتبر النفي أولاً ثم تنسبه إلى الكل، فيكون المعنى: انتفى عن كل كفار أثيم حبه، وكذا كل ما ورد عليك من أشباهه إن اعتبرت النسبة إلى الكل أولاً ثم نفيت فهو لسلب العموم، وإن اعتبرت النفي أولاً ثم نسبته إلى الكل فلعموم السلب، وكذلك جميع القيود؛ فالكلام المشتمل على نفي وقيد قد يكون لنفي التقييد وقد يكون لتقييد النفي، فمثل: ما ضربته تأديباً، أي بل إهانة، سلب للتعليل والعمل
öncesinin gerekçesi olarak takdir edilen: 'Sadaka veren cömert bir mümindir, faiz yiyen ise günahkâr bir nankördür' ifadesine atfen şöyle buyurmuştur: {والله} “Allah” —ki bütün kemal sıfatlarıyla muttasıftır— {لا يحب كل كفار} “hiçbir nankör ve kâfiri sevmez”; yani O'nun şeriat kıldığı ayetlerini inkâr ederek, örterek ve hafife alarak Hakk'ın vacip olan hakkı konusunda [nankör olanı], yahut O'nun celle celâlühû nimetine karşı, kendisine verdikleriyle böbürlenip kullarına verdiklerini gasp etmek suretiyle [nankörlük edeni], {أثيم} “çok günahkâr olanı [da sevmez]”; mahlukatın vacip olan hakkı konusunda, yani faiz ve benzeri yollarla onların özel haklarından haram kılınan şeyleri irtikâp etmeye dalmış olanı [sevmez]. İşte bu yüzden O celle celâlühû onlara sevenin muamelesini yapmaz; ne mallarında bereket ne de hallerinde hayır ve uğur verir. Bu olumsuzlama umûm-i selb (bütünün olumsuzlanması) kabilindendir. Bunun yöntemi şudur: Önce olumsuzluğu dikkate alır, sonra onu bütüne nispet edersin; böylece mana: 'Her günahkâr kâfirden O'nun sevgisi nefyedilmiştir' şeklinde olur. Benzer şekilde karşına çıkan her ifadede, şayet önce bütüne nispeti dikkate alır sonra olumsuz kılarsan bu selb-i umum (genelin olumsuzlanması) için olur; şayet önce olumsuzluğu dikkate alır sonra onu bütüne nispet edersen bu umûm-i selb için olur. Bütün kayıtlar da böyledir; bir olumsuzluk ve kayıt içeren kelam, bazen kaydın olumsuzlanması için, bazen de olumsuzluğun kayıtlanması için olur. Örneğin: 'Ona terbiye etmek için vurmadım' ifadesi, yani bilakis aşağılamak için [vurdum], gerekçenin ve fiil üzerindeki amelin
للفعل، وما ضربته إكراماً له، أي تركت ضربه للإكرام، تعليل للسلب والعمل للنفي، وما جاءني راكباً، أي بل ماشياً، نفي للكيفية، وما حج مستطيعاً، أي ترك الحج مع الاستطاعة، تكييف للنفي؛ وقد أشبع الشيخ سعد الدين التفتازاني رحمه الله تعالى الكلام في ذلك في شرحه للمقاصد في بحث الرؤية عند استدلال المعتزلة بقوله تعالى:
olumsuzlanmasıdır; 'Ona ikram olsun diye vurmadım' ifadesi ise, yani ikram olsun diye ona vurmayı terk ettim, olumsuzluğun gerekçelendirilmesi ve amelin nefyedilmesidir. 'Bana binekli olarak gelmedi', yani bilakis yürüyerek [geldi], durumun (keyfiyetin) olumsuzlanmasıdır; 'Gücü yettiği halde hac etmedi', yani gücü yettiği halde haccı terk etti, olumsuzluğun keyfiyetlendirilmesidir. Şeyh Sa'deddîn et-Teftâzânî rahmetullâhi aleyh, Şerhu'l-Makâsıd adlı eserinde, rüyetullah bahsinde Mutezile'nin Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla delil getirmesi sırasında bu konudaki sözü etraflıca açıklamıştır:
{لا تدركه الأبصار} [الأنعام: ١٠٤] .
{لا تدركه الأبصار} “Gözler O'nu idrak edemez” [el-En‘âm: 103].
ولما بين تعالى ما سلبه عن الكافرين من محبته أتبعه ما أثبته للمؤمنين المصدقين من رحمة الملوح إليهم فيما قبل بالعطف على غير معطوف عليه ظاهر كما تقدم آنفاً على وجه لم يخله من ذكر النفقة فقال تعالى مشيراً إلى قسيم {ومن عاد} {إن الذين آمنوا} أي صدقوا بجميع ما أتتهم به الرسل صلوات الله وسلامه عليهم عن الله ﷾ {وعملوا} تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} ائتماراً
Allah Teâlâ, sevgisinden kâfirleri mahrum bıraktığını açıklayınca, bunun peşinden tasdik eden müminler için sabit kıldığı rahmeti getirdi; daha önce açık bir matuf aleyh olmaksızın atıfla kendilerine ima edilenlere, az önce geçtiği üzere, infakı zikretmekten de hali bırakmayacak bir üslupla yer vererek {ومن عاد} “Kim de dönerse” ifadesinin mukabiline işaretle şöyle buyurdu: {إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler”, yani Allah'tan celle celâlühû elçilerin —Allah'ın salât ve selamı üzerlerine olsun— kendilerine getirdiği her şeyi tasdik edenler {وعملوا} “ve işleyenler”, imanlarını tasdik etmek üzere {الصالحات} “salih amelleri”, emredileni tutarak
وانتهاء لا سيما ترك الربا.
ve yasaklanandan kaçınarak, özellikle de faizi terk ederek [işleyenler].
ولما كانت الصلاة زبدة الدين فيما بين الحق والخلق خصها بالذكر فقال: {وأقاموا الصلاة} بجميع حدودها {إن الصلاة تنهى عن الفحشآء والمنكر} [العنكبوت: ٤٥] . ولما كان الإيثار أجل ما بين الحق والخلق وزبدته إخراج الواجب من المال عن طيب نفس قال: {وآتوا الزكاة} فضلاً عن أن يبخلوا فضلاً عن أن يربوا ودل على أن جزاءهم بحسب النيات لثباتهم في فتنة الردة بقوله: {لهم أجرهم} وأعلم بحفظه وتنميمته بقوله: {عند ربهم} وآذن بتمام الانتفاع بقوله: {ولا خوف عليهم} أي من طارق يطرقهم بغير ما يلائمهم لأنهم في كنف العزيز العليم {ولا هم يحزنون} على شيء فاتهم فهم في غاية الرضى بما هم فيه، ولعظيم الجدوى في ذلك كرره في هذه الآيات غير مرة ونوه به كرة في أثر كرة.
Namaz, Hak ile halk arasındaki dinin özü olduğu için onu özellikle zikrederek şöyle buyurdu: {وأقاموا الصلاة} “Namazı da dosdoğru kılanlar”, bütün hudutlarıyla [dosdoğru kılanlar]; {إن الصلاة تنهى عن الفحشآء والمنكر} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [el-Ankebût: 45]. Hak ile halk arasındaki en yüce fazilet fedakârlık (îsâr) ve bunun da özü malın farz olan kısmını gönül hoşluğuyla çıkarmak olunca şöyle buyurdu: {وآتوا الزكاة} “Zekâtı da verenler”; cimrilik etmek şöyle dursun, faiz yemek ise asla söz konusu olamaz. İrtidad fitnesindeki sebatları sebebiyle mükâfatlarının niyetlerine göre olacağına şu buyruğuyla delalet etti: {لهم أجرهم} “Onların mükâfatları kendilerinindir”; onun korunup artırılacağını da şu buyruğuyla bildirdi: {عند ربهم} “Rableri katındadır”; tam bir faydalanmaya erdiklerini de şu buyruğuyla hissettirdi: {ولا خوف عليهم} “Onlara hiçbir korku yoktur”; yani kendilerine uygun olmayan bir durumla kapılarını çalacak bir şeyden yana [korku yoktur], çünkü onlar Azîz ve Alîm olanın himayesindedirler; {ولا هم يحزنون} “onlar mahzun da olmayacaklardır”, ellerinden kaçan herhangi bir şeye karşı; zira onlar içinde bulundukları durumdan son derece razıdırlar. Bundaki büyük faydadan dolayı bunu bu ayetlerde defalarca tekrarlamış ve peş peşe vurgulamıştır.
ولما كانت نتيجة الآية الماضية في الاعتماد على ما عند الله ﷾ من الأجر وعدم الحزن على ما فات من ربا وغيره والخوف
Önceki ayetin neticesi; Allah celle celâlühû katındaki mükâfata güvenmek, faiz ve benzeri kaçan şeylere üzülmemek, fakirlik veya başka bir gelecek şeyden
من شيء آت من فقر أو غيره ترك كل شيء ينسب إلى الربا وكان بين أهل الإسلام وأهل الجاهلية وبين بعضهم وبعض معاملات في الجاهلية ربوية لم تتم بعد بين أمرها نفياً لما قد يتوهم من قوله سابقاً {فله ما سلف} من تحليل بقايا الربا وأن النهي خاص بما تجدد منه فقال مخاطباً لأقرب من ذكره ممن تلبس بالإيمان ولم يلتفت إلى غيرهم تشريفاً لهم: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالتصديق بألسنتهم. ولما كان الربا قد يكون مؤجلاً فيكون صاحبه قد مضت عليه مدد وهو موطن نفسه على أخذه فيصير الكف عنه يعدل الموت عنده أبلغ ﷾ في التشديد في هذه المواعظ فقال: {اتقوا الله} أي الذي له جميع العظمة تصديقا لإقراركم {وذروا} أي اتركوا أي ترك كان {ما بقي من الربا} أي الذي كنتم تتعاملون به فلا تستحلوه ولا تأكلوه.
korkmamak ve faize nispet edilen her şeyi terk etmek olunca; İslam ehli ile Cahiliye ehli arasında ve Müslümanların kendi aralarında Cahiliye döneminden kalıp henüz tamamlanmamış faizli muameleler de mevcut bulunduğundan, daha önce geçen {فله ما سلف} “geçmişte olan kendisinindir” buyruğundan faiz artıklarının helal olduğu ve yasağın sadece yeni başlayanlara mahsus bulunduğu zannını bertaraf etmek üzere bunların durumunu açıkladı. Kendilerine bir şeref bahşetmek üzere, başkalarına iltifat etmeksizin, zikrettiği kimselerden imana bürünenlerin en yakınına hitap ederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani dilleriyle tasdik ikrarında bulunanlar! Faiz bazen vadeli olup sahibi üzerinden süreler geçmiş ve nefsini onu almaya şartlandırmış olabileceğinden, ondan el çekmek onun nazarında ölüme denk hale geleceğinden, O celle celâlühû bu öğütlerdeki şiddeti en üst seviyeye çıkararak şöyle buyurdu: {اتقوا الله} “Allah'tan korkun”; yani ikrarınızı tasdik etmek üzere, bütün azametin sahibi olan Allah'tan [korkun], {وذروا} “ve bırakın”; ne şekilde olursa olsun terk edin, {ما بقي من الربا} “faizden kalanı”; yani muamele etmekte olduğunuz [faiz artıklarını], artık onu ne helal sayın ne de yiyin.
ولما لوح في أول الآية إلى أن من أصر فهو غير صادق
Ayetin başında, ısrar edenin iman iddiasında
في دعوى الإيمان صرح بذلك في آخرها فقال: {إن كنتم مؤمنين} أي متصفين بما ذكرتموه بألسنتكم. قال الحرالي: فبين أن الربا والإيمان لا يجتمعان وأكثر بلايا هذه الأمة حتى أصابها ما أصاب بني إسرائيل من البأس الشنيع والانتقام بالسنين إنما هو من عمل من عمل بالربا، وهذه الآية أصل عظيم في أحكام الكفار إذا أسلموا فما مضى منها لم ينقص وما لم يمض لم يفعل - نبه عليه الأصبهاني.
samimi olmadığına ima edince, sonunda bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {إن كنتم مؤمنين} “Eğer müminler iseniz”; yani dillerinizle zikrettiğiniz sıfatla gerçekten vasıflanmışsanız. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Böylece faiz ile imanın bir arada bulunamayacağını açıkladı; nitekim bu ümmetin başına gelen belaların çoğu, hatta İsrailoğullarının başına gelen şiddetli azap ve kıtlık yıllarının benzerinin gelmesi, ancak faizle amel edenlerin ameli yüzündendir. Bu ayet, kâfirlerin Müslüman oldukları andaki hükümleri hususunda büyük bir asıldır: Geçmişte kalan eksiltilmez, henüz gerçekleşmemiş olan ise yapılmaz' —el-İsfahânî buna dikkat çekmiştir—.
ولما كان من حق من عاند السيد الأخذ سبب عن ذلك قوله: {فإن لم تفعلوا} أي ترك الربا. قال الحرالي: في إشعاره أن طائقة منهم لا يذرونه بعد تحريمه بما أنهم ليسوا من الذين كانوا مؤمنين - انتهى. {فأذنوا بحرب} أي عظيمة. قال الحرالي: والحرب مدافعة بشدة عن اتساع، المدافع بما يطلب منه الخروج عنه فلا يسمح به ويدافع عنه بأشد مستطاع؛ ثم عظم أمرها بإيراد الاسم الأعظم فقال: {من الله} العظيم الجليل {ورسوله} ﷺ الذي هو أعظم الخلائق بتشريفه بالإضافة إليه. وقال
Efendiye karşı inatlaşan kimsenin hakkı cezalandırılmak olunca, bundan dolayı şöyle buyurdu: {فإن لم تفعلوا} “Şayet yapmazsanız”, yani faizi terk etmezseniz. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bunda, onların iman etmiş olanlardan olmadıkları gerekçesiyle, içlerinden bir fırkanın haram kılınmasından sonra da faizi bırakmayacağına bir işaret vardır' —sözün sonu—. {فأذنوا بحرب} “Bilin ki bir savaşa girmişsinizdir”; yani pek büyük bir savaşa. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Harp, geniş bir alandan şiddetle savunma yapmaktır; savunan kişi kendisinden çıkması istenen şeyi vermeye yanaşmaz ve elinden gelen en şiddetli şekilde onu savunur.' Sonra İsm-i A'zam'ı getirerek onun durumunu büyüterek şöyle buyurdu: {من الله} “Allah tarafından”; pek ulu ve celil olan [Allah], {ورسوله} “ve Resûlü tarafından” sallallâhu aleyhi ve sellem; O'na izafe edilme şerefiyle mahlukatın en büyüğü olan [Resûlü].
الحرالي: الذي هيأه للرحمة، فكان نبي الرحمة محارباً له، فانقطعت وصلته من الرحيم والشفيع - انتهى. {وإن تبتم} أي فعلتم بعد الإذن بالقتال أو قبله ما أمركم الله به من ترك ما بقي منه {فلكم رؤوس أموالكم} أي كما هو حال البيع. ولما كان ذلك هو العدل لأنه الحق قال: {لا تظلمون} أي بأخذ شيء مما بقي من الربا {ولا تظلمون} بنقص من رأس المال أو دفع بمطال لأنه الحق. ولما كان الناس منقسمين إلى موسر ومعسر أي غني وفقير كان كأنه قيل: هذا حكم الموسر {وإن كان} أي وجد من المدينين {ذو عسرة} لا يقدر على الأداء في هذا الوقت {فنظرة} أي فعليكم نظرة له. قال الحرالي: وهو التأخير المرتقب نجازه {إلى ميسرة} إن لم ترضوا إلا بأخذ أموالكم؛ وقرأ نافع وحمزة بضم السين؛ قال الحرالي: إنباء عن استيلاء اليسر وهي أوسع النظرتين، والباقون بالفتح إنباء عن توسطها ليكون اليسر
el-Harrâlî şöyle demiştir: 'O'nu rahmet için hazırlamıştı; böylece rahmet peygamberi onunla savaşan oldu ve o kimsenin Rahîm ve Şefî' olanla bağı koptu' —sözün sonu—. {وإن تبتم} “Eğer tövbe ederseniz”, yani savaşa izin verildikten sonra veya öncesinde Allah'ın emrettiği gibi faizden kalanı terk etme işini yaparsanız, {فلكم رؤوس أموالكم} “anaparalarınız sizindir”; yani tıpkı alışverişte olduğu gibi. Hak olan bu olduğu için bunun tam bir adalet olduğunu belirterek şöyle buyurdu: {لا تظلمون} “Ne haksızlık edersiniz”, yani faizden kalan herhangi bir şeyi alarak [haksızlık etmezsiniz], {ولا تظلمون} “ne de haksızlığa uğratılırsınız”; anaparadan eksiltilerek veya borcun savsaklanarak ödenmesiyle [haksızlığa uğratılmazsınız], zira hak olan budur. İnsanlar hali vakti yerinde olan ve darda bulunan, yani zengin ve fakir olmak üzere ikiye ayrıldığından, sanki: 'Bu, hali vakti yerinde olanın hükmüdür' denilmiş gibi oldu: {وإن كان} “Şayet bulunursa”, yani borçlulardan [bulunursa], {ذو عسرة} “darlık içinde olan biri”; bu vakitte ödeme gücü bulunmayan [biri], {فنظرة} “o takdirde bir mühlet tanınmalıdır”, yani size düşen ona mühlet vermektir. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bu, bitmesi beklenen bir ertelemedir.' {إلى ميسرة} “kolaylığa kadar”; eğer mallarınızı almaktan başka bir şeye razı olmuyorsanız. Nâfi ve Hamza sîn harfinin zammesiyle (meysure) okumuştur; el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bu, kolaylığın tamamen hâkim olacağını haber verir ve iki mühletin en geniş olanıdır; diğerleri ise fetha ile okumuştur ki bu da kolaylığın orta seviyede oluşunu haber verir; ta ki kolaylık
في مرتبتين، فمن انتظر إلى أوسع اليسرين كان أفضل توبة - انتهى. {وأن تصدقوا} أي وصدقتكم على المعسر بتركه له، ذلكم {خير} في الدنيا بما يبارك الله ﷾ {لكم} ويعوضكم وفي الآخرة بما يجزل لكم من الأجر.
iki mertebede olsun. İki kolaylıktan daha geniş olanına kadar bekleyen kimsenin tövbesi daha faziletli olur' —sözün sonu—. {وأن تصدقوا} “Sadaka olarak bağışlamanız ise”, yani borcu ona bırakarak darda olana sadaka vermeniz, işte bu {خير} “daha hayırlıdır”; dünyada Allah'ın celle celâlühû {لكم} “sizin için” bereket vermesi ve karşılığını fazlasıyla ödemesiyle, ahirette ise size mükâfatı bolca vermesiyle [daha hayırlıdır].
ولما كان كل أحد يدعي العلم ويأنف أشد أنفة من النسبة إلى الجهل قال: {إن كنتم تعلمون} أي إن كنتم من ذوي العلم فأنتم تعرفون صحة ما دعوتكم إليه مما يقتضي الإدبار عنه أو الإقبال عليه، فإذا تحققتم ذلك فامتثلوه فإنه يقبح على العلم بقبح الشيء الإصرار عليه وإلا فبينوا أنه ليس بخير وإلا فأنتم من أهل الاعوجاج بالجهل تقومون بالحرب والضرب والطعن كالسباع الضارية والذئاب العاوية. وقال الحرالي: فأعلم ﷾ أن من وضع
Herkes ilim iddia edip cehalete nispet edilmekten son derece gocunduğu için şöyle buyurdu: {إن كنتم تعلمون} “Eğer bilirseniz”; yani eğer ilim sahiplerinden iseniz, sizi kendisinden yüz çevirmeye veya yönelmeye çağırdığım şeylerin doğruluğunu bilirsiniz. Bunu kesin olarak kavradığınızda ona uyun; zira bir şeyin çirkinliğini bilerek onda ısrar etmek son derece çirkindir; aksi halde onun hayır olmadığını açıklayın; bunu yapamazsanız cehalet sebebiyle eğrilik ehlisinizdir de yırtıcı canavarlar ve uluyan kurtlar gibi harp, darp ve taan ile ayağa kalkarsınız. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Allah celle celâlühû bildirdi ki kim
كيانه للعلم فكان ممن يدوم علمه؟ تنبه لأن خير الترك خير من خير الأخذ فأحسن بترك جميعه - انتهى.
benliğini ilme vermiş ve ilmi devam edenlerden olmuşsa; terk etmedeki hayrın almadaki hayırdan daha üstün olduğunu fark etmiş ve hepsini terk ederek ihsanda bulunmuştur' —sözün sonu—.
وروى البخاري في التفسير عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «لما أنزلت الآيات الأواخر - وفي رواية: من آخر سورة البقرة في الربا - قرأهن النبي ﷺ وفي رواية: على الناس في المسجد - ثم حرم التجارة في الخمر» وله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «آخر آية نزلت على النبي ﷺ آية الربا» ولأبي عبيد عن ابن شهاب قال: آخر القرآن عهداً بالعرش آية الربا وآية الدين. وله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: آخر آية نزلت من القرآن {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} [البقرة: ٢٨١] قال: زعموا أن رسول الله ﷺ مكث بعدها تسع ليال وبدىء به يوم السبت ومات يوم الاثنين - انتهى. ولا مخالفة لأنها من آية الربا والدين. وروى الحديث أبو عمرو الداني في كتاب «البيان في عدد آي القرآن» وقال فيه: «قال الملك: اجعلها على
Buhârî, Tefsîr bölümünde Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Son ayetler —bir rivayette: Bakara suresinin sonundan faizle ilgili olanlar— indiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları okudu —bir rivayette: mescitte insanlara okudu—, sonra da şarabın ticaretini haram kıldı.» Yine Buhârî'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inen en son ayet, faiz ayetidir.» Ebû Ubeyd'in İbn Şihâb'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kur'an'ın Arş'a ahitçe en son olanı faiz ayeti ve borç ayetidir.' Yine Ebû Ubeyd'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kur'an'dan en son inen ayet: {واتقوا يوماً ترجعون فيه إلى الله} “Ve öyle bir günden sakının ki, o gün Allah'a döndürüleceksiniz” [el-Bakara: 281] ayetidir.' Dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan sonra dokuz gece yaşadığını, cumartesi günü hastalığının başladığını ve pazartesi günü vefat ettiğini söylediler' —sözün sonu—. Bir aykırılık yoktur; çünkü o da faiz ve borç ayetlerindendir. Bu hadisi Ebû Amr ed-Dânî, el-Beyân fî Addi Âyi'l-Kur'ân adlı kitabında rivayet etmiş ve onda şöyle demiştir: «Melek: Onu
رأس ثمانين ومائتين من البقرة» .
Bakara'nın iki yüz sekseninci ayetinin başına koy, dedi.»
ولما كان من المعلوم أنه لا يدفعه حجة كان التقدير: فامتثلوا ما أمرتم به واجتنبوا ما نهيتم عنه، فعطف عليه تخويفاً من يوم العرض عليه والمجازاة بين يديه فقال - وقال الحرالي: لما أنهي الخطاب بأمر الدين وعلنه وأمر الآخرة على وجوهها وإظهار حكمتها المرتبطة بأمر الدنيا وبين أمر الإنفاق والربا الذي هو غاية أمر الدين والدنيا في صلاحهما وأنهى ذلك إلى الموعظة بموعود جزائه في الدنيا والآخرة أجمل الموعظة بتقوى يوم الرجعة إلى إحاطة أمره ليقع الختم بأجمل موعظة وأشملها ليكون انتهاء الخطاب على ترهيب الأنفس لتجتمع عزائمها على ما هو ملاك أمرها من قبول صلاح دينها ودنياها ومعادها من خطاب الله ﷾ لها فختم ذلك بكمال معناه بهذه الآية كما أنها هي الآية التي ختم بها التنزيل أنزلت على النبي ﷺ هو في الشكاية وهي آخر آية أنزلت على النبي ﷺ في مقابلة {اقرأ باسم ربك} [العلق: ١] الذي هو أول منزل النبوة
Bunu hiçbir hüccetin savamayacağı malum olunca takdir şöyledir: Size emredileni tutun ve yasaklandığınız şeylerden sakının. O'na arz olunacak ve huzurunda hesaba çekilecek günden korkutmak üzere buna atıf yaparak şöyle buyurdu —el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Hitap, dinin ve onun aleniyetinin emriyle, ahiretin türlü halleri ve dünya işine bağlı hikmetinin açıklanmasıyla sona erdirilip din ve dünya işlerinin salahında nihai nokta olan infak ve faiz meselesi açıklanınca ve bu da dünyada ve ahiretteki vaat olunan karşılıklarla öğüde bağlanınca; hitabın en güzel ve en kapsamlı bir öğütle sona ermesi için, O'nun emrinin kuşatıcılığına dönüş gününün takvasıyla öğüdü toparladı; ta ki hitabın nihayeti nefisleri korkutmak üzere olsun da azimleri, Allah'ın celle celâlühû kendilerine olan hitabından dinlerinin, dünyalarının ve ahiretlerinin salahını kabul etmekten ibaret olan asıl işleri üzerinde toplansın. İşte bu ayetle o hitabı anlamının kemaliyle mühürledi; nitekim bu ayet, indirilişi kendisiyle mühürlenen ayettir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hastalığı esnasında inmiştir ve nübüvvetin ilk ineni olan {اقرأ باسم ربك} “Rabbinin adıyla oku” [el-Alak: 1]
و {يا أيها المدثر} [المدثر: ١] الذي هو أول منزل الرسالة فكان أول الأمر نذارة وآخره موعظة تبعث النفس على الخوف وتبعث القلب على الشوق من معنى ما انختم به أمر خطاب الله ﷾ في آية {مالك يوم الدين} [الفاتحة: ٤] انتهى - فقال تعالى: {واتقوا يوماً} أي في غاية العظم {ترجعون فيه} حساً بذواتكم كما أنتم في الدنيا ومعنى بجميع أموركم رجوعاً ظاهراً لا يحجبه شيء من الأسباب ولا يحول دونه عارض ارتياب {إلى الله} الذي لا يحصر عظمته وصف ولا يحيط بها حد، فيكون حالكم بعد النقلة من الدنيا كحالكم قبل البروز إليها من البطن لا تصرف لكم أصلاً ولا متصرف فيكم إلا الله ويكون حالكم في ذلك اليوم الإعسار، لأنه لا يمكن أحد أن يكافىء ما لله ﷾ عليه من نعمه، فمن نوقش الحساب عذب؛ فإن كنتم تحبون المجاوزة عنكم هنالك
ve risaletin ilk ineni olan {يا أيها المدثر} “Ey bürünen!” [el-Müddessir: 1] ayetlerinin mukabilinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inen en son ayettir. Böylece işin başı bir uyarı, sonu ise Allah'ın celle celâlühû hitabının {مالك يوم الدين} “Din gününün sahibi” [el-Fâtiha: 4] ayetinde mühürlendiği anlamdan hareketle nefsi korkuya, kalbi ise şevke sevk eden bir öğüt oldu' —sözün sonu—. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {واتقوا يوماً} “Ve bir günden sakının ki”, yani son derece ulu bir günden [sakının], {ترجعون فيه} “o gün döndürüleceksiniz”; dünyada olduğunuz gibi bizzat bedenlerinizle hissen ve bütün işlerinizle manen, hiçbir sebebin perdeleyemeyeceği ve hiçbir şüphe arızasının önüne geçemeyeceği apaçık bir dönüşle [döndürüleceksiniz], {إلى الله} “Allah'a”; azametini hiçbir vasfın sınırlandıramayacağı ve hiçbir haddin kuşatamayacağı [Allah'a]. Böylece dünyadan göçtükten sonraki haliniz, tıpkı ana karnından dünyaya çıkmadan önceki haliniz gibi olur; sizin için hiçbir tasarruf yetkisi yoktur ve sizde tasarruf eden Allah'tan başkası değildir. O günde haliniz darlık (i'sâr) olur; zira hiç kimse Allah'ın celle celâlühû üzerindeki nimetlerini tam olarak karşılayamaz; nitekim kimin hesabı ince elenip sık dokunursa o azap görür. Eğer siz orada kusurlarınızın bağışlanmasını istiyorsanız,
فتجاوزوا أنتم عن إخوانكم اليوم، وتصدقوا ما دمتم قادرين على الصدقة، واتقوا النار في ذلك اليوم ولو بشق تمرة؛ وأشار ﷾ إلى طول وقوفهم ذلك الموقف في مقام الهيبة وتمادي حبسهم في مشهد الجلال والعظمة بأداة التراخي في قوله {ثم} قال الحرالي وقيل:
siz de bugün kardeşlerinizin kusurlarını bağışlayın; sadaka vermeye gücünüz yettiği müddetçe sadaka verin ve o günde yarım hurmayla da olsa ateşten korunun. O celle celâlühû, o duruş yerindeki heybet makamında duruşlarının uzunluğuna ve celal ile azamet meşhedindeki hapislerinin devamına {ثم} “sonra” buyruğundaki terâhî (süre bildiren) edatıyla işaret etti. el-Harrâlî şöyle dedi, rivayet edildi ki:
«يا رسول الله! أين يكون الناس {يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات} [إبراهيم: ٤٨] ؟ قال: في الظلمة دون الجسر» وقال ﷺ: «يقيمون في الظلمة ألف سنة» وورد عن علي رضي الله تعالى عنه في تفصيل مواقف يوم الجزاء أن الخلق يوقفون على قبورهم ألف سنة ويساقون إلى المحشر ألف سنة، ويوقفون في الظلمة ألف سنة؛ ثم يكون انشقاق السماوات السبع وتبديل الأرض وما شاء الله ﷾ من أمره انتظاراً لمجيئه؛ ففي عبرة مقاله والله ﷾ أعلم أن ذلك يكون ستة آلاف
«'Ey Allah'ın Resûlü! {يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات} “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” [İbrâhîm: 48] ayetinde insanlar nerede olacak?' O şöyle buyurdu: 'Köprünün berisinde, karanlıkta.'» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Karanlıkta bin sene kalırlar.» Ali radıyallâhu anh'tan ceza gününün duraklarının tafsilatında şöyle rivayet edilmiştir: Mahlukat kabirleri üzerinde bin sene bekletilir, mahşere bin sene sevk edilir ve karanlıkta bin sene bekletilir. Sonra O'nun gelişini beklemek üzere yedi kat göğün yarılması, yerin değiştirilmesi ve Allah'ın celle celâlühû emrinden dilediği şeyler gerçekleşir. Onun sözünün ibretinde —en doğrusunu Allah celle celâlühû bilir— bunun altı bin
سنة وأنها كما بنيت في ستة أيام تهدم في ستة أيام {كما بدأنا أول خلق نعيده} [الأنبياء: ١٠٤] ، فيكون ذلك تسعة أيام؛ ويكون مجيئه في اليوم العاشر الذي هو يوم عاشوراء ذلك اليوم الذي تكرر مجيء أمره فيه في يوم الدنيا - ثم وصف ﷺ المواقف إلى منتهاها - انتهى.
sene olacağı ve tıpkı altı günde bina edildiği gibi {كما بدأنا أول خلق نعيده} “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu öylece iade edeceğiz” [el-Enbiyâ: 104] gereğince altı günde yıkılacağı, böylece bunun dokuz gün edeceği yer alır. O'nun gelişi ise dünya gününde emrinin gelişinin tekrarlandığı onuncu günde, yani Âşûrâ gününde olur. Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem durakları sonuna kadar vasfetti —sözün sonu—.
ولما كان إيقاف الإنسان على كل ما عمل من سر وعلن في غاية الكراهة إليه فضلاً عن جزائه على كل شيء منه لا بالنسبة إلى موقف معين بني للمفعول قوله: {توفى} أي تعطى على سبيل الوفاء {كل نفس ما كسبت} من خير وشر. قال الحرالي: جاء بصيغة فعل المشعر بجري العمل على غير تكلف وتحمل، ففي إشعاره أنها توفى ما كسبت من الخير وما كونت له من الشر وأن ما تكلفته من الشر وفي دخلتها كراهية ربما غفر لها حيث لم تكن توفى ما كسبت وما اكتسبت كما قال في الآية التي بعدها {لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت} [البقرة: ٢٨٦] فكان مكتسبها عليها وربما غفر لها فإنها وفيت ما كسبته من الشر واشتمل عليه ظاهرها وباطنها حتى يسرت له - انتهى.
İnsanın gizli ve açık olarak yaptığı her şeyle yüzleştirilmesi, belirli bir duruma nispetle olmaksızın bunlardan her birinin karşılığını alması bir yana, kendisine son derece ağır geldiği için {توفى} “[herkese] tastamam verilir” -yani tam olarak ödenir- {كل نفس ما كسبت} “her nefse kazandığı” -hayır ve şerden [her ne varsa]- buyruğu meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirilmiştir. el-Harâlî şöyle demiştir: [Ayet], amelin zorlanma ve yüklenme olmaksızın akıp gittiğini hissettiren 'feale' (فَعَلَ) kalıbında gelmiştir. Dolayısıyla bunda; nefse, hayırdan kazandığı şeyin ve şerden kendisi için oluşturduğu şeyin tastamam verileceğine, iç dünyasında bir hoşnutsuzluk varken zorlanarak işlediği kötülüğün ise -ondan sonraki ayette {لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت} [el-Bakara: 286] “Kazandığı [hayır] kendi lehine, yüklendiği [kötülük] de kendi aleyhinedir” buyurduğu gibi, kazandığı ve sonradan yüklendiği (iktisap ettiği) şey tastamam verilmediğinden dolayı- belki de bağışlanacağına dair bir ima vardır. Böylece [zorlanarak] yüklendiği kötülük onun aleyhinedir ve belki de bağışlanır; zira nefis, ancak şerden bizzat kazandığı, zahirini ve bâtınını bütünüyle kuşatan ve nihayet kendisine kolaylaştırılan kötülüklerin karşılığını tam olarak alır. -el-Harâlî'nin sözü bitti.-
ولما كانت عادة الناس أنه إذا بقي شيء يسير وقع في محل المسامحة وكان اليسير يختلف باختلاف الأصل فالألف مثلاً يتسامح فيه بمائة مثلاً بيّن أن الأمر عنده على غير ذلك فقال: {وهم لا يظلمون *} شيئاً من الأشياء ولو قلّ، وهذا إشارة إلى العدل بين عباده قال الحرالي: وهذه الآية ختم للتنزيل وختم لتمام المعنى في هذه السورة التي هي سنام القرآن وفسطاطه وختم لكل موعظة وكل ختم، فهو من خواص المحمدية الجامعة المفصلة من سورة الحمد المشيرة إلى تفاصيل عظيم أمر الله في حقه وفي خلقه وفيما بينه وبين خلقه - انتهى.
İnsanların âdeti, geriye az bir şey kaldığında müsamaha konusu olması ve azın da asıla göre değişmesi —örneğin binlikte yüzün müsamaha görmesi gibi— olunca, O'nun katındaki durumun bundan farklı olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {وهم لا يظلمون} “Onlar haksızlığa da uğratılmazlar.” Az bile olsa hiçbir şeyde [haksızlığa uğratılmazlar]; bu da kulları arasındaki adalete bir işarettir. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bu ayet, indirilişin mühürlenişi ve Kur'an'ın zirvesi ve otağı olan bu suredeki anlamın tamamlanışının mührüdür; her öğüdün ve her hitamın mührüdür. Dolayısıyla bu, Fâtiha suresinden tafsil edilen ve Allah'ın kendi hakkındaki, mahlukatı hakkındaki ve kendisiyle mahlukatı arasındaki ulu emrinin tafsilatına işaret eden toplayıcı Muhammedî hasletlerdendir' —sözün sonu—.
ولما نهى ﷾ عن الربا وكان أحد مدايناتهم وكان غيره من الدين مأذوناً فيه وهو من أنواع الإنفاق مع دخوله في المطالبة برؤوس الأموال عقب ذلك بآية الدين. وأيضاً فإنه سبحانه
O celle celâlühû faizi yasaklayınca ve bu da onların borçlanma türlerinden biri olup borcun diğer türleri ise izin verilmiş ve anaparaların talep edilmesine dâhil olmakla birlikte infak çeşitlerinden sayıldığından, bunun peşinden borç ayetini getirdi. Ayrıca Sübhânehu
وتعالى لما ذكر في المال أمرين ينقصانه ظاهراً ويزكيانه باطناً: الصدقة وترك الربا، وأذن في رؤوس الأموال وأمر بالإنظار في الإعسار وختم بالتهديد فكان ذلك ربما أطمع المدين في شيء من الدين ولو بدعوى الإعسار اقتضى حال الإنسان لما له من النقصان الإرشاد إلى حفظ المال الحلال وصونه عن الفساد والتنبيه على كيفية التوثق فقال: {يا أيها الذين آمنوا} كالذي تقدمه {إذا تداينتم} من التداين تفاعل بين اثنين من الدين، والدين في الأمر الظاهر معاملة على تأخير كما أن الدين بالكسر فيما بين العبد وبين الله ﷾ معاملة على تأخير - قاله الحرالي. أي أوقعتم بينكم ذلك. والدين مال مرسل في الذمة سواء كان مؤجلاً أو لا، وهو خلاف الحاضر والعين، وقال: {بدين} مع دلالة الفعل عليه ليخرج بيع الدين بالدين، لأنه مداينة بدينين. قال الحرالي: فكان
ve Teâlâ mal hususunda zahiren onu eksilten, bâtınen ise arındıran iki şeyi zikredince —ki bunlar sadaka ve faizin terkidir—, anaparalara izin verip darlıkta mühlet tanımayı emredip tehdit ile mühürleyince, bu durum borçluyu darlık iddiasıyla da olsa borcun bir kısmına tamah ettirebileceğinden, taşıdığı noksanlık sebebiyle insanın hali, helal malı korumaya, onu telef olmaktan muhafaza etmeye ve nasıl senet altına alınacağına dikkat çekmeye yönlendirmeyi gerektirdi. Bunun üzerine önceki gibi şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, {إذا تداينتم} “birbirinize borçlandığınız zaman”; tedâyün, iki kişi arasında borçtan türeyen tefâul kalıbıdır. Borç (deyn), zahirî işte erteleme üzerine bir muameledir; nitekim dâl harfinin kesresiyle din (dîn) de kul ile Allah celle celâlühû arasında erteleme üzerine bir muameledir —bunu el-Harrâlî söylemiştir—. Yani aranızda bu muameleyi gerçekleştirdiğiniz zaman. Borç (deyn), ister vadeli olsun ister olmasın zimmetteki serbest maldır; peşin olanın ve ayn olanın zıddıdır. Fiil ona delalet ettiği halde: {بدين} “bir borç ile” buyurdu; ta ki borcun borç ile satışı (kâli' bi'l-kâli') dışarıda kalsın, çünkü o iki borçla yapılan bir borçlanmadır. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Bunu bildirmesinde,
في إعلامه أي بالإتيان بصيغة إذا أنهم لا بد أن يتداينوا لأنها حين منتظر في أغلب معناها - انتهى. وأرشد إلى ضبطه بالوقت إشارة إلى أنه يجوز كونه حالاً وإلى أن الأجل وهو الوقت المحدود وأصله التأخير إن كان مجهولاً كان باطلاً بقوله: {إلى أجل مسمى} قال الحرالي: من التسمية وهي إبداء الشيء باسمه للسمع في معنى المصور - وهو إبداء الشيء بصورته في العين.
yani «izâ» sîgasını getirmesinde, onların mutlaka borçlanacaklarına bir işaret vardır; zira o, manasının çoğunda beklenen bir vakit içindir' —sözün sonu—. Vakit ile sınırlandırmaya yönlendirerek, onun peşin olmasının caiz olduğuna ve aslı erteleme olan belirlenmiş vakit anlamındaki ecelin, şayet bilinmez olursa bâtıl olacağına şu buyruğuyla işaret etti: {إلى أجل مسمى} “belirlenmiş bir süreye kadar”. el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Tesmiye'den gelir; o da eşyayı kulağa ismiyle sunmaktır; tıpkı musavvirin eşyayı göze suretiyle sunması gibi.'
ولما كان الله ﷾ وهو العليم الخبير قد أجرى سنته في دينه بالكتابة فأمر ملائكته وهم الأمناء العدول بإثبات أعمال الخلق لحكم ومصالح لا تخفى وأنزل كتابه الشريف شهادة لهم وعليهم بما يوفونه في يوم الدين من ثواب وعقاب قطعاً لحججهم أمرهم أن يكون عملهم في الدين كما كان فعله في الدين فأرشدهم إلى إثبات ما يكون دينهم من المعاملات لئلا يجر ذلك إلى المخاصمات
Alîm ve Habîr olan Allah celle celâlühû, kendi dininde sünnetini yazma üzerine icra edip gizli kalmayan nice hikmet ve maslahatlar için güvenilir ve adil meleklerine kulların amellerini kaydetmelerini emredince ve onların mazeretlerini ortadan kaldırmak üzere ceza gününde mükâfat ve ceza olarak tastamam alacakları amellerine dair lehlerine ve aleyhlerine yüce kitabını bir şahit olarak indirince; borç konusundaki amellerinin de O'nun dindeki fiili gibi olmasını onlara emretti ve anlaşmazlıklara yol açmasın diye muamelelerinden doğan borçlarını kaydetmelerini kendilerine tavsiye etti.
فقال ﷾ أمراً للإرشاد لا للإيجاب {فاكتبوه} وفي ذكر الأجل إشارة إلى البعث الذي وقع الوعد بالوفاء فيه {أفحسبتم إنما خلقناكم عبثاً وإنكم إلينا لا ترجعون *} [المؤمنون: ١١٥] {ثم قضى أجلاً وأجل مسمى عنده} [الأنعام: ٢] ولما أمر بالكتابة وكان المراد تحصيلها في الجملة لا من أحد بعينه لأن أغلب الناس لا يحسنها أتبعها الإرشاد إلى تخير الكاتب بقوله: {وليكتب بينكم} أي الدين المذكور {كاتب} وإن كان صبياً أو عبداً كتابة مصحوبة {بالعدل} استناناً به ﷾ في ملائكته
Bunun üzerine O celle celâlühû, vücup için değil irşat için bir emir olarak şöyle buyurdu: {فاكتبوه} “onu yazın”. Ecelin zikredilmesinde, ifası vaat edilen dirilişe bir işaret vardır: {أفحسبتم إنما خلقناكم عبثاً وإنكم إلينا لا ترجعون} “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” [el-Mü'minûn: 115], {ثم قضى أجلاً وأجل مسمى عنده} “Sonra bir ecel takdir etti. O'nun katında belirlenmiş bir ecel daha vardır” [el-En‘âm: 2]. Yazmayı emredince —ki insanların çoğu bunu beceremediğinden kastedilen şey belirli bir kimseden değil, genel olarak bunun elde edilmesidir— katibi seçmeye yönlendirmeyi şu buyruğuyla ekledi: {وليكتب بينكم} “Aranızda yazsın”, yani anılan borcu [yazsın], {كاتب} “bir kâtip”, çocuk veya köle olsa bile; {بالعدل} “adaletle” yazılmış bir yazıyla; melekleri hakkındaki O'nun celle celâlühû sünnetine uyarak:
{وإن عليكم لحافظين * كراماً كاتبين *} [الانفطار: ١٠] {بأيدي سفرة * كرام بررة *} [عبس: ١٥] .
{وإن عليكم لحافظين * كراماً كاتبين} “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır; şerefli kâtipler” [el-İnfitâr: 10-11], {بأيدي سفرة * كرام بررة} “Kâtiplerin ellerindedir; şerefli ve itaatkâr [kâtiplerin]” [Abese: 15-16].
ولما أرشد إلى تخير الكاتب تقدم إليه بالنهي تقديماً لدرء المفاسد ثم الأمر فقال: {ولا يأب كاتب أن يكتب} أي ما ندب إليه من ذلك {كما علمه الله} أي لأجل الذي هو غني عنه وعن غيره
Kâtibin seçilmesine yönlendirince, mefsedetleri defetmeyi öne almak üzere önce nehiy, sonra emirle ona yönelerek şöyle buyurdu: {ولا يأب كاتب أن يكتب} “Kâtip yazmaktan kaçınmasın”, yani bundan kendisine teşvik edilen şeyi [yazmaktan]; {كما علمه الله} “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi”; yani hem kendisinden hem de yarattıklarından
من خلقه شكراً له على تلك النعمة وكتابة مثل الكتابة التي علمها الله ﷾ لا ينقص عنها شيئاً {فليكتب} وفي ذلك تنبيه على ما في بذل الجهد في النصيحة من المشقة.
müstağni olan Zât'ın rızası için, o nimete şükür olarak ve Allah'ın celle celâlühû öğrettiği yazının benzeri bir yazıyla, ondan hiçbir şeyi eksiltmeksizin [yazmaktan kaçınmasın]. {فليكتب} “Artık yazsın”. Bunda, nasihat hususunda gayret sarf etmedeki meşakkate bir dikkat çekme vardır.
ولما كان ذلك وكان لا بد فيه من ممل بين من يصح إملاؤه للمكتوب فقال: {وليملل} من الإملال وهو إلقاء ما تشتمل عليه الضمائر على اللسان قولاً وعلى الكتاب رسماً - قاله الحرالي {الذي عليه الحق} ليشهد عليه المستملي ومن يحضره.
Durum böyle olunca ve yazılan metin için yazdırması geçerli olan bir yazdırıcının bulunması şart olunca şöyle buyurdu: {وليملل} “ve yazdırsın”; imlâl'den gelir ki o da gönüllerde bulunan şeyleri söz olarak dile, resim olarak da yazıya dökmektir —bunu el-Harrâlî söylemiştir—; {الذي عليه الحق} “üzerinde hak olan kimse”; ta ki yazdıran kişi ve orada bulunanlar onun aleyhine şahitlik etsin.
ولما كانت الأنفس مجبولة على محبة الاستئثار على الغير حذرها مما لا يحل من ذلك فقال: {وليتق الله} فعبر بالاسم الأعظم ليكون أزجر للمأمور ثم قال: {ربه} تذكيراً بأنه لإحسانه لا يأمر إلا بخير، وترجية للعوض في ذلك إذا أدى فيه الأمانة في الكم والكيف من الأجل وغيره؛ وأكد ذلك بقوله: {ولا يبخس} من البخس وهو أسوأ النقص الذي لا تسمح به الأنفس لبعده عن
Nefisler başkasına karşı kendi çıkarını gözetme fıtratında yaratıldığı için, bundan helal olmayan hususta onları sakındırarak şöyle buyurdu: {وليتق الله} “ve Allah'tan sakınsın”. Emrolunan kimse için daha caydırıcı olsun diye İsm-i A‘zam (en yüce isim) ile ifade etti. Sonra {ربه} “Rabbinden” buyurdu; zira O'nun ihsanı gereği ancak hayrı emrettiğini hatırlatmak ve vadede ve diğer hususlarda nitelik ve nicelik bakımından emaneti yerine getirdiği takdirde bunun karşılığını ümit ettirmek içindir. Bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {ولا يبخس} “ve eksiltmesin”; bahs kelimesindendir ki o, nefislerin hoşgörü sınırından uzaklaşıp haksızlık
محل السماح إلى وقوعه في حد الضيم {منه شيئاً} .
sınırına düşmesi sebebiyle müsamaha göstermediği en kötü eksiltmedir; {منه شيئاً} “ondan hiçbir şeyi”.
ولما كان هذا المملي قد يكون لاغي العبارة وكان الإملاء لا يقدر عليه كل أحد قال ﷾: {فإن كان الذي عليه الحق سفيهاً} فلا يعتبر إقراره لضعف رأيه ونظره ونقص حظه من حكمة الدنيا {أو ضعيفاً} عن الإملاء في ذلك الوقت لمرض أو غيره من صبا أو جنون أو هرم من الضعف وهو وهن القوى حساً أو معنى {أو لا يستطيع أن يمل هو} كعيّ أو حياء أو عجمة ونحوه {فليملل وليه} القائم لمصالحه من أب أو وصي أو حاكم أو ترجمان أو وكيل {بالعدل} فلا يحيف عليه ولا على ذي الحق. قال الحرالي: فجعل لسان الولي لسان المولى عليه، فكان فيه مثل لما نزل به الكتاب من إجراء كلام الله ﷾ على ألسنة خلقه في نحو ما تقدم من قوله: {إياك نعبد وإياك نستعين} [الفاتحة: ٥] وما تفصل منها {الله ولي الذين آمنوا} [البقرة: ٢٥٧] أمل ما عليهم من الحقوق له فجعل كلاماً من كلامه يتلونه، فكان الإملال منه لهم لتقاصرهم عن واجب حقه تقاصر السفيه ومن معه عن إملال وليه عنه لرشده وقوته وتمكن
Bu yazdıran kimsenin ifadesi bazen geçersiz olabileceğinden ve yazdırmaya herkesin gücü yetmeyeceğinden O celle celâlühû şöyle buyurdu: {فإن كان الذي عليه الحق سفيهاً} “Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) ise”; görüş ve değerlendirmesinin zayıflığı, dünya hikmetinden nasibinin azlığı sebebiyle ikrarı dikkate alınmaz; {أو ضعيفاً} “yahut zayıf ise”; o esnada bir hastalıktan veya küçüklük, delilik ya da yaşlılık gibi başka bir sebepten ötürü yazdırmaktan aciz ise —ki zaaf, hissi veya manevi olarak güçlerin zayıflamasıdır—; {أو لا يستطيع أن يمل هو} “yahut bizzat kendisi yazdırmaya güç yetiremiyorsa”; dilsizlik, utangaçlık, meramını anlatamama veya benzeri bir sebepten dolayı; {فليملل وليه} “onun velisi yazdırsın”; baba, vasi, hâkim, tercüman veya vekilden onun maslahatlarını gözeten kişi; {بالعدl} “adaletle [yazdırsın]”; ne onun aleyhine ne de hak sahibinin aleyhine haksızlık etmesin. el-Harrâlî şöyle demiştir: Velinin dilini, vesayet altındakinin dili kıldı; bunda, daha önce geçen {إياك نعبد وإياك نستعين} “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” [el-Fâtiha: 5] buyruğunda ve ondan ayrılan {الله ولي الذين آمنوا} “Allah, iman edenlerin velisidir” [el-Bakara: 257] ayetinde olduğu gibi Kitap'ın inzalinde Allah'ın celle celâlühû kelamının kullarının dillerinde cereyan etmesine bir benzerlik vardı. Kendisine karşı olan haklarını yazdırdı da kelamından okudukları bir kelam kıldı. Hakiki hakkının gereğinden aciz kalmaları sebebiyle O'ndan onlara yazdırma oldu; tıpkı sefih ve beraberindekinin, rüşdü, kuvveti ve imkânının yerinde olması sebebiyle velisinin kendi adına yazdırmasından aciz kalması gibi. —Alıntı sonu—.
استطاعته - انتهى.
—Alıntı sonu—.
ولما لم يكن بين الكتابة والشهادة ملازمة نص عليها وبين أهلها فقال: {واستشهدوا} أي اطلبوا الشهادة وأوجدوها مع الكتابة ودونها {شهيدين} قال الحرالي فجعل شهادة الدين باثنين كما جعل الشاهد في الدين اثنين: شاهد التفكر في الآيات المرئية وشاهد التدبر للآيات المسموعة، وفي صيغة فعيل مبالغة في المعنى في تحقق الوصف بالاستبصار والخبرة - انتهى.
Yazı ile şahitlik arasında ayrılmaz bir bağ bulunmadığından bunu açıkça belirtti ve ehlini açıklayarak şöyle buyurdu: {واستشهدوا} “Ve şahit tutun”, yani yazıyla birlikte veya onsuz şahitlik isteyin ve onu temin edin; {شهيدين} “iki şahit”. el-Harrâlî şöyle demiştir: Dindeki şahidi iki kıldığı gibi —görülen ayetleri tefekkür şahidi ve işitilen ayetleri tedebbür şahidi— borç şahitliğini de iki kişiyle kıldı. Faîl vezninde basiret ve tecrübeyle vasıflanmanın gerçekleşmesinde manada mübalağa vardır. —Alıntı sonu—.
ولما بيّن عدد الشاهد بيّن نوعه فقال: {من رجالكم} وأعلم بالإضافة اشتراط كونه مسلماً وإطلاق هذا الذي ينصرف إلى الكامل مع ما يؤيده في الآية يفهم الحريّة كقوله {ولا يأب الشهداء} والإتيان بصيغة المبالغة في الشاهد وتقييده مع ذلك بالرضى وتعريف الشهداء ونحوه. قال الحرالي: ولكثرة المداينة وعمومها وسع فيها الشهادة
Şahidin sayısını açıklayınca, türünü de açıklayarak şöyle buyurdu: {من رجالكم} “Erkeklerinizden”. İzafet ile Müslüman olmasının şart koşulduğunu bildirdi; kâmil olana yönelen bu mutlak ifadeden ve ayetteki onu destekleyen hususlardan hürriyet anlaşılır; nitekim {ولا يأب الشهداء} “Şahitler kaçınmasın” buyruğu, şahitte mübalağa kalıbının getirilmesi ve bununla birlikte rıza ile kayıtlanması, şahitlerin marife kılınması ve benzeri hususlar böyledir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Borçlanmanın çokluğu ve yaygınlığı sebebiyle onda şahitliği genişletti
فقال: {فإن لم يكونا} أي الشاهدان {رجلين} أي على صفة الرجولية كلاهما {فرجل وامرأتان} وفي عموم معنى الكون إشعار بتطرق شهادة المرأتين مع إمكان طلب الرجل بوجه ما من حيث لم يكن، فإن لم تجدوا ففيه تهدف للخلاف بوجه ما من حيث إن شمول الكتاب توسعة في العلم سواء كان على تساو أو على ترتب؛ ولما كنّ ناقصات عقل ودين جعل ثنتان منهن مكان رجل - انتهى. ولما بيّن العدد بيّن الوصف فقال: {ممن ترضون} أي في العدالة {من الشهداء} هذا في الديون ونحوها. قال الحرالي: وفي مفهوم الشهادة استبصار نظر الشاهد لما في الشهود من إدراك معنى خفي في صورة ظاهر يهدي إليها النظر النافذ - انتهى.
ve şöyle buyurdu: {فإن لم يكونا} “Şayet bulunmazsa”, yani o iki şahit; {رجلين} “iki erkek”, yani her ikisi de erkeklik vasfında; {فرجل وامرأتان} “o takdirde bir erkek ve iki kadın”. Kevn kelimesinin genel manasında, bulunmaması hasebiyle bir şekilde erkeği arama imkânı varken iki kadının şahitliğine başvurulabileceğine bir işaret vardır. Eğer bulamazsanız, Kitab'ın kapsamı —ister eşit ister tertip üzere olsun— bilgide bir genişlik olması hasebiyle onda bir yönden ihtilafa yönelme vardır. Kadınlar akıl ve dinde eksik oldukları için onlardan ikisi bir erkeğin yerine kılındı. —Alıntı sonu—. Sayıyı açıklayınca vasfı da açıklayarak şöyle buyurdu: {ممن ترضون} “razı olduğunuz kimselerden”, yani adaleti hususunda; {من الشهداء} “şahitlerden”; bu, borçlar ve benzeri hususlardadır. el-Harrâlî şöyle demiştir: Şahitlik kavramında şahidin basiretli bakışı vardır; çünkü şahitlikte, derin bakışın yönlendirdiği zahir bir surette gizli bir mananın idrak edilmesi söz konusudur. —Alıntı sonu—.
ولما شرط في القيام مقام الواحد من الرجال العدد من النساء علله بما يشير إلى نقص الضبط فيهن فقال: {أن تضل إحداهما} أي تغيب عنها الشهادة فتنساها أو شيئاً منها {فتذكر إحداهما الأخرى} فتهتدي إلى ما ضلت عنه بواسطة الذاكرة. قال الحرالي: بما هي أعرف بمداخل الضلال عليها، لأن المتقاربين أقرب في التعاون، وفي قراءتي التخفيف والتثقيل إشعار بتصنيف النساء صنفين في رتبة هذه الشهادة من يلحقها الضلال عن بعض ما شهدت فيه حتى تذكر بالتخفيف
Erkeklerden birinin yerine kadınlardan bir sayıyı şart koşunca, bunu kadınlardaki zapt eksikliğine işaret eden bir gerekçeyle açıklayarak şöyle buyurdu: {أن تضل إحداهما} “Onlardan biri şaşırırsa”, yani şahitlik ondan kaybolur da onu veya ondan bir şeyi unutursa; {فتذكر إحداهما الأخرى} “biri diğerine hatırlatsın diye”; böylece hatırlatan vasıtasıyla şaşırdığı şeye hidayet bulur. el-Harrâlî şöyle demiştir: Zira o, diğerinin şaşırma noktalarını daha iyi bilir; çünkü birbirine yakın olanlar yardımlaşmada daha yakındır. Hafifletme (tahfif) ve şeddeli (teskîl) iki kıraatte, kadınları bu şahitlik mertebesinde iki sınıfa ayırmaya dair bir işaret vardır: Şahit olduğu şeyin bazısını şaşıran ve hafif okuyuşla hatırlatılan
ولا يتكرر عليها ذلك ومن شأنها أن يتكرر عليها ذلك، وفي إبهامه بلفظ إحدى أي من غير اقتصار على الضمير الذي يعين ما يرجع إليه إشعار أن ذلك يقع بينهما متناوباً حتى ربما ضلت هذه عن وجه وضلت تلك عن وجه آخر فأذكرت كل واحدة منهما صاحبتها فلذلك يقوم بهما معاً شاهد واحد حافظ - انتهى. وفي ذكر الإذكار منع من الشهادة بدون الذكر، والآية من الاحتباك. ولما أفهم ذلك الحث على الشهادة صرح به في قوله: {ولا يأب الشهداء} أي تحمل الشهادة وأدائها بعد التحمل {إذا ما دعوا} دعاء جازماً بما أفهمته زيادة ما.
ve bu durumu tekrarlanmayan kimse ile bunu tekrarlaması âdeti olan kimse. 'İhdâ' (biri) lafzıyla müphem bırakılmasında, yani neye döndüğünü belirleyen zamirle yetinilmemesinde, bunun aralarında nöbetleşe vuku bulabileceğine, hatta belki birinin bir yönden, diğerinin başka bir yönden şaşırıp her birinin arkadaşına hatırlatabileceğine bir işaret vardır; işte bu yüzden ikisi birden hafız olan tek bir şahit yerine geçer. —Alıntı sonu—. Hatırlatmanın zikredilmesinde, hatırlama olmaksızın şahitlik yapmaktan bir nehiy vardır ve ayette ihtibâk sanatı mevcuttur. Bu durum şahitliğe teşviki ifade edince, bunu şu buyruğunda açıkça belirtti: {ولا يأب الشهداء} “Şahitler çekinmesin”, yani şahitliği yüklenmekten ve yüklendikten sonra onu eda etmekten; {إذا ما دعوا} “çağrıldıkları zaman”; 'mâ' fazlalığının ifade ettiği üzere kesin bir çağrıyla.
ولما تمّ ذلك وكان صغير الحق وكبيره ربما تُركت تهاوناً بالصغير ومللاً للكبير حذر من ذلك ولم يجعله في صلب الأمر قبل الإشهاد بل أفرده بالذكر تعظيماً لشأنه فقال: {ولا تسئموا} من السآمة. قال الحرالي: بناء مبالغة وهو أشد الملالة {أن تكتبوه} أي لا تفعلوا فعل السئيم فتتركوا كتابته {صغيراً} كان الدين {أو كبيراً} طالت الكتابة أو قصرت.
Bu tamamlanınca ve küçüğü küçümsemek, büyüğünden de bıkmak suretiyle hakkın küçüğü de büyüğü de bazen terk edilebildiğinden, bundan sakındırdı ve şanını yüceltmek için onu şahit tutmadan önceki emrin bizzat içine koymayıp ayrı olarak zikrederek şöyle buyurdu: {ولا تسئموا} “ve usanmayın”; seâmet'ten gelir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Mübalağa kalıbıdır ve bıkkınlığın en şiddetlisidir; {أن تكتبوه} “onu yazmaktan”; yani bıkmış kimsenin fiilini yapıp onun yazımını terk etmeyin; {صغيراً} “ister küçük”; olsun borç; {أو كبيراً} “ister büyük olsun”; yazı ister uzun ister kısa sürsün.
قال الحرالي: ولم يكن قليلاً أو كثيراً، لأن الكثرة والقلة واقعة بالنسبة إلى الشيء المعدود في ذاته، والصغير والكبير يقع بالنسبة إلى المداين، فربما كان الكثير في العدد صغير القدر عند الرجل الجليل المقدار، وربما كان القليل العدد كثيراً بالنسبة إلى الرجل المشاحح فيه، فكان الصغر والكبر
el-Harrâlî şöyle demiştir: 'Az veya çok' denmedi; çünkü çokluk ve azlık bizatihi sayılan şeye nispetle gerçekleşir; küçük ve büyük ise borçluya nispetle gerçekleşir. Nitekim sayıda çok olan bir şey, kadri yüce bir kimsenin yanında küçük değerli olabilir; sayıda az olan bir şey de onda sıkı davranan bir adama nispetle çok olabilir. Dolayısıyla küçüklük ve büyüklük,
أشمل وأرجع إلى حال المداين الذي هو المخاطب بأن يكتب انتهى. {إلى أجله} أي الذي توافقتم وتواثقتم عليه.
yazması emredilen muhatap olan borçlunun haline daha kapsamlı ve daha uygundur. —Alıntı sonu—. {إلى أجله} “vadesine kadar”, yani üzerinde anlaştığınız ve sözleştiğiniz [vadeye kadar].
ولما كان كأنه قيل: ما فائدة ذلك؟ فقيل: {ذلكم} إشارة بأداة البعد وميم الجمع إلى عظم جدواه. قال الحرالي: ولبيانه ووضوحه عندهم لم يكن إقبالاً على النبي ﷺ الذي يقبل عليه في الأمور الخفية - انتهى. {أقسط} أي أعدل فقد نقل عن ابن السيد أنه قال في كتابه الاقتضاب: إن قسط بمعنى جار وبمعنى عدل. وقال الحرالي: {أقسط} من الإقساط وهو وضع القسط وهو حفظ الموازنة حتى لا تخرج إلى تطفيف. ثم زاد تعظيمه بقوله: {عند الله} أي الذي هو محيط بصفات الكمال بالنسبة إلى كل صفة من صفاته، لأنه يحمل على العدل بمنع المغالطة والتلون في شيء من أحوال ذلك الدين {وأقوم للشهادة} أي وأعدل في قيام الشهادة إذا طلب من الشاهد أن يقيمها بما هو مضبوط له وعليه {وأدنى} أي أقرب في {ألاّ ترتابوا} أي تشكوا في شيء من الأمر الذي
Sanki 'Bunun faydası nedir?' denilmiş gibi olunca şöyle buyruldu: {ذلكم} “İşte bu”; uzaklık edatı ve çoğul mîm'i ile onun faydasının büyüklüğüne işaret edilmiştir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Onların nezdindeki açıklığı ve belirginliği sebebiyle, gizli işlerde kendisine başvurulan Peygamber'e ﷺ yönelme şeklinde olmamıştır. —Alıntı sonu—. {أقسط} “daha adaletlidir”; İbnü's-Sîd'den el-İktıdâb adlı kitabında kaset'in hem 'zulmetti' hem de 'adalet sağladı' anlamına geldiğini söylediği nakledilmiştir. el-Harrâlî ise şöyle demiştir: {أقسط} iksât'tandır ki o da kıstı koymaktır; bu da tartıda eksiltmeye kaçmayacak şekilde dengeyi korumaktır. Sonra şu buyruğuyla onun büyüklüğünü artırdı: {عند الله} “Allah katında”; yani sıfatlarından her bir sıfata nispetle kemal sıfatlarını kuşatmış olan Zât'ın katında; zira o borcun hallerinden hiçbirinde yanıltmayı ve tutarsızlığı önleyerek adalete sevk eder; {وأقوم للشهادة} “şahitlik için daha sağlam”, yani şahitten onu yerine getirmesi istendiğinde, lehine ve aleyhine zapt edilmiş şey sayesinde şahitliğin ikamesinde daha adildir; {وأدنى} “ve daha yakındır”; {ألاّ ترتابوا} “şüpheye düşmemenize”; yani meydana gelen meselede hiçbir şeyden şüphe etmemenize.
وقع. قال الحرالي: ففي إشعاره أنه ربما داخل الرجل والرجلين نحو ما داخل المرأتين فيكون الكتاب مقيماً لشهادتهما، فنفى عن الرجال الريبة بالكتاب كما نفى عن النساء الضلال بالذكر - انتهى.
el-Harrâlî şöyle demiştir: Bunda, iki kadına arız olan şeyin bazen bir veya iki erkeğe de arız olabileceğine, dolayısıyla yazının onların şahitliğini ayakta tutacağına bir işaret vardır; nitekim kadınlardan hatırlatma ile şaşırmayı nefyettiği gibi erkeklerden de yazı ile şüpheyi nefyetmiştir. —Alıntı sonu—.
ولما كان الدين المؤجل أعم من أن يكون قرضاً أو تجارة ينمي بها المال المأمور بالإنفاق منه في وجوه الخير النافعة يوم الدين وكان قد أكد في أمر الكتابة تأكيداً ربما ظن معه الحث عليها ولو لم يكن أجل نبه على أن العلة فيها الأجل الذي هو مظنة النسيان المستولي على الإنسان بقوله: {إلا أن تكون} أي المداينة {تجارة حاضرة} هذا على قراءة عاصم، وكان في قراءة غيره تامة {تديرونها بينكم} أي يداً بيد، من الإدارة. قال الحرالي: من أصل الدور وهو رجوع الشيء عوداً على بدئه {فليس عليكم} حينئذ {جناح} أي اعتراض في {ألاّ تكتبوها} أي لأنها مناجزة وهي عرض زائل لا يكاد يستقر في يد أحد لأن القصد به المتجر لا الاستبقاء
Vadeli borç; ister ödünç olsun, ister din gününde fayda verecek hayır yollarına harcanması emredilen malın kendisiyle nemalandırıldığı ticaret olsun daha genel olduğundan ve yazma emrinde, vade olmasa bile ona teşvik edildiği zannına yol açabilecek bir pekiştirme yapıldığından; bundaki illetin insana galebe çalan unutmanın muhtemel sebebi olan vade olduğuna şu buyruğuyla dikkat çekti: {إلا أن تكون} “Ancak olması müstesnadır”, yani borçlanmanın; {تجارة حاضرة} “peşin bir ticaret”; bu, Âsım'ın kıraatine göredir, başkasının kıraatinde ise 'kâne' tam fiildir; {تديرونها بينكم} “aranızda elden ele çevirdiğiniz”, yani elden ele; idareden gelir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bir şeyin başladığı noktaya geri dönmesi olan devr kökündendir; {فليس عليكم} “o takdirde size yoktur”; o vakit; {جناح} “bir günah”, yani bir itiraz; {ألاّ تكتبوها} “onu yazmamanızda”; yani çünkü o peşindir, zail olan bir metadır, kimsenin elinde neredeyse durmaz; çünkü ondan maksat elde tutmak değil ticarettir,
فبعد ما يخشى من التجاحد.
böylece inkâr edilmesinden korkulan durum uzaklaşmış olur.
ولما كان البيع أعم من أن يقصد به المتجر أو غير ذلك من وجوه الانتفاع قال: {وأشهدوا} سواء كانت كتابة أو لا {إذا تبايعتم} أي على وجه المتجر عاجلاً أو آجلاً أو لا للمتجر، لأن الإشهاد أبعد من الخلاف وأقرب إلى التصادق بما فيه من الإنصاف، والأمر للإرشاد فلا يجب.
Alışveriş, ister ticaret isterse diğer faydalanma yolları kastedilmiş olsun daha genel olduğu için şöyle buyurdu: {وأشهدوا} “Ve şahit tutun”; ister yazı olsun ister olmasın; {إذا تبايعتم} “alışveriş yaptığınız zaman”; yani peşin veya vadeli olarak ticaret üzere yahut ticaret dışı olsun; çünkü şahit tutmak ihtilaftan daha uzak, barındırdığı insaf ile birbirini doğrulamaya daha yakındır; emir ise irşat içindir, vacip değildir.
ولما ألزم في صدر الخطاب الكاتب أن يكتب والشهيد أن يجيب ولا يأبى وأكد ذلك بصيغة تشمل المستكتب والمستشهد فقال ناهياً: {ولا يضار} يصح أن يكون للفاعل والمفعول وهو صحيح المعنى على كل منهما {كاتب ولا شهيد} أي لا يحصل ضرر منهم ولا عليهم. قال الحرالي: ففي إلاحته تعريض بالإحسان منه للشهيد والكاتب ليجيبه لمراده ويعينه على الائتمار لأمر ربه بما يدفع عنه من ضرر عطلته واستعماله في أمر من أمور دنياه، ففي تعريضه إجازة لما يأخذه الكاتب ومن يدعي لإقامة معونة في نحوه ممن يعرض
Hitabın başında kâtibe yazmayı, şahide de icabet edip kaçınmamayı gerekli kılıp bunu yazdıranı ve şahit tutanı kapsayan bir kalıpla pekiştirince, nehyederek şöyle buyurdu: {ولا يضار} “Zarar verilmesin / zarar vermesin”; etken veya edilgen olması caizdir ve her ikisinde de mana doğrudur; {كاتب ولا شهيد} “ne bir kâtibe ne de bir şahide”; yani ne onlardan bir zarar gelsin ne de onlara zarar verilsin. el-Harrâlî şöyle demiştir: İmasında, şahide ve kâtibe muradına icabet etmesi ve işinden kalmasının ve dünya işlerinden birinde kullanılmasının zararını kendisinden savacak şekilde Rabbinin emrine uymasına yardımcı olması için ona ihsanda bulunmaya bir ima vardır. Bu imasında, kâtibin ve kendisinden vazgeçmenin zarar vereceği bir durumda bulunan kimselerden benzer bir yardımda bulunmaya çağrılan kişinin aldığının caiz olduğuna bir işaret vardır. —Alıntı sonu—.
له فيما يضره التخلي عنه - انتهى. {وإن تفعلوا} أي ما نهيتم عنه من الضرار وغيره {فإنه فسوق} أي خروج {بكم} عن الشرع الذي نهجه الله لكم. قال الحرالي: وفي صيغة فعول تأكيد فيه وتشديد في النذارة - انتهى.
—Alıntı sonu—. {وإن تفعلوا} “Ve eğer yaparsanız”, yani zarar verme ve benzeri nehyedildiğiniz şeyleri; {فإنه فسوق} “şüphesiz o bir fısktır”, yani bir çıkıştır; {بكم} “sizin için”; Allah'ın sizin için çizdiği şeriattan [çıkıştır]. el-Harrâlî şöyle demiştir: Fa‘ûl vezninde bunda bir pekiştirme ve uyarıda bir şiddet vardır. —Alıntı sonu—.
وختم آيات هذه المعاملات بصفة العلم بعد الأمر بالتقوى في غاية المناسبة لما يفعله المتعاملون من الحيل التي يجتلب كل منهم بها الحظ لنفسه، والترغيب في امتثال ما أمرهم به في هذه الجمل بأنه من علمه وتعليمه فقال تعالى - عاطفاً على ما تقدم من أمر ونهي، أو على ما تقديره: فافعلوا ما أمرتم به وانتهوا عما نهيتم عنه-: {واتقوا الله} أي خافوا الذي له العظمة كلها فيما أمركم به ونهاكم من هذا وغيره. ولما كان التقدير استئنافاً لبيان فخامة هذه التنبيهات يرشدكم الله إلى مثل هذه المراشد لإصلاح ذات بينكم، عطف عليه قوله: {ويعلمكم الله} أي يدريكم الذي له الكمال كله بذلك على العلم. وقال الحرالي: وفي قوله: {يعلم} بصيغة الدوام إيذان بما
Bu muamele ayetlerini, takva emrinden sonra ilim sıfatı ile mühürlemesi, muamele yapanların her birinin kendi lehine pay çıkarmak için başvurduğu hileler açısından ve bu cümlelerde kendilerine emredilen şeylere uymaya teşvik bakımından —ki bunların O'nun ilminden ve öğretmesinden olması hasebiyle— son derece uygundur. Yüce Allah —önceki emir ve nehye yahut takdiri 'Emrolunduğunuzu yapın, nehyedildiğinizden sakının' şeklinde olan söze atıfla— şöyle buyurdu: {واتقوا الله} “Ve Allah'tan sakının”; yani bundan ve diğer hususlarda size emrettiği ve yasakladığı şeylerde bütün azamete sahip olan Zât'tan korkun. Takdiri, bu uyarıların büyüklüğünü açıklamak üzere bir başlangıç olarak 'Allah aranızı düzeltmek için sizi bu gibi doğru yollara iletir' şeklinde olunca, ona şu buyruğunu atfetti: {ويعلمكم الله} “Ve Allah size öğretiyor”; yani bütün kemale sahip olan Zât size ilim üzere bunu bildiriyor. el-Harrâlî şöyle demiştir: {يعلم} “öğretiyor” buyruğunda devamlılık kalıbıyla, bu mertebenin gerisinde öğretimin sürekli olacağına bir bildirim vardır. —Alıntı sonu—.
يستمر به التعليم من دون هذا المنال انتهى.
bu mertebenin gerisinde öğretimin sürekli olacağına bir bildirim vardır. —Alıntı sonu—.
وأظهر الاسم الشريف هنا وفي الذي بعده تعظيماً للمقام وتعميماً للتعليم فقال: {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {بكل شيء عليم *} وهذا الختم جامع لبشرى التعليم ونذارة التهديد.
Makamı yüceltmek ve öğretimi umumileştirmek için yüce ismi burada ve sonrakinde açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah]; {بكل شيء عليم} “her şeyi hakkıyla bilendir”. Bu son, öğretme müjdesini ve tehdit uyarısını bir arada toplamaktadır.
ولما كان التقدير: هذا إذا كنتم حضوراً يسهل عليكم إحضار الكاتب والشاهد، عطف عليه قوله: {وإن كنتم} ولما كان الإنسان في السفر يكون مستجمع القوى كامل الآلات تام الأهبة عبر بأداة الاستعلاء فقال: {على سفر} يعوز مثله إحضار كاتب {ولم تجدوا كاتباً فرهان} أي فيغنيكم عن الكتب رهن يكون بدلاً عنه، وقرىء: فرهان، وكلاهما جمع رهن - بالفتح والإسكان، وهو التوثقة بالشيء مما يعادله بوجه ما. وأشار بأن بدليتها لا تفيد إلا بما وصفها من قوله: {مقبوضة} أي بيد رب الدين وثيقة لدينه.
Takdiri, 'Bu, kâtibi ve şahidi hazır etmeniz kolay olan mukimlik halinizdedir' şeklinde olunca, ona şu buyruğunu atfetti: {وإن كنتم} “Ve eğer siz olursanız”. İnsan yolculukta iken güçlerini toplamış, aletleri tam ve hazırlığı eksiksiz olduğu için üstünlük (isti‘lâ) edatı ile ifade ederek şöyle buyurdu: {على سفر} “yolculukta”; kâtip bulmanın zor olduğu bir [yolculukta]; {ولم تجدوا كاتباً فرهان} “ve kâtip bulamazsanız, bu takdirde rehinler [alınsın]”; yani yazmanın yerine geçecek bir rehin sizi yazmaktan müstağni kılar; 'feruhun' şeklinde de okunmuştur ki her ikisi de rehn kelimesinin —fetha ve sükûn ile— çoğuludur; o da bir yönden ona denk olan bir şeyle güvence altına almaktır. Onun yerine geçmesinin ancak nitelediği şu vasıfla fayda vereceğine işaret etti: {مقبوضة} “teslim alınmış”; yani alacaklının elinde borcunun teminatı olarak [alınmış rehinler].
ولما كان التقدير: هذا إن تخوفتم من المداين، عطف عليه قوله: {فإن أمن} ولما كان الائتمان تارة يكون من الدائن وتارة يكون من الراهن قال: {بعضكم بعضاً} أي فلم تفعلوا شيئاً من ذلك {فليؤد} أي يعط، من الأداء وهو الإتيان بالشيء لميقاته. ولما كان المراد التذكير بالإحسان بالائتمان ليشكر ولم يتعلق غرض بكونه من محسن معين بني للمفعول قوله: {الذي اؤتمن} من الائتمان وهو طلب الأمانة وهو إيداع الشيء لحفيظته حتى يعاد إلى المؤتمن - قاله الحرالي: {أمانته} وهو الدين الذي ترك المؤتمن التوثق به من المدين إحساناً إليه وحسن ظن به، وكذا إن كان الائتمان من جهة الراهن {وليتق الله} المستجمع لصفات العظمة {ربه} أي الذي رباه في نعمه وصانه من بأسه ونقمه وعطّف عليه قلب من أعطاه وائتمنه ليؤدي الحق على الصفة التي أخذه بها فلا يخن في شيء مما اؤتمن عليه.
Takdiri, 'Bu, borçludan endişe ettiğiniz takdirdedir' şeklinde olunca, ona şu buyruğunu atfetti: {فإن أمن} “Şayet güvenirse”. Güven duyma bazen alacaklıdan bazen de rehin verenden olacağı için şöyle buyurdu: {بعضكم بعضاً} “birbirinize”; yani bunlardan hiçbirini yapmazsanız; {فليؤد} “o takdirde ödesin”; yani versin; edâ kelimesinden gelir ki o da bir şeyi vaktinde yerine getirmektir. Maksat, şükredilmesi için güven duyma ihsanını hatırlatmak olduğundan ve belirli bir ihsan sahibine ait olmasıyla bir gaye bulunmadığından {الذي اؤتمن} “kendisine güvenilen kimse” buyruğu edilgen yapıldı; i'timândan gelir ki o emanet istemektir, o da güven duyulan kimseye iade edilene kadar bir şeyi muhafazası için bırakmaktır —bunu el-Harrâlî söylemiştir—; {أمانته} “emanetini”; o da güvenen kimsenin, ona ihsan ve hüsnüzan ederek borçludan teminat almayı terk ettiği borçtur; aynı şekilde güven rehin veren tarafından olsa da böyledir; {وليتق الله} “ve Allah'tan sakınsın”; azamet sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'tan]; {ربه} “Rabbinden”; yani onu nimetleri içinde büyüten, azabından ve intikamından koruyan, hakkı aldığı vasıf üzere ödesin de kendisine emanet edilen hiçbir şeyde hıyanet etmesin diye kendisine veren ve güvenen kimsenin kalbini ona ısındıran [Rabbinden sakınsın].
ولما كانت الكتابة لأجل إقامة الشهادة وكانت الأنفس مجبولة على الشح مؤسسة على حب الاستئثار فيحصل بسبب ذلك مخاصمات ويشتد عنها المشاحنات وربما كان بعض المخاصمين ممن يخشى أمره ويرجى بره فيحمل ذلك الشهود على السكوت قال ﷾: {ولا تكتموا الشهادة} أي سواء كان صاحب الحق يعلمها أو لا. ولما نهى أتبع النهي التهديد فقال: {ومن يكتمها فإنه آثم} ولما كان محلها القلب الذي هو عمدة البدن قال: {قلبه} ومن أثم قلبه فسد، ومن فسد قلبه فسد كله، لأن القلب قوام البدن، إذا فسد فسد سائر الجسد.
Yazı şahitliğin ikamesi için olduğundan ve nefisler cimrilik üzere yaratılıp kendi çıkarını gözetme esasına dayandığından, bu sebeple çekişmeler meydana gelir ve bundan dolayı sürtüşmeler şiddetlenir; bazen de hasımlardan biri durumundan korkulan ve iyiliği umulan kimselerden olur da bu durum şahitleri susmaya sevk eder; bundan dolayı O celle celâlühû şöyle buyurdu: {ولا تكتموا الشهادة} “Ve şahitliği gizlemeyin”; yani hak sahibi bunu bilsin ya da bilmesin. Nehyedince nehyin peşinden tehdidi getirerek şöyle buyurdu: {ومن يكتمها فإنه آثم} “Kim onu gizlerse, şüphesiz o günahkârdır”. Şahitliğin yeri bedenin dayanağı olan kalp olduğu için şöyle buyurdu: {قلبه} “onun kalbi”. Kalbi günaha batan kimse bozulur; kalbi bozulan kimsenin ise bütünü bozulur; zira kalp bedenin direğidir, o bozulursa bedenin geri kalanı da bozulur.
ولما كان التقدير: فإن الله ﷾ عالم بأنه كتم وكان للشهداء جهات تنصرف بها الشهادة عن وجه الإقامة عطف عليه قوله - ليشمل التهديد تلك الأعمال بإحاطة العلم: {والله} أي
Takdiri, 'Şüphesiz Allah celle celâlühû onun gizlediğini bilir' şeklinde olunca ve şahitler için şahitliği yerine getirilme yönünden saptıran cihetler bulunduğundan —tehdit ilmin kuşatıcılığı ile bu amelleri kapsasın diye— ona şu buyruğunu atfetti: {والله} “Ve Allah”; yani
المحيط بجميع صفات الكمال. ولما كان الإنسان هو المقصود الأعظم من سائر الأكوان فكانت أحواله مضبوطة بأنواع من الضبط كأن العلم البليغ مقصور عليه فلذلك قدم قوله: {بما تعملون} أي كله وإن دق سواء كان فعل القلب وحده أو لا {عليم *} قال الحرالي: فأنهى أمر ما بين الحق والخلق ممثولاً وأمر ما بين الخلق والخلق مثلاً - انتهى.
bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah]. İnsan diğer varlıklar arasından en büyük maksat olduğu için ve onun halleri çeşitli zapt şekilleriyle zaptedildiğinden —sanki derin ilim yalnızca ona has kılınmış gibi— bu sebeple şu buyruğunu öne aldı: {بما تعملون} “yaptıklarınızı”; yani ne kadar ince olursa olsun hepsini, ister yalnızca kalbin fiili olsun ister olmasın; {عليم} “hakkıyla bilendir”. el-Harrâlî şöyle demiştir: Hak ile halk arasındaki işi açık bir misal ile halk ile halk arasındaki işi de bir misal ile sonuca bağladı. —Alıntı sonu—.
ولما أخبر عن سعة علمه دل عليه بسعة ملكه المستلزم لسعة قدرته ليدل ذلك على جميع الكمال لأنه قد ثبت كما قال الأصبهاني إن الصفات التي هي كمالات حقيقة ليست إلا القدرة والعلم المحيط فقال واعداً للمطيع متوعداً للعاصي مصرحاً بأن أفعال العباد وغيرها مخلوق له: - وقال الحرالي: ولما كان أول السورة إظهار كتاب التقدير في الذكر الأول كان ختمها إبداء أثر ذلك الكتاب الأول في الأعمال والجزاء التي هي الغاية في ابتداء أمر التقدير فوقع الختم بأنه سلب الخلق ما في أيديهم مما أبدوه وما أخفوه من أهل السماوات والأرض؛ انتهى - فقال: {لله} أي الملك الأعظم. ولما
İlminin genişliğini haber verince, bütün kemale delalet etsin diye kudretinin genişliğini gerektiren mülkünün genişliği ile buna delil getirdi; çünkü el-İsfahânî'nin dediği gibi hakiki kemalat olan sıfatların yalnızca kudret ve kuşatıcı ilim olduğu sabit olmuştur; böylece itaatkâra vadederek, isyankârı tehdit ederek, kulların fiillerinin ve diğerlerinin O'nun yaratığı olduğunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: —el-Harrâlî şöyle demiştir: Surenin başı ilk zikirdeki takdir kitabının izharı olunca, sonu da takdir işinin başlangıcındaki nihai gaye olan amellerde ve cezada o ilk kitabın eserini ortaya koymak oldu; böylece hatime, göklerin ve yerin ehlinden açığa vurdukları ve gizledikleri şeylerden ellerinde bulunanları halktan çekip almasıyla vuku buldu. —Alıntı sonu— Şöyle buyurdu: {لله} “Allah'ındır”; yani en yüce Hükümran'ındır.
كانت ما ترد لمن يغفل وكان أغلب الموجودات والجمادات عبر بها فقال: {ما في السماوات} أي كله على علوها واتساعها من ملك وغيره {وما في الأرض} مما تنفقونه وغيره من عاقل وغيره، يأمر فيهما ومنهما بما يشاء وينهى عما يشاء ويعطي من يشاء ويمنع من يشاء ويضاعف لمن يشاء.
'Mâ' edatı aklı ermeyenler için kullanıldığından ve varlıkların ve cansızların çoğu böyle olduğundan onunla ifade ederek şöyle buyurdu: {ما في السماوات} “Göklerde ne varsa”; yani yüceliği ve genişliği ile melek ve diğerlerinden hepsi; {وما في الأرض} “ve yerde ne varsa”; harcadıklarınızdan ve akıl sahibi veya başkalarından diğer şeyler. İkisinde ve ikisinden dilediğini emreder, dilediğini yasaklar, dilediğine verir, dilediğine engel olur ve dilediğine kat kat artırır.
ولما كان التقدير: فهو يعلم جميع ما فيهما من كتمانكم وغيره ويتصرف فيه بما يريد، عطف عليه محذراً من يكتم الشهادة أو يضمر سوءاً غيرها أو يظهره قوله تعالى: {وإن تبدوا} أي تظهروا
Takdiri, 'O, ikisinde bulunan gizlemeniz ve diğer her şeyi bilir ve onda dilediği gibi tasarruf eder' şeklinde olunca, şahitliği gizleyen veya onun dışında bir kötülüğü gizleyen ya da açığa vuran kimseyi sakındırarak Yüce Allah'ın şu buyruğunu ona atfetti: {وإن تبدوا} “Eğer açığa vurursanız”, yani izhar ederseniz;
{ما في أنفسكم} من شهادة أو غيرها {أو تخفوه} مما وطنتموه في النفس وعزمتم عليه وليس هو من الخواطر التي كرهتموها ولم تعزموا عليها. قال الحرالي: من الإخفاء وهو تغييب الشيء وأن لا يجعل عليه علم يهتدي إليه من جهته {يحاسبكم} من المحاسبة مفاعلة من الحساب والحسب، وهو استيفاء الأعداد فيما للمرء وعليه من الأعمال الظاهرة والباطنة يعني ليجازي بها {به الله} أي بذكره لكم وأنتم تعلمون ما له من صفات الكمال. قال الحرالي: وفي ضمن هذا الخطاب لأولي الفهم إنباء بأن الله ﷾ إذا عاجل العبد بالحساب بحكم ما يفهمه ترتيب الحساب على وقوع العمل حيث لم يكن فيحاسبكم مثلاً فقد أعظم اللطف به، لأن من حوسب بعمله عاجلاً في الدنيا خف جزاؤه عليه حيث يكفر عنه بالشوكة يشاكها حتى بالقلم يسقط من يد الكاتب، فيكفر عن المؤمن بكل ما يلحقه في دنياه حتى يموت على طهارة من ذنوبه وفراغ من حسابه كالذي يتعاهد بدنه وثوبه بالتنظيف فلا يتسخ ولا يدرن ولا يزال
{ما في أنفسكم} “içinizdekini”; şahitlik veya başka bir şeyden; {أو تخفوه} “yahut onu gizlerseniz”; nefiste yerleştirdiğiniz ve azmettiğiniz şeylerden olup hoşlanmadığınız ve azmetmediğiniz hatıralardan olmayan şeyleri. el-Harrâlî şöyle demiştir: İhfâ'dan gelir ki o bir şeyi kaybetmek ve yönünden ona ulaşılacak bir işaret koymamaktır; {يحاسبكم} “sizi hesaba çeker”; muhâsebe'den gelir, hisâb ve hasb vezninde müşareket içindir; o da insanın lehine ve aleyhine olan zahir ve batın amellerde sayıları tam olarak çıkarmaktır, yani onlarla cezalandırmak için; {به الله} “onunla Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olduğunu bildiğiniz halde onu size anmasıyla. el-Harrâlî şöyle demiştir: Anlayış sahipleri için bu hitabın zımnında, Allah'ın celle celâlühû, amelin vuku bulması üzerine hesabın tertiplenmesinin ifade ettiği hüküm gereğince —örneğin 'sizi hesaba çeker' buyrulduğu gibi— kulu çarçabuk hesaba çektiğinde ona olan lütfunu büyüttüğüne dair bir haber vardır; çünkü dünyada ameliyle peşinen hesaba çekilen kimsenin cezası hafifler; nitekim kendisine batan dikenden, hatta kâtibin elinden düşen kaleme kadar onunla günahı bağışlanır. Böylece müminin dünyasında başına gelen her şeyle günahları affedilir, ta ki günahlarından arınmış ve hesabından kurtulmuş olarak ölsün; tıpkı bedenini ve elbisesini temizlemeyi adet edinen kimse gibi ki kirlenmez, pas tutmaz ve daima
نظيفاً - انتهى وفيه تصرف.
temiz kalır. —Alıntı sonu, tasarrufla—.
ولما كان حقيقة المحاسبة ذكر الشيء والجزاء عليه وكان المراد بها هنا العرض وهو الذكر فقط بدلالة التضمن دل عليه بقوله مقدماً الترجئة معادلة لما أفهمه صدر الآية من التخويف: {فيغفر لمن يشاء} أي فلا يجازيه على ذلك كبيرة كان أو لا {ويعذب من يشاء} بتكفير أو جزاء.
Hesabın hakikati bir şeyin zikredilmesi ve karşılığının verilmesi olup burada ise tazammun delaletiyle kastedilen yalnızca arz, yani anma olduğundan; ayetin başının hissettirdiği korkutmayı dengelemek üzere ümitlendirmeyi öne alarak şöyle buyurdu: {فيغفر لمن يشاء} “Böylece dilediğini bağışlar”, yani büyük olsun veya olmasın bundan dolayı onu cezalandırmaz; {ويعذب من يشاء} “ve dilediğine azap eder”; günahını örtmeyerek veya karşılık vererek.
ولما أخبر ﷾ بهذا أنه مطلق التصرف ختم الكلام دلالة على ذلك بقوله مصرحاً بما لزم تمام علمه من كمال قدرته: {والله} أي الذي لا أمر لأحد معه {على كل شيء قدير *} أي ليس هو كملوك الدنيا يحال بينهم وبين بعض ما يريدون بالشفاعة وغيرها. قال الحرالي: فسلب بهذه الآية القدرة عن جميع الخلق - انتهى. وقد ذهب بعض العلماء إلى أن هذه الآية خاصة بأمر الشهادة، وقال الأكثرون: هي عامة كما فهمها الصحابة رضوان الله ﷾ عليهم في الوسوسة وحديث النفس المعزوم عليه وغيره ثم خففت بما بعدها، روى مسلم في صحيحه عن أبي هريرة رضي الله
O celle celâlühû mutlak tasarruf sahibi olduğunu bununla bildirince, ilminin tamlığının gerektirdiği kemal kudretini açıkça belirterek buna delalet etmek üzere sözü şöyle mühürledi: {والله} “Ve Allah”; yani kendisiyle beraber kimsenin emri geçerli olmayan [Allah]; {على كل شيء قدير} “her şeye hakkıyla güç yetirendir”; yani O, şefaat ve benzeri yollarla diledikleri bazı şeylerin arasına engel olunan dünya hükümdarları gibi değildir. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bu ayetle bütün yaratılmışlardan kudreti çekip aldı. —Alıntı sonu—. Bazı âlimler bu ayetin şahitlik meselesine has olduğu görüşüne varmış; çoğunluk ise: Sahabe-i kiramın —Allah celle celâlühû onlardan razı olsun— vesvese ve azmedilen nefis konuşması ve diğer hususlarda anladığı gibi genel olduğunu, sonra da peşindeki ayetle hafifletildiğini söylemiştir. Müslim Sahih'inde Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre
تعالى عنه قال: «لما نزلت على رسول الله ﷺ {لله ما في السماوات} الآية إلى {قدير} اشتد ذلك على أصحاب رسول الله ﷺ ثم بركوا على الركب فقالوا: يا رسول الله! كُلّفنا من الأعمال ما نطيق: الصلاة والصيام والجهاد والصدقة وقد أنزلت عليك هذه الآية ولا نطيقها، فقال رسول الله ﷺ: أترون أن تقولوا كما قال أهل الكتابين من قبلكم: {سمعنا وعصينا} [البقرة: ٩٣] ، قولوا: {سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير} قالوا: {سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير} .
şöyle demiştir: Resûlullah'a ﷺ {لله ما في السماوات} ayetinden {قدير} lafzına kadar inince, bu durum Resûlullah'ın ﷺ ashabına ağır geldi. Sonra dizlerinin üstüne çöküp şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Güç yetireceğimiz amellerle mükellef kılındık: Namaz, oruç, cihat ve sadaka. Fakat sana bu ayet indirildi ve biz buna güç yetiremiyoruz.' Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Sizden önceki iki kitap ehlinin dediği gibi {سمعنا وعصينا} “İşittik ve isyan ettik” [el-Bakara: 93] mi demek istiyorsunuz? Bilakis şöyle deyin: {سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير} “İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, dönüş de ancak sanadır”.' Onlar da: {سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير} dediler.
فلما اقترأها القوم وذلت بها ألسنتهم أنزل الله في إثرها {آمن الرسول بما أنزل إليه} إلى {المصير} فلما فعلوا ذلك نسخها الله تعالى وأنزل {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} إلى {أو أخطأنا} قال: نعم» قال البغوي: وفي رواية عن ابن عباس ﵄: قد فعلت، واستمر إلى آخر السورة كلما قرؤوا جملة قال: نعم. فقد تبين
Topluluk bunu okuyup dilleri buna boyun eğince, Allah bunun hemen peşinden {آمن الرسول بما أنزل إليه} ayetinden {المصير} lafzına kadar indirdi. Onlar bunu yapınca Yüce Allah onu neshetti ve {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها} ayetinden {أو أخطأنا} lafzına kadar indirdi ve: 'Evet' buyurdu.» el-Begavî şöyle demiştir: İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ gelen bir rivayette: 'Yaptım' buyurdu ve surenin sonuna kadar onlar her bir cümleyi okudukça 'Evet' buyurarak devam etti. Böylece
من هذا تناسب هذه الآيات، وأما مناسبتها لأول السورة رداً للمقطع على المطلع فهو أنه لما ابتدأ السورة بوصف المؤمنين بالكتاب الذي لا ريب فيه على الوجه الذي تقدم ختمها بذلك بعد تفصيل الإنفاق الذي وصفهم به أولها على وجه يتصل بما قبله من الأوامر والنواهي والاتصاف بأوصاف الكمال أشد اتصال، وجعل رأسهم الرسول عليه أفضل الصلاة وأزكى السلام تعظيماً للمدح وترغيباً في ذلك الوصف فأخبر بإيمانهم بما أنزل إليه بخصوصه وبجميع الكتب وجميع الرسل وبقولهم الدال على كمال الرغبة وغاية الضراعة والخضوع فقال استئنافاً لجواب من كأنه قال: ما فعل من أنزلت عليه هذه الأوامر والنواهي وغيرها؟ {آمن الرسول} أي بما ظهر له من المعجزة القائمة على أن الآتي إليه بهذا الوحي ملك من عند الله ﷾ كما آمن الملك به بما ظهر له من المعجزة الدالة على أن الذي أتى به كلام الله أمره الله ﷾ بإنزاله فعرفه إشارة إلى أنه أكمل الرسل في هذا الوصف باعتبار إرساله إلى جميع الخلائق
bu ayetlerin birbiriyle uyumu ortaya çıkmış oldu. Sona gelindiğinde başa dönülmesi kabilinden surenin başı ile olan münasebetine gelince; sureye müminleri şüphe olmayan Kitap ile daha önce geçtiği şekilde niteleyerek başladığında, baş tarafta onları kendisiyle nitelediği infakı tafsil ettikten sonra, kendisinden önceki emirler, nehiyler ve kemal vasıflarıyla vasıflanma ile son derece bitişik bir şekilde onu bununla mühürledi. Övgüyü yüceltmek ve bu vasfa teşvik etmek için başlarına en faziletli salât ve en temiz selam kendisine olan Resûl'ü koydu da özel olarak kendisine indirilene, bütün kitaplara ve bütün peygamberlere olan imanlarını ve tam bir rağbete, son derece yalvarış ve boyun eğişe delalet eden sözlerini haber vererek; sanki 'Bu emirlerin, nehiylerin ve diğerlerinin kendisine indirildiği kimse ne yaptı?' diyenin cevabına bir başlangıç olarak şöyle buyurdu: {آمن الرسول} “Peygamber iman etti”; yani bu vahyi kendisine getirenin Allah celle celâlühû katından bir melek olduğuna dair ortaya konan açık mucize sebebiyle; nitekim melek de getirdiği şeyin Allah'ın celle celâlühû indirmesini emrettiği kelamı olduğuna delalet eden açık mucize ile ona iman etmiş ve onu bilmiştir; Allah'a celle celâlühû ait olan bütün mahlukata gönderilmiş olması
الذين هم لله ﷾، وأنه الجامع لما تفرق فيهم من الكمال، وأنه المخصوص بما لم يعطه أحد منهم من المزايا والأفضال {بما أنزل إليه} أي من أن الله ﷾ يحاسب بما ذكر وغير ذلك مما أمر بتبليغه ومما اختص هو به ورغب في الإيمان بما آمن به بقوله: {من ربه} أي المحسن إليه بجليل التربية المزكي له بجميل التزكية فهو لا ينزل إليه إلا ما هو غاية في الخير ومنه ما حصل له في دنياه من المشقة.
itibarıyla bu vasıfta peygamberlerin en kâmili olduğuna, onlarda dağınık bulunan kemalatı kendisinde topladığına ve onlardan hiçbirine verilmeyen meziyetler ve faziletlerle hususi kılındığına bir işaret olarak; {بما أنزل إليه} “kendisine indirilene”; yani Allah'ın celle celâlühû zikredilen şeylerle hesaba çekeceğine, tebliğ etmekle emrolunduğu diğer şeylere ve bizzat kendisine tahsis edilen şeylere [iman etti]. İman ettiği şeye iman etmeye şu buyruğuyla teşvik etti: {من ربه} “Rabbinden”; yani yüce bir terbiye ile kendisine ihsanda bulunan, güzel bir arındırma ile onu tezkiye eden [Rabbinden]; zira O, kendisine ancak hayrın zirvesinde olanı indirir; dünyasında başına gelen meşakkat de bundandır.
قال الحرالي: فقبل الرسول هذا الحساب الأول العاجل الميسر ليستوفي أمره منه وحظه في دنياه، قال ﷺ لما قالت له فاطمة رضي الله تعالى عنها عند موته: واكرباه! : «لا كرب على أبيك بعد اليوم» وقال ﷺ فيما رواه أبو نعيم في الحلية عن أنس رضي الله تعالى عنه «ما أوذي أحد في الله ما أوذيت» فنال حظه من حكمة ربه في دنياه حتى كان يوعك كما يوعك عشرة رجال، وما شبع من خبز بر ثلاثاً تباعاً عاجلاً حتى لقي الله؛ وكذلك المؤمن لا راحة له دون لقاء ربه ولا سجن
el-Harrâlî şöyle demiştir: Resûl, dünyadaki payını ve durumunu tam olarak alsın diye bu peşin, kolaylaştırılmış ilk hesabı kabul etti. Vefatı esnasında Fâtıma radıyallâhu anhâ kendisine 'Vah babamın çektiği ızdırap!' deyince O ﷺ şöyle buyurdu: «Bugünden sonra babanın üzerine hiçbir ızdırap yoktur.» Yine Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre O ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah yolunda hiç kimse benim eziyet gördüğüm kadar eziyet görmemiştir.» Böylece Rabbine kavuşuncaya kadar on adamın sıtmaya yakalandığı gibi sıtmaya yakalanacak, peş peşe üç gün buğday ekmeğinden doymayacak derecede dünyasında Rabbinin hikmetinden nasibini aldı. Mümin de böyledir; Rabbine kavuşmaktan başka ona bir rahatlık yoktur ve dünyasından çıktıktan sonra ona hiçbir zindan
عليه بعد خروجه من دنياه، «الحمى حظ كل مؤمن من النار» انتهى. ولما أخبر عن الرأس أخبر عمن يليه فقال: {والمؤمنون} معبراً بالوصف الدال على الرسوخ أي آمنوا بما ظهر لهم من المعجزة التي أثبتت أنه كلام الله ﷾ بما دلت على أن الآتي به رسول الله ﷺ.
yoktur: «Sıtma her müminin cehennemden nasibidir.» —Alıntı sonu—. Baştaki kimseden haber verince, onun peşinden gelenlerden de haber vererek rüsuha delalet eden vasıfla ifade edip şöyle buyurdu: {والمؤمنون} “ve müminler de”; yani onu getirenin Allah'ın Resûlü ﷺ olduğuna delalet etmesi sebebiyle onun Allah'ın celle celâlühû kelamı olduğunu ispatlayan mucizeyi görmeleri üzerine iman ettiler.
ولما أجمل فصل فقال مبتدئاً: {كل} أي منهم. قال الحرالي: فجمعهم في كلية كأن قلوبهم قلب واحد لم يختلفوا، لأن القبول واحد والرد يقع مختلفاً - انتهى. ثم أخبر عن ذلك المبتدأ بقوله: {آمن بالله} أي لما يستحقه من ذلك لذاته لما له من الإحاطة بالكمال {وملائكته} الذين منهم النازلون بالكتب، لأن الإيمان بالمنزل يستلزم ذلك {وكتبه} أي كلها {ورسله} كلهم، من البشر كانوا أو من الملائكة، فإن فيما أنزل إليه ﷺ الإخبار
Mücmel kılınca, mübteda olarak tafsilata geçti ve şöyle buyurdu: {كل} “Hepsi”; yani onlardan her biri. el-Harrâlî şöyle demiştir: Sanki kalpleri tek bir kalpmiş gibi, hiç ihtilaf etmeksizin onları bir külliyatta topladı; çünkü kabul birdir, red ise farklı farklı vuku bulur. —Alıntı sonu—. Sonra bu mübtedayı şu buyruğuyla haber verdi: {آمن بالله} “Allah'a iman etti”; yani kemali kuşatmasından ötürü zatı gereği buna layık olduğu için; {وملائكته} “ve meleklerine”; kitaplarla inenler de onlardandır; çünkü indirilen şeye iman bunu gerektirir; {وكتبه} “ve kitaplarına”; yani hepsine; {ورسله} “ve peygamberlerine”; ister insan ister melek olsun onların hepsine; zira O'na ﷺ indirilende buna dair haber
بذلك. قال الحرالي: انقياداً لامتثال من البشر.
vardır. el-Harrâlî şöyle demiştir: İnsanlardan olan kimsenin emrine uymaya boyun eğerek.
ولما كان في الناس من يؤمن ببعض الأنبياء ويكفر ببعض قال مؤكداً لما أفهمته صيغة الجمع المضاف من الاستغراق أي قالوا: {لا نفرق} كما فعل أهل الكتاب وعبر بما يشمل الاثنين فما فوقهما فقال: {بين أحد} أي واحد وغيره {من رسله} أي لا نجعل أحداً منهم على صفة الفرقة البليغة من صاحبه في ذلك بل نؤمن بكل واحد منهم، والذي دل على تقدير «قالوا» دون غيره أنه لما أكمل قولهم في القوة النظرية الكفيلة باعتقاد المبدأ أتبعه قولهم في القوة العملية الكائنة في الوسط عطفاً عليها: {وقالوا سمعنا} أي بآذان عقولنا كل ما يمكن أن يسمع عنك وعلمناه وأذعنا له {وأطعنا} أي لكل ما فيه من أمرك.
İnsanlar arasında peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenler bulunduğu için, muzaf olan çoğul kalıbının ifade ettiği istiğrakı pekiştirerek, yani şöyle dediklerini belirtti: {لا نفرق} “Ayrım yapmayız”; Ehl-i Kitap'ın yaptığı gibi; iki ve daha fazlasını kapsayan bir ifade kullanarak şöyle buyurdu: {بين أحد} “hiçbirinin arasında”; yani biriyle diğeri arasında; {من رسله} “O'nun peygamberlerinden”; yani bu hususta onlardan hiçbirini arkadaşından kesin bir ayrılık vasfı üzere kılmayız, bilakis her birine inanırız. Başkası değil de 'dediler' takdirine delalet eden şey şudur: Başlangıca inanmayı sağlayan nazari güçteki sözlerini tamamlayınca, ona atfederek ortada bulunan ameli güçteki sözlerini onun peşine ekledi: {وقالوا سمعنا} “Ve dediler ki: İşittik”; yani akıllarımızın kulaklarıyla Sen'den işitilmesi mümkün olan her şeyi [işittik], onu bildik ve ona boyun eğdik; {وأطعنا} “ve itaat ettik”; yani onda bulunan her bir emrine.
قال الحرالي: فشاركوا أهل الكتاب في طليعة الإباء وخالفوهم في معاجلة التوبة والإقرار بالسمع والطاعة فكان لهؤلاء ما للتائب وعلى أولئك ما على المصر - انتهى.
el-Harrâlî şöyle demiştir: Çekinmenin başlangıcında Ehl-i Kitap ile ortak oldular; tövbeye koşma, işitme ve itaati ikrar etme hususunda ise onlara muhalefet ettiler; böylece tövbe edene ne varsa bunlar için o oldu, ısrar edenin üzerinde ne varsa onlar için de o oldu. —Alıntı sonu—.
ولما كان الإنسان محل الزلل والنقصان أشاروا إلى ذلك تواضعاً منهم كما هو الأولى بهم لمقام الألوهية فقالوا مع طاعتهم معترفين بالمعاد: {غفرانك} أي اغفر لنا أو نسألك غفرانك الذي يليق إضافته إليك لما له من الكمال والشرف والجلال ما قصرنا فيه ولا تؤاخذنا به فإنك إن فعلت ذلك هلكنا، والحاصل أنهم طلبوا أن يعاملهم بما هو أهله لا بما هم أهله فجرى بما جراهم عليه في قوله: {فيغفر لمن يشاء} . قال الحرالي: فهذا القول من الرسول ﷺ كشف عيان، ومن المؤمنين نشء إيمان، ومن القائلين للسمع والطاعة قول إذعان، فهو شامل للجميع كل على رتبته - انتهى. وزادوا تملقاً بقولهم: {ربنا} ذاكرين وصف الإحسان في مقام طلب الغفران. قال الحرالي: وهو خطاب قرب من حيث لم يظهر فيه أداة نداء، ولم يجر الله ﷾ على ألسنة المؤمنين في كتابه العزيز نداء بُعد قط؛ والغفران فعلان صيغة مبالغة تعطي الملء ليكون غفراً للظاهر والباطن وهو مصدر محيط المعنى نازل
İnsan sürçme ve eksiklik mahalli olduğundan, ulûhiyet makamı karşısında kendilerine en uygun olan tevazu ile buna işaret ettiler ve ahireti ikrar ederek itaatleriyle birlikte şöyle dediler: {غفرانك} “Bağışlamanı dileriz”; yani bizi bağışla veya kemali, şerefi ve celali sebebiyle Sana nispet edilmesi layık olan bağışlamanı isteriz; kusur ettiğimiz şeyleri [bağışla] ve bundan dolayı bizi muaheze etme; zira bunu yaparsan helak oluruz. Hâsılı onlar, kendi layık olduklarıyla değil O'nun layık olduğuyla kendilerine muamele etmesini istediler de {فيغفر لمن يشاء} “Dilediğini bağışlar” buyruğunda onları sevk ettiği şey üzere cereyan etti. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bu söz Resûl'den ﷺ ayan beyan bir keşif, müminlerden bir iman neşeti, işitme ve itaat diyenlerden ise bir boyun eğiş sözüdür; dolayısıyla her biri kendi mertebesinde olmak üzere hepsini kapsar. —Alıntı sonu—. Şu sözleriyle yalvarışlarını artırdılar: {ربنا} “Ey Rabbimiz!”; mağfiret talebi makamında ihsan vasfını zikrederek. el-Harrâlî şöyle demiştir: Bu, içinde nida edatının zahir olmaması hasebiyle bir yakınlık hitabıdır; Allah celle celâlühû Aziz Kitabı'nda müminlerin dillerinde asla bir uzaklık nidası cereyan ettirmemiştir. Gufrân ise ful'ân vezninde doluluğu veren bir mübalağa kalıbıdır, ta ki zahir ve batın için bir örtme olsun; o, zahir ve batının kuşattığı şeyleri toplayan istiğfar makamına inen kapsamlı anlamlı bir mastardır
منزلة الاستغفار الجامع لما أحاط به الظاهر والباطن مما أودعته الأنفس التي هي مظهر حكمة الله ﷾ التي وقع فيها مجموع الغفران والعذاب {فيغفر لمن يشاء ويعذب من يشاء} ففي ضمنه بشرى بتعيين القائلين المذعنين ومن تبعهم بالقول لحال المغفرة، لأن هذه الخواتيم مقبولة من العبد بمنزلة الفاتحة لاجتماعهما في كونهما من الكنز الذي تحت العرش، وعلى ما ورد من قوله: «حمدني عبدي - إلى أن قال: ولعبدي ما سأل» وعلى ما ورد في دعاء هذا الختم في قوله: «قد فعلت قد فعلت» وبما ابتدأ تعالى به آية هذا الحساب وختمها به من سلب الأمر أولاً وسلب القدرة عما سواه آخراً، وكان في الابتداء والختم إقامة عذر القائلين، فوجب لهم تحقق الغفران كما كان لأبيهم آدم حيث تلقى الكلمات من ربه - انتهى.
ki o da Allah'ın celle celâlühû hikmetinin mazharı olan nefislerin bıraktığı şeylerdendir; onda mağfiret ve azabın bütünü vuku bulmuştur: {فيغفر لمن يشاء ويعذب من يشاء} “Dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder”. Bunun zımnında, söyleyen, boyun eğen ve sözle onlara uyan kimselerin mağfiret haline tahsis edildiğine dair bir müjde vardır; çünkü bu hatimeler, kuldan Fâtiha menzilesinde kabul edilir; zira ikisi de Arş'ın altındaki hazinedendir. Nitekim: «Kulum beni övdü —şöyle buyurana kadar— ve kuluma istediği verilecektir» hadisi ve bu hatimenin duasında geçen «Yaptım, yaptım» buyruğu ile Yüce Allah'ın bu hesap ayetine ilk olarak emri çekip almakla başlayıp son olarak O'ndan başkasından kudreti çekip almakla mühürlemesi buna delildir. Başlangıçta ve sonda söyleyenlerin mazeretinin ikamesi vardı; dolayısıyla ataları Âdem Rabbinden kelimeleri telakki ettiğinde olduğu gibi, onlar için de bağışlanmanın gerçekleşmesi vacip oldu. —Alıntı sonu—.
ولما كان التقدير بما أرشد إليه {ربنا} : فإنه منك مبدأنا، عطف عليه قوله حثاً على الاجتهاد في كل ما أمر به ونهى عنه على وجه الإخلاص: {وإليك} أي لا إلى غيرك {المصير} أي مطلقاً لنا ولغيرنا. وقال ابن الزبير: ولما بين ﷾ أن الكتاب هو الصراط المستقيم ذكر افتراق الأمم كما يشاء وأحوال الزائغين والمتنكبين تحذيراً من حالهم ونهياً عن مرتكبهم وحصل
{ربنا} “Ey Rabbimiz!” buyruğunun işaret ettiği takdir 'Şüphesiz bizim başlangıcımız Sen'dendir' şeklinde olunca, ihlas üzere emrettiği ve yasakladığı her şeyde gayret göstermeye teşvik ederek şu buyruğunu ona atfetti: {وإليك} “ve ancak Sanadır”; yani başkasına değil; {المصير} “dönüş”; yani mutlak olarak bizim için ve başkaları için. İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: O celle celâlühû Kitab'ın dosdoğru yol olduğunu açıklayınca, dilediği gibi ümmetlerin fırkalara ayrılışını, sapanların ve yoldan çıkanların hallerini, onların durumundan sakındırmak ve işledikleri şeylerden nehyetmek üzere zikretti ve
قبيل النزول بجملته وانحصار التاركين وأعقب بذكر ملتزمات المتقين وما ينبغي لهم امتثاله والأخذ به من الأوامر والأحكام والحدود وأعقب ذلك بأن المرء يجب أن ينطوي على ذلك ويسلم الأمر لمالكه فقال ﷾: {آمن الرسول بما أنزل} فأعلم أن هذا إيمان الرسول ومن كان معه على إيمانه وأنهم قالوا: {سمعنا وأطعنا} لا كقول بني إسرائيل.
inişin tamamı kabileye ve terk edenlerin sınırlandırılmasına ulaştı; peşinden takva sahiplerinin yükümlülüklerini, emirlere, hükümlere ve sınırlara uyup onları tutmaları gerektiğini zikretti ve bunun ardından kişinin bunu benimsemesi ve işi sahibine teslim etmesi gerektiğini getirdi; böylece O celle celâlühû: {آمن الرسول بما أنزل} buyurdu. Bunun Resûl'ün ve onun imanı üzere bulunan kimselerin imanı olduğunu ve onların İsrailoğullarının sözü gibi değil,