Binûn

Bakara — 23. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سبحانه وتعالى في خلقه من تربيتهم بخلقهم ورزقهم حتى عرفوه بما احتاجوا إليه، فوجدوه معرفة عجز عنه لا معرفة نيل له، فمتى دعاهم من أقطار الآفاق أجابوه إجابة هذه الطوائر لخليله بحظ يسير من تربيته لهن، وإذا كانت هذه الأربع مجيبة للخليل ﵇ بهذا الحظ اليسير من الصور والصغو فكيف تكون إجابة الجملة للجليل العزيز الحكيم! قال تعالى: {ثم اجعل} عطفاً بكلمة المهلة تجاوزاً بعد تربيتهن عن ذبحهن ودرسهن وخلطهن حتى صرن لحمة واحدة لا يبين في جملتها شيء من الصور الذاهبة، كما تصير المواليد تراباً عند موتها وتبددها صورة واحدة ترابية ليتطابق المثل والممثول مطابقة تامة إلى ما وراء ذلك من مجاوزة عبرة وروية {على كل جبل} من الجبال القريبة إليك {منهن جزءاً} والجزء بعض من كل يشابهه كالقطعة من الذهب ونحوه، فجعل الجبال مثل الأقطار وهي لارتفاعها أمكن في الرؤية وأبعد من الاشتباه

Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın yaratması ve rızıklandırmasıyla mahlukatını terbiye etmesine bir misal olsun; öyle ki O'na olan ihtiyaçları sebebiyle O'nu tanımışlardır; ancak bu tanıma, O'nu kuşatma tanıması değil, O'ndan aciz kalma tanımasıdır. Dolayısıyla O, onları afakın köşelerinden çağırdığı an, bu kuşların Halîl'e onun küçük bir terbiyesi sebebiyle icabet ettiği gibi icabet ederler. Bu dört kuş, bu kadarcık bir alıştırma ve sevgiyle Halîl aleyhisselâm'a icabet ediyorsa; tamamının Celîl, Azîz ve Hakîm olan Allah'a icabeti nasıl olur!' Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ثم اجعل} “Sonra koy”. 'Sümme' mühlet bildiren atıf edatıyla buyurarak onları besleyip alıştırdıktan sonra kesilmelerini, parçalanmalarını ve tek bir et haline gelip önceki suretlerinden hiçbir şeyin kalmayacak şekilde birbirine karıştırılmalarını ifade etti; nitekim canlılar da öldüklerinde ve dağıldıklarında toprak suretinde tek bir hale gelirler; ta ki misal ile temsil edilen şey tam bir mutabakat sağlasın ve bunun ötesinde ibret ve tefekküre kapı açılsın: {على كل جبل} “her dağın üzerine”, sana yakın olan dağlardan, {منهن جزءاً} “onlardan bir parça.” Cüz, altın parçası ve benzeri gibi, bütüne benzeyen bir parçadır. Dağları yönlerin misali kıldı; dağlar yüksekliği sebebiyle görülmeye daha elverişli ve şüpheden daha uzaktır.

{إن كانت إلا صيحة واحدة فإذا هم جميع لدينا محضرون} [يس: ٥٣] {فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم بالساهرة} [النازعات: ١٣] فما كان بالصيحة والزجرة من الممثول كان بالدعاء في المثل، كما أن ما كان بالخلق والرزق في الممثول كان بالصور في المثل وجعله جزءاً حيث كان يشبه بعضه بعضاً {ثم ادعهن يأتينك سعياً} والسعي هو العدو والقصد المسرع يكون في الحس، والمعنى في إتيان الطائر طائراً حظ من مُنَّته وفي إتيانه سعياً حظ من ذلته، فلذلك جلبهن عليه سعياً بحال المتذلل الطالب للرزق والأمنة من اليد التي عهد منها الرزق والجنبة التي ألف منها الأمن فبدأ المثل مطابقاً للمثول وغايته مرأى عين، فصار موقناً مطمئناً وليس ذلك بأعجب من مشي الأحجار تارة والأشجار كرة وأغصانها أخرى إلى خدمة ولده المصطفى ﷺ، «وكذا إلحام يد معوذ بن عفراء بعد ما قطعت وجاء يحملها كما ذكر في السير في غزوة بدر، فصارت مثل أختها» في أشياء من أمثال ذلك، على أنه قد كان له من إحياء الموتى ما أذكره في آل عمران، وكان لآحاد أمته من ذلك ما ذكره البيهقي في الدلائل منه عدداً كثيراً، وإنما لم يكثر ذلك على يده ﷺ لأنه مرسل إلى قوم لا يقرون بالبعث، ومحط الإيمان التصديق بالغيب، فلو كثر وقوع ذلك له صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

{إن كانت إلا صيحة واحدة فإذا هم جميع لدينا محضرون} [يس: ٥٣] “O sadece tek bir çığlıktan ibarettir; bir de bakarsın hepsi birden huzurumuzda toplanmışlardır.” {فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم بالساهرة} [النازعات: ١٣] “O sadece tek bir haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar hemen düz bir arazidedirler.” Temsil edilende (asıl hadisede) çığlık ve haykırışla gerçekleşen durum, temsilde çağırma ile olmuştur; nitekim temsil edilende yaratma ve rızıkla olan şey, temsilde şekil verme ve birbirine benzediği için parça kılma ile olmuştur. {ثم ادعهن يأتينك سعياً} “Sonra onları çağır, koşarak sana geleceklerdir.” Sa'y (سعي), koşmak ve duyulur alemde hızla yönelmektir. Buradaki mana şudur: Kuşun uçarak gelmesinde kendince bir minnet/güç payı vardır, fakat koşarak gelmesinde zillet/boyun eğiş payı bulunur. Bu sebeple [Allah], kuşları rızkını umduğu elden ve güven bulmaya alıştığı taraftan rızık ve emniyet talep eden boyun eğmiş bir halde ona koşturarak getirmiştir. Böylece temsil, temsil edilene uygun başlamış ve nihayeti gözle görme olmuştur; o da kesin bir bilgiye ve mutmainliğe ermiştir. Bu durum, taşların bazen, ağaçların bir keresinde ve dalların başka bir vakitte onun evladı olan Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in hizmetine yürümesinden daha şaşırtıcı değildir; «Siyer kitaplarında Bedir Gazvesi'nde zikredildiği üzere, Muavviz b. Afrâ'nın eli kesildikten sonra onu taşıyarak gelmesi ve elinin kaynatılıp diğeri gibi olması» ve benzeri hadiseler de böyledir. Kaldı ki Âl-i İmrân'da zikredeceğim üzere onun için ölüleri diriltme mucizesi de vaki olmuştur; ümmetinin fertleri için de Beyhakî'nin ed-Delâil'de zikrettiği pek çok hadise gerçekleşmiştir. Ancak bu tür mucizelerin onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) elinde çokça vuku bulmaması, onun yeniden dirilişi kabul etmeyen bir topluma gönderilmiş olması ve imanın merkezinin gayba tasdik olmasından dolayıdır. Şayet bunun vuku bulması onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) için çoğalsaydı...

لكشف الغطاء، وإذا كشف الغطاء عوجل من تخلف عن الإيمان بالعذاب وهو نبي الرحمة ﷺ، وأما عيسى ﵊ فكان في قوم يؤمنون بالآخرة ففعله ذلك لإظهار المعجزة بنوع أعلى مما كانوا يصلون إليه بالطب، على أنه لا فرق في إظهار الخارق بين واحد وأكثر - والله ﷾ الموفق.

perde bütünüyle kalkmış olurdu; perde kalktığında ise imandan geri duran kimseye derhal azap edilirdi, oysa o bir rahmet peygamberidir sallallâhu aleyhi ve sellem. Îsâ aleyhisselâm'a gelince, o ahirete inanan bir kavmin içindeydi; bu fiili, onların tıpla ulaştıkları seviyenin çok üstünde bir türle mucizeyi ortaya koymak için yaptı. Kaldı ki harikulade bir hadisenin izhar edilmesinde bir ile daha fazlası arasında fark yoktur. Muvaffak kılan Allah [celle celâlühû]'tır.

ولما أراه ﷾ ملكوت الأرض صارت تلك الرؤية علماً على عزة الله من وراء الملكوت في محل الجبروت فقال: {واعلم أن الله} أي المحيط علماً وقدرة {عزيز} ولما كان للعزة صولة لا تقوى لها فطر المخترعين نزل تعالى الخطاب إلى محل حكمته فقال: {حكيم *} فكان فيه إشعار بأنه ﷾ جعل الأشياء بعضها من بعض كائنة وبعضها إلى بعض عامدة وبعضها من ذلك البعض معادة {منها خلقناكم وفيها نعيدكم ومنها نخرجكم تارة أخرى} [طه: ٥٥] وهذه الحكمة التي أشار إليها اسمه الحكيم حكمة ملكوتية جامعة لوصلة ما بين حكمة الدنيا وحكمة الآخرة، لأن الحكيم بالحقيقة ليس من علمه الله

[Allah] ona yerin melekûtunu gösterdiğinde, bu müşahede melekûtun ötesinde, ceberût makamında Allah'ın izzetine bir delil oldu ve şöyle buyurdu: {واعلم أن الله} “Ve bil ki şüphesiz Allah” yani ilim ve kudretçe [her şeyi] kuşatan, {عزيز} “Azîz'dir”. İzzetin, yaratılmışların fıtratlarının güç yetiremeyeceği bir heybet ve galebesi olduğu için, Yüce [Allah] hitabı hikmetinin tecelli mahalline indirerek şöyle buyurdu: {حكيم} “Hakîm'dir.” Bunda, [Allah]'ın varlıkları birbirinden meydana gelen, birbirine yönelen ve bazısını bazısından tekrar var eden kıldığına bir işaret vardır: {منها خلقناكم وفيها نعيدكم ومنها نخرجكم تارة أخرى} “Sizi ondan (topraktan) yarattık, yine ona döndüreceğiz ve bir kez daha sizi ondan çıkaracağız.” [Tâhâ: 55]. el-Hakîm isminin işaret ettiği bu hikmet; dünya hikmeti ile ahiret hikmeti arasındaki bağı kendinde toplayan melekûtî bir hikmettir. Çünkü hakiki anlamda hakîm (bilge), Allah'ın kendisine

حكمة الدنيا وألبس عليه جعله لها بل ذلك جاهلها كما تقدم، إنما الحكيم الذي أشهده الله حكمة الدنيا أرضاً وأفلاكاً ونجوماً وآفاقاً وموالد وتوالداً، وأشهده أنه حكيمها، ومزج له علم حكمة موجود الدنيا بعلم حكمة موجود الآخرة، وأراه كيفية توالج الحكمتين بعضها في بعض ومآل بعضها إلى بعض حتى يشهد دوران الأشياء في حكمة أمر الآخرة التي هي غيب الدنيا إلى مشهود حكمة الدنيا ثم إلى مشهود حكمة الآخرة كذلك عوداً على بدء وبدءاً على عود في ظهور غيب الإبداء إلى مشهوده وفي عود مشهوده إلى غيبه {قالوا ربنا أمتنا اثنتين وأحييتنا اثنتين} [غافر: ١١] كذلك إلى المعاد الأعظم الإنساني {يوم يجمعكم ليوم الجمع ذلك يوم التغابن} [التغابن: ٩] فهذا هو الحكيم المتوسط الحكمة، ثم وراء ذلك أمر آخر من على أمر الله في متعالي تجلياته بأسماء وأوصاف يتعالى ويتعاظم للمؤمنين ويتبارك ويستعلن للموقنين الموحدين، فله ﷾ العزّة في خلقه وأمره وله الحكمة في خلقه وأمره ومن ورائها كلمته التي لا ينفد تفصيل حكمها {قل لو كان البحر مداداً} [الكهف: ١٠٩] وكلماته لا تحد ولا تعد

dünya hikmetini öğretip de onu bu hikmetin var edicisi [veya mahkumu] kıldığı kimse değildir; bilakis daha önce geçtiği üzere böylesi onun cahilidir. Hakîm ancak, Allah'ın kendisine yeryüzü, felekler, yıldızlar, ufuklar, doğanlar ve üreyenler olarak dünya hikmetini müşahede ettirdiği, kendisinin onun hakîmi olduğunu gösterdiği, dünya varlığının hikmet bilgisini ahiret varlığının hikmet bilgisiyle meczettiği ve iki hikmetin birbirine nasıl dahil olduğunu ve bazısının akıbetinin diğerine nasıl vardığını gösterdiği kimsedir. Ta ki o, eşyanın dünyanın gaybı olan ahiret emrinin hikmetinden, dünyanın müşahede edilen hikmetine, sonra da yine başlangıca dönüş ve dönüşe başlangıç kabilinden ahiretin müşahede edilen hikmetine doğru devranını müşahede etsin; ilk yaratılışın gaybından onun şehadetine (görünen alemine) ve şehadetinden tekrar gaybına dönüşünde olduğu gibi: {قالوا ربنا أمتنا اثنتين وأحييتنا اثنتين} “Dediler ki: Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” [Gâfir: 11]. İşte bu, en büyük insani dönüşe kadar böyledir: {يوم يجمعكم ليوم الجمع ذلك يوم التغابن} “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün; işte o, aldanma/kâr-zarar günüdür” [Teğâbun: 9]. İşte bu, orta dereceli hikmet sahibi hakîmdir. Bunun da ötesinde, Allah'ın yüce tecellilerindeki isim ve sıfatlarıyla olan emrinden başka bir emir vardır ki; O, müminler için yücelir ve azamet kesbeder, yakîn ve tevhid ehline ise mübarek olur ve aşikar kılınır. Yaratmasında ve emrinde izzet O'na mahsustur; yaratmasında ve emrinde hikmet de O'na mahsustur. Bunların da ötesinde, hükümlerinin tafsilatı tükenmeyen kelimesi vardır: {قل لو كان البحر مداداً} “De ki: Deniz mürekkep olsa...” [Kehf: 109]. O'nun kelimeleri sınırlanamaz ve sayılamaz:

{ولو أن ما في الأرض من شجرة أقلام} [لقمان: ٢٧] ، فهو العزيز الحكيم العلي العظيم - انتهى. وهو أعلى من الجوهر الثمين وقد لاح بهذا أن قصد الخليل عليه أفضل الصلاة والسلام الانتقال من علم اليقين إلى عين اليقين بل إلى حق اليقين، وكأنه عد المرتبة الدنيا من الطمأنينة بالنسبة إلى العليا عدماً، وقيل: بل كان قصده بالسؤال رؤية المحيي ولكنه طلبها تلويحاً فأجيب بالمنع منها بوصف العزة تلويحاً، وموسى ﵊ لما سأل تصريحاً أجيب تصريحاً، وسؤال الخليل ﵊ ليس على وجه الشك، وقول النبي ﷺ «نحن أحق بالشك من إبراهيم» يرشد إلى ذلك، لأنه ﷺ لم يشك، وإذا انتفى الشك عن الأحق انتفى الشك عن غيره من باب الأولى، ولئن سلمنا فالمراد أنه فعل مثل ما يفعل الشاك إطلاقاً لاسم الملزوم على اللازم في الجملة، وأما نفس الشك فقد نفاه القرآن عنه ﷺ تصريحاً بقوله «بلى» وتلويحاً بكون هذه الآية عقب آية محاجته لذلك الذي بهت، نقل

{ولو أن ما في الأرض من شجرة أقلام} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa...” [Lokmân: 27]. O; Azîz, Hakîm, Aliyy ve Azîm'dir —[Harallî'nin sözü] bitti—. Bu [açıklama], pek değerli bir mücevherden daha üstündür. Bununla açıkça ortaya çıkmıştır ki Halîl [İbrâhim] aleyhisselâm'ın gayesi, ilme'l-yakînden ayne'l-yakîne, hatta hakka'l-yakîne geçmektir. Sanki o, mutmainliğin alt mertebesini üst mertebesine nispetle yok hükmünde saymıştır. Bir rivayete göre ise, onun bu soruyla maksadı dirilteni görmekti; fakat bunu üstü kapalı talep etti ve izzet sıfatıyla üstü kapalı olarak menedildi. Mûsâ aleyhisselâm açıkça sorduğunda ise açıkça cevap verildi. Halîl aleyhisselâm'ın sorusu şüphe yoluyla değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha layığız» hadisi buna işaret eder. Çünkü O sallallâhu aleyhi ve sellem şüphe etmemiştir; şüpheye daha layık olandan şüphe nefyedilince, evleviyetle diğerinden de nefyedilmiş olur. Kabul etsek bile, bundan maksat genel anlamda melzûmun ismini lâzıma vererek şüphe edenin yaptığını yapmış olmasıdır. Bizzat şüphenin kendisine gelince, Kur'an bunu açıkça {بلى} “Evet [inandım]” buyurarak, üstü kapalı olarak da bu ayetin o [dehşete kapılıp] apışıp kalan kimseyle yaptığı tartışma ayetinin hemen peşinden gelmesiyle O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem nefyetmiştir. Nakledildiğine göre

أن الشيخ أحمد أخا حجة الإسلام الغزالي سئل أيما أعلى المقام الإبراهيمي في سؤال الطمأنينة أو المقام العلوي القائل: لو كشف الغطاء ما ازددت يقيناً؟ فقال: الإبراهيمي لقوله تعالى {وجحدوا بها واستيقنتها أنفسهم} [النمل: ١٤] .

Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî'nin kardeşi Şeyh Ahmed'e: «İbrâhim'in mutmainlik talebindeki makamı mı daha üstündür, yoksa: 'Perde kalksa bile yakînim artmazdı' diyen Ali'nin makamı mı?» diye sorulmuş; o da Yüce [Allah]'ın: {وجحدوا بها واستيقنتها أنفسهم} “Vicdanları bunlara tam bir kanaat getirdiği halde onları inkâr ettiler” [Neml: 14] buyruğundan dolayı: «İbrâhim'in makamı» cevabını vermiştir.

ولما انقضى جواب السؤال عن الملك الذي لا تنفع عنده شفاعة بغير إذنه ولا خلة ولا غيرهما وما تبع ذلك إلى أن ختم بقصة الأطيار التي صغت إلى الخليل بالإنفاق عليها والإحسان إليها ثنى الكلام إلى الأمر بالنفقة قبل ذلك اليوم الذي لا تنفع فيه الوسائل إلا بالوجه الذي شرعه بعد قوله: {من ذا الذي يقرض الله قرضاً حسناً فيضاعفه له} [الحديد: ١١] نظراً إلى أول السورة تذكيراً بوصف المتقين حثاً عليه، فضرب لذلك مثلاً صريحة لمضاعفتها فاندرج فيه مطلق الأمر بها اندراج المطلق في المقيد وتلويحه الذي هو من جملة المشار إليه بحكيم للاحياء، فصرح بأن النفقة المأمور بها من ذخائر ذلك اليوم الذي لا ينفع فيه إلا ما شرعه وهو من جليل العزة، وساقه على وجه يتضمن إحياء الموات الذي هو أنسب الأشياء

Huzurunda O'nun izni olmadan ne bir şefaatin, ne bir dostluğun ne de başka bir şeyin fayda vermediği Hükümran hakkındaki sorunun cevabı ve buna bağlı hususlar sona erip Halîl'e infak ve ihsanda bulunması sebebiyle itaat eden kuşların kıssası ile tamamlanınca; {من ذا الذي يقرض الله قرضاً حسناً فيضاعفه له} “Allah'a güzel bir borç verecek kimdir ki, Allah da bunu kendisi için kat kat artırsın” [Hadîd: 11] ayetinden sonra, şeriatına uygun kılınan şekil hariç hiçbir vesilenin fayda vermeyeceği o günden önce infak emrine sözü çevirdi. Bu, surenin başına bakılarak ve takva sahiplerinin niteliği hatırlatılarak teşvik gayesiyledir. Bunun için infakın kat kat artırılacağını açıkça belirten bir misal getirdi; böylece genel anlamdaki infak emri, mutlakın mukayyede dahil olması gibi bunun içine girdi. Hakîm ismiyle işaret edilen hususlardan biri olan diriltmeye üstü kapalı işareti de buna dahildir. Böylece emredilen infakın, O'nun meşru kıldığı şeyden başkasının fayda vermeyeceği o günün azıklarından olduğunu açıkça beyan etti ki bu da O'nun yüce izzetindendir. Bunu, en uygun şey olan ölüleri diriltmeyi içerecek bir tarzda sevk etti;

لما قبله من نشر الأموات، فهو إيماء إلى الاستدلال على البعث بأمر محسوس، وذلك من دقيق الحكمة، فكأنه ﷾ يقول: إن خليلي ﵊ لما كان من الراسخين في رتبة الإيمان أهّلته لامتطاء درجة أعلى من درجة الإيقان بخرق العادة في رفع الأستار على يده عن إحياء الأطيار وأقمت نمطاً من ذلك لعامة الخلق مطوياً في إحياء النبات على وجه معتاد فمن اعتبر به أبصر ومن عمي عنه انعكس حاله وأدبر فقال ﷾: {مثل} فكان كأنه قيل: {من ذا الذي يقرض الله قرضاً حسناً} [الحديد: ١١] {يا أيها الذين آمنوا أنفقوا} [البقرة: ٢٥٤] فإنه مثل {الذين ينفقون} أي يبذلون {أموالهم} بطيب نفس {في سبيل الله} أي الذي له الكمال كله كمثل زارع مثل ما ينفقون {كمثل حبة} مما زرعه. قال الحرالي: من الحب وهو تمام النبات المنتهي إلى صلاحية كونه طعاماً للآدمي الذي هو أتم الخلق، فالحب أكمل من الثمرة طعامية والثمرة إدامية {أنبتت} أي بما جعل الله ﷾ لها من قوة الإنبات بطيب

çünkü bu, kendisinden önceki ölülerin diriltilip yayılmasına uygundur; dolayısıyla hissedilen bir hususla yeniden dirilişe istidlalde bulunmaya bir işarettir ki bu da ince hikmetlerdendir. Sanki Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Halîlim [İbrâhim] aleyhisselâm iman mertebesinde kökleşmiş olanlardan olduğu için, kuşları diriltme konusunda perdeleri O'nun eliyle harikulade bir şekilde kaldırarak yakîn derecesinin daha üstüne çıkmaya onu ehil kıldım. Yaratılmışların geneli için de bunun benzerini alışılagelmiş bir tarzda bitkileri diriltme içine dürülmüş olarak ikame ettim; kim bundan ibret alırsa basiret sahibi olur, kim de buna karşı kör olursa hali tersine döner ve yüz çevirir. Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {مثل} “[Misali] gibidir”. Sanki şöyle denilmiştir: {من ذا الذي يقرض الله قرضاً حسناً} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir” [Hadîd: 11], {يا أيها الذين آمنوا أنفقوا} “Ey iman edenler! İnfak edin” [Bakara: 254]; zira bu, {الذين ينفقون} yani gönül hoşluğuyla harcayanların, {أموالهم} “mallarını”, {في سبيل الله} yani bütün kemal sıfatlarına sahip olanın yolunda [harcayanların hali], tıpkı onların infak ettikleri şey gibi eken bir ekincinin {كمثل حبة} ektiği “bir dane misali gibidir”. el-Harallî der ki: “Hubûbattandır; o da en mükemmel yaratılmış olan insanoğluna gıda olmaya elverişli hale gelen bitkinin kemalidir. Dolayısıyla dane, gıda olma bakımından meyveden daha kâmildir, meyve ise katıktır.” {أنبتت} yani Yüce Allah'ın toprağının güzelliği ve sulanmasının dengeli oluşu sebebiyle ona bahşettiği bitirme gücüyle

أرضها واعتدال ريها {سبع سنابل} بأن تشعب منها سبع شعب في كل شعبة سنبلة وهو من السنبل. قال الحرالي: وهو مجتمع الحب في أكمامه، كأنه آية استحقاق اجتماع أهل ذلك الرزق في تعاونهم في أمرهم، وتعريف بأن الحب يجمعه لا بوحدته {في كل سنبلة مائة حبة} فصارت الحبة سبعمائة حبة بمضاعفة الله لها. قال الحرالي: فضرب المثل للإنفاق في سبيل الله وذكر السبع لما فيه من التمام بالحرث الذي هو كيميا عباده يشهدون من تثميره حيث تصير الحبة أصلاً ويثمر الأصل سنابل ويكون في كل سنبلة أعداد من الحب، فكان ما ذكر تعالى هو أول الإنفاق في سبيل الله وذكر السبع لما فيه من التمام وما يقبله من التكثير، فإن ما أنبت أكثر من سبع إذا قصد بالتكثير أنبأ عنه بالسبع، لأن العرب تكثر به ما هو أقل منه أو أكثر، فجعل أدنى النفقة في سبيل الله سبعمائة ضعف، ثم فتح تعالى باب التضعيف إلى ما لا يصل إليه عد - انتهى.

yetiştirdiği {سبع سنابل} “yedi başak”; öyle ki ondan her dalında bir başak bulunan yedi dal çatallanır. Bu da sünbüldendir. el-Harallî der ki: “Sünbül, kılıfları içinde danelerin toplanmasıdır. Sanki bu rızkın ehlinin işlerinde yardımlaşarak bir araya gelmeyi hak edişlerinin bir delilidir ve danenin teklik ile değil, toplanarak birleştiğini bildirir.” {في كل سنبلة مائة حبة} “her bir başakta yüz dane bulunan”. Böylece Allah'ın onu kat kat artırmasıyla bir dane yedi yüz dane oldu. el-Harallî der ki: “Allah yolunda infak için bir misal getirdi ve yediyi zikretti; çünkü onda, kullarının semeresini bizzat gördükleri bir kimya olan ziraat ile tamlık vardır. Zira dane asıl olur, asıl başaklar verir ve her başakta çok sayıda dane bulunur. Dolayısıyla Yüce Allah'ın zikrettiği şey, Allah yolunda infakın başlangıcıdır. Yediyi zikretmesi ise tamlık taşımasından ve çokluğu ifadeye elverişli olmasındandır. Zira yediden fazla bitiren şeyde çokluk kastedildiğinde yedi ile ifade edilir; çünkü Araplar daha azını veya daha çoğunu onunla çoğaltarak anlatırlar. Böylece Allah yolunda infakın en azını yedi yüz kat kıldı, sonra Yüce [Allah] hesaba gelmeyecek derecede kat kat artırma kapısını açtı” —[Harallî'nin sözü] bitti—.

فالآية من الاحتباك وتقديرها: مثل الذين ينفقون ونفقتهم كمثل حبة وزارعها، فذكر المنفق أولاً دليل على حذف الزارع ثانياً، وذكر الحبة ثانياً دليل على حذف النفقة أولاً.

Ayet ihtibâk (karşılıklı hazif) sanatını içermektedir ve takdiri şöyledir: Mallarını infak edenlerin ve infaklarının misali, bir danenin ve onu ekenin misali gibidir. Birincide infak edenin zikredilmesi, ikincide ekincinin hazfedildiğine delildir; ikincide danenin zikredilmesi de birincide infakın hazfedildiğine delildir.

ولما كان التقدير: فكما ضاعف ﷾ للزارع حبته فهو يضاعف للمنفق نفقته، عطف عليه قوله: {والله يضاعف لمن يشاء} بما له من السعة في القدرة وكل صفة حسنى {والله} أي بما له من الكمال في كل صفة {واسع} لا يحد في صفة من صفاته التي تنشأ عنها أفعاله {عليم *} فهو يضاعف لأهل النفقة على قدر ما علمه من نياتهم؛ ولما ختم أول آيات هذه الأمثال بهاتين الصفتين ختم آخرها بذلك إشارة إلى أن سعته قد أحاطت بجميع الكائنات فهو جدير بالإثابة في الدارين، وأن علمه قد شمل كل معلوم فلا يخشى أن يترك عملاً.

Takdir: «Yüce [Allah] ekiciye danesini kat kat artırdığı gibi, infak edene de infakını kat kat artırır» şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona atfetti: {والله يضاعف لمن يشاء} “Allah dilediğine kat kat verir”; kudretindeki genişlik ve her güzel sıfatı gereğince. {والله} yani her sıfattaki kemaliyle Allah, {واسع} “Vâsi'dir”; fiillerinin kendisinden neşet ettiği sıfatlarından hiçbirinde sınırlandırılamaz, {عليم} “Alîm'dir.” O, infak ehline niyetlerinden bildiği ölçüye göre kat kat verir. Bu misallerin ilk ayetlerini bu iki sıfatla noktaladığı gibi, sonuncusunu da bununla noktaladı; bu da O'nun genişliğinin bütün varlıkları kuşattığına, dolayısıyla her iki yurtta da mükâfat vermeye layık olduğuna ve ilminin bilinen her şeyi kapsadığına, bu sebeple hiçbir ameli zayi etmesinden korkulmayacağına bir işarettir.

ولما كان الإنسان قد يزرع ما يكون لغيره بين أن هذا لهم بشرط فقال: - وقال الحرالي: ولما كان للخلافة وخصوصاً بالإنفاق موقع من النفس بوجوه مما ينقص التضعيف أو يبطله كالذي يطرأ على الحرث الذي ضرب به المثل مما ينقص نباته أو يستأصله نبه تعالى على ما يبطل؛ انتهى. فقال ﷾: {الذين ينفقون} ورغبهم في إصلاحها ورهبهم من إفسادها بإضافتها إليهم فقال: {أموالهم} وحث على الإخلاص في قوله: {في سبيل الله} أي الذي له الأسماء الحسنى.

İnsan bazen başkasına ait olacak şeyi de ekebildiğinden, bunun onlar için bir şarta bağlı olduğunu beyan ederek buyurdu ki: —el-Harallî der ki: [Malda] tasarruf etmenin ve özellikle infak etmenin nefiste kat kat artırmayı noksanlaştıran veya büsbütün boşa çıkaran birtakım yönleri bulunduğundan; tıpkı misal verilen ziraata arız olup onun bitkisini azaltan veya kökünü kurutan şeyler gibi, Yüce Allah ameli boşa çıkaran hususlara dikkat çekti; bitti—. Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {الذين ينفقون} “O kimseler ki infak ederler”; onları malı ıslah etmeye teşvik etti ve mallarını kendilerine izafe ederek onu ifsat etmekten sakındırdı da şöyle buyurdu: {أموالهم} “mallarını”. {في سبيل الله} “Allah yolunda” yani en güzel isimlerin sahibi olanın yolunda buyurarak ihlasa teşvik etti.

ولما كانت النفس مطبوعة على ذكر فضلها وكان من المستبعد جداً تركها له نبه عليه بأداة البعد إعلاماً بعظيم فضله فقال: {ثم لا يتبعون ما أنفقوا} بما يجاهدون به أنفسهم {مناً} قال الحرالي: وهو ذكره لمن أنفق عليه فيكون قطعاً لوصله بالإغضاء عنه لأن أصل معنى المنّ القطع {ولا أذى} وهو ذكره لغيره فيؤذيه بذلك لما يتعالى عليه بإنفاقه - انتهى. وكذا أن يقول لمن شاركه في فعل خير: لو لم أحضر ما تم، وتكرير {لا} تنبيه على أن انتفاء كل منهما شرط لحصول الأجر {لهم} ولم يقرنه بالفاء إعلاماً بأنه ابتداء عطاء من الله تفخيماً لمقداره وتعظيماً لشأنه حيث لم يجعله مسبباً عن إنفاقهم {أجرهم} أي الذي ذكره في التضعيف فأشعر ذلك أنه إن اقترن بما نهي عنه لم يكن لهم، ثم زادهم رغبة بقوله: {عند ربهم} أي المحسن إليهم بتربيتهم القائم على ما يقبل من النفقات بالحفظ والتنمية حتى يصير في العظم إلى حد يفوت الوصف {ولا خوف عليهم} من هضيمة تلحقهم {ولا هم يحزنون *} على فائت، لأن ربهم ﷾ لم يترك شيئاً من الفضل اللائق بهم إلا أوصله إليهم.

Nefis kendi faziletini/yaptığı iyiliği anmaya meyilli yaratıldığından ve bunu terk etmesi son derece zor olduğundan, onun üstün faziletini bildirmek üzere uzaklık bildiren edatla uyararak şöyle buyurdu: {ثم لا يتبعون ما أنفقوا} “sonra infak ettiklerinin ardından başa kakmazlar” nefisleriyle cihat ederek {مناً} “başa kakma”. el-Harallî der ki: “O, infak ettiği kimseye bunu hatırlatmasıdır; bu da görmezden gelerek kurduğu bağı koparmak olur, çünkü menn (başa kakma) kelimesinin asıl anlamı kesmektir.” {ولا أذى} “ve eziyet de etmezler”; bu da infakıyla ona üstünlük taslayarak bunu başkasına anlatıp onu incitmesidir —[Harallî'nin sözü] bitti—. Aynı şekilde bir hayır işinde kendisine ortak olan kimseye: «Ben olmasaydım bu tamamlanmazdı» demesi de böyledir. {لا} edatının tekrarlanması, ecir elde etmek için bu ikisinin de bulunmamasının şart olduğuna bir uyarıdır. {لهم} “Onlar içindir”; onların infaklarının bir sonucu kılmayıp miktarını yüceltmek ve şanını ululamak gayesiyle bunun Allah'tan bir lütuf başlangıcı olduğunu bildirmek için başına 'fâ' getirmemiştir, {أجرهم} “ecirleri” yani kat kat artırmada zikrettiği ecir; böylece bu durum, yasaklanan şeyle birlikte yapıldığında ecrin kendilerine ait olmayacağını hissettirmiştir. Sonra şu buyruğuyla onların arzusunu artırmıştır: {عند ربهم} “Rableri katındadır” yani onları terbiye ederek ihsanda bulunan, kabul edilen infakları büyüklüğü tarif edilemeyecek bir sınıra ulaşıncaya kadar koruyup nemalandıran Rableri katındadır. {ولا خوف عليهم} kendilerine ulaşacak bir haksızlıktan dolayı “onlara hiçbir korku yoktur”, {ولا هم يحزنون} kaçırdıkları bir şey için “onlar mahzun da olmazlar.” Zira Rableri celle celâlühû, kendilerine layık olan faziletlerden hiçbir şeyi eksik bırakmayıp onlara ulaştırmıştır.

ولما أفهم هذا وهي ما لا يقترن بالشرط من الإنفاق فتشوقت

Bu ifade, şarta bağlı olmayan infakın zayıf ve hükümsüz olduğunu hissettirince, nefis

النفس إلى الوقوف على الحقيقة من أمره صرح به في قوله: {قول معروف} قال الحرالي: وهو ما لا يوجع قلب المتعرض بحسب حاله وحال القائل. ولما كان السائل قد يلح ويغضب من الرد وإن كان بالمعروف من القول فيغضب المسؤول قال: {ومغفرة} للسائل إذا أغضب من رده {خير من صدقة} وهي الفعلة التي يبدو بها صدق الإيمان بالغيب من حيث إن الرزق غيب فالواثق منفق تصديقاً بالخلف إعلاماً بعظم فضله {يتبعها أذى} بمن أو غيره، لأنه حينئذ يكون جامعاً بين نفع وضر وربما لم يف ثواب النفع بعقاب الضر {والله} أي والحال أن الملك الذي لا أعظم منه {غني} فهو لا يقبل ما لم يأذن فيه. ولما رهب المتصدق بصفة الغني رغبة في الحلم عمن أغضبه بكفران الإحسان أو الإساءة في القول عند الرد بالجميل فقال: {حليم *} أي لا يعاجل من عصاه بل يرزقه وينصره وهو يعصيه ويكفره. ولما شرط لقبولها شرطاً ووهّى

onun hakikatini öğrenmeye iştiyak duydu ve [Allah] şu buyruğunda bunu açıkça belirtti: {قول معروف} “Güzel bir söz”. el-Harallî der ki: “Bu, talepte bulunanın ve söyleyenin durumuna göre onun kalbini incitmeyen sözdür.” İsteyen kimse bazen ısrar edip tatlı dille geri çevrilse bile öfkelenebildiğinden ve istenen kimse de buna kızabileceğinden şöyle buyurdu: {ومغفرة} “ve bir bağışlama”, kendisini geri çevireni öfkelendirdiğinde isteyene gösterilecek bağışlama, {خير من صدقة} “bir sadakadan daha hayırlıdır”; sadaka, rızık gayb olduğundan gayba imanın doğruluğunun kendisiyle açığa çıktığı bir fiildir, zira [Allah'a] güvenen kimse mükâfatın verileceğini tasdik ederek infak eder; işte onun faziletinin büyüklüğünü bildirmek için {يتبعها أذى} “arkasından eziyet gelen” buyuruldu; başa kakma veya başka yolla [eziyet]. Çünkü o zaman fayda ile zararı birleştirmiş olur ve belki de faydanın sevabı zararın cezasını karşılamaz. {والله} “Allah” yani kendisinden daha yücesi olmayan Hükümran, {غني} “Ganî'dir”; izin vermediği şeyi kabul etmez. Sadaka vereni Ganî sıfatıyla sakındırınca, iyiliği inkâr ederek veya güzellikle geri çevrildiğinde kötü söz söyleyerek kendisini öfkelendiren kimseye karşı hilim göstermeye teşvik etmek üzere şöyle buyurdu: {حليم} “Halîm'dir.” Yani kendisine isyan edene ceza vermede acele etmez; bilakis o isyan edip nankörlük ederken bile onu rızıklandırır ve ona yardım eder. Sadakanın kabulü için bir şart koşup,

ما عري منها عنه أتبعه التصريح بالنهي عن إهماله والنص على محقه لها وإبطاله وضرب لذلك مثلاً وضرب للمثل مثلاً مبالغة في الزجر عن ذلك فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بذلك صدقوا إقراركم بأن {لا تبطلوا} قال الحرالي: فبين أن ما اشترطه في الأجر المطلق مبطل للإنفاق - انتهى {صدقاتكم بالمن والأذى} فربما وازى عقابهما ثواب الصدقة أو زاد فكان كالإبطال لأوله إلى أن لا ثواب. قال الحرالي: فألحق عمل الإخلاص بآفة ما تعقبه بما بني على أصل الرياء - انتهى. فقال: {كالذي ينفق ماله} لغير الله، إنما ينفقه {رئاء الناس} أي لقصد أن يروه. قال الحرالي: هو الفعل المقصود به رؤية الخلق غفلة عن رؤية الحق وعماية عنه.

bu şarttan yoksun olanı hükümsüz kılınca; bunun peşinden şartın ihmal edilmesini açıkça yasaklamış, onun sadakayı kökünden silip iptal edeceğini nass ile belirtmiş ve bundan sakındırmada mübalağa kastıyla bunun için bir misal, misale de bir misal getirerek şöyle buyurmuştur: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani bunu ikrar edenler, ikrarınızı doğrulayın da {لا تبطلوا} “boşa çıkarmayın”. el-Harallî der ki: “Mutlak ecir için şart koştuğu şeyin [bulunmamasının] infakı boşa çıkaracağını açıkladı” —[Harallî'nin sözü] bitti—. {صدقاتكم بالمن والأذى} “başa kakmak ve eziyet etmekle sadakalarınızı”. Çünkü bu ikisinin cezası bazen sadakanın sevabına denk gelir veya onu aşar; neticede hiçbir sevap kalmamasına vararak iptal hükmünde olur. el-Harallî der ki: “İhlaslı ameli, peşinden gelen afetten ötürü temeli riya üzerine kurulmuş amele dahil etti” —[Harallî'nin sözü] bitti—. Şöyle buyurdu: {كالذي ينفق ماله} Allah'tan başkası için; o malını ancak {رئاء الناس} “insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi” yani kendisini görsünler kastıyla harcar. el-Harallî der ki: “Bu, Hakk'ı görmekten gaflet ederek ve O'na karşı körleşerek yaratılanların görmesi hedeflenen fiildir.”

ولما شبه المانّ والمؤذي بالمرائي لأنه أسقط الناس وأدناهم همة وأسوؤهم نظراً وأعماهم قلباً فأولو الهمم العلية لا سيما العرب أشد شيء نفرة منه وأبعده عنه وكان لمن يرائي حالان ألحقه

Başa kakan ve eziyet eden kimseyi riyakâra benzetti; çünkü riyakâr insanların en düşüğü, himmeti en aşağısı, basireti en kötüsü ve kalbi en kör olanıdır. Yüce himmet sahipleri, bilhassa Araplar, ondan son derece nefret eder ve alabildiğine uzak dururlar. Riyakârlık edenin iki hali olduğundan onu

بأشدهما فقال: {ولا يؤمن بالله} أي الذي له صفة الكمال {واليوم الآخر} الذي يقع فيه الجزاء بعد نقد الأعمال جيدها من رديئها. قال الحرالي: ولما ضرب مثلاً لنماء النفقة بالحرث ضرب مثلاً لإبطالها بخطأ الحارث في الحرث فقال: {فمثله} في إنفاقه مقارناً لما يفسده، ومثل نفقته {كمثل صفوان} وما زرع عليه، وهو صيغة مبالغة من الصفا وهي الحجارة الملس الصلبة التي لا تقبل انصداعها بالنبات - انتهى. {عليه تراب} فاغتر به بعض الجهلة فزرع عليه.

en şiddetlisine dahil ederek şöyle buyurdu: {ولا يؤمن بالله} “Allah'a inanmaz” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah'a, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe de”; amellerin iyisi kötüsünden ayırt edilip karşılığının verileceği güne. el-Harallî der ki: “İnfakın artmasını ziraatla misallendirdiği gibi, onun boşa çıkmasını da ekincinin ekimdeki hatasıyla misallendirerek şöyle buyurdu: {فمثله} “Onun misali” yani ifsat edici şeyle beraber yaptığı infakındaki hali ve infakının misali, {كمثل صفوان} “bir kaya gibidir” ve onun üzerine ekilen şey gibidir; safvân, bitkinin yarmasını kabul etmeyen pürüzsüz ve sert taşlar anlamına gelen safâdan mübalağa kalıbıdır —[Harallî'nin sözü] bitti—. {عليه تراب} “üzerinde biraz toprak bulunan”; bazı cahiller buna aldanıp üzerine ekin ektiler.

ولما كانت إزالة التراب عما وقع عليه عقب وقوعه أجدر ما زالت بحذافيره ولا سيما إن كان حجراً أملس قال إبلاغاً في إبطال الرياء للعمل: {فأصابه} أي عقب كون التراب عليه من غير مهمة بخلاف ما يأتي من الربوة فإنها صفة لازمة فلو تعقبها المطر لدام بدوامها فأفسدها {وابل} أي مطر كثير فأزال التراب عنه {فتركه صلداً} أي صخراً لا يقبل النبات بوجه بل يخيب من

Toprağın, üzerine düştüğü şeyden hemen sonra giderilmesi, özellikle de pürüzsüz bir taş ise tamamen süpürülmesine en uygun durum olduğundan, riyanın ameli boşa çıkarmasını en beliğ şekilde ifade etmek üzere şöyle buyurdu: {فأصابه} “ona isabet etti” yani üzerinde toprak bulunmasının hemen akabinde, hiçbir gecikme olmaksızın; daha sonra gelecek olan tepe misalinin aksine, çünkü o sabit bir niteliktir, eğer yağmur onun peşinden gelseydi devamlılığı ile sürer ve onu ifsat ederdi, {وابل} “şiddetli bir yağmur” yani bol bir yağmur ve üzerindeki toprağı alıp götürdü, {فتركه صلداً} “onu cascavlak/sert bir taş halinde bıraktı” yani hiçbir şekilde bitki kabul etmeyen, bilakis

يأمله كما يقال أصله الزند إذا لم يور، فجعل قلب المؤذي المانّ بمنزلة الصفوان الذي أصابه وابل المطر، فأذهب عائد نفقته كما أذهب بذر الحارث على الصفوان وابل المطر الذي شأنه أن يصلح البذر - قاله الحرالي وفيه تصرف.

kendisine bel bağlayanı hayal kırıklığına uğratan sert bir kaya bıraktı; nitekim ateş çıkarmayan çakmak taşı için 'aslede'z-zend' denilir. Böylece eziyet eden ve başa kakanın kalbini, üzerine şiddetli yağmur yağan sert kaya mesabesinde kıldı; ekincinin sert kaya üzerindeki tohumunu normalde tohumu ıslah etmesi beklenen şiddetli yağmurun alıp götürdüğü gibi, o da infakının getirisini yok etti —bunu Harallî tasarrufla söylemiştir—.

ولما بان بهذا بطلان العمل في المثل والممثول ترجمة بقوله: {لا يقدرون} أي الممثل لهم والممثل بهم {على شيء مما كسبوا} فالآية من الاحتباك ولما كان الزارع على مثل هذا عجباً في الضلال والغباوة وكان التقدير: فإن الله لا يقبل عمل المؤذين كما لا يقبل عمل المرائين، عطف عليه معلماً أنه يعمي البصراء عن أبين الأمور إذا أراد ومهما شاء فعل قوله: {والله} الذي له الحكمة كلها {لا يهدي} أي لوجه مصلحة. ولما كان كل من المؤذي والمرائي قد غطى محاسن عمله بما جره من السوء قال: {القوم الكافرين} وفي ذكره ولهذه الجملة وحدها أشد ترهيب للمتصدق على هذا الوجه.

Bununla misaldeki ve misal getirilendeki amelin boşa çıktığı açığa kavuşunca, bunu şu buyruğu ile tercüme etti: {لا يقدرون} “hiçbir şey elde edemezler” yani kendilerine misal getirilenler de, misal verilenler de, {على شيء مما كسبوا} “kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler”. Ayet ihtibâk sanatını içermektedir. Böyle bir şeyin üzerine eken kimse sapıklık ve ahmaklıkta şaşılacak bir halde olduğundan ve takdir de: «Allah, riyakârların amelini kabul etmediği gibi eziyet edenlerin amelini de kabul etmez» şeklinde olduğundan; dilediği vakit basiret sahiplerini en açık hususlardan bile kör ettiğini ve dilediği her şeyi yapacağını bildirerek şu buyruğu ona atfetti: {والله} “Allah” bütün hikmetin sahibi olan, {لا يهدي} “hidayet etmez” yani hiçbir maslahat yoluna. Eziyet eden ve riyakâr olan kimselerin her ikisi de getirdikleri kötülük sebebiyle amellerinin güzelliklerini örttüklerinden şöyle buyurdu: {القوم الكافرين} “kâfirler topluluğuna.” Yalnızca bu cümlenin zikredilmesinde bile, bu şekilde sadaka veren kimse için son derece şiddetli bir sakındırma vardır.

ولما فرغ من مثل العاري عن الشرط ضرب للمقترن بالشرط من

Şarttan yoksun olanın misalini bitirince, şarta bağlı olan

الإنفاق مثلاً منبهاً فيه على أن غيره ليس مبتغى به وجه الله فقال: {ومثل} قال الحرالي: عطفاً على {الذي ينفق ماله رئاء الناس} {ولا يؤمن بالله واليوم الآخر} عطف مقابلة وعلى {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} [البقرة: ٢٦١] عطف مناسبة - انتهى. {الذين ينفقون أموالهم} أي مثل نفقاتهم لغير علة دنياوية ولا شائبة نفسانية بل {ابتغاء مرضات الله} أي الذي له الجلال والإكرام فلذلك صلح كل الصلاح فعري عن المن والأذى وعيرهما من الشوائب الموجبة للخلل قال الحرالي: والمرضاة مفعلة لتكرر الرضى ودوامه - انتهى. {وتثبيتاً من أنفسهم} بالنظر في إصلاح العمل وإخلاصه بالحمل على الحلم والصفح والصبر على جميع مشاق التكاليف فإن من راض نفسه بحملها على بذل المال الذي هو شقيق

infak için bir misal getirdi ve bunda başkasıyla Allah rızasının gözetilmediğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ومثل} “Misali gibidir”. el-Harallî der ki: “Mukabele atfı olarak {الذي ينفق ماله رئاء الناس} {ولا يؤمن بالله واليوم الآخر} ayetine, münasebet atfı olarak da {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} [Bakara: 261] ayetine atfedilmiştir —bitti—.” {الذين ينفقون أموالهم} “mallarını infak edenlerin” yani infaklarının misali; dünyevi bir sebep ve nefsani bir şaibe olmaksızın, bilakis {ابتغاء مرضات الله} “Allah'ın rızasını arayarak” yani celal ve ikram sahibi olanın rızasını; bu yüzden baştan başa salih oldu ve başa kakmaktan, eziyetten ve kusur gerektiren diğer şaibelerden arındı. el-Harallî der ki: “Merzât, rızanın tekrarlanması ve devamlılığı için mef'ale kalıbındadır —bitti—.” {وتثبيتاً من أنفسهم} “ve kendilerinden bir pekiştirme/sebat olarak”; hilme, affetmeye ve yükümlülüklerin bütün meşakkatlerine sabretmeye yönelterek ameli ıslah etmeye ve ihlaslı kılmaya bakmak suretiyle. Zira canın

الروح وذلت له خاضعة وقل طمعها في اتباعه لشهواتها فسهل عليه حملها على سائر العبادات، ومتى تركها وهي مطبوعة على النقائص زاد طمعاً في اتباع الشهوات ولزوم الدناءات، فمن للتبعيض مفعول به مثلها في قولهم: لين من عطفه وحرك من نشاطه {كمثل جنة} أي بستان ومثل صاحبها. قال الحرالي: ولما كان حرث الدنيا حباً وثمراً جعل نفقات الأخرى كذلك حباً وتمراً. فمن أنفق في السبيل جعل مثله كالحب، ومن أنفق ابتغاء لمرضاة الله جعل مثله كالجنة التي لها أصل ثابت تدور عليها الثمرات وهي ثابتة وتستغني من الماء بما لا يستغني به الحرث لأن الحرث مستجد في كل وقت، كما أن الجهاد واقع عند الحاجة إليه والمنفق ابتغاء مرضاة الله ينفق في كل وجه دائم الإنفاق، فكان مثله مثل الجنة الدائمة ليتطابق المثلان بالممثولين، فعمت هذه النفقة جهات الإنفاق كلها في جميع

kardeşi olan malı harcamaya nefsi alıştırıp terbiye eden ve nefsi kendisine boyun eğip arzularına uymadaki hırsı azalan kimseye, onu diğer ibadetlere yöneltmek kolaylaşır. Nefsi noksanlıklar üzere yaratılmışken başıboş bıraktığında ise şehvetlere uyma ve aşağılıklara sarılma hırsı artar. Buradaki 'min' teb'îz (kısmilik) içindir ve mef'ûlün bihtir; tıpkı: 'omzunu yumuşattı ve gayretini harekete geçirdi' sözlerindeki gibidir. {كمثل جنة} “bir bahçe misali gibidir” yani bir bağ ve onun sahibinin misali gibidir. el-Harallî der ki: “Dünya ziraatı dane ve meyve olunca, ahiret infaklarını da aynı şekilde dane ve meyve kıldı. Allah yolunda infak edenin misalini dane gibi kıldı; Allah'ın rızasını kazanmak için infak edenin misalini ise sabit bir aslı olan, meyveleri dönüp dolaşan, kendisi kalıcı olan ve ekinin muhtaç olduğu suya muhtaç olmayan bahçe gibi kıldı. Çünkü ekin her an yenilenir; nitekim cihat da ona ihtiyaç duyulduğunda vuku bulur. Allah'ın rızasını kazanmak için infak eden ise her yöne devamlı infak eder. Dolayısıyla iki misal temsil edilen iki hakikate tam uysun diye onun hali devamlı olan bahçe misali gibi oldu. Böylece bu infak, bütün

سبل الخير - انتهى.

hayır yollarındaki infak çeşitlerinin tamamını kapsadı” —[Harallî'nin sözü] bitti—.

{بربوة} أي مكان عال ليس بجبل. قال الحرالي: في إعلامه أن خير الجنات ما كان في الربوة لتنالها الشمس وتخترقها الرياح اللواقح، فأما ما كان من الجنان في الوهاد تجاوزتها الرياح اللواقح من فوقها فضعفت حياتها، لأن الرياح هي حياة النبات «الريح من نفس الرحمن» انتهى. ثم وصفها بقوله: {أصابها وابل} أي مطر كثير {فأتت أكلها} أي أخرجته بإذن الله ﷾ حتى صار في قوة المعطي {ضعفين} أي مثل ما كانت تخرجه لو أصابها دون الوابل - كذا قالوا: مثلين، والظاهر أن المراد أربعة أمثاله، لأن المراد بالضعف قدر الشيء ومثله معه فيكون الضعفان أربعة - والله ﷾ أعلم؛ والآية من الاحتباك، ذكر المنفق أولاً دال على حذف صاحب الجنة ثانياً، وذكر الجنة ثانياً دال على حذف النفقة أولاً.

{بربوة} “yüksekçe bir tepede [bulunan]” yani dağ olmayan yüksek bir yer. el-Harallî der ki: “Bunda bahçelerin en hayırlısının, güneşin ulaşması ve aşılayıcı rüzgarların içinden geçmesi için tepede olanı olduğu bildirilmektedir. Çukurlardaki bahçelere gelince, aşılayıcı rüzgarlar onların üstünden geçip gider ve canlılıkları zayıflar; çünkü rüzgarlar bitkilerin hayatıdır; «Rüzgar Rahmân'ın nefesindendir»” —bitti—. Sonra onu şu buyruğuyla niteledi: {أصابها وابل} “ona bol bir yağmur isabet etmiştir” yani çok yağmur, {فأتت أكلها} “böylece ürününü vermiştir” yani Allah'ın celle celâlühû izniyle onu çıkarmış, öyle ki verenin gücüne ulaşmıştır {ضعفين} “iki kat olarak” yani üzerine bol yağmurdan daha azı yağsaydı vereceği miktarın iki katı —onlar böylece: iki misli, demişlerdir; zahir olan ise dört katı olmasıdır, çünkü kat (dı'f) ile kastedilen şeyin kendisi ve onunla beraber bir benzeridir, bu durumda iki kat dört kat olur— Allah celle celâlühû en iyisini bilir. Ayet ihtibâk sanatını içermektedir; birinci kısımda infak edenin zikredilmesi ikinci kısımda bahçe sahibinin hazfedildiğine delildir, ikinci kısımda bahçenin zikredilmesi de birinci kısımda infakın hazfedildiğine delildir.

ولما كان الوابل قد لا يوجد قال: {فإن لم يصبها وابل فطل} أي فيصيبها لعلوها طل، وهو الندى الذي ينزل في الضباب. وقال الحرالي: الطل سن من أسنان المطر خفي لا يدركه الحس حتى يجتمع، فإن المطر ينزل خفياً عن الحس وهو الطل، ثم يبدو بلطافة وهو الطش، ثم يقوى وهو الرش، ثم يتزايد ويتصل وهو الهطل، ثم يكثر ويتقارب وهو الوابل، ثم يعظم سكبه وهو الجود؛ فله

Bol yağmur bazen bulunmayabileceğinden şöyle buyurdu: {فإن لم يصبها وابل فطل} “Eğer ona bol yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter” yani yüksekliğinden ötürü ona sis içinde inen çiğ isabet eder. el-Harallî der ki: “Tal (çisenti), yağmurun derecelerinden gizli bir derecedir; birikinceye kadar duyu onu idrak edemez. Zira yağmur duyuya gizli olarak iner ki o 'tal'dir; sonra latif bir şekilde belirir ki o 'taşş'tır; sonra kuvvetlenir ki o 'raşş'tır; sonra artar ve ardı arkası kesilmez ki o 'hetl'dir; sonra çoğalır ve sıklaşır ki o 'vâbil'dir; sonra dökülmesi azamet kazanır ki o 'cevd'dir. Onun

أسنان مما لا يناله الحس للطافته إلى ما لا يحمله الحس كثرة - انتهى. والمعنى أن أهل هذا الصنف لا يتطرق إلى أعمالهم فساد، غايتها أن يطرقها النقص باعتبار ضعف النيات، ولذلك كان التقدير تسبيباً عن ذلك: فالله بما تستحقون على نياتكم عليم، فعطف عليه قوله: {والله} أي المحيط علماً وقدرة {بما تعملون} أي بما ظهر منه {بصير *} كما هو كذلك بما بطن، فاجتهدوا في إحسان الظاهر والباطن. وقدم مثل العاري عن الشرط عليه لأن درء المفاسد أولى من جلب المصالح.

letafetinden dolayı duyunun erişemediği derecelerden, çokluğundan ötürü duyunun taşıyamayacağı derecelere kadar mertebeleri vardır” —bitti—. Manası şudur: Bu sınıftan olanların amellerine fesat karışmaz; en fazla niyetlerin zayıflığı nispetinde onlara noksanlık arız olabilir. Bundan dolayı takdir, buna bir sebep olarak: «Allah niyetlerinize göre hak ettiğinizi hakkıyla bilendir» şeklinde olup, şu buyruğu ona atfetti: {والله} yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Allah, {بما تعملون} “yaptıklarınızı” yani ondan zahir olanı, {بصير} “hakkıyla görendir.” Nitekim gizli olanı da öyledir. O halde zahiri ve batını güzelleştirmeye gayret edin. Şarttan yoksun olanın misalini bunun önüne geçirdi; çünkü mefsedetleri defetmek maslahatları celbetmekten önceliklidir.

ولما قدم ﷾ أن المن مبطل للصدقة ومثله بالرياء وضرب لهما مثلاً ورغب في الخالص وختم ذلك بما يصلح للترهيب من المن والرياء رجع إليهما دلالة على الاهتمام بهما فضرب لهما مثلاً أوضح من السالف وأشد في التنفير عنهما والبعد منهما فقال - وقال الحرالي: ولما تراجع خبر الإنفاقين ومقابلهما تراجعت أمثالها فضرب لمن ينفق مقابلاً لمن يبتغي مرضاة الله تعالى مثلاً بالجنة المخلفة، انتهى.

Yüce [Allah], başa kakmanın sadakayı boşa çıkardığını öne alıp onu riyaya benzettiğinde, ikisi için misal verip ihlasa teşvik ettiğinde ve bunu başa kakmaktan ve riyadan sakındırmaya elverişli ifadelerle mühürlediğinde; bu ikisine olan ehemmiyete delalet etmek üzere onlara geri döndü ve onlardan sakındırmada ve uzaklaştırmada öncekinden daha açık ve daha şiddetli bir misal getirerek şöyle buyurdu: —el-Harallî der ki: İki infakın ve onların zıtlarının haberi karşılıklı zikredilince, misalleri de karşılıklı zikredildi; böylece Yüce Allah'ın rızasını arayanın karşısında infak eden kimse için helak olan bahçe misalini getirdi; bitti—.

فقال - منكراً على من يبطل عمله كأهل مثل الصفوان بعد كشف الحال بضرب هذه الأمثال: {أيود أحدكم} أي يحب حباً شديداً

Bu misaller verilerek durum açığa kavuşturulduktan sonra, sert kaya misalindekiler gibi amelini boşa çıkaran kimseyi kınayarak şöyle buyurdu: {أيود أحدكم} “Hiç biriniz ister mi” yani son derece arzu eder mi

{أن تكون له جنة} أي حديقة تستر داخلها وعين هنا ما أبهمه في المثل الأول فقال: {من نخيل} جمع نخلة وهي الشجرة القائمة على ساق الحية من أعلاها أشبه الشجر بالآدمي، ثابت ورقها، مغذ مؤدم ثمرها، في كليتها نفعها حتى في خشبها طعام للآدمي بخلاف سائر الشجر، مثلها كمثل المؤمن الذي ينتفع به كله {وأعناب} جمع عنب وهو شجر متكرم لا يختص ذهابة بجهة العلو اختصاص النخلة بل يتفرع علواً وسفلاً ويمنة ويسرة، مثله مثل المؤمن المتقي الذي يكرم بتقواه في كل جهة - قاله الحرالي.

{أن تكون له جنة} “kendisine ait bir bahçesi olmasını” yani içini örten bir bahçeyi. İlk misalde kapalı bıraktığı şeyi burada açıkça belirterek şöyle buyurdu: {من نخيل} “hurmalardan”; nahle kelimesinin çoğuludur; o, gövdesi üzerinde dik duran, üst kısmı canlı olan, insanoğluna en çok benzeyen ağaçtır; yaprağı sabittir, meyvesi besleyici ve katıktır, bütünüyle faydalıdır, diğer ağaçların aksine odununda bile insanoğlu için yiyecek vardır; onun misali bütünüyle faydalı olan müminin misali gibidir. {وأعناب} “ve üzümlerden”; 'ineb kelimesinin çoğuludur; o, cömert bir ağaçtır, uzayıp gitmesi hurma gibi yalnızca yukarı yöne mahsus değildir; aksine yukarı, aşağı, sağa ve sola dallanıp budaklanır; onun misali takvasıyla her cihette ikram olunan muttaki müminin misali gibidir —bunu Harallî söylemiştir—.

ولما كانت الجنان لا تقوم وتدومها إلا بالماء قال: {تجري من تحتها الأنهار} أي لكرم أرضها. وقال الحرالي: وفي إشعاره تكلف ذلك فيها بخلاف الأولى التي هي بعل فإن الجائحة في السقي أشد على المالك منها في البعل لقلة الكلفة في البعل ولشدة الكلف في السقي - انتهى.

Bahçeler ancak su ile ayakta kalıp devamlılık arz ettiğinden şöyle buyurdu: {تجري من تحتها الأنهار} “altından ırmaklar akan” yani toprağının cömertliğinden ötürü. el-Harallî der ki: “Bunda, yağmurla sulanan (ba'l) birincisinin aksine, onda bir külfet bulunduğuna işaret vardır. Çünkü sulama ile olan yerde felaket, yağmurla sulanan yere göre malik için daha ağırdır; zira yağmurla sulananda külfet az, sulama yapılanda ise külfetler ağırdır” —bitti—.

ولما وصفها بكثرة الماء ذكر نتيجة ذلك فقال: {له فيها من كل الثمرات} أي مع النخل والعنب. ولما ذكر كرمها ذكر شدة

Onu suyun çokluğuyla niteleyince, bunun neticesini zikrederek şöyle buyurdu: {له فيها من كل الثمرات} “içinde kendisi için her türlü meyveden bulunan” yani hurma ve üzümle beraber. Bahçenin verimliliğini zikredince, ona olan

الحاجة إليها فقال: {وأصابه} أي والحال أنه أصابه {الكبر} فصار لا يقدر على اكتساب {وله ذرية ضعفاء} بالصغر كما ضعف هو بالكبر {فأصابها} أي الجنة مرة من المرات {إعصار} أي ريح شديدة جداً. قال الحرالي: صيغة اشتداد بزيادة الهمزة والألف فيه من العصر وهو الشدة المخرجة لخبء الأشياء، والإعصار ريح شديدة في غيم يكون فيها حدة من برد الزمهرير، وهو أحد قسمي النار، نظيره من السعير السموم. وقال الأصفهاني: ريح تستدير في الأرض ثم تسطع نحو السماء كالعمود {فيه نار، فاحترقت} تلك الجنة وبقي صاحبها بمضيعة مع ضعفه وثقل ظهره بالعيال وقلة المال. قال الحرالي: من الاحتراق وهو ذهاب روح الشيء وصورته ذهاباً وحياً بإصابة قاصف لطيف يشيع في كليته فيذهبه ويفنيه؛ فجعل المثل الأول في الحب أي الذي على الصفوان لآفة من تحته. وجعل المثل في الجنة بجائحة من فوقه كأنهما جهتا طرو العلل والآفات من جهة أصل أو فرع - انتهى. فحال من رأى في أعماله أو آذى في صدقة ماله في يوم القيامة وأهواله كحال هذا في نفسه وعياله عند خيبة

ihtiyacın şiddetini zikrederek şöyle buyurdu: {وأصابه} “ve kendisine isabet etmiş” yani şu haldeyken ona isabet etmiştir: {الكبر} “yaşlılık”; öyle ki artık kazanmaya güç yetiremez hale gelmiştir, {وله ذرية ضعفاء} “ve güçsüz çocukları varken”; kendisi yaşlılıkla zayıfladığı gibi onlar da küçüklükle zayıftırlar, {فأصابها} “ona isabet etse” yani bahçeye vakitlerden bir vakit, {إعصار} “bir kasırga” yani son derece şiddetli bir rüzgar. el-Harallî der ki: “Eşyaların gizlisini açığa çıkaran şiddet anlamındaki 'asr kökünden, hemze ve elif ziyadesiyle şiddet kalıbıdır. Kasırga, içinde zemherir soğuğunun sertliği bulunan bulutlu şiddetli bir rüzgardır; bu da ateşin iki kısmından biridir, yakıcı ateşteki dengi semûmdur.” el-İsfahânî der ki: “Yeryüzünde dönüp sonra sütun gibi göğe doğru yükselen rüzgardır.” {فيه نار فاحترقت} “içinde ateş bulunan, böylece yanıverse” o bahçe yandı ve sahibi zayıflığıyla, sırtındaki çoluk çocuk yüküyle ve malının azlığıyla çaresizlik içinde yapayalnız kaldı. el-Harallî der ki: “İhtirâktan gelir; o da bir şeyin ruhunun ve suretinin, bütününe yayılarak onu yok edip bitiren latif bir kasırganın isabet etmesiyle derhal gitmesidir. Birinci misali danede, yani sert kaya üzerindekinde altından gelen bir afet kıldı. Bahçe misalindeki afeti ise üstünden gelen bir felaket kıldı; sanki bunlar, asıl veya fer cihetinden illetlerin ve afetlerin arız olduğu iki yöndür” —bitti—. Kıyamet gününde ve onun dehşetleri anında amelinde gösteriş yapan veya malının sadakasında eziyet eden kimsenin hali;

آماله، وروى البخاري رضي الله تعالى عنه في التفسير عن عبيد بن عمير قال قال عمر رضي الله تعالى عنه لأصحاب النبي ﷺ: «فيم ترون هذه الآية نزلت {أيود أحدكم} إلى أن قال: قال ابن عباس رضي الله تعالى عنه: ضربت مثلاً لعمل، قال عمر رضي الله تعالى عنه: أيّ عمل؟ قال ابن عباس: لعمل، قال عمر رضي الله تعالى عنه: لرجل غني يعمل بطاعة الله ﷾ ثم بعث الله له الشيطان فعمل بالمعاصي حتى أغرق أعماله» .

umutları boşa çıktığında nefsi ve çoluk çocuğu hususunda bu adamın hali gibidir. Buhârî radıyallâhu teâlâ anh tefsir bölümünde Ubeyd b. Umeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: «{أيود أحدكم} “Hiç biriniz ister mi...” ayetinin ne hakkında indiğini düşünüyorsunuz?» dedi. [Ravi hadisi] sonuna kadar zikretti: İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh: «Bir amel için misal getirildi» dedi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh: «Hangi amel?» diye sordu. İbn Abbâs: «Bir amel işte» dedi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh dedi ki: «Allah celle celâlühû'a itaatle amel eden, sonra da Allah'ın kendisine şeytanı musallat ettiği ve günahlar işleyerek nihayet bütün amellerini batıran zengin bir adam için [misal kılınmıştır]».

ولما بين لهم هذا البيان الذي أبهت بلغاء الإنس والجان نبههم على تعظيمه لتبجيله وتكريمه بقوله مستأنفاً: {كذلك} أي مثل هذا البيان {يبين الله} أي الذي له الكمال كله {لكم الآيات} أي كلها {لعلكم تتفكرون *} أي ليكون حالكم حال من يرجى أن يحمل نفسه على الفكر، ومن يكون كذلك ينتفع بفكره. وقال الحرالي: فتبنون الأمور على تثبيت، لا خير في عبادة إلا بتفكر، كما أن الباني لا بد أن يفكر في بنائه، كما قال الحكيم: أول الفكرة آخر العمل وأول العمل آخر الفكرة، كذلك من حق أعمال الدين أن لا تقع إلا بفكرة في إصلاح أوائلها السابقة وأواخرها اللاحقة، فكانوا في ذلك صنفين بما يشعر به {لعلكم} مطابقين للمثل متفكر مضاعف

İnsanların ve cinlerin ediplerini hayrette bırakan bu açıklamayı onlara yapınca, sözü baştan alarak onu yüceltmeleri ve hürmet göstermeleri için şu buyruğu ile dikkatlerini çekti: {كذلك} “İşte böylece” yani bu açıklama gibi, {يبين الله} “Allah açıklar” bütün kemale sahip olan Allah, {لكم الآيات} “size ayetleri” yani hepsini, {لعلكم تتفكرون} “ta ki düşünesiniz.” Yani haliniz, nefsini düşünmeye sevk etmesi umulan kimsenin hali gibi olsun; kim böyle olursa düşüncesinden faydalanır. el-Harallî der ki: “Böylece işleri sağlam bir temel üzerine bina edersiniz; tefekkür olmaksızın ibadette hayır yoktur. Nitekim bina yapanın binası hakkında mutlaka düşünmesi gerekir; hikmet ehlinin dediği gibi: 'Fikrın ilki amelin sonudur, amelin ilki de fikrin sonudur.' Aynı şekilde din amellerinin hakkı da, geçmişteki evvellerini ve gelecekteki ahirlerini ıslah hususunda bir tefekkür olmaksızın vuku bulmamasıdır. {لعلكم} lafzının hissettirdiği üzere onlar bu hususta iki sınıf oldular ve misale tam uydular: Düşünen kimse

حرثه وجنته وعامل بغير فكرة تستهويه أهواء نفسه فتلحقه الآفة في عمله في حرثه وجنته من سابقه أو لاحقه - انتهى.

ekini ve bahçesi kat kat artan kimsedir; tefekkürsüz amel eden ise nefsinin hevalarının kendisini sürüklediği ve evvelinden veya ahirinden ekini ve bahçesindeki ameline afetin ulaştığı kimsedir —[Harallî'nin sözü] bitti—.

ولما رغب في الفعل وتخليصه عن الشوائب أتبعه المال المنفق منه فأمر بطيبه فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان {أنفقوا} أي تصديقاً لإيمانكم {من طيبات ما كسبتم} وإنما قدم الفعل لأنه ألصق بالإنسان وتطييبه أعم نفعاً، ولما ذكر ما أباحه ﷾ من أرباح التجارات ونحوها أتبعه ما أباحه من منافع النباتات ونحوها منبهاً بذلك على أن كل ما يتقلب العباد فيه من أنفسهم وغيرها نعمة منه أنشأها من الأرض التي أبدعها من العدم ترغيباً في الجود به وفي جعله خياراً حلالاً وترهيباً من الشح به وجعله ديناً أو حراماً فقال: {ومما أخرجنا} أي بعظمتنا {لكم} نعمة منا عليكم {من الأرض} قال الحرالي: قدم خطاب المكتسبين بأعمالهم كأنهم المهاجرون وعطف عليهم المنفقين من الحرث والزرع كأنهم الأنصار - انتهى.

Fiile ve onu şaibelerden arındırmaya teşvik edince, onun ardından kendisinden infak edilen malı zikrederek onun helal ve temiz olmasını emretti de şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler, {أنفقوا} “infak edin” yani imanınızı tasdik etmek üzere, {من طيبات ما كسبتم} “kazandıklarınızın temiz/helal olanlarından”. Fiili öne aldı çünkü o insana daha yakındır ve onun helal kılınması daha genel bir faydadır. Yüce [Allah] ticaret kazançları ve benzerlerinden mubah kıldıklarını zikredince; kulların bizzat kendilerinde ve diğer şeylerde tasarruf ettikleri her şeyin, O'nun yoktan var ettiği topraktan meydana getirdiği bir nimet olduğuna dikkat çekmek üzere bitkilerden ve benzerlerinden mubah kıldığı menfaatleri onun peşinden zikretti. Bu, cömertçe harcamaya ve onu helalin seçkini kılmaya teşvik etmek, onda cimrilik etmekten, onu değersiz veya haram kılmaktan sakındırmak gayesiyledir; şöyle buyurdu: {ومما أخرجنا} “ve çıkardıklarımızdan” yani azametimizle, {لكم} “sizin için” bizden size bir nimet olarak, {من الأرض} “yerden”. el-Harallî der ki: “Kendi emekleriyle kazananların hitabını öne aldı, sanki onlar Muhacirlerdir; ekin ve ziraatten infak edenleri de onlara atfetti, sanki onlar Ensardır” —bitti—.

ولما أمر بذلك أكد الأمر به بالنهي عن ضده فقال: {ولا تيمموا} أي لا تتكلفوا أن تقصدوا {الخبيث منه} أي خاصة

Bunu emredince, zıddını yasaklayarak emri pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {ولا تيمموا} “Yönelmeyin” yani kastetmeye kalkışmayın, {الخبيث منه} “ondan kötü/değersiz olanına” yani bilhassa

{تنفقون} قال الحرالي: الخبيث صيغة مبالغة بزيادة الياء من الخبث وهو ما ينافر حس النفس: ظاهره وباطنه، في مقابله ما يرتاح إليه من الطيب الذي ينبسط إليه ظاهراً وباطناً، وقال: ففي إلاحته معنى حصر كأنهم لا ينفقون إلا منه ليتجاوز النهي من ينفق من طيبه وخبيثه على غير قصد اختصاص النفقة من الخبيث - انتهى. ثم أوضح قباحة ذلك بقوله: {ولستم بآخذيه} أي إذا كان لكم على أحد حق فأعطاكموه {إلا أن تغمضوا} أي تسامحوا {فيه} بالحياء مع الكراهة. قال الحرالي: من الإغماض وهو الإغضاء عن العيب فيما يستعمل، أصله من الغمض وهي نومة تغشي الحس ثم تنقشع، وقال: ولما كان الآخذ هو الله ﷾ ختم بقوله: {واعلموا} انتهى.

{تنفقون} “infak etmek üzere”. el-Harallî der ki: “Habîs (kötü/pis), habesten 'yâ' ziyadesiyle mübalağa kalıbıdır; o da nefsin duyu organlarının zahiren ve batınen tiksindiği şeydir. Bunun karşılığı ise nefsin zahiren ve batınen ferahladığı ve hoşnut olduğu tayyib (temiz/helal) olandır.” Ve dedi ki: “Bunu açıkça belirtmesinde sanki onlar sadece ondan infak ediyorlarmış gibi bir hasr manası vardır; ta ki yasak, özellikle kötüyü infak etmeyi kastetmeksizin iyisinden ve kötüsünden [karışık] infak edeni de aşsın” —bitti—. Sonra bunun çirkinliğini şu buyruğu ile açıkladı: {ولستم بآخذيه} “siz onu alacak değilsiniz” yani bir kimsede bir hakkınız bulunsa da o size bunu verse almazsınız, {إلا أن تغمضوا} “ancak göz yumarak [almanız müstesna]” yani hoşgörü göstererek, {فيه} “onda” kerih görerek utançla birlikte [almanız hariç]. el-Harallî der ki: “İğmâzdan gelir; o da kullanılan şeydeki kusuru görmezden gelmektir. Aslı 'gamd' olup duyu organını kaplayıp sonra açılan bir tür uykudur.” Ve dedi ki: “Alan bizzat Allah celle celâlühû olduğu için sözü: {واعلموا} “Ve bilin ki” buyruğuyla noktaladı” —bitti—.

وعبر بالاسم الأعظم فقال: {أن الله} المستكمل لجميع صفات الكمال من الجلال والجمال {غني} يفضل على من أسلف خيراً رغبة فيما عنده وليست به حاجة تدعوه إلى أخذ الرديء ولا رغبكم في أصل الإنفاق لحاجة منه إلى شيء مما عندكم

İsm-i A'zam ile ifade ederek şöyle buyurdu: {أن الله} “şüphesiz Allah” celal ve cemal kemal sıfatlarının tamamına sahip olan [Allah], {غني} “Ganî'dir”; O'nun katındakine rağbet ederek önceden bir hayır takdim edene fazlasıyla lütufta bulunur; değersiz olanı almaya O'nu sevk edecek hiçbir ihtiyacı yoktur. Sizi asıl infaka teşvik etmesi de yanınızdaki şeylerden herhangi birine ihtiyacından dolayı değildir;

وإنما ذلك لطف منه بكم ليجري عليه الثواب والعقاب {حميد *} يجازي المحسن أفضل الجزاء على أنه لم يزل محموداً ولا يزال عذب أو أثاب. قال الحرالي: وهي صيغة مبالغة بزيادة ياء من الحمد الذي هو سواء أمر الله الذي لا تفاوت فيه من جهة إبدائه وافق الأنفس أو خالفها.

bu ancak sevap ve cezanın cereyan etmesi için O'ndan size bir lütuftur. {حميد} “Hamîd'dir.” İyilik yapana en güzel mükâfatı verir; kaldı ki O, azap da etse mükâfat da verse daima övülmüştür ve övülecektir. el-Harallî der ki: “Bu, hamd kelimesinden 'yâ' ziyadesiyle mübalağa kalıbıdır; hamd ise Allah'ın ortaya koyduğu şey bakımından nefislere uysun veya uymasın hiçbir farklılık bulunmayan dosdoğru emridir.”

ولما رغب ﷾ في الإنفاق وختم آياته بما يقتضي الوعد من أصدق القائلين بالغنى والإثابة في الدارين أتبعه بما للعدو الكاذب من ضد ذلك فقال محذراً من البخل - في جواب من كأنه قال: هذا ما لا يشك فيه فما للنفوس لا توجد غالباً إلا شحيحة بالإنفاق-: {الشيطان} أي الذي اسمه أسوأ الأسماء، فإنه يقتضي الهلاك والبعد، وأحد الوصفين كاف في مجانبته فكيف إذا اجتمعا! {يعدكم الفقر} المانع من الإنفاق. قال الحرالي: الذي لخوفه تقاطع أهل الدنيا وتدابروا وحرصوا وادخروا. وكل ذلك لا يزيل الفقر، كل حريص فقير ولو ملك الدنيا، وكل مقتنع غني، ومن حق من كان عبداً لغني أن يتحقق أنه غني يغني سيده، ففي خوف الفقر إباق العبد عن ربه؛ والفقر فقد ما إليه الحاجة في وقت من قيام المرء في ظاهره وباطنه - انتهى. {ويأمركم بالفحشاء} المبطلة له من المن والأذى وغيرهما من مستلذات الأنفس وربما كان فيها إتلاف الأموال وإذهاب

Yüce [Allah] infaka teşvik edip ayetlerini sözü en doğru olan Zât'tan zenginlik ve iki yurtta mükâfat vaadini gerektiren ifadelerle mühürleyince; sanki: «Bunda şüphe yoktur, öyleyse nefisler neden çoğunlukla infakta cimri bulunur?» diyen kimseye cevap olarak, yalancı düşmanın bunun zıddı olan halini onun peşinden zikredip cimrilikten sakındırarak şöyle buyurdu: {الشيطان} “Şeytan”; ismi isimlerin en kötüsü olan [varlık], zira helakı ve uzaklığı gerektirir. Bu iki vasıftan biri bile ondan kaçınmak için yeterliyken ikisi birleşince nasıl olmasın! {يعدكم الفقر} infaka engel olan “fakirliği size vadeder”. el-Harallî der ki: “Dünya ehli onun korkusundan ötürü birbirleriyle bağlarını kopardılar, birbirlerine sırt çevirdiler, hırsa kapıldılar ve biriktirdiler. Bütün bunlar ise fakirliği gidermez; her haris kimse dünyaya sahip olsa bile fakirdir, her kanaatkâr kimse ise zengindir. Bir zenginin kulu olan kimsenin hakkı, efendisinin zengin kıldığı bir zengin olduğunu hakikaten bilmektir. Fakirlik korkusunda ise kulun Rabbinden kaçışı vardır. Fakirlik; insanın zahiren ve batınen ayakta durması hususunda bir vakitte ihtiyaç duyduğu şeyi kaybetmesidir” —bitti—. {ويأمركم بالفحشاء} infakı boşa çıkaran “hayasızlığı/kötülüğü size emreder”; başa kakma, eziyet ve nefislerin lezzet aldığı diğer hususlardan [olan kötülükleri]. Bazen bunlarda malların telef edilmesi ve

الأرواح. وقال الحرالي: وكل ما اجتمعت عليه استقباحات العقل والشرع والطبع فهو فحشاء، وأعظم مراد بها هنا البخل الذي هو أدوأ داء، لمناسبة ذكر الفقر، وعليه ينبني شر الدنيا والآخرة ويلازمه الحرص ويتابعه الحسد ويتلاحق به الشر كله انتهى وفيه تصرف.

canların gitmesi de vardır. el-Harallî der ki: “Aklın, şeriatın ve fıtratın çirkin bulduğu şeylerin kendisinde toplandığı her husus fahşâdır (hayasızlıktır/kötülüktür). Burada fakirliğin zikredilmesine münasebetle onunla kastedilenlerin en büyüğü, dertlerin en amansızı olan cimriliktir. Dünya ve ahiretin şerri onun üzerine kuruludur; hırs ona ayrılmaz bir şekilde eşlik eder, haset onu takip eder ve bütün şerler peş peşe ona eklenir” —[Harallî'nin sözü] bitti; onda tasarruf yapılmıştır—.

ولما ذكر ما للعدو من الشر أتبعه ﷾ بما له من الخير فقال مصرحاً بما تقدم التلويح به: {والله} أي الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى الرحيم الودود {يعدكم مغفرة منه} لما وقع منكم من تقصير، وفيه إشعار بأنه لا يقدر أحد أن يقدر الله حق قدره لما له من الإحاطة بصفات الكمال ولما جبل عليه الإنسان من النقص {وفضلاً} بالزيادة في الدارين، وكل نعمة من فضل؛ ثم أكد ذلك بقوله: {والله} أي المحيط بكل كمال {واسع} لتضمنه معنى حليم غني، وأتبعه بقوله: {عليم *} إشارة إلى أنه لا يضيع شيئاً وإن دق. قال الحرالي: وفي إشعاره توهين لكيد الشيطان ووعد كريم للمفتون بخوف الفقر وعمل الفحشاء لما

Düşmanın şerrini zikredince, Yüce [Allah] daha önce üstü kapalı işaret edileni açıkça beyan ederek kendi hayrını onun peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {والله} “Allah ise” yani en güzel isimlerin ve en yüce sıfatların sahibi, Rahîm ve Vedûd olan Allah, {يعدكم مغفرة منه} sizden vuku bulan kusurlar için “kendinden bir bağışlama”; bunda kemal sıfatlarını kuşatması sebebiyle hiç kimsenin Allah'ı hakkıyla takdir edemeyeceğine ve insanın noksanlık üzere yaratıldığına bir işaret vardır, {وفضلاً} “ve bir lütuf vaat ediyor” her iki yurtta fazlalıkla; nitekim her nimet bir lütuftur. Sonra şunu buyurarak bunu pekiştirdi: {والله} “Allah” bütün kemali kuşatan Allah, {واسع} “Vâsi'dir”; Halîm ve Ganî manasını içerdiği için. Ardından {عليم} “Alîm'dir” buyruğunu getirdi; ne kadar küçük olursa olsun hiçbir şeyi zayi etmeyeceğine bir işaret olarak. el-Harallî der ki: “Bunun hissettirdiği manada; şeytanın tuzağını zayıflatma ve nefislerin zayıflığını ve vesveseyi çabucak kabul edişini

علمه من ضعف الأنفس وسرعة قبولها من الوسواس - انتهى. فختم آخر آيات الأمثال بما ختم به أولها ترغيباً وترهيباً.

bildiğinden ötürü fakirlik korkusu ve fahşâ ameliyle fitneye düşen kimseye kerim bir vaat vardır” —bitti—. Böylece misallerin son ayetlerini, teşvik ve sakındırma gayesiyle ilk ayetlerini noktaladığı şekilde noktaladı.

ولما انقضى الكلام في الإنفاق والمال المنفق على هذا الأسلوب الحكيم تصريحاً وتلويحاً وختم ذلك بهاتين الصفتين وتضمن ذلك مع التصريح بأنه عليم أنه حكيم أتبع ذلك الوصف بأن من سعته وعلمه وحكمته أنه يهب من صفاته ما يشاء لمن يشاء بأن يؤتيه الحكمة فيوقفه على علم ما خفي من هذه الأمثال المتقنة والأقوال الحسنة تصريحاً وتلويحاً ويوفقه للعمل بذلك إنشاء وتصحيحاً فقال تعالى منبهاً على ترجيح العمل بأمر الرحمن وقبول وعده بأنه على مقتضى العقل والحكمة وأن أمر الشيطان ووعده على وفق الهوى والشهوة: - وقال الحرالي: ولما أبدى ﷾ أمر الآخرة وأظهر ما فيها وبين أمر الدنيا من الترتيب والتسبيب ورجع بعضها على بعض عوداً على بدء أنبأ تعالى أن ذلك من حكمته وأنهى الحكمة لما فيها من استيفاء حكمة الدارين فليس الحكيم من علم أمر الدنيا بل من علم

İnfak ve infak edilen mal hakkındaki söz açıkça ve üstü kapalı olarak bu hikmetli üslup üzere tamamlanıp bu iki sıfatla mühürlenince ve bunun Alîm olduğunu açıkça belirtmekle beraber Hakîm olduğunu da içermesi sebebiyle; genişliğinin, ilminin ve hikmetinin bir gereği olarak, dilediğine hikmet vermek suretiyle sıfatlarından dilediğini dilediğine bahşettiğini, böylece onu bu sağlam misallerin ve güzel sözlerin açık ve üstü kapalı gizli ilimlerine vakıf kıldığını, bunları inşa ve tashih ederek amele dönüştürmeye muvaffak kıldığını bildiren vasfı peşinden getirdi. Yüce Allah, Rahmân'ın emriyle amel etmeyi ve O'nun vaadini kabul etmeyi tercih etmenin aklın ve hikmetin gereği olduğuna, şeytanın emri ve vaadinin ise heva ve şehvete uygun olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: —el-Harallî der ki: Yüce [Allah] ahiret emrini açıp onda olanları aşikâr kılınca ve dünya emrini tertip ve tesbip ile beyan edip bazısını bazısına başlangıca dönüş kabilinden döndürünce; Yüce Allah bunun O'nun hikmetinden olduğunu bildirdi ve iki yurdun hikmetini eksiksiz kuşatmasından dolayı hikmeti nihayete erdirdi. Çünkü hakîm, dünya emrini bilen değil; bilakis

أمر ما بين الدنيا والآخرة فداوى أدواء الدنيا بدواء الآخرة وداوى النفس بدواء الدارين وضم جوامعها في تيسير الكلم كما ضمّها لمن اصطفاه {ذلك مما أوحى إليك ربّك من الحكمة} [النحل: ٣٩] فقال ﷾: {يؤتي الحكمة} انتهى. وفي ترتيبها على واسع عليم بعد غني حميد بعد عزيز حكيم التحذير من التعريض لإنفاق ما يرده لعزته وغناه وسعته ويذم عليه لعلمه لرداءته أو فساد في نيته وإن خفي فإن ذلك خارج عن منهاج الحكمة منا ومقتضى الحكمة منه ﷾ كما وقع لقابيل إذ قرب رديئاً كما هو مشهور في قصته، ولعله لوح إليه بالتذكر في ختام هذه الآية ثم بقوله: {وما للظالمين من أنصار} فصار كأنه قال ﷾: واعلم أن الله عزيز حكيم يؤتي الحكمة وهي العلم بالأشياء على ما هي عليه المزين بالعمل والعمل المتقن بالعلم {من يشاء} من عباده، ثم مدح من حلاه بها فقال مشيراً ببناء الفعل للمفعول إلى أنها مقصودة في نفسها: {ومن يؤت الحكمة} أي التي هي صفة من صفاته، وأشار بالتعريف إلى كمالها

dünya ile ahiret arasındaki hususu bilen, böylece dünyanın dertlerini ahiretin devasıyla tedavi eden, nefsi her iki yurdun devasıyla sağaltan ve seçtiği kimseye derleyip topladığı gibi hikmetin özlerini sözün kolaylığında toplayandır: {ذلك مما أوحى إليك ربّك من الحكمة} “İşte bunlar, Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdendir” [İsrâ: 39]. Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {يؤتي الحكمة} “Hikmeti verir”; bitti—. Bunun Azîz ve Hakîm'den sonra Ganî ve Hamîd'in ardından Vâsi' ve Alîm üzerine tertip edilmesinde; izzeti, gınası ve vüs'ati sebebiyle geri çevireceği, kötülüğünden veya gizli de olsa niyetindeki bozukluktan ötürü ilmi gereğince kendisini yereceği şeyi infak etmeye kalkışmaktan bir sakındırma vardır. Zira bu, bizden kaynaklanan hikmet yolunun dışındadır ve kıssasında meşhur olduğu üzere değersiz olanı kurban ettiğinde Kâbil'in başına geldiği gibi, Yüce [Allah]'ın hikmetinin gereğine de aykırıdır. Muhtemelen bu ayetin sonunda tezekkür ile, sonra da: {وما للظالمين من أنصار} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğuyla buna üstü kapalı işaret etmiştir. Sanki Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: Bil ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir; hikmeti, yani eşyanın hakikatini olduğu gibi bilmeyi amelle süslenmiş ve ameli ilimle sağlamlaştırılmış olarak kullarından {من يشاء} “dilediğine” verir. Sonra fiili meçhul (edilgen) kalıpta getirerek hikmetin bizatihi kendisinin kastedildiğine işaretle onu bu hikmetle donatan kimseyi överek şöyle buyurdu: {ومن يؤت الحكمة} “Kime de hikmet verilirse” yani O'nun sıfatlarından bir sıfat olan hikmet; harf-i tarif ile de kulların takatinin yetebileceği ölçüde

بحسب ما تحتمله قوى العبيد، والحكمة قوة تجمع أمرين: العلم المطابق وفعل العدل وهو العمل على وفق العلم. قال الأصبهاني: والقرآن مملوء من الآيات الدالة على أن كمال الإنسان ليس إلا هاتين القوتين {فقد أوتي خيراً كثيراً} قال الحرالي ما معناه: إنه نكرة لما في الحكمة من التسبب الذي فيه كلفة ولو يسرت فكان الخير الكثير المعرف في الكلمة لما فيها من اليسر والحياطة والإنالة الذي لا ينال منه منال بسبب وإنما هو فضله يؤتيه من يشاء فيصير ﷾ سمعه وبصره - إلى آخره.

onun kemaline işaret etmiştir. Hikmet iki hususu toplayan bir kuvvettir: Gerçeğe mutabık ilim ve adalet fiili; o da ilme uygun amel etmektir. el-İsfahânî der ki: “Kur'an, insanın kemalinin ancak bu iki kuvvetten ibaret olduğuna delalet eden ayetlerle doludur.” {فقد أوتي خيراً كثيراً} “şüphesiz ona çok hayır verilmiştir.” el-Harallî yaklaşık olarak şöyle der: “Hikmetteki sebep kılınma durumunda, kolaylaştırılmış olsa bile bir külfet bulunduğundan dolayı belirsiz (nekre) gelmiştir. Kelimedeki belirlilikle ifade edilen çok hayır ise; onda bulunan kolaylık, kuşatıcılık ve nail etme sebebiyledir ki ona hiçbir sebeple ulaşılamaz; o ancak O'nun dilediğine verdiği bir lütuftur, öyle ki Yüce [Allah] onun işiten kulağı ve gören gözü olur —hadisin sonuna kadar—.”

ولما كان التقدير: فإن ذلك الذي أوتي الحكمة يصير ذا لبّ فيتأهل لأن يتذكر بما يلقيه الله ﷾ من كلمته ما بثّ في الأنفس والآفاق من حكمته وصل به قوله: {وما يذكر} أي بكلام الله ﷾ حكمه {إلا أولوا الألباب *}

Takdir: «Kendisine hikmet verilen kimse akıl sahibi olur ve Allah celle celâlühû'ın kelâmından kendisine ilka ettiği şeyler sayesinde, nefislerde ve ufuklarda hikmetinden yaydığı şeyleri tezekkür etmeye ehil hale gelir» şeklinde olduğundan, şu buyruğu ona bağladı: {وما يذكر} “Başkası düşünüp öğüt almaz” yani Allah celle celâlühû'ın kelâmıyla O'nun hükümlerini, {إلا أولوا الألباب} “ancak akıl sahipleri.”

أي أصحاب العقول الصافية عن دواعي الهوى المنبعثة من التوهمات الحاصلة عن الوسوسة فهم يترقون بالتذكر بأنهم لا حول لهم عن المسببات إلى أسبابها إلى أن يصلوا إلى مسببها فيعرفوه حق معرفته.

Yani vesveseden kaynaklanan vehimlerin doğurduğu heva dürtülerinden arınmış saf akıl sahipleri. Onlar, neticelerden onların sebeplerine geçip nihayet onların Müsebbib'ine (sebepleri yaratan Allah'a) varıncaya kadar O'nu hakkıyla tanımak suretiyle tezekkür ile derece derece yükselirler.

وقال الحرالي: الذين لهم لب العقل الذي ينال لب الحس كأن الدنيا قشر تنال بظاهر العقل، والآخرة لب تنال بلب العقل ظاهراً لظاهر وباطناً لباطن، من تذكر ابتداء من الابتداءات السابقة ورد عليه فضل الله منه، من رجع من حسه إلى نفسه تنشأت له أوصاف الفضائل النفسانية وترقى عما في محسوسه من المهاوي الشهوانية، ومن تخلص من نفسه إلى روحه تحسس بالوصلة الرحمانية والمحبة الربانية، كذلك من ترقى من روحه إلى أمره تحقق بالإحاطة الوحدانية، ومن استبطن من أمره إلى سره اجتمع إلى الأولية الفردانية؛ فهذا الترتيب من كمالات هذه الحكمة المؤتاة المنزلة بالوحي في هذا الكتاب الجامع لنبأ ما سبق وخبر ما لحق وباطن ما ظهر أنهى تعالى إلى ذكرها أعمال

el-Harallî der ki: “Onlar, duyunun özüne erişen aklın özüne sahip olanlardır; sanki dünya aklın zahiriyle ulaşılan bir kabuk, ahiret ise aklın özüyle zahir için zahire ve batın için batına ulaşılan bir özdür. Kim önceki başlangıçlardan bir başlangıcı tezekkür ederse, Allah'ın lütfu kendisine oradan yönelir. Kim duyusundan nefsine dönerse, onun için nefsani fazilet vasıfları doğar ve duyulurundaki şehevî uçurumlardan yukarı yükselir. Kim nefsinden sıyrılıp ruhuna ulaşırsa, Rahmânî vuslatı ve Rabbânî sevgiyi hisseder. Aynı şekilde kim ruhundan O'nun emrine yükselirse, Vâhidiyet kuşatıcılığını hakikatiyle idrak eder. Kim de emrinden sırrına nüfuz ederse, Ferdiyet evveliyetinde toplanır. İşte bu tertip; geçmişin haberini, geleceğin bilgisini ve görünenin batınını kendisinde toplayan bu Kitap'ta vahiyle indirilen bahşedilmiş bu hikmetin kemalatındandır. Yüce Allah amellerin zikrini buna ulaştırdı.”

الخلق وخصوصاً في الجود بالموجود كما أنهى إقامة مبنى الدين بظهور وجوده، فأنهى تنزيل أمره بظهور وجوده وأنهى استخلاف عباده بالانتهاء إلى مدد جوده، فكان أعلى الحكمة الجود بالموجود فبذلك - والله ﷾ أعلم - اتصل ذكر آية الحكمة بالإنفاق نظماً وبآية الكرسي مناظرة - انتهى.

yaratılmışların amellerini ve bilhassa eldeki imkânları cömertçe sarf etmeyi buna ulaştırdı; nitekim din binasının ikamesini O'nun varlığının tezahürüne ulaştırdığı gibi, emrinin tenzilini de O'nun varlığının tezahürüne ulaştırdı ve kullarını halife kılmasını da O'nun cömertlik feyzine ulaşmakla nihayete erdirdi. Böylece hikmetin en yüce mertebesi, eldeki mevcudu cömertçe sarf etmek oldu. İşte bundan dolayı —en doğrusunu Allah celle celâlühû bilir— hikmet ayetinin zikri, nazım bakımından infak ile ve benzerlik bakımından da Âyetü'l-Kürsî ile irtibatlandı —sözün sonu—.

ولما كان السياق سابقاً ولاحقاً للإنفاق علم أن التقدير: فما جمعتم من شيء فإن الله مطالبكم في وضعه وجمعه بوجه الحكمة ومحاسبكم على ذلك، فعطف عليه حثّاً على الإسرار بالنفقة في الخير والوفاء بالنذر وتحذيراً من الإنفاق في المعصية ولو على أدق الوجوه بأنه يعلم ذلك كله ويجازي عليه قوله: {وما أنفقتم من نفقة} أي في وجه من الوجوه، فدخل فيه جميع التوسعات المشروعات عند النكاح والختان والولادة واتخاذ المسكن وفي الدعوات للإخوان وغير ذلك.

Sözün öncesi ve sonrası infak hakkında olunca anlaşıldı ki takdir şöyledir: «Her ne toplamışsanız, Allah onu hikmet dairesinde harcamanızı ve toplamanızı sizden talep etmekte ve bundan dolayı sizi hesaba çekmektedir.» Hayır yolunda gizlice infakta bulunmaya, adağı yerine getirmeye teşvik etmek ve O'nun bütün bunları bildiğini ve karşılığını vereceğini bildirerek en ince vecd ve hallerde bile olsa günah yolunda infak etmekten sakındırmak üzere şu buyruğu buna atfetti: {وما أنفقتم من نفقة} “Nafaka olarak her ne harcarsanız” yani hangi yolda olursa olsun; böylece evlilik, sünnet, doğum, ev edinme esnasındaki ve din kardeşlerine verilen ziyafetlerdeki ve benzeri durumlardaki meşru tüm harcamalar buna dahil oldu.

ولما كان الإنسان كثيراً ما يخشى فوات أمر فينذر إن حصل بنفقة في وجه خير ونحو ذلك ولكن ربما ظن أن الترغيب في الإنفاق خاص بما ندب الله إليه ابتداء لا بما ألزمه الإنسان نفسه

İnsan çoğu zaman bir şeyin elden kaçmasından korkup şayet o şey gerçekleşirse hayır yolunda infakta bulunmayı veya benzeri bir şeyi adadığında, infaka teşvikin insanın bizzat kendi nefsine vacip kıldığı şeylere değil de yalnızca Allah'ın başlangıçta mendup kıldığı şeylere mahsus olduğunu zannedebilir diye,

قال {أو نذرتم من نذر} وإدخال من لتأكيد الاستغراق. قال الحرالي: والنذر إبرام العدة بخير يستقبل فعله أو يرتقب له ما يلتزم به وهو أدنى الإنفاق لا سيما إذا كان على وجه الاشتراط، قال ﷺ: «إنما يستخرج به من البخيل» انتهى. {فإن الله} عظم الأمر بهذا الاسم الأعظم {يعلمه} ذكر الضمير لأنه مع وضوح عوده إلى المتقدم أشد تعظيماً للنذر لما قد يتوهم فيه من النقص عن مندوب الشرع فتحروا في طيب ذلك والوفاء به وجميع ما يدخل فيه من الأوامر والنواهي تحري من يطلب إرضاء ملك عظيم بما يهدي إليه ويعرضه عليه، فما تصرفتم فيه بالحكمة من إنفاق أو غيره فالله ﷾ يجازيكم عليه على حسب ما ذكر لكم من التضعيف، ومن فعل منكم شيئاً منه على غير وجه الحكمة فهو ظالم واضع للشيء في غير موضعه فهو مردود عليه ومعاقب به وما له من ناصر، هكذا كان الأصل ولكنه ﷾ عم وعلق الحكم بالوصف فقال: {وما للظالمين} أي الواضعين للشيء في

{أو نذرتم من نذر} “veya adak olarak ne adarsanız” buyurdu. «Min» edatının dahil edilmesi istiğrakı (kapsamın genelliğini) pekiştirmek içindir. el-Harallî der ki: «Adak, gelecekte yapılması kastedilen bir hayrı veya insanın yerine getirmeyi üstlendiği bir şeyi vaat olarak kesinleştirmektir ki bu, infakın en alt derecesidir; bilhassa bir şarta bağlı olduğunda böyledir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O ancak cimriden [bir şey] çıkarmaya yarar' buyurmuştur» —sözün sonu—. {فإن الله} “şüphesiz Allah” buyurarak bu İsm-i Âzam ile konuyu yüceltti; {يعلمه} “onu bilir” buyurdu. Zamirin zikredilmesi, önceki lafza aidiyeti açık olmakla birlikte, şeriatın mendup kıldığından noksan olduğu zannına kapılınabilecek adağı daha çok yüceltmek içindir. O halde adağın helalliği ve yerine getirilmesi konusunda, ona dahil olan tüm emir ve yasaklarda, ulu bir hükümdara takdim edip arz edeceği şeylerle onun rızasını arayan bir kimsenin titizliğiyle hareket ediniz. İnfak veya başka konularda hikmete uygun olarak her ne sarf ederseniz, Allah celle celâlühû size bildirilen kat kat mükâfat ölçüsünce onun karşılığını verir. Sizden kim de bunlardan birini hikmete aykırı bir şekilde yaparsa, o zalimdir, bir şeyi ait olmadığı yere koymuştur; binnetice bu kendisinden geri çevrilir, bununla cezalandırılır ve onun hiçbir yardımcısı olmaz. Asıl mana böyle idi; fakat O celle celâlühû hükmü genelleştirip vasfa bağlayarak şöyle buyurdu: {وما للظالمين} “Zalimlerin... yoktur” yani bir şeyi

غير موضعه {من أنصار *} قال الحرالي: ففي إفهامه أن الله آخذ بيد السخي وبيد الكريم كلما عثر فيجد له نصيراً ولا يجد الظالم بوضع القهر موضع البر ناصراً، وفيه استغراق نفي بما تعرب عنه كلمة من - انتهى.

ait olmadığı yere koyanların, {من أنصار *} “hiçbir yardımcısı [yoktur].” el-Harallî der ki: «Bunun mefhumunda şu vardır: Allah cömert ve kerim olanın her tökezlediğinde elinden tutar ve o kimse kendisine bir yardımcı bulur; iyilik yerine zorbalığı koyan zalim ise hiçbir yardımcı bulamaz. Âyette geçen 'min' kelimesinin ifade ettiği üzere tam bir nefy-i istiğrak (kapsayıcı bir olumsuzluk) vardır» —sözün sonu—.

ولما كان حال الإنفاق المحثوث عليه يختلف بالسر والجهر فكان مما يسأل عنه قال ﷾ حاثاً على الصدقة في كلتا الحالتين مع ترجيح الإسرار لما فيه من البعد عن الرياء: {إن تبدوا الصدقات} أي المتطوع بها، قال الحرالي: وهي من أدنى النفقة ولذلك لا تحل لمحمد ولا لآل محمد لأنها طهرة وغسول يعافها أهل الرتبة العلية والاصطفاء، وقال: والهدية أجل حق المال لأنها لمن فوق رتبة المهدي والهبة لأنها للمثل {فنعماً هي} فجمع لها الأمداح المبهمة لأن نعم كلمة مبالغة تجمع المدح كله وما كلمة مبهمة تجمع الممدوح فتطابقتا في الإبهام؛ وقال أبو طالب العبدي في شرح الإيضاح: إن نِعْم،، وبِئْس للمبالغة فالمراد بهما التناهي في المدح والذم ولاختصاصهما بهذا المعنى منعتا التصرف، واقتصر بهما على المعنى لأن المدح والذم إنما يكونان متعلقين بما ثبت واستقر، لا يمدح الإنسان بما لم يقع منه -

Teşvik edilen infakın durumu gizli ve açık olmasına göre farklılık arz ettiğinden ve bu durum sorulacak hususlardan olduğundan, celle celâlühû riyadan uzaklığı sebebiyle gizlemeyi tercih etmekle birlikte her iki durumda da sadaka vermeye teşvik ederek şöyle buyurdu: {إن تبدوا الصدقات} “Sadakaları açıkça verirseniz” yani nafile olarak verilenleri. el-Harallî der ki: «Bu, infakın en alt derecesidir; bundan dolayı Muhammed'e ve Muhammed'in âline helal değildir. Çünkü o bir arınma ve yıkanma kiridir ki yüce mertebe ve seçkinlik ehli ondan imtina eder.» Yine şöyle der: «Hediye malın en şerefli hakkıdır, çünkü hediye verenin mertebesinden üstte olan kimse içindir; hibe ise denk olan içindir.» {فنعماً هي} “bu ne güzeldir!” buyurarak bu sadakalar için müphem övgüleri bir araya getirdi. Zira 'ni'me' bütün övgüyü kendinde toplayan mübalağa lafzıdır; 'mâ' ise övüleni toplayan müphem bir kelimedir; böylece kapalılıkta birbirine mutabık oldular. Ebû Tâlib el-Abdî, el-Îzâh Şerhi'nde şöyle der: «Ni'me ve bi'se mübalağa içindir; bunlarla kastedilen, övgüde ve yergide son noktaya ulaşmaktır. Bu anlama tahsis edildiklerinden çekimden menedilmişler ve sadece bu manayla sınırlandırılmışlardır. Çünkü övgü ve yergi ancak sabit ve kesinleşmiş olan şeyle bağlantılı olur; insan henüz kendisinden sadır olmamış bir şeyle övülmez» —

انتهى. {وإن تخفوها} حتى لا يعلم بها إلا من فعلتموها له. ولما كان المقصود بها سد الخلة قال: {وتؤتوها الفقراء فهو} أي فذلك الإخفاء والقصد للمحتاج {خير لكم} لأنه أبعد عن الرياء وأقرب إلى الإخلاص الذي هو روح العبادات، وفي تعريفها وجمعها ما ربما أشعر بعموم الفرض والنفل لما في إظهار المال الخفي من التعرض للظلم والحسد وفي إفهام السياق أن الصدقة تجوز على الغني. ولما كان التقدير: فإنا نرفع بها درجاتكم، عطف عليه قوله: {ويكفر عنكم من سيئاتكم} أي التي بيننا وبينكم.

sözün sonu—. {وإن تخفوها} “Eğer onları gizler” öyle ki kendisi için yaptığınız kimseden başkası bunu bilmeyecek şekilde yaparsanız. Sadaka ile asıl kastedilen ihtiyaç gidermek olduğundan şöyle buyurdu: {وتؤتوها الفقراء فهو} {خير لكم} “ve onları fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.” Yani o gizleme ve ihtiyaç sahibini gözetme durumu sizin için daha hayırlıdır; çünkü riyadan daha uzak ve ibadetlerin ruhu olan ihlasa daha yakındır. Sadakaların marife (belirli) ve çoğul kılınmasında farz ve nafile olanların tamamını kapsadığı hissi vardır; zira gizli malı açığa vurmakta haksızlığa ve hasede maruz kalma ihtimali vardır. Sözün gelişinden sadakanın zengine de verilebileceği anlaşılmaktadır. Takdir: «Biz onunla derecelerinizi yükseltiriz» şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfetti: {ويكفر عنكم من سيئاتكم} “Ve [Allah] günahlarınızın bir kısmını örter” yani Bizimle sizin aranızda olan [günahları].

ولما كان التقدير: فلا تخافوا من إخفائها أن يضيع عليكم شيء منها فإن الله بكل ما فعلتموه منها عليم، عطف عليه تعميماً وترغيباً وترهيباً: {والله} أي الذي له كل كمال {بما تعملون} أي من ذلك وغيره {خبير *} فلم يدع حاجة أصلاً إلى الإعلان فعليكم بالإخفاء فإنه أقرب إلى صلاح الدين والدنيا فأخلصوا فيه وقروا عيناً بالجزاء عليه.

Takdir: «Sadakayı gizlediğinizde ondan hiçbir şeyin zayi olacağından korkmayın; zira Allah ondan yaptığınız her şeyi hakkıyla bilendir» şeklinde olunca, teşvik, sakındırma ve genelleştirme maksadıyla şunu atfetti: {والله} “Allah” yani her türlü kemale sahip olan Zat, {بما تعملون} “yaptıklarınızdan” yani bunlardan ve diğer amellerden, {خبير *} “hakkıyla haberdardır.” Böylece ilana hiçbir ihtiyaç bırakmadı. O halde gizlemeye gayret ediniz, zira bu din ve dünya salahına daha yakındır; onda ihlaslı olunuz ve karşılığı hususunda gönlünüzü ferah tutunuz.

ولما حث ﷾ على وجوه الخير ورغب في لزوم الهدى وكان أكثرهم معرضين، لأن ما دعا إليه هادم لما جبلوا عليه

O celle celâlühû hayır yollarına teşvik edip hidayete sarılmaya rağbet ettirdiğinde, insanların çoğu yüz çevirmişti. Çünkü O'nun davet ettiği şey, insanların fıtratında bulunan

من الحب لتوفير المال والحفيظة على النفس، وكان ﷺ شديد الأسف عليهم دائم القلق من أجلهم لعظيم رحمته لهم وشفقته عليهم، فكان يجد من تقاعدهم عما يدعوهم إليه من هذه الحالة العلية التي هي حكمة الله التي رأسها الإيمان بالله واشتراء الآخرة بكلية الدنيا وجداً شديداً، خفض ﷾ عليه الأمر وخفف عليه الحال فقال: {ليس عليك} أي عندك {هداهم} حتى تكون قادراً عليه، فما عليك إلا البلاغ، وأما خلق الهداية لهم فليس عليك ولا تقدر عليه {ولكن الله} الذي لا كفوء له هو القادر على ذلك وحده فهو {يهدي من يشاء} فظهر من هذا أنه يتعين أن يكون عليك بمعنى عندك ومعك ونحو ذلك، لأن لكن للاستدراك وهو أن يكون حكم ما بعدها مخالفاً لما قبلها وكلام أهل اللغة يساعد على ذلك، قال الإمام عبد الحق في كتابه الواعي: في حديث عمران بن حصين رضي الله تعالى عنهما: كنت أضحي بالجذع وعلينا ألف شاة، معناه: وعندنا ألف شاة، تقول العرب: علينا كذا وكذا، أي مننا - فسره قاسم؛ انتهى. وهو يرجع إلى القدرة كما تقول: عليّ رضى فلان، أي أنا مطيق لذلك قادر على حمله، فالمعنى:

malı çoğaltma ve canı koruma sevgisini yıkıcı nitelikteydi. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem onlara karşı son derece üzülüyor, onlara olan derin merhameti ve şefkati sebebiyle onlar için sürekli endişe duyuyordu. Başı Allah'a iman ve bütün dünyayı verip ahireti satın almak olan bu yüce mertebeye —ki o, Allah'ın hikmetidir— kendilerini çağırdığı halde onların bundan geri durmalarından dolayı çok derin bir üzüntü duyuyordu. Allah celle celâlühû meseleyi onun için hafifletti ve halini teskin ederek şöyle buyurdu: {ليس عليك} “Sana ait değildir” yani senin elinde değildir, {هداهم} “onların hidayeti” ki sen buna muktedir olasın; sana düşen ancak tebliğdir. Onlar için hidayeti yaratmak ise sana ait değildir ve senin buna gücün yetmez. {ولكن الله} “Fakat Allah” yani dengi ve benzeri olmayan Zat, buna tek başına kadirdir ve O, {يهدي من يشاء} “dilediğini hidayete erdirir.” Buradan anlaşıldı ki «aleyke» kelimesinin «ındeke» (senin yanında/elinde) ve «meake» (seninle beraber) ve benzeri manalarda olması gerekir. Çünkü «lâkinne» edatı istidrak içindir ve sonrasının hükmünün öncesine muhalif olmasını gerektirir; dil ehlinin sözleri de bunu desteklemektedir. İmam Abdülhak, el-Vâî adlı kitabında der ki: İmrân b. Husayn radıyallâhu anhümâ'nın hadisinde geçen: 'Ben ceza'ayı kurban ederdim ve aleyhimizde bin koyun vardı' sözünün manası: 'Ve yanımızda bin koyun vardı' demektir. Araplar: 'Aleynâ kezâ ve kezâ' derler, yani 'Bizim yanımızda şu ve şu vardır' —bunu Kāsım tefsir etmiştir; sözün sonu—. Bu da kudrete racidir; nitekim: 'Falanın rızası benim üzerimedir' yani 'Ben buna güç yetirebilirim, bunu taşımaya muktedirim' demen gibidir. Buna göre mana şöyledir:

لست تقدر على إيجاد الاهتداء فيهم أصلاً وإنما ذلك إلى الله ﷾ فهو يهدي من يشاء فيفعل ما يقدره سبحانه له من وجوه الهدى من نفقة وغيرها. قال الحرالي ما معناه: إن الأنصار رضي الله تعالى عنهم من أول مراد بهذه الجملة لأنه ﷾ جعل فيهم نصرة دينه.

Onlarda hidayeti var etmeye senin asla gücün yetmez; bu ancak Allah celle celâlühû'a aittir, O dilediğini hidayete erdirir ve o kul da infak ve benzeri hidayet yollarından Sübhânehu'nun kendisi için takdir ettiğini işler. el-Harallî yaklaşık olarak şöyle der: «Ensar radıyallâhu anhüm bu cümleden ilk kastedilenlerdir, çünkü O celle celâlühû dininin yardımını onlara nasip kılmıştır.»

ولما كان المقصود الأعظم في هذه الحكمة وهذا الهدى إنما هو الهدى للتوسل إلى الجواد بالجود بالنفس والمال النائل عموماً القريب والبعيد والمؤمن والكافر بمنزلة المطر الجود الذي يأخذ السهل والجبل حتى كان هذا الخطاب صارفاً لقوم تحرجوا من الصدقة على فقراء الكفار وصلة قراباتهم منهم فحملوا على عموم الإنفاق - انتهى. فقال ﷾: {وما تنفقوا من خير} أي مال ومعروف على مؤمن أو كافر يحل فعل ذلك معه ولو قل «لا تحقرن جارة لجارتها ولو فرسن شاة» {فلأنفسكم} كما قيل له ﷺ عن شاة ذبحت: ذهبت أي بالهدية والصدقة إلا رقبتها! فقال: بقيت إلا رقبتها! فهو يفهم أنكم إن بخلتم أو مننتم فإنما تفعلون

Bu hikmette ve bu hidayette en büyük maksat; ovayı ve dağı kaplayan cömert yağmur misali, yakına ve uzağa, mümine ve kâfire şamil olacak şekilde can ve mal cömertliğiyle el-Cevâd (sonsuz cömert olan Allah)'a vesile aramak üzere hidayete ermektir. Hatta bu hitap, kâfirlerin fakirlerine sadaka vermekten ve onlardan olan akrabalarıyla bağları gözetmekten çekinen bir topluluğu bundan vazgeçirmiş ve onları infakı genele yaymaya yöneltmiştir —sözün sonu—. Allah celle celâlühû şöyle buyurdu: {وما تنفقوا من خير} “Hayır olarak ne harcarsanız” yani kendisine bu muamelenin yapılması helal olan mümine veya kâfire az da olsa verilen mal ve iyilik; nitekim [hadiste]: «Komşu kadın, komşusuna bir koyun paçası [vermiş] olsa bile bunu hakir görmesin» buyrulmuştur; {فلأنفسكم} “kendiniz içindir.” Nitekim kesilen bir koyun hakkında [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Gitti' yani hediye ve sadaka olarak dağıtıldı 'sadece boynu kaldı!' denildiğinde: 'Boynu hariç tamamı kaldı!' buyurmuştur. Buradan anlaşılır ki eğer cimrilik eder veya başa kakarsanız, bunu ancak

ذلك بأنفسكم.

kendi nefsinize yapmış olursunuz.

ولما كان الكلام في النفقة مع المؤمنين المنفقين وفي سبيل الله وعبر عنها بالخير وكل ذلك إشارة إلى الإخلاص الحري بحال المؤمن فقال: {وما} أي والحال أنكم ما {تنفقون إلا ابتغاء} أي إرادة.

İnfak konusundaki hitap Allah yolunda infakta bulunan müminlerle ilgili olup bu infak da 'hayır' lafzıyla ifade edildiğinden ve bütün bunlar müminin haline yaraşan ihlasa işaret ettiğinden şöyle buyurdu: {وما} “Zaten siz... harcamazsınız” yani şu haldesiniz ki siz infak etmezsiniz, {تنفقون إلا ابتغاء} “ancak talep ederek [harcarsınız].” Yani arzu ederek.

ولما كان تذكر الوجه لما له من الشرف أدعى إلى الاجتهاد في تشريف العمل بإحسانه وإخلاصه قال: {وجه الله} أي الملك الأعظم من سد خلة فقير أو صلة رحم مسلم أو كافر تجوز الصدقة عليه لا لأنفسكم ولا غيرها بل تخلصاً من إمساك المال بأداء الأمانة فيه إلى عباد الله لأنهم عباده، هذا هو الذي يدعو إليه الإيمان فلا يظن لمؤمن أن يفعل غيره وذلك يقتضي البعد جداً عن الأذى والرياء وكل نقيصة والملابسة لكل ما يوجب القبول من الكمال الحسي والمعنوي.

Yüce Zât'ı (vech) hatırlamak, sahip olduğu şeref sebebiyle ameli ihsan ve ihlas ile şereflendirme gayretine daha çok sevk edeceğinden şöyle buyurdu: {وجه الله} “Allah'ın rızasını [kazanmak için harcarsınız].” Yani en yüce Hükümran'ın rızasını gözeterek; bir fakirin ihtiyacını gidermek veya sadaka verilmesi caiz olan müslüman yahut kâfir bir akraba ile bağı sürdürmek suretiyle bunu yaparsınız. Kendi nefsiniz veya başkası için değil, bilakis Allah'ın kullarına —sırf O'nun kulları oldukları için— maldaki emaneti ödeyerek cimrilikten kurtulmak maksadıyla harcarsınız. İmanın davet ettiği şey işte budur; bir müminin bunun aksini yapacağı düşünülemez. Bu da eziyetten, riyadan ve her türlü noksanlıktan son derece uzak durmayı ve hissi-manevi kemalden kabulü gerektiren her şeye bürünmeyi iktiza eder.

ولما كان الإيقان بالوفا مرغباً في الإحسان ومبعداً من الإساءة والامتنان خوفاً من جزاء الملك الديان قال {وما تنفقوا من خير} أي على أي وجه كان وبأي وصف كان التصدق

Karşılığın tastamam verileceğine kesin inanmak; iyiliğe teşvik edip, Deyyân olan Hükümran'ın cezasından korkarak kötülükten ve başa kakmaktan uzaklaştırdığı için şöyle buyurdu: {وما تنفقوا من خير} “Hayır olarak ne harcarsanız” yani hangi şekilde olursa olsun ve sadaka veren ile kendisine sadaka

والمتصدق عليه {يوف} أي يبالغ في وفائه بالتضعيف واصلاً {إليكم وأنتم لا تظلمون *} أي لا يقع عليكم ظلم في ترك شيء مما أنفقتموه ولا في نقص مما وعدتموه من التضعيف إن أحسنتم والمماثلة إن أسأتم.

verilenin vasfı ne olursa olsun, {يوف} “tastamam ödenir” yani kat kat artırılarak gereği gibi ulaştırılır, {إليكم وأنتم لا تظلمون *} “size; ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” Yani harcadığınız şeylerden herhangi birinin terk edilmesiyle veya iyilik yaptığınızda kat kat fazlasıyla vaat olunan mükafatın eksiltilmesiyle ya da kötülük yaptığınızda mislinden fazlasıyla cezalandırılmanız suretiyle size asla zulmedilmez.

ولما كان غالب هذه الأحكام التي ذكرت في الإنفاق من أجل المحاويج وكان ما مضى شاملاً للمؤمن وغيره بيّن أن محط القصد في الحثّ عليها المؤمن قال ﷾: {للفقراء} أي هذه الأحكام لهم {الذين أحصروا} أي منعوا عن التكسب، وأشار بقوله: {في سبيل الله} أي الذي له الجلال والإكرام إلى أن المقعد لهم عن ذلك الاشتغال بإقامة الدين بالجهاد وغيره {لا يستطيعون ضرباً في الأرض} بالتجارة لأجل ذلك وأشار إلى شدة رضاهم عن الله ﷾ بعدم شكايتهم فقال: {يحسبهم الجاهل} أي الذي ليس عنده فطنة الخلص {أغنياء من} أجل {التعفف} عن المسألة والتلويح بها قناعة بما أعطاهم الله ﷾ مولاهم ورضي عنه

İnfak konusunda zikredilen bu hükümlerin çoğu muhtaçlar için olduğundan ve geçen ayetler mümini de diğerini de kapsadığından, bu teşvikteki asıl maksadın müminler olduğunu beyan ederek O celle celâlühû şöyle buyurdu: {للفقراء} “[Sadakalar] şu fakirler içindir” yani bu hükümler onlar içindir; {الذين أحصروا} “ki onlar alıkonulmuşlardır” yani kazanç sağlamaktan menedilmişlerdir. {في سبيل الله} “Allah yolunda” buyruğu ile —ki O celal ve ikram sahibidir— onları bundan alıkoyan şeyin cihat ve benzeri yollarla dini ayakta tutma meşguliyeti olduğuna işaret etti. {لا يستطيعون ضرباً في الأرض} “Yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler” bundan dolayı ticaret için [sefer edemezler]. Şikâyet etmeyişleri sebebiyle Allah celle celâlühû'tan son derece razı olduklarına işaret ederek şöyle buyurdu: {يحسبهم الجاهل} “Bilmeyen kimse onları zanneder” yani seçkin kimselerin ferasetine sahip olmayan kişi, {أغنياء من} “zengin [zanneder]” sebebiyle, {التعفف} “iffetlerinden dolayı;” istemekten ve ima etmekten kaçınmaları, Mevlâları olan Allah celle celâlühû'ın kendilerine verdiğine kanaat etmeleri ve O'ndan razı oluşları

وشرف نفس، والتعفف تكلف العفة وهي كف ما ينبسط للشهوة من الآدمي إلا بحقه ووجهه - قاله الحرالي.

ve nefislerinin şerefi dolayısıyladır. Teaffüf (iffetli davranmak); iffeti külfetle de olsa takınmaktır; bu da insanın şehvete meyleden şeylerini ancak hakkı ve meşru yolu dairesinde tutmasıdır —bunu el-Harallî söylemiştir—.

ولما ذكر خفاءهم على الغبي ذكر جلاءهم عند المتوسم فقال: {تعرفهم} أي يا أبصر الموقنين وأفطنهم أنت ومن رسخت قدمه في متابعتك {بسيماهم} قال الحرالي: وهي صيغة مبالغة من السمة والوسم وهي العلامة الخفية التي تتراءى للمستبصر - انتهى. وتلك العلامة والله ﷾ أعلم هي السكينة والوقار وضعف الصوت ورثاثة الحال مع علو الهمة والبراءة من الشماخة والكبر والبطر والخيلاء ونحو ذلك {لا يسئلون} لطموح أبصار بصائرهم عن الخلق إلى الخالق {الناس} من ملك ولا غيره {إلحافاً} سؤال إلزام، أخذاً من اللحاف الذي يتغطى به للزومه لما يغطيه، ومنه لاحفه أي لازمه. وقال الحرالي: هو لزوم ومداومة في الشيء من حروف الحلف الذي هو إنهاء الخبر إلى الغاية كذلك اللحف إنهاء السؤال إلى الغاية - انتهى. وإنما يسألون إن سألوا على وجه العرض

Onların ahmak kimselere gizli kaldığını zikredince, feraset ehline ne kadar aşikâr olduklarını zikrederek şöyle buyurdu: {تعرفهم} “Onları tanırsın” yani ey yakin ehlinin en basiretlisi ve en anlayışlısı olan [Peygamber], sen ve senin izinde ayakları sabit olanlar tanır; {بسيماهم} “alametlerinden.” el-Harallî der ki: «Bu, 'sime' ve 'vesm' kelimelerinden türemiş mübalağa sığasıdır; basiret sahibine görünen gizli alamet demektir» —sözün sonu—. O alamet —en doğrusunu Allah celle celâlühû bilir— sükûnet, vakar, sesin kısık olması, himmetin yüceliğiyle birlikte halin mütevazılığı, kibir, gurur, şımarıklık ve çalımdan uzak durmak ve benzeri hallerdir. {لا يسئلون} “İstemezler” basiretlerinin bakışları yaratılmışlardan Yaratıcı'ya yöneldiği için, {الناس} “insanlardan” ne bir hükümdardan ne de başkasından, {إلحافاً} “yüzsüzlük ederek” yani ısrarla istemezler. Bu kelime, örttüğü şeye yapışıp kalmasından dolayı örtünmeye yarayan 'lihâf' (yorgan) kelimesinden alınmıştır; nitekim 'lâhafehû' demek, ona yapışıp ayrılmadı demektir. el-Harallî der ki: «Bu, bir şeyde sebat etmek ve devamlı olmaktır; haberi nihayete ulaştırmak olan 'half' (yemin) harflerindendir; tıpkı bunun gibi 'ilhâf' da istemeyi son haddine vardırmaktır» —sözün sonu—. Eğer isterlerse ancak arz

والتلويح الخفي، كما كان أبو هريرة رضي الله تعالى عنه يستقرىء غيره الآية ليضيفه وهو أعرف بها ممن يستقرئه فلا يفهم مراده إلا النبي ﷺ؛ فالتعبير بالتعفف يفيد الاجتهاد في العفة والمبالغة فيها، والتقيد بالإلحاف يدل على وقوع السؤال قليلاً جداً أو على وجه التلويح لا التصريح كما يؤيده ويؤكده المعرفة بالسيما.

ve gizli ima yoluyla isterler. Nitekim Ebû Hureyre radıyallâhu anh, kendisine yemek yedirsin diye başkasına ayeti okuturdu; oysa kendisi o ayeti okuttuğu kimseden daha iyi bilirdi ve onun muradını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkası anlamazdı. 'Teaffüf' ifadesi iffetli kalma çabasını ve bunda mübalağa etmeyi bildirir; 'ilhâf' ile kayıtlanması ise istemenin ya pek nadir vuku bulduğuna ya da açıkça değil de ima yoluyla gerçekleştiğine delalet eder; nitekim simalarından tanınmaları da bunu teyit ve tekit etmektedir.

ولما ذكر ﷾ أخفى مواضع النفقة أشار إلى إخفائها لا سيما في ذلك الموضع فقال: {وما تنفقوا من خير} أي في أي وقت أنفقتموه {فإن الله} أي المستجمع لصفات الكمال {به عليم *} وإن اجتهدتم في إخفائه بإعطائه لمن لا يسأل بأن لا يعرف أو بغير ذلك، وذكر العلم في موضع الجزاء أعظ مرغب وأخوف مرهب كما يتحقق ذلك بإمعان التأمل لذلك.

Allah celle celâlühû infakın en gizli yerlerini zikredince, özellikle o mevkide infakı gizlemeye işaret ederek şöyle buyurdu: {وما تنفقوا من خير} “Hayır olarak ne harcarsanız” yani hangi vakitte harcarsanız harcayın, {فإن الله} “şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Zat, {به عليم *} “onu hakkıyla bilir.” İstemeyen ve bilinmeyen kimseye vermek suretiyle veya başka yollarla onu gizlemeye ne kadar gayret etseniz de [Allah onu bilir]. Karşılık verme makamında ilmin zikredilmesi, bu mesele üzerinde derinlemesine düşünüldüğünde görüleceği üzere, en büyük teşvik edici ve en çok korkutucudur.

ولما حض على النفقة فأكثر وضرب فيها الأمثال وأطنب في المقال ولم يعين لها وقتاً كان كأن سائلاً قال: في أي وقت تفعل؟ فبين في آية جامعة لأصناف الأموال والأزمان والأحوال أنها حسنة في كل وقت وعلى كل حال فقال: {الذين ينفقون أموالهم}

İnfaka çokça teşvik edip misaller verince, sözü tafsilatlandırıp ona muayyen bir vakit tayin etmeyince, sanki birisi: 'Hangi vakitte yapılır?' diye sormuş gibi oldu. Bunun üzerine malların, zamanların ve hallerin çeşitlerini kendisinde toplayan bir ayette onun her vakitte ve her halde güzel olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {الذين ينفقون أموالهم} “Mallarını infak edenler”

أي في الوجوه الصالحة التي تقدم التنبيه عليها وقدم من المتقابلين ما كان أقرب إلى الإخلاص اهتماماً به دلالة على فضله فقال: {بالليل} إن اقتضى ذلك الحال {والنهار} إن دعتهم إلى ذلك خطة رشد {سراً وعلانية} كذلك.

yani daha önce dikkat çekilen meşru yollarda harcayanlar; ve birbirine zıt iki durumdan ihlasa daha yakın olanını faziletine delalet etmek üzere öncelikli sayarak öne aldı ve şöyle buyurdu: {بالليل} “gece” eğer hal bunu gerektiriyorsa, {والنهار} “ve gündüz” eğer onları buna doğru bir yol davet ediyorsa, {سراً وعلانية} “gizli ve aşikâr olarak” aynı şekilde [harcarlar].

ولما كان الانتهاء عن المن والأذى في بعض الأحوال أشد ما يكون على النفس لما يرى من المنفق عليه من الغض ونحو ذلك فلا يكاد يسلم منه أحد.

Başa kakmaktan ve eziyetten vazgeçmek bazı durumlarda nefse en ağır gelen şey olduğundan —zira infak edilen kimseden nankörlük ve benzeri şeyler görüldüğünde bundan hemen hemen hiç kimse kurtulamaz—,

ابتدأ الجزاء في آيته من غير ربط بالفاء إشارة إلى العفو عما يغلب النفس منه تنزيلاً له منزلة العدم، وإيماء إلى تعظيمه بكونه ابتداء عطية من الملك، ترغيباً في الكف عنه، لأنه منظور إليه في الجملة، وربط الجزاء في هذه إعلاماً بأنه مسبب عن هذه الأحوال، لأن الأفعال أيسر من التروك فحصوله متوقف على حصولها، حثاً على الإتيان بها كلها للسهولة في ذلك، لأن من سمح بالإنفاق لله ﷾ استوت عنده فيه الأوقات فقال: {فلهم أجرهم} وسببيته

nefsin galebe çaldığı bu tür hislerin yok hükmünde sayılarak affedileceğine işaret etmek ve hükümdarın doğrudan bir ihsanı olması yönüyle bunu yüceltip başa kakmaktan el çekmeye rağbet ettirmek için, ayetteki karşılığı fâ harfiyle bağlamaksızın müstakil olarak başlattı; zira genel olarak buna itibar edilir. Bu ayette ise karşılığı fâ ile bağladı; ta ki bu mükafatın söz konusu hallerden kaynaklandığını bildirsin. Çünkü fiilleri yapmak terk etmekten daha kolaydır; binnetice mükâfatın hâsıl olması bu amellerin hâsıl olmasına bağlı kılınmıştır. Bundaki kolaylık sebebiyle hepsini yapmaya teşvik etmiştir; zira Allah celle celâlühû için infak etmeye cömertçe razı olan kimse için vakitler eşit hale gelir. Şöyle buyurdu: {فلهم أجرهم} “işte onların mükâfatları vardır.” Bunun sebebi,

كونه علامة لحصول الأجر، لا أنه سبب حقيقي، إنما السبب الحقيقي رحمة الله بالتوفيق للعمل والاعتداد به، وأعلم بأنه محفوظ مضاعف مربي لا يضيع أصلاً بقوله: {عند ربهم} أي فهو يربي نفقاتهم ويزكيها كما رباهم، ثم ختم آي النفقات بما بدأها به من الأمن والسرور فقال: {ولا خوف عليهم} كما فرحوا بها عن غيرهم {ولا هم يحزنون *} لأنه لا ثواب أعظم من ذلك، إذ لا عيشة لحزين ولا خائف؛ ولشدة مشاق الإنفاق على الأنفس لا سيما في أول الإسلام لما كانوا فيه من الضيق أكد تعالى فيه هذا التأكيد بجملته وبينه هذا البيان الواضح حتى لم يبق فيه خفية وجه إلا أظهرها وحذر منها وقررها - أشار إلى ذلك الأستاذ أبو الحسن الحرالي فقال: فأفضلهم المنفق ليلاً سراً. وأنزلهم المنفق نهاراً علانية؛ فهم بذلك أربعة أصناف - انتهى.

onun hakiki bir sebep değil, ecrin hâsıl olmasının bir alameti olmasıdır. Hakiki sebep ise ancak amele muvaffak kılmak ve onu makbul saymak suretiyle Allah'ın rahmetidir. {عند ربهم} “Rableri katında” buyurarak bu ecrin muhafaza edildiğini, katlandığını, artırıldığını ve asla zayi olmayacağını bildirdi; yani O, onları terbiye edip yetiştirdiği gibi onların infaklarını da büyütür ve bereketlendirir. Sonra infak ayetlerini, başladığı şekilde emniyet ve sürur ile mühürleyerek şöyle buyurdu: {ولا خوف عليهم} “onlara hiçbir korku yoktur” nitekim onlar başkalarından korkuyu giderip sevindirdikleri gibi; {ولا هم يحزنون *} “ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Çünkü bundan daha büyük bir mükâfat yoktur; zira üzüntülü ve korku içinde olan kimsenin hayatının tadı yoktur. İnfakın nefislere —bilhassa İslam'ın başlangıcında içinde bulundukları darlık sebebiyle— son derece ağır gelmesinden dolayı, Yüce [Allah] bu hususu bütünüyle böyle pekiştirmiş ve bu açık beyanla ortaya koymuştur; öyle ki onda hiçbir gizli yön bırakmamış, hepsini açıklamış, sakındırmış ve pekiştirmiştir. Üstat Ebu'l-Hasen el-Harallî buna işaret ederek şöyle demiştir: «Onların en faziletlisi geceleyin gizlice infak edendir. Mertebece en aşağıda olanı ise gündüzleyin açıkça infak edendir; böylece onlar dört kısımdır» —sözün sonu—.

ولما كان ﷾ قد ذكر النفقة مما أفاض عليهم من الرزق من أول السورة إلى هنا في غير آية، ورغب فيها بأنواع من الترغيب في فنون من الأساليب، وكان الرزق يشمل الحلال

Allah celle celâlühû surenin başından buraya kadar birçok ayette kendilerine ihsan ettiği rızıktan infak etmeyi zikredip türlü üsluplar ve çeşitli teşviklerle buna rağbet ettirince ve rızık da helali

والحرام، وكان مما يسترزقون به قبل الإسلام الربا، وهو أخذ مجاناً، وهو في الصورة زيادة وفي الحقيقة نقص وعيب، ضد ما تقدم الحث عليه من الإعطاء مجاناً، وهو في الظاهر نقص وفي الباطن زيادة وخير؛ نهاهم عن تعاطيه ونفرهم منه، وبين لهم حكمه وأنه خبيث لا يصلح لأكل ولا صدقة، وجعل ذلك في أسلوب الجواب لمن قال هل يكون النفقة المحبوبة المحثوث عليها من كل مال؟ فأجاب بقوله: - وقال الحرالي: ولما كان حال المنفق لا سيما المبتغي وجه الله ﷾ أفضل الأحوال، وهو الحال الذي دعوا إليه؛ نظم به أدنى الأحوال، وهو الذي يتوسل به إلى الأموال بالربا، فأفضل الناس المنفق، وشر الناس المربي؛ فنظم به خطاب الربا فقال: - {الذين} ولما كان من الصحابة من أكل الربا عبر بالمضارع إشارة إلى أن هذا الجزاء يخص المصر فقال: {يأكلون الربا} وهو الزيادة من جنس المزيد عليه المحدود بوجه ما - انتهى. فجرى على عادة هذا الذكر الحكيم في ذكر أحد الضدين بعد الآخر، وعبر بالأكل عن التناول، لأنه أكبر المقاصد وأضرها ويجري

ve haramı kapsadığından, İslam'dan önce rızık elde etme yollarından biri de karşılıksız almak demek olan faiz olduğundan —ki faiz surette fazlalık, hakikatte ise noksanlık ve ayıptır; daha önce teşvik edilen karşılıksız vermenin zıddıdır; zira karşılıksız vermek zahirde eksilme, batında ise artış ve hayırdır— onları faiz alıp vermekten nehyetti, bundan nefret ettirdi, hükmünü ve onun ne yemeğe ne de sadakaya yaramayan pis bir şey olduğunu beyan etti. Bunu da: 'Sevimli kılınan ve teşvik edilen infak her türlü maldan olur mu?' diyen kimseye bir cevap üslubunda kıldı ve şu buyruğuyla cevap verdi: —el-Harallî der ki: «İnfak edenin —bilhassa Allah celle celâlühû'ın rızasını arayanın— hali en faziletli hal olup kendilerine davet edilen hal olunca, hallerin en düşüğü olan ve faiz yoluyla mallara ulaşmaya çalışılan hali onun peşine dizdi. İnsanların en hayırlısı infak eden, en şerlisi ise faiz yiyendir; böylece faiz hitabını onun peşine bağlayarak şöyle buyurdu:— {الذين} Sahabeden faiz yemiş olanlar bulunduğundan, bu cezanın faizde ısrar edene mahsus olduğuna işaretle muzari (şimdiki/geniş zaman) sığasıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {يأكلون الربا} “Faiz yiyenler” ribâ, bir şekilde belirlenmiş olan asıl malın cinsinden olan fazlalıktır —sözün sonu—. Zıt olan iki şeyden birini diğerinin ardından zikretme şeklindeki bu Hakîm Zikr'in (Kur'an'ın) âdeti üzere hareket etti. Malı elde etmekten 'yemek' diye bahsetti; çünkü yemek maksatların en büyüğü ve en zararlısıdır, ayrıca

من الإنسان مجرى الدم كالشيطان {لا يقومون} أي عند البعث يظهر ثقله في بطونهم فيمنعهم النشاط ويكون ذلك سيماهم يعرفون به بين أهل الموقف هتكاً لهم وفضيحة. وقال الحرالي: في إطلاقه إشعار بحالهم في الدنيا والبرزخ والآخرة، ففي إعلامه إيذان بأن آكله يسلب عقله ويكون بقاؤه في الدنيا بخرق لا بعقل، يقبل في محل الإدبار ويدبر في محل الإقبال انتهى. وهو مؤيد بالمشاهدة فإنا لم نر ولم نسمع قط بآكل ربا ينطق بالحكمة ولا يشهر بفضيلة بل هم أدنى الناس وأدنسهم {إلا كما يقوم} المصروع {الذي يتخبطه} أي يتكلف خبطه ويكلفه إياه ويشق به عليه {الشيطان} ولما كان ذلك قد يظن أنه يخبط الفكر بالوسوسة مثلاً قال: {من} أي تخبطاً مبتدئاً من {المس} أي الجنون، فأشار ﷾ بذلك إلى المنع من أن تكون النفقة من حرام ولا سيما الربا، وإلى أن الخبيث المنهي عن تيمم إنفاقه قسمان: حسي ومعنوي،

şeytan gibi insanda kanın aktığı yerlerde dolaşır. {لا يقومون} “kalkamazlar” yani diriliş gününde faizin ağırlığı karınlarında belirir, bu ağırlık onların dinç davranmalarına engel olur ve onları mahcup ve rezil etmek üzere mahşer ehli arasında tanınmalarını sağlayan bir alamet haline gelir. el-Harallî der ki: «Bu ifadenin mutlak bırakılmasında onların dünyadaki, berzahtaki ve ahiretteki hallerine bir işaret vardır. Bunun bildirilmesinde, faiz yiyenin aklının elinden alınacağına ve onun dünyadaki bekasının akılla değil ahmaklıkla olacağına, geri durulacak yerde öne atılıp öne geçilecek yerde geri duracağına bir ima vardır» —sözün sonu—. Bu tecrübeyle de sabittir; zira biz hikmetle konuşan veya bir faziletle anılan hiçbir faiz yiyici görmedik ve işitmedik; bilakis onlar insanların en aşağılığı ve en kirlisidirler. {إلا كما يقوم} “ancak kalkan kimse gibi” cin çarpmış olan, {الذي يتخبطه} “çarptığı” yani onu yere vurmaya çalıştığı, bunu ona yükleyip zorlaştırdığı, {الشيطان} “şeytanın” [kalktığı gibi]. Bunun mesela vesveseyle zihni karıştırmak olduğu zannedilebilir diye şöyle buyurdu: {من} “ötürü” yani kaynaklanan bir çarpma ile, {المس} “delilikten” yani delilikten. Allah celle celâlühû bununla haramdan, bilhassa faizden infakta bulunmayı menetmeye ve harcanması yasaklanan habis (pis) şeyin hissi ve manevi olmak üzere iki kısım olduğuna işaret etti;

والنهي في المعنوي أشد. وقال البيضاوي تبعاً للزمخشري: وهو أي التخبط والمس وارد على ما يزعمون أي العرب أن الشيطان يخبط الإنسان فيصرع وأن الجني يمسه فيختلط عقله - انتهى. وظاهره إنكار ذلك وليس بمنكر بل هو الحق الذي لا مرية فيه، قال المهدوي في تفسيره: وهذا دليل على من أنكر أن الصرع من جهة الجن وزعم أنه فعل الطبائع.

manevi olan hakkındaki yasak ise daha şiddetlidir. Beyzâvî, Zemahşerî'ye tabi olarak der ki: «Bu yani çarpma ve dokunma, şeytanın insanı çarpıp yere serdiği ve cinnin ona dokunup aklını karıştırdığı şeklindeki onların —yani Arapların— iddialarına göre varit olmuştur» —sözün sonu—. Bunun zahiri bu durumu inkâr etmektir; oysa bu inkâr edilecek bir şey olmayıp şüphe götürmez bir hakikattir. Mehdevî tefsirinde şöyle der: «Bu, cin çarpmasının cinler sebebiyle olduğunu inkâr edip bunun mizaç ve tabiatların fiili olduğunu iddia eden kimseye karşı bir delildir.»

وقال الشيخ سعد الدين التفتازاني في شرح المقاصد: وبالجملة فالقول بوجود الملائكة والجن والشياطين مما انعقد عليه إجماع الآراء ونطق به كلام الله ﷾ وكلام الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وحكي مشاهدة الجن عن كثير من العقلاء وأرباب المكاشفات من الأولياء، فلا وجه لنفيها؛ وقال: الجن أجسام لطيفة هوائية تتشكل بأشكال مختلفة ويظهر منها أحوال عجيبة، والشياطين أجسام نارية شأنها إلقاء الناس في الفساد والغواية؛ ولكون الهواء والنار في غاية اللطافة والتشفيف كانت الملائكة والجن والشياطين يدخلون المنافذ الضيقة حتى أجواف

Şeyh Sadüddin et-Teftâzânî, Şerhu'l-Makāsıd'da der ki: «Özetle meleklerin, cinlerin ve şeytanların varlığını kabul etmek, üzerinde icma vaki olmuş ve Allah celle celâlühû'ın kelamı ile peygamberlerin —onlara salât ve selâm olsun— kelamının dile getirdiği bir husustur. Cinleri müşahede etmek akıl sahiplerinin ve keşif ehli evliyanın birçoğundan nakledilmiştir; dolayısıyla bunu nefyetmenin hiçbir tutar tarafı yoktur.» Yine der ki: «Cinler, farklı şekillere girebilen ve kendilerinden acayip haller zuhur eden latif, havai cisimlerdir; şeytanlar ise işleri insanları fesada ve azgınlığa sürüklemek olan nari (ateşten) cisimlerdir. Havanın ve ateşin son derece latif ve şeffaf olması sebebiyle melekler, cinler ve şeytanlar dar menfezlere, hatta insanların içlerine girerler;

الناس ولا يرون بحس البصر إلا إذا اكتسبوا من الممتزجات - انتهى. وقد ورد في كثير من الأحاديث عن النبي ﷺ أن «الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم» وورد «أنه ﷺ أخرج الصارع من الجن من جوف المصروع في صورة كلب» ونحو ذلك؛ وفي كتب الله ﷾ المتقدمة ما لا يحصى من مثل ذلك، فأما مشاهدة المصروع يخبر بالمغيبات وهو مصروع غائب الحس، وربما كان يلقى في النار وهو لا يحترق، وربما ارتفع في الهواء من غير رافع، فكثير جداً لا يحصى مشاهدوه - إلى غير ذلك من الأمور الموجبة للقطع أن ذلك من الجن أو الشياطين؛ وها أنا أذكر لك من أحاديث النبي ﷺ ثم من كتب الله القديمة ما فيه مقنع لمن تدبره - والله ﷾ الموفق: روى الدارمي في أوائل مسنده بسند حسن عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: «أن امرأة جاءت بابن لها إلى النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

bileşik maddelerden bir şey kesbetmedikçe göz duyusuyla görülmezler» —sözün sonu—. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen birçok hadiste: «Şeytan, insanoğlunda kanın aktığı yerlerde dolaşır» buyrulmuştur. Yine: «O sallallâhu aleyhi ve sellem'in çarpan cini, çarpılmış kimsenin içinden kara bir köpek suretinde çıkardığı» ve benzeri rivayetler varit olmuştur. Allah celle celâlühû'ın önceki kitaplarında da bunun sayılamayacak kadar çok örnekleri vardır. Çarpılmış kimsenin kendinden geçmiş ve duyuları gitmiş haldeyken gaybdan haber verdiğinin görülmesi, bazen ateşe atıldığı halde yanmaması, bazen kaldıran kimse olmaksızın havaya yükselmesi gibi durumları bizzat görenler sayılamayacak kadar çoktur. Bütün bunlar ve benzeri hususlar, bunun cinlerden veya şeytanlardan olduğunu kesin olarak bilmeyi gerektirir. Şimdi sana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadislerinden, sonra da Allah'ın eski kitaplarından üzerinde düşünen kimse için ikna edici delilleri zikredeyim —muvaffak kılan Allah celle celâlühû'tır—: Dârimî, Müsned'inin başlarında İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan hasen bir senetle rivayet eder: «Bir kadın, oğlunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi

فقالت: يا رسول الله! إن ابني به جنون وإنه يأخذه عند أغدائنا وعشائنا فيخبث علينا، فمسح رسول الله ﷺ صدره ودعا فثعّ ثعة وخرج من صدره مثل الجرو الأسود» فثعّ ثعة بمثلثة ومهملة أي قاء وللدارمي أيضاً وعبد بن حميد بسند صحيح حسن أيضاً عن جابر رضي الله تعالى عنه قال: «خرجت مع النبي ﷺ في سفر فركبنا مع رسول الله ﷺ، ورسول الله ﷺ بيننا كأنما على رؤوسنا الطير تظلنا، فعرضت له امرأة معها صبي لها فقالت: يا رسول الله! إن ابني هذا يأخذه الشيطان كل يوم ثلاث مرار، فتناول الصبي فجعله بينه وبين مقدم الرحل ثم قال: اخسأ عدو الله أنا رسول الله ثلاثاً! ثم دفعه إليها» وأخرجه الطبراني من وجه آخر وبين أن السفر غزوة ذات الرقاع وأن ذلك في حرة واقم، قال جابر: «

ve dedi ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Oğlumda delilik var; öyle ki sabah ve akşam yemeklerimizde onu yakalar ve bize yemeğimizi zehir eder.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun göğsünü sıvazladı ve dua etti. Çocuk kustu ve göğsünden siyah bir köpek yavrusu gibi bir şey çıktı.» 'Se'e se'aten' üç noktalı se ve noktasız ayn ile olup kustu demektir. Yine Dârimî ve Abd b. Humeyd sahih-hasen bir senetle Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ederler: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir sefere çıkmıştım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte binitlerimize bindik; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızdaydı ve sanki başlarımızın üzerinde bize gölge eden kuşlar vardı. Yanında çocuğu olan bir kadın karşısına çıktı ve dedi ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Şu oğlumu şeytan her gün üç defa yakalıyor.' [Resûlullah] çocuğu alıp kendisiyle semerin ön kısmı arasına koydu, sonra üç defa: 'Defol ey Allah'ın düşmanı, ben Allah'ın Resulüyüm!' buyurdu; sonra çocuğu kadına geri verdi.» Taberânî bunu başka bir tarikten rivayet etmiş ve bu seferin Zâtürrikâ gazvesi olduğunu, olayın da Harretü Vâkım'da geçtiğini beyan etmiştir. Câbir der ki: «

فلما قضينا سفرنا مررنا بذلك المكان فعرضت لنا المرأة ومعها صبيها ومعها كبشان تسوقهما فقالت: يا رسول الله! اقبل مني هديتي، فوالذي بعثك بالحق ما عاد إليه بعد ذلك! فقال: خذوا منها واحداً وردوا عليها الآخر»

Seferimizi tamamlayıp döndüğümüzde o yerden geçtik. Kadın yanında çocuğu ve sürdüğü iki koçla karşımıza çıktı ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Hediyemi benden kabul et; seni hak ile gönderene yemin olsun ki bundan sonra o hal çocuğa bir daha dönmedi!' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Onlardan birini alın, diğerini kadına geri verin' buyurdu.»

وروى البغوي في شرح السنة عن يعلى بن مرة رضي الله تعالى عنه. وفي الإنجيل من ذلك كثير جداً، قال في إنجيل متى ولوقا ومُرقُس يزيد أحدهم على الآخر وقد جمعت بين ألفاظهم: وجاء يعني عيسى ﵊ إلى عبر البحر إلى كورة الجرجسيين، وقال في إنجيل لوقا: التي هي مقابل عبر الجليل، فلما خرج من السفينة استقبله مجنون، قال لوقا: من المدينة معه شياطين، وقال متى مجنونان جائيان من المقابر رديئان جداً حتى أنه لم يقدر أحد أن يجتاز من تلك الطريق فصاحا قائلين: ما لنا ولك يا يسوع! جئت لتعذبنا قبل الزمان؛ قال لوقا:

Begavî, Şerhu's-Sünne'de Ya'lâ b. Mürre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir. İncil'de de bundan pek çok örnek vardır. Matta, Luka ve Markos İncillerinde —biri diğerinden fazla lafızlar zikretmekle birlikte ben lafızlarını bir araya getirdim— şöyle denir: İsa aleyhisselâm denizin karşı kıyısına, Gerasalıların memleketine geldi. Luka İncili'nde: «Celile'nin karşısındaki yer» denir. Gemiden indiğinde onu bir deli karşıladı. Luka: «Şehirden gelen ve cinleri olan bir adam» der. Matta: «Mezarlıklardan çıkan ve o yoldan kimsenin geçemeyeceği kadar azgın iki deli» der. Şöyle feryat ettiler: «Bizden sana ne ey İsa! Vaktinden önce bize azap etmeye mi geldin?» Luka der ki:

وكان يربط بالسلاسل والقيود ويحبس، وكان يقطع الرباط ويقوده الشيطان إلى البراري، فسأله يسوع: ما اسمك؟ فقال: لاجاون، لأنه دخل فيه شياطين كثيرة؛ وقال مرقس: فقال له: اخرج أيها الروح النجس! اخرج من الإنسان، ثم قال له: ما اسمك؟ فقال: لاجاون اسمي لأنا كثير، وطلب إليه أن يرسلهم خارجاً من الكورة؛ وكان هناك نحو الجبل قطيع خنازير كثيرة يرعى بعيداً منهم، فطلب إليه الشياطين قائلين: إن كنت تخرجنا فأرسلنا إلى قطيع الخنازير فقال لهم: اذهبوا، وقال مرقس: فأذن لهم يسوع، فللوقت خرجت الأرواح النجسة ودخلت في الخنازير وقال: متى: فلما خرجوا ومضوا في الخنازير وإذا بقطيع خنازير قد وثب على جرف وتواقع في البحر ومات جميعه في المياه،

«O zincirlerle ve prangalarla bağlanıp hapsedilirdi; fakat bağları koparır ve şeytan onu çöllere sürüklerdi. İsa ona: 'Adın ne?' diye sordu. O da: 'Lejyon' dedi; çünkü içine çok sayıda cin girmişti.» Markos der ki: «İsa ona: 'Ey necis ruh, çık bu adamdan!' dedi. Sonra ona: 'Adın ne?' dedi. O da: 'Adım Lejyon'dur, çünkü biz çoğuz' dedi ve kendilerini o memleketin dışına sürmemesi için ona yalvardı. Dağın yamacında, onlardan uzakta otlayan büyük bir domuz sürüsü vardı. Cinler ona: 'Eğer bizi çıkaracaksan, bizi şu domuz sürüsüne gönder' diye yalvardılar. O da onlara: 'Gidin' dedi.» Markos der ki: «İsa onlara izin verdi; necis ruhlar hemen çıkıp domuzların içine girdiler.» Matta der ki: «Onlar çıkıp domuzlara girince, bütün domuz sürüsü uçurumdan aşağı atlayıp denize döküldü ve hepsi suda boğularak öldü.

وأن الرعاة هربوا ومضوا إلى المدينة وأخبروهم بكل شيء وبالمجنونين، فخرج كل من في المدينة للقاء يسوع؛ قال مرقس: وأبصروا ذلك المجنون جالساً لابساً عفيفاً فخافوا، فلما أبصروه - يعني عيسى ﵊ طلبوا إليه أن يتحول عن تخومهم؛ قال لوقا: لأنهم خافوا عظيماً، وقال مرقس: فلما صعد السفينة طلب إليه المجنون أن يكون معه فلم يدعه يسوع لكن قال له امض إلى بيتك وعرفهم صنع الرب بك ورحمته إياك، فذهب وكرز في العشرة مدن، وقال كل ما صنع به يسوع فتعجب جميعهم؛ وفي إنجيل لوقا معناه، وفي آخره: فذهب وكان ينادي في المدينة كلها بكل ما صنعه معه يسوع؛ وفي إنجيل متى: فلما خرج يسوع من هناك قدموا إليه أخرس به شيطان، فلما خرج الشيطان تكلم الأخرس، فتعجب الجميع قائلين: لم يظهر قط هكذا في بني إسرائيل، فقال الفريسيون: إنه باركون الشياطين

Çobanlar kaçıp şehre gittiler ve her şeyi, delilerin başına gelenleri anlattılar. Bütün şehir halkı İsa'yı karşılamak için çıktı.» Markos der ki: «O deliyi giyinmiş, aklı başına gelmiş ve oturur halde görünce korktular. Onu —yani İsa aleyhisselâm'ı— görünce kendi sınırlarından ayrılmasını rica ettiler.» Luka: «Çünkü çok korkmuşlardı» der. Markos der ki: «İsa tekneye binerken, cinlerden kurtulan adam onunla kalmak için yalvardı; fakat İsa ona izin vermeyip: 'Evine dön, Rabbin sana neler yaptığını ve sana nasıl merhamet ettiğini onlara anlat' dedi. O da gidip Dekapolis'te (On Şehir bölgesinde) İsa'nın kendisine yaptığı her şeyi duyurmaya başladı ve hepsi şaştılar.» Luka İncili'nde de bu manadadır ve sonunda: «O da gidip bütün şehirde İsa'nın kendisine yaptığı her şeyi ilan ediyordu» denir. Matta İncili'nde şöyle denir: «İsa oradan ayrılırken kendisine dilsiz ve cin çarpmış bir adam getirdiler. Cin çıkarılınca dilsiz adam konuştu; halk hayretler içinde kalarak: 'İsrailoğullarında böylesi hiç görülmemiştir!' dediler. Ferisiler ise: 'O, cinleri cinlerin reisiyle

يخرج الشياطين.

çıkarıyor' dediler.»

ثم قال: حينئذ أتى إليه بأعمى به شيطان أخرس، فأبرأه حتى أن الأخرس تكلم وأبصر، فبهت الجمع كلهم وقالوا: لعل هذا هو ابن داود، فتسمع الفريسيون فقالوا: هذا لا يخرج الشياطين إلا بباعل زبول رئيس الشياطين.

Sonra şöyle der: «O vakit ona dilsiz ve cin çarpmış kör bir adam getirildi; onu iyileştirdi, öyle ki dilsiz adam hem konuştu hem gördü. Bütün halk şaşırıp kaldı ve: 'Acaba bu Davud'un oğlu mu?' dediler. Ferisiler bunu işitince: 'Bu adam, cinleri ancak cinlerin reisi Baalzebul sayesinde çıkarıyor' dediler.»

وفيه بعد ذلك: فلما جاء إلى الجمع جاء إليه إنسان ساجداً له قائلاً: يا رب! وفي إنجيل لوقا: يا معلم! ارحم ابني، فإنه يعذب في رؤوس الأهلة، ومراراً كثيرة يريد أن ينطلق في النار، ومراراً كثيرة في الماء؛ وفي إنجيل مرقس: قد أتيتك يا بني! وبه روح نجس وحيث ما أدركه صرعه وأزبده وضرر أسنانه فتركه يابساً، وفي إنجيل لوقا: أضرع إليك أن تنظر إلى ابني، لأنه وحيدي، وروح يأخذه فيصرخ بغتة ويلبطه بجهل، ويزيد عند انفصاله عنه ويرضضه، وضرعت

Orada bundan sonra şöyle denir: «Halkın yanına geldiğinde, bir adam ona doğru gelip önünde secdeye kapanarak dedi ki: 'Ey Rab!' Luka İncili'nde: 'Ey Muallim! Oğluma merhamet et; çünkü o yeni ayların başlangıcında azap çeker; defalarca ateşe, defalarca da suya atılmak ister.' Markos İncili'nde: 'Ey Efendim! Sana dilsiz bir ruha tutulmuş oğlumu getirdim; onu nerede yakalarsa yere seriyor, ağzından köpükler saçıyor, dişlerini gıcırdatıyor ve kaskatı kesiliyor.' Luka İncili'nde: 'Oğluma bakman için sana yalvarıyorum, çünkü o benim biricik evladımdır; bir ruh onu yakalıyor, ansızın feryat ediyor, delicesine yere çarpıyor, ondan ayrılırken onu hırpalayıp eziyor. Ben de

لتلاميذك أن يخرجوه فلم يقدروا؛ وفي إنجيل متى: وقدمته إلى تلاميذك فلم يقدروا أن يبرئوه، أجاب يسوع: أيها الجيل الأعوج الغير مؤمن! إلى متى أكون معكم! وحتى متى أحتملكم! قدمه إلى هنا؛ وفي إنجيل لوقا: وفيما هو جاء به طرحه الشيطان ولبطه؛ وفي إنجيل مرقس: فلما رأته الروح النجسة من ساعته صرعته وسقط على الأرض مضطرباً مزبداً؛ ثم قال لأبيه: من كم أصابه هذا؟ فقال: منذ صباه، ثم قال ما معناه: افعل معه ما استطعت وتحنن علينا، فقال له يسوع: كل شيء مستطاع للمؤمن، فصاح أبو الصبي وقال: أنا أومن فأعن ضعف إيماني، فلما رأى يسوع تكاثر الجمع انتهر الروح النجس وقال: يا أيها الروح الأصم الغير ناطق! أنا آمرك أن تخرج منه ولا تدخل فيه، فصرخ

senin talebelerine onu çıkarmaları için yalvardım ama güçleri yetmedi.' Matta İncili'nde: 'Onu senin öğrencilerine getirdim ama onu iyileştiremediler.' İsa şöyle cevap verdi: 'Ey imansız ve sapkın nesil! Ne vakte kadar sizinle olacağım! Ne vakte kadar size katlanacağım! Onu buraya getirin.' Luka İncili'nde: 'Çocuk gelirken şeytan onu yere fırlattı ve çırpındırdı.' Markos İncili'nde: 'Necis ruh onu görür görmez çocuğu sara nöbetine tutturdu; çocuk yere düştü, çırpınarak ağzından köpükler saçtı.' Sonra babasına: 'Bu hal ona geleli ne kadar oldu?' diye sordu. O da: 'Çocukluğundan beri' dedi. Sonra yaklaşık olarak şöyle dedi: 'Elinden geliyorsa ona bir şey yap ve bize merhamet et.' İsa ona: 'İnanan kimse için her şey mümkündür' dedi. Çocuğun babası feryat edip: 'İnanıyorum, imansızlığıma yardım et!' dedi. İsa kalabalığın toplandığını görünce necis ruhu azarladı ve: 'Ey sağır ve dilsiz ruh! Sana emrediyorum, ondan çık ve bir daha içine girme!' dedi. Bunun üzerine feryat etti,

ولبطه كثيراً وخرج منه وصار كالميت، وقال كثير: إنه مات، فأمسك يسوع بيده وأقامه فوقف؛ وفي إنجيل متى: فانتهره يسوع فخرج منه الشيطان وبرىء الفتى في تلك الساعة، حينئذ أتى التلامذة إلى يسوع منفردين وقالوا له: لماذا لم نقدر نحن نخرجه؟ فقال لهم يسوع: من أجل قلة إيمانكم، الحق أقول لكم أن لو كان لكم إيمان مثل حبة خردل لقلتم لهذا الجبل: انتقل من هاهنا إلى هناك، فينتقل ولا يعسر عليكم شيء، وهذا الجنس لا يخرج إلا بالصوم والصلاة؛ وقال مرقس: لا يستطاع أن يخرج بشيء إلا بصلاة وصوم؛ وقال في إنجيل مرقس: إنه كان يعلم في كفرناحوم مدينة في الجليل، قال: وكان في مجمعهم رجل فيه روح شيطان نجس فصاح بصوت عظيم قائلاً: ما لنا ولك يا يسوع الناصري! أتيت لتهلكنا! قد عرفنا من أنت يا قدوس الله! فنهره يسوع قائلاً: اسدد

onu şiddetle sarstı ve içinden çıktı; çocuk ölü gibi oldu, öyle ki birçokları: 'Öldü!' dediler. Fakat İsa onun elinden tutup kaldırdı ve o da ayağa kalktı. Matta İncili'nde: 'İsa onu azarladı, cin ondan çıktı ve çocuk o saatte iyileşti. O vakit havariler yalnızken İsa'ya gelip: 'Biz onu neden çıkaramadık?' dediler. İsa onlara: 'İmanınızın azlığından ötürü. Size doğrusunu söyleyeyim, eğer bir hardal tanesi kadar imanınız olsa şu dağa: 'Buradan şuraya göç' derseniz göçer ve size hiçbir şey imkânsız olmaz. Bu tür ise ancak oruç ve dua ile çıkar' dedi.' Markos: 'Bu tür, dua ve oruçtan başka bir şeyle çıkarılamaz' der. Markos İncili'nde şöyle denir: «Celile'de bir şehir olan Kefernahum'da öğretiyordu. Havralarında içinde necis şeytan ruhu bulunan bir adam vardı; yüksek sesle feryat edip: 'Ey Nâsıralı İsa, bizden sana ne! Bizi helak etmeye mi geldin! Senin kim olduğunu biliyoruz, ey Allah'ın Kutsalı!' dedi. İsa onu azarlayarak: 'Sesini kes

فاك واخرج منه! فأقلقته الروح النجسة وصاح بصوت عظيم وخرج منه؛ وفي إنجيل لوقا: فطرحه الشيطان في وسطهم وخرج منه ولم يؤلمه وخاف الجمع مخاطبين بعضهم بعضاً قائلين: ما هو هذا العلم الجديد الذي سلطانه يأمر الأرواح النجسة فتطيعه! وخرج خبره في كل كورة الجليل؛ وفيه: ثم قام من هناك وذهب إلى تخوم صور وصَيْدا ودخل إلى بيت فأراد أن لا يعلم أحد به، فلم يقدر أن يختفي، فلما سمعت امرأة كانت بابنة لها روح نجس جاءت إليه وسجدت قدام قدميه، وكانت يونانية صورية، وسألته أن يخرج الشيطان من ابنتها، فقال لها: دعي البنين حتى يشبعوا أولاً، لا تحسبنّ

ve ondan çık!' dedi. Necis ruh onu sarstı, büyük bir çığlık attı ve ondan çıktı.» Luka İncili'nde: «Şeytan onu ortalarına fırlattı ve ona hiçbir zarar vermeden içinden çıktı. Topluluk korkuya kapıldı ve birbirlerine: 'Bu nasıl yeni bir öğretidir ki yetkisiyle necis ruhlara emrediyor ve onlar da itaat ediyor!' dediler. Onun haberi bütün Celile yöresine yayıldı.» Yine orada şöyle geçer: «Sonra oradan kalkıp Sûr ve Sayda sınırlarına gitti, bir eve girdi ve kimsenin bunu bilmesini istemedi; fakat gizlenemedi. Küçük kızında necis ruh bulunan bir kadın bunu duyunca gelip ayaklarına kapandı. Kadın Suriye-Fenike asıllı bir Yunanlıydı; şeytanı kızından çıkarması için ona yalvardı. İsa ona: 'Bırak önce çocuklar doysun; çocukların ekmeğini alıp

أن يؤخذ خبز البنين يدفع للكلاب، وأجابت بنعم يا رب! والكلاب أيضاً تأخذ مما يسقط من المائدة من فتات الأطفال، فقال لها من أجل هذه الكلمة: اذهبي قد خرج الشيطان من ابنتك، فذهبت إلى بنتها فوجدت الصبية على السرير والشيطان قد خرج منها؛ وفي آخر إنجيل مرقس: إنه أخرج من مريم المجدلانية سبعة شياطين؛ وفي إنجيل لوقا: وكان بعد ذلك يسير إلى كل مدينة وقرية ويكرز ويكبر بملكوت الله ومعه الاثنا عشر ونسوة كن أبرأهن من الأمراض والأرواح الخبيثة: مريم التي تدعى المجدلانية التي أخرج منها سبعة شياطين ومرثا امراة خوزي خازن هين ودس وسوسنة وأخوات كثيرات؛ وفي إنجيل لوقا: وفيما هو يعلم في أحد المجامع في السبت فإذا امرأة معها روح

köpeklere atmak doğru değildir' dedi. Kadın cevap verip: 'Evet ya Rab, fakat köpekler de çocukların masasından düşen kırıntılardan yer' dedi. İsa bu sözden ötürü ona: 'Git, cin kızından çıktı' dedi. Kadın evine gidince çocuğu yatakta, cini de ondan çıkmış olarak buldu.» Markos İncili'nin sonunda: «Mecdelli Meryem'den yedi cin çıkardığı» yazılıdır. Luka İncili'nde şöyle denir: «Bundan sonra her şehir ve köyü dolaşıyor, Tanrı'nın egemenliğini müjdeliyor ve ilan ediyordu; On İkiler ve kendilerini hastalıklardan ve kötü ruhlardan iyileştirdiği kadınlar da onunla birlikteydi: İçinden yedi cin çıkardığı Mecdelli denen Meryem, Hirodes'in kâhyası Kûza'nın karısı Yohanna, Suzanna ve daha birçok kadın.» Yine Luka İncili'nde şöyle geçer: «Şabat (Cumartesi) günü havraların birinde öğretirken, orada on sekiz yıldır müzmin bir hastalık ruhuna tutulmuş

مزمن منذ ثمان عشرة سنة وكانت منحنية لا تقدر أن تستوي البتة، فنظر إليها يسوع وقال: يا امرأة! أنت محلولة من مرضك ووضع يده عليها، فاستقامت للوقت ومجدت الله، فأجاب رئيس الجماعة وهو مغضب وقال للجميع: لكم ستة أيام ينبغي العمل فيها وفيها تأتون وتستشفعون إلا في السبت! فقال: يا مراؤون! واحد منكم يحل ثوره أو حماره من المدود في السبت ويذهب فيسقيه وهذه ابنة إبراهيم كان الشيطان قد ربطها منذ ثمان عشرة سنة! أما كان يحل أن تطلق من هذا الرباط في يوم السبت؟ فلما قال هذا الكلام أخزى كل من كان يقاومه.

bir kadın vardı; iki büklüm olmuştu, hiçbir şekilde doğrulup dik duramıyordu. İsa onu görünce: 'Ey kadın! Hastalığından kurtuldun' dedi ve elini üzerine koydu; kadın hemen doğruldu ve Tanrı'yı yüceltti. Havra yöneticisi öfkelenerek topluluğa şöyle dedi: 'Çalışılması gereken altı gün vardır; o günlerde gelin ve şifa bulun, Şabat gününde değil!' İsa şöyle dedi: 'Ey ikiyüzlüler! Her biriniz Şabat günü öküzünü veya eşeğini yemlikten çözüp suvarmaz mı? On sekiz yıldır şeytanın bağladığı bu İbrahim kızının Şabat günü bu bağdan çözülmesi gerekmez miydi?' O bu sözleri söyleyince ona karşı duranların hepsi utandı.

وكل الشعب كانوا يفرحون بالأعمال الحسنة التي كانت منه - انتهى.

Bütün halk ise onun yaptığı güzel işlerden dolayı seviniyordu» —sözün sonu—.