Binûn

Bakara — 22. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

العبيد الذين يأتي سيدهم فيجدهم مستيقظين! الحق أقول لكم إنه يشد وسطه ويتكئون هم ويقف يخدمهم لذلك، فطوبى لأولئك العبيد! ثم قال: فقال له بطرس: يا رب! من أجلنا تقول هذا المثل أم للجميع؟ فقال: من ترى الوكيل الأمين الحكيم الذي يقيمه سيده على حشمه يعطيهم طعامهم في حينه؟ فطوبى لذلك العبد الذي يأتي سيده فيجده فعل هكذا! الحق أقول لكم إنه يقيمه على جميع ماله، فإن قال ذلك العبد الشرير في قلبه: إن سيدي يبطىء قدومه ويأخذ في ضرب عبيد سيده وإمائه ويأكل ويشرب ويسكر فيأتي سيده في يوم لا يظن وساعة لا يعلم فيشقه من وسطه ويجعل نصيبه مع الغير مؤمنين، فأما العبد الذي يعلم إرادة سيده ولا يستعد ويعمل إرادة سيده فيضرب كثيراً، والذي لا يعلم ويعمل ما يستوجب به الضرب يضرب يسيراً، لأن من أعطى كثيراً يطلب كثيراً والذي استودع كثيراً يطلب بكثير؛ وقال في موضع آخر: الأمين في القليل يكون أميناً في الكثير، والظالم في القليل ظالم في لكثير، فإن كنتم غير أمناء في مال الظلم فمن يأتمنكم في الحق! وإن كنتم غير أمناء فيما ليس لكم فمن يعطيكم مالكم! جئت لألقي ناراً في الأرض وما أريد إلا

kullara ki, efendileri geldiğinde onları uyanık bulur! Doğrusu size derim ki, o belini bağlayacak, onları sofraya oturtacak ve gelip kendisi onlara hizmet edecektir. Ne mutlu o kullara!» Sonra dedi ki: «Petrus ona: 'Ya Rab! Bu meseli bizim için mi söylüyorsun yoksa herkes için mi?' dedi. Dedi ki: 'Efendisinin, uşaklarına vaktinde yiyeceklerini vermek üzere başlarına tayin edeceği sadık ve akıllı vekilharç kimdir? Efendisi geldiğinde vazifesini böyle yaparken bulacağı o kula ne mutlu! Doğrusu size derim ki, onu bütün malının üzerine yetkili kılacaktır. Fakat o kötü kul kalbinde: 'Efendim gecikiyor' der ve efendisinin kölelerini ve cariyelerini dövmeye, yiyip içip sarhoş olmaya başlarsa; efendisi ummadığı bir günde ve bilmediği bir saatte gelecek, onu ortasından ikiye biçecek ve nasibini imansızlarla bir kılacaktır. Efendisinin iradesini bilip de hazırlanmayan ve efendisinin iradesini yapmayan kul ise çok dayak yiyecektir. Bilmeyen ve dayağı hak edecek şeyler yapan ise az dayak yiyecektir; zira kime çok verilmişse ondan çok istenir, kime çok emanet edilmişse ondan fazlasıyla talep edilir.' Ve başka bir yerde dedi ki: 'Azda sadık olan çokta da sadık olur; azda haksızlık eden çokta da haksızlık eder. Eğer haksızlık malında sadık olmadıysanız, gerçek olanı size kim emanet eder! Ve başkasının olan şeyde sadık olmadıysanız, size ait olanı kim verir! Ben yeryüzüne ateş atmaya geldim; ve onun

اضطرامها، ولي صبغة أصطبغها، وأنا مُجدّ لتكمل، هل تظنون أني جئت لألقي سلامة في الأرض! أقول لكم: يكون افتراق من الآن، يكون خمسة في بيت، واحد يخالف اثنين واثنان ثلاثةً، يخالف الأب ابنه، والابن أباه، والأم ابنتها، والابنة أمها، والحمأة كنتها، والكنة حمأتها. وقال متى: لا تدينوا لئلا تدانوا، وبالكيل الذي تكيلون يكال لكم. وقال لوقا: لا تحبوا الحكم على أحد لئلا يحكم عليكم، اغفروا يغفر لكم، أعطوا تعطوا بمكيال صالح مملوء فائض ملقى في حضونكم، لأنه بالكيل الذي تكيلون يكال لكم، هل يستطيع أعمى أن يقود أعمى! أليس يقعان كلاهما في حفرة! وقال متى: لماذا تنظر القذى الذي في عين أخيك ولا تفطن بالخشبة التي في عينك، وكيف تقول لأخيك: دعني أخرج القذى من عينك.

tutuşmasından başka ne isterim! Benim vaftiz olacağım bir vaftizim var ve o tamamlanıncaya kadar nasıl da sıkıntıdayım! Yeryüzüne barış getirmeye geldiğimi mi sanıyorsunuz? Size derim ki: Hayır, ayrılık [getirmeye geldim]. Bundan böyle bir evde beş kişi olacak; üçü ikiye, ikisi üçe karşı ayrılacak. Baba oğluna, oğul babasına; anne kızına, kız annesine; kaynana gelinine, gelin kaynanasına karşı çıkacaktır.' Ve Matta dedi ki: 'Hüküm vermeyin ki hüküm giymeyesiniz; hangi ölçekle ölçerseniz sizin için de onunla ölçülecektir.' Ve Luka dedi ki: 'Kimse hakkında hüküm vermeyi sevmeyin ki hakkınızda hüküm verilmesin. Bağışlayın, bağışlanırsınız; verin, kucağınıza iyice doldurulmuş, bastırılmış, taşmış iyi bir ölçekle verilecektir; çünkü hangi ölçekle ölçerseniz size de onunla ölçülecektir. Kör köre kılavuzluk edebilir mi? İkisi de çukura düşmez mi?' Ve Matta dedi ki: 'Neden kardeşinin gözündeki çöpü görürsün de kendi gözündeki merteği fark etmezsin? Kendi gözünde mertek varken nasıl olur da kardeşine: Bırak, gözündeki çöpü çıkarayım dersin?

وفي عينك خشبة يا مرائي! أخرج أولاً الخشبة من عينك وحينئذ تنظر أن تخرج القذى من عين أخيك، لا تعطوا القدس للكلاب، ولا تلقوا جواهركم أمام الخنازير لئلا تدوسها بأرجلها وترجع فتزمنكم،

Ey ikiyüzlü! Önce kendi gözündeki merteği çıkar, o zaman kardeşinin gözündeki çöpü çıkarmak için daha iyi görürsün. Kutsal olanı köpeklere vermeyin; incilerinizi domuzların önüne atmayın; yoksa onları ayaklarıyla çiğnerler, sonra dönüp sizi parçalarlar.

سلوا تعطوا، اطلبوا تجدوا، اقرعوا يفتح لكم. لأن كل من يطلب يجد، ومن سأل يعط ومن يقرع يفتح له، أيّ إنسان منكم يسأله ابنه خبزاً فيعطيه حجراً! أو يسأله سمكة فيعطيه حية! فإذا كنتم أنتم الأشرار تعرفون تمنحون العطايا الصالحة لأبنائكم فكم بالحري أبوكم الذي في السماوات يعطي الخيرات لمن يسأله! وكل ما تريدون أن يفعل الناس افعلوه أنتم بهم؛ فهذا هو الناموس والأنبياء.

Dileyin, size verilecektir; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacaktır. Çünkü her arayan bulur, dileyene verilir, kapıyı çalana da açılır. Hanginizin oğlu kendisinden ekmek ister de ona taş verir! Yahut balık ister de ona yılan verir! Sizler kötü olduğunuz halde çocuklarınıza güzel hediyeler vermeyi biliyorsanız, göklerdeki Babanız kendisinden dileyenlere hayırları ne kadar daha çok verir! İnsanların size ne yapmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle yapın; zira Tevrat ve peygamberler [öğretisi] budur.»

قال لوقا: وزوال السماء والأرض أسهل من أن يبطل من الناموس حرف واحد؛ وقال أيضاً وقال لهم مثلاً: لكي يصلوا كل حين ولا يملوا؛ قال: كان قاض في مدينة لا يخاف الله تعالى ولا يستحيي من الناس وكان في تلك المدينة أرملة وكانت تأتي إليه وتقول: أنصفني من خصمي، ولم يكن يشاء إلى زمان، وبعد ذلك قال في نفسه: إن كنت لا أخاف الله ﷾ ولا أستحيي من الناس لكن من أجل هذه المرأة أحكم لها ولا تعود تعنفني وتأتي إليّ في كل حين لتتعبني! قال الرب ﷾: اسمعوا ما قال قاضي الظلم،

Luka dedi ki: 'Göğün ve yerin ortadan kalkması, Kutsal Yasa'dan (Tevrat'tan) tek bir harfin düşmesinden daha kolaydır.' Yine dedi ki ve onlara her zaman dua edip bıkmamaları için bir mesel anlattı; dedi ki: 'Bir şehirde Allah Teâlâ'dan korkmayan ve insanlardan utanmayan bir yargıç vardı. O şehirde bir de dul kadın vardı; ona gelip: Hasmıma karşı hakkımı ver, diyordu. Yargıç bir süre oralı olmadı, fakat sonra kendi kendine şöyle dedi: Her ne kadar Allah'tan [celle celâlühû] korkmaz ve insanlardan utanmazsam da, bu kadın beni rahatsız ettiği için onun hakkını vereceğim; ta ki bir daha gelip beni azarlamasın ve her vakit gelip beni usandırmasın!' Rab [celle celâlühû] buyurdu ki: 'Zalim yargıcın ne dediğini işitin!

أفليس الله أحرى أن ينتقم لمختاريه الذين يدعونه النهار والليل! نعم أقول لكم إنه ينتقم لهم سريعاً.

Allah, gece gündüz kendisine yakaran seçilmişlerinin hakkını [zalimlerden] almaz mı? Evet, size derim ki, onların hakkını tez zamanda alacaktır.'

وقال متى: ادخلوا من الباب الضيق، فإن المسلك واسع، والطريق المؤدية إلى الهلاك رحبة، والداخلين فيها كثيرهم، ما أضيق الباب وأكرب الطريق التي تؤدي إلى الحياة! وقليل هم الذين يجدونها احذروا من الأنبياء الكذبة الذين يأتونكم بلباس الحملان وداخلهم ذئاب خطفة، ومن ثمارهم فاعرفوهم، هل يجمع من الشوك عنب ومن العوسج تين! هكذا كل شجرة صالحة تخرج ثمرة جيدة، والشجرة الرديئة تخرج ثمرة شريرة، لا تقدر شجرة صالحة تخرج ثمرة شريرة، ولا شجرة رديئة تخرج ثمرة جيدة.

Ve Matta dedi ki: 'Dar kapıdan girin; zira geçit geniş, helake götüren yol enlidir ve oradan girenler çoktur. Hayata götüren kapı ne kadar dar, yol ne kadar sıkıntılıdır! Onu bulanlar pek azdır. Size koyun postuna bürünerek gelen, fakat içten yırtıcı kurtlar olan sahte peygamberlerden sakının. Onları meyvelerinden tanırsınız. Hiç dikenden üzüm, çalıdan incir toplanır mı? İşte böyle, her iyi ağaç iyi meyve verir, kötü ağaç ise kötü meyve verir. İyi ağaç kötü meyve veremez, kötü ağaç da iyi meyve veremez.

وقال لوقا: وكل شجرة تعرف من ثمرتها ليس يجمع من الشوك تين، ولا يقطف من العليق عنب، الرجل الصالح من الذخائر التي في قلبه يخرج الصالحات، والشرير من ذخائره الشريرة يخرج الشر، لأن من فضل ما في القلب ينطق الفم.

Ve Luka dedi ki: 'Her ağaç meyvesinden tanınır; zira dikenden incir toplanmaz, böğürtlen çalısından da üzüm devşirilmez. İyi insan, kalbindeki iyi hazineden iyilik çıkarır; kötü insan ise kötü hazinesinden kötülük çıkarır. Çünkü ağız, kalpte dolup taşan şeyden konuşur.'

وقال متى: وكل شجرة لا تثمر ثمرة جيدة تقطع وتلقى في النار، فمن ثمارهم تعرفونهم، ليس كل من يقول: يا رب! يا رب! يدخل ملكوت السماوات، لكن الذي يعمل إرادة الذي في السماوات أي أمره، كثيرون يقولون لي في ذلك اليوم: يا رب! يا رب! أليس باسمك تنبأنا وباسمك أخرجنا الشياطين وباسمك صنعنا آيات كثيرة! فحينئذ أعترف لهم أني ما أعرفكم قط، اذهبوا عني يا فاعلي الإثم.

Ve Matta dedi ki: 'İyi meyve vermeyen her ağaç kesilir ve ateşe atılır. Demek ki onları meyvelerinden tanıyacaksınız. Bana: Ya Rab! Ya Rab! diyen herkes göklerin melekûtuna (hükümranlığına) giremez; ancak göklerde olanın iradesini yani emrini yerine getiren girer. O gün birçokları bana şöyle diyecek: Ya Rab! Ya Rab! Biz senin adınla peygamberlik etmedik mi, senin adınla cinleri çıkarmadık mı ve senin adınla nice mucizeler yapmadık mı? İşte o zaman onlara açıkça diyeceğim ki: Ben sizi hiçbir zaman tanımadım; çekilin yanımdan, ey kötülük işleyenler!'

وقال لوقا: فقال له واحد: يا رب! قليل هم الذين ينجون! فقال: احرصوا على الدخول من الباب الضيق، فإني أقول لكم إن كثيراً يريدون الدخول منه فلا يستطيعون، فإذا قام رب البيت يغلق الباب فعند ذلك يقفون خارجاً ويقرعون الباب ويقولون: يا رب! يا رب! افتح لنا، فيجيب: لا أعرفكم، من أين أنتم؟ فيقولون: أكلنا قدامك وشربنا، فيقول: ما أعرفكم، من أين أنتم؟ تباعدوا عني بأعمال الظلم، هناك يكون البكاء وصرير الأسنان.

Ve Luka dedi ki: 'Biri ona: Ya Rab! Kurtulanlar az mıdır? dedi. O da şöyle buyurdu: Dar kapıdan girmeye gayret edin; zira size derim ki, pek çokları girmek isteyecek ama güç yetiremeyecekler. Ev sahibi kalkıp kapıyı kapattığında, o zaman dışarıda durup kapıyı çalacak ve: Ya Rab! Ya Rab! Bize aç, diyeceksiniz. O da: Sizi tanımıyorum, nerelisiniz? diye cevap verecektir. Onlar da: Senin önünde yedik içtik, diyecekler. O ise: Sizi tanımıyorum, nerelisiniz? Ey zulüm işleyenler, benden uzak durun, diyecektir. Orada ağlayış ve diş gıcırtısı olacaktır.'

قال متى: كل من يسمع كلماتي هذه ويعمل بها يشبه رجلاً عاقلاً بنى بيته على الصخرة.

Matta dedi ki: 'Bu sözlerimi işitip onları uygulayan herkes, evini kaya üzerine kuran akıllı bir adama benzer.

وقال لوقا: بنى بيتاً وحفر وعمق ووضع الأساس على صخرة، فنزل المطر وجرت الأنهار وهبت الرياح وضربت ذلك البيت فلم يسقط، لأن أساسه ثابت على الصخرة، وكل من يسمع كلماتي هذه

Ve Luka dedi ki: Ev kuran, [yeri] kazan, derinleştiren ve temelini kaya üzerine atan kimseye [benzer]. Yağmur yağdı, seller aktı, rüzgârlar esti ve o eve çarptı; fakat ev yıkılmadı, çünkü temeli kaya üzerinde sağlamdı. Bu sözlerimi işitip de

ولا يعمل بها يشبه رجلاً جاهلاً بنى بيته على الرمل، فنزل المطر وجرت الأنهار وهبت الرياح وضربت ذلك البيت فسقط وكان سقوطه عظيماً. وكان لما أكمل يشوع هذه الكلمات بهت الجميع من تعليمه، لأنه كان يعلمهم كمن له سلطان وليس كمثل كُتابهم.

onları uygulamayan herkes ise, evini kum üzerine kuran ahmak bir adama benzer. Yağmur yağdı, seller aktı, rüzgârlar esti ve o eve çarptı; ev yıkıldı ve yıkılışı büyük oldu.' Yeşu (İsa) bu sözleri bitirdiğinde, herkes onun öğretisine hayran kaldı; çünkü onlara din bilginleri gibi değil, yetki sahibi biri gibi öğretiyordu.

وفيه مما يمتنع إطلاقه في شرعنا لفظ الأب والرب وسيأتي في آل عمران ما يشفي العليل في تأويل مثل ذلك على تقرير صحته. وكل ما ورد من وصف الأنبياء بالكذبة فالمراد به المدعي للنبوة كذباً.

Bu metinde şeriatımızda kullanılması caiz olmayan 'Baba' ve 'Rab' lafızları yer almaktadır; Âl-i İmrân suresinde, bunların sıhhati kabul edildiği takdirde nasıl tevil edileceğine dair tatmin edici açıklama gelecektir. Peygamberlerin 'yalancılar' şeklinde nitelenmesiyle ilgili geçen tüm ifadelerden kasıt ise, yalandan peygamberlik iddia eden kimsedir.

ولما تقدم أن الله ﷾ أرسل رسلاً وأنزل معهم كتباً، وأنهم تعبوا ومستهم البأساء والضراء وزلزلوا حتى جمعوا الناس على الحق، وأن أتباعهم اختلفوا بعد ما جاءتهم البينات كان مما يتوجه النفس للسؤال عنه سبب اختلافهم، فبين أنه مشيئته ﷾ لا غير إعلاماً بأنه الفاعل المختار فكان التقدير: ولو شاء الله ﷾ لساوى بين الرسل في الفضيلة، ولو شاء لساوى بين أتباعهم في قبول ما أتوا به فلم يختلف عليهم اثنان، ولكنه لم يشأ ذلك فاختلفوا عليهم وهم يشاهدون البينات، وعطف عليه قوله تسلية لنبيه ﷺ لافتاً القول إلى التعبير بالجلالة إشارة إلى أن الاختلاف

Daha önce Allah'ın [celle celâlühû] peygamberler gönderdiği, onlarla birlikte kitaplar indirdiği, onların sıkıntı çekip kendilerine darlık ve zorluk dokunduğu ve insanları hak üzere toplayıncaya kadar sarsıldıkları, buna rağmen tabilerinin kendilerine açık deliller geldikten sonra ihtilafa düştükleri geçince; insanın zihnine onların ihtilaf sebebinin ne olduğuna dair bir soru gelmesi kaçınılmazdı. [Cenâb-ı Hak] kendisinin dilediğini yapan (fail-i muhtar) olduğunu bildirmek üzere, bunun yalnızca kendi meşietiyle [celle celâlühû] olduğunu açıkladı. Buna göre takdir şöyleydi: Şayet Allah [celle celâlühû] dileseydi, peygamberleri fazilette eşit kılardı; dileseydi onların getirdiklerini kabul etme hususunda tabilerini de eşit kılardı ve onlara karşı iki kişi bile ihtilaf etmezdi. Fakat O bunu dilemedi; bu yüzden açık delilleri görüp durdukları halde onlara muhalefet edip ayrılığa düştüler. Peygamberini [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etmek amacıyla, ifadenin yönünü celal lafzına çevirerek bu söze atıfta bulundu; bu da ihtilafın,

مع دلالة العقل على أنه لا خير فيه شاهد للخالق بجميع صفات الجلال والجمال {ولو شاء الله} أي الذي له جميع الأمر. قال الحرالي: وهي كلمة جامعة قرآنية محمدية تشهد الله وحده وتمحو عن الإقامة ما سواه - انتهى. {ما اقتتل} أي ما تكلف القتال مع أنه مكروه للنفوس {الذين من بعدهم} لاتفاقهم على ما فارقوا عليه نبيهم من الهدى. قال الحرالي: فذكر الاقتتال الذي إنما يقع بعد فتنة المقال بعد فتنة الأحوال بالضغائن والأحقاد بعد فقد السلامة بعد فقد الوداد بعد فقد المحبة الجامعة للأمة مع نبيها - انتهى {من بعد ما جآءتهم البينات} أي على أيدي رسلهم.

aklın onda hiçbir hayır olmadığına delalet etmesiyle birlikte, Yaratıcı'nın bütün celal ve cemal sıfatlarına şahit olduğuna işaret etmektedir: {ولو شاء الله} “Eğer Allah dileseydi” yani bütün emir ve yetki elinde olan [Allah]. Harallî şöyle demiştir: Bu, Allah'ı birleyen ve O'nun dışındaki her şeyin devamlılığını silip süpüren, Muhammedî, Kur'ânî, kapsamlı bir kelimedir -son buldu-. {ما اقتتل} “birbirlerini öldürmezlerdi” yani nefislere hoş gelmemesine rağmen savaşa girişmezlerdi {الذين من بعدهم} “onlardan sonrakiler” peygamberlerinin kendilerini üzerinde bıraktığı hidayet üzere ittifak ettikleri için [savaşmazlardı]. Harallî şöyle demiştir: İhtilaf ve savaşın ancak; ümmet ile peygamberi arasındaki bütünleştirici sevginin, dostluğun ve esenliğin kaybolmasından sonra, kin ve nefretlerle hallerin bozulmasının ve söz kargaşasının ardından vuku bulduğunu zikretti -son buldu-. {من بعد ما جآءتهم البينات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” yani peygamberlerinin elleriyle.

قال الحرالي: فيه إيذان بأن الوسائل والأسباب لا تقتضي آثارها إلا بإمضاء كلمة الله فيها - انتهى. {ولكن اختلفوا} لأنه ﷾ لم يشأ اتفاقهم على الهدى {فمنهم} أي فتسبب عن اختلافهم أن كان منهم {من آمن} أي ثبت على ما فارق عليه نبيه حسبما دعت إليه البينات فكان إيمانه هذا هو الإيمان في الحقيقة لأنه أعرق في أمر الغيب {ومنهم من كفر} ضلالاً عنها أو عناداً.

Harallî şöyle demiştir: Bunda, vesilelerin ve sebeplerin, ancak Allah'ın kelimesinin onlar üzerinde geçerli kılınmasıyla sonuç doğuracağına dair bir bildirim vardır -son buldu-. {ولكن اختلفوا} “Fakat ihtilafa düştüler” zira O [celle celâlühû], onların hidayet üzere ittifak etmelerini dilemedi. {فمنهم} “Böylece onlardan” yani ihtilaflarının bir sonucu olarak onlardan {من آمن} “kimi iman etti” yani açık delillerin davet ettiği doğrultuda peygamberinin kendisini üzerinde bıraktığı [hakikat] üzere sebat etti; işte bu imanı hakiki imandır, çünkü gayb hususunda daha köklüdür {ومنهم من كفر} “kimi de inkâr etti” [o delillerden] saparak yahut inat ederek.

ولما كان من الناس من أعمى الله قلبه فنسب أفعال المختارين

İnsanlardan bazıları, Allah kalplerini kör ettiği için irade sahibi varlıkların fiillerini

من الخلق إليهم استقلالاً قال تعالى معلماً أن الكل بخلقه تأكيداً لما مضى من ذلك معيداً ذكر الاسم الأعظم إشارة إلى عظم الحال في أمر القتال الكاشف لمن باشره في ضلال عن أقبح الخلال: {ولو شاء الله} الذي لا كفوء له {ما اقتتلوا} بعد اختلافهم بالإيمان والكفر، وكرر الاسم الأعظم زيادة في الإعلام بعظم المقام {ولكن الله} أي بجلاله وعزّ كماله شاء اقتتالهم فإنه {يفعل ما يريد *} فاختلفوا واقتتلوا طوع مشيئته على خلاف طباعهم وما يناقض ما عندهم من العلم والحكمة.

müstakil olarak yaratılmışların kendilerine nispet edince, Allah Teâlâ geçmişteki bu hususu pekiştirmek üzere her şeyin kendi yaratmasıyla olduğunu bildirdi. Sapıklık içinde savaşa girişenlerin en çirkin hasletlerini ortaya çıkaran savaş meselesindeki durumun büyüklüğüne işaret etmek için İsm-i A'zam'ı (Allah lafzını) tekrar zikrederek şöyle buyurdu: {ولو شاء الله} “Eğer Allah dileseydi” dengi ve benzeri olmayan [Allah], {ما اقتتلوا} “birbirleriyle savaşmazlardı” iman ve küfürle ihtilafa düştükten sonra. Makamın büyüklüğünü daha fazla bildirmek için İsm-i A'zam'ı yine tekrar etti: {ولكن الله} “Fakat Allah” yani celali ve yüce kemaliyle onların savaşmasını diledi; çünkü O, {يفعل ما يريد *} “dilediğini yapar.” Böylece onlar, tabiatlarına ve sahip oldukları ilim ve hikmete aykırı olarak O'nun meşietine boyun eğerek ihtilafa düştüler ve birbirleriyle savaştılar.

ولما كان الاختلاف على الأنبياء سبباً للجهاد الذي هو حظيرة الدين وكان عماد الجهاد النفقة أتبع ذلك قوله رجوعاً إلى أول السورة من هنا إلى آخرها وإلى التأكيد بلفظ الأمر لما تقدم الحث عليه من أمر النفقة: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بألسنتهم

Peygamberlere muhalefet etmek, dinin koruyucu kalesi olan cihada sebep olunca ve cihadın direği de infak olunca; daha önce teşvik edilen infak konusunu emir lafzıyla pekiştirmek ve buradan surenin sonuna kadar ilk kısmına dönüş yapmak üzere şu buyruğu ekledi: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani dilleriyle ikrar edenler,

بالإيمان {أنفقوا} تصديقاً لدعواكم في جميع أبواب الجهاد الأصغر والأكبر ولا تبخلوا فأي داء أدوأ من البخل {ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون} [الحشر: ٩]

imanı [ikrar edenler]! {أنفقوا} “infak edin” küçük ve büyük cihadın bütün yollarında iddianızı doğrulamak üzere [infak edin] ve cimrilik etmeyin; zira cimrilikten daha amansız hangi dert vardır? {ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون} “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [Haşr: 9]

ولما أمر بذلك هونه عليهم بالإعلام بأنه له لا لهم فقال: {مما} أي الشيء الذي ورد القول إلى مظهر العظمة حثاً على المبادرة إلى امتثال الأمر وتقبيحاً بحال من أبطأ عنه فقال: {رزقناكم}

Bunu emrettiğinde, [verilen rızkın] kendilerine değil O'na ait olduğunu bildirerek bunu onlara kolaylaştırdı ve şöyle buyurdu: {مما} “şeyden” emre uymakta acele etmeye teşvik etmek ve ağırdan alanın halini çirkin göstermek için sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizden”

بما لنا من العظمة، وجزم هنا بالأمر لأنه لما رغب في النفقة من أول السورة إلى هنا مرة بعد أخرى في أساليب متعددة صارت دواعي العقلاء في درجة القبول لما تندب إليه من أمرها وإن كان الخروج عما في اليد في غاية الكراهة إلى النفس، وصرف الأمر بالتبعيض إلى الحلال الطيب، فمنع احتجاج المعتزلة بها في أن الرزق لا يكون إلا حلالاً لكونه مأموراً به، وأتبعه بما يرغب ويرهب من حال يوم التناد الذي تنقطع فيه الأسباب التي أقامها ﷾ في هذه الدار فقال: {من قبل أن يأتي يوم} موصوف بأنه {لا بيع فيه} موجود {ولا خلة} قال الحرالي: هي مما منه المخاللة وهي المداخلة فيما يقبل التداخل حتى يكون كل واحد خلال الآخر، وموقع معناها الموافقة في وصف الرضى والسخط، فالخليل من رضاه رضى خليله وفعاله من فعاله - انتهى.

sahip olduğumuz azametle [verdiklerimizden]. Burada emir kipiyle kesin hüküm verdi; çünkü surenin başından buraya kadar çeşitli üsluplarla defalarca infaka teşvik edince, eldekini çıkarıp vermek nefse son derece nahoş gelse bile akıl sahiplerinin yönelimleri infak emrini kabul derecesine ulaştı. Emri 'bazısı' (teb'îz) manasıyla helal ve temiz olana yöneltti; böylece Mutezile'nin, emredildiği için rızkın yalnızca helal olabileceğine dair bu ayetle delil getirmesini engelledi. Ardından, Allah'ın [celle celâlühû] bu dünyada kurduğu sebeplerin kesileceği o dehşetli günün (yevm-i tenâd) durumundan ümit ve korku veren hususları ekleyerek şöyle buyurdu: {من قبل أن يأتي يوم} “bir gün gelmeden önce” öyle bir gün ki niteliği şöyledir: {لا بيع فيه} “onda hiçbir alışveriş yoktur” mevcut değildir {ولا خلة} “ve hiçbir dostluk [yoktur]”. Harallî şöyle demiştir: Bu kelime 'muhâlle' kökünden gelir; bu da her birinin diğerinin arasına girmesi (aralıklarına nüfuz etmesi) kabilinden olan şeylerin birbirine girmesidir. Anlamının düştüğü yer ise rıza ve öfke vasfında uyuşmaktır; zira dost (halîl), rızası dostunun rızası, fiili dostunun fiili olan kimsedir -son buldu-.

{ولا شفاعة} والمعنى أنه لا يفدى فيه أسير بمال، ولا يراعى لصداقة من مساوٍ ولا شفاعة من كبير، لعدم إرادة الله

{ولا شفاعة} “ve hiçbir şefaat de yoktur.” Anlam şudur: O gün hiçbir esir mal ile fidye verilip kurtarılamaz, denk birinin dostluğuna itibar edilmez, büyük birinin şefaati de gözetilmez; çünkü Allah

سبحانه وتعالى لشيء من ذلك ولا يكون إلا ما يريد، وفي الآية التفات شديد إلى أول السورة حيث وصف المؤمنين بالإنفاق مما رزقهم والإيقان بالآخرة، وبيان لأن المراد بالإنفاق أعم من الزكاة وأن ذلك يحتمل جميع وجوه الإنفاق من جميع المعادن والحظوظ التي تكسب المعالي وتنجي من المهالك، وسيأتي في الآيات الحاثّة على النفقة ما يرشد إلى ذلك كقوله تعالى {إن تبدوا الصدقات} [البقرة: ٢٧١] وغيرها وقال الحرالي: فانتظم هذا الانتهاء في الخطاب بما في ابتداء السورة من {الذين يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة} [البقرة: ٣] إلى قوله {المفلحون} [البقرة: ٥] فلذلك وقع بعد هذا الانتهاء افتتاح آية هي سيدة آي هذه السورة المنتظمة بأولها انتظاماً معنوياً برأس {الم ذلك الكتاب} [البقرة: ١ ٢] فكان في إشارة هذا الانتظام توطئة لما أفصح به الخطاب في فاتحة سورة آل عمران، لما ذكر من أن القرآن مثاني إفهام وحمد. فكان أوله حمداً وآخره حمداً ينثني ما بين الحمدين على أوله، كما قال «حمدني عبدي، أثنى عليّ عبدي» فجملته حمد وتفاصيله ثناء - انتهى.

Subhânehu ve Teâlâ bunlardan hiçbirini dilemez ve ancak O'nun dilediği olur. Bu ayette surenin başına güçlü bir iltifat (yöneliş) vardır; zira orada müminler kendilerine verilen rızıktan infak etmekle ve ahirete kesin olarak inanmakla nitelenmişti. Ayrıca infaktan kastın zekâttan daha genel olduğu, yücelikler kazandıran ve helakten kurtaran bütün maden ve paylardan yapılan her türlü harcama biçimini kapsadığı açıklanmaktadır. İnfaka teşvik eden ayetlerde buna işaret eden hususlar gelecektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {إن تبدوا الصدقات} “Sadakaları açıkça verirseniz...” [Bakara: 271] ve diğerleri. Harallî şöyle demiştir: Hitaptaki bu son kısım, surenin başındaki {الذين يؤمنون بالغيب ويقيمون الصلاة} “Onlar gayba inanırlar, namazı kılarlar...” [Bakara: 3] ayetinden {المفلحون} “...kurtuluşa erenlerdir” [Bakara: 5] sözüne kadar olan kısımla tam bir uyum içindedir. Bu sebeple bu bitişin ardından, surenin başındaki {الم ذلك الكتاب} “Elif. Lâm. Mîm. İşte o Kitap...” [Bakara: 1-2] başıyla manevi olarak irtibatlı, bu surenin ayetlerinin efendisi (seyyidesi) olan bir ayetin başlangıcı gelmiştir. Bu irtibatın işaretinde, Kur'ân'ın fehm ve hamd mesanisi (ikilileri) olduğu zikredildiğinden, Âl-i İmrân suresinin açılışındaki hitabın açıkladığı hususlara bir mukaddime vardır. Zira onun başı hamd, sonu hamddir; iki hamd arasındaki kısım ilkinin üzerine katlanır, nitekim «Kulum bana hamdetti, kulum beni övdü» buyrulmuştur; dolayısıyla bütünü hamd, ayrıntıları ise senadır -son buldu-.

ولما حث ﷾ على الإنفاق ختم الآية بذم الكافرين لكونهم لم يتحلوا بهذه الصفة لتخليهم من الإيمان وبعدهم عنه وتكذيبهم

Allah [celle celâlühû] infaka teşvik edince; imandan soyutlanmaları, ondan uzak olmaları ve o günü yalanlamaları sebebiyle bu nitelikle bezenmeyen kâfirleri yermekle ayeti mühürledi.

بذلك اليوم فهم لا ينفقون لخوفه ولا رجائه فقال بدل - ولا نصرة لكافر: {والكافرون} أي المعلوم كفرهم في ذلك اليوم، وهذا العطف يرشد إلى أن التقدير: فالذين آمنوا يفعلون ما أمرناهم به لأنهم المحقون، والكافرون {هم} المختصون بأنهم {الظالمون *} أي الكاملون في الظلم لا غيرهم، ومن المعلوم أن الظالم خاسر وأنه مخذول غير منصور، لأنه يضع الأمور في غير مواضعها، ومن كان كذلك لا يثبت له أمر ولا يرتفع له شأن بل هو دائماً على شفا جرف هار، ولأجل ذلك يختم ﷾ كثيراً من آياته بقوله {وما للظالمين من أنصار} [البقرة: ٢٧٠] فقد انتفى بذلك جميع أنواع الخلاص المعهودة في الدنيا في ذلك اليوم من الافتداء بالمال والمراعاة لصداقة أو عظمة ذي شفاعة أو نصرة بقوة.

Onlar o günün korkusundan veya umudundan dolayı infak etmezler. Bu sebeple 'kâfire yardım yoktur' [demek] yerine şöyle buyurdu: {والكافرون} “Kâfirler ise” yani o gün küfürleri malum olanlar. Bu atıf gösterir ki takdir şöyledir: İman edenler kendilerine emrettiğimiz şeyi yaparlar, çünkü onlar hak üzerindedirler; kâfirler ise {هم} “onlar” şu vasfa mahsusturlar: {الظالمون *} “zalimlerin ta kendileridir.” Yani zulümde kâmil olanlar başkası değil yalnızca onlardır. Bilinmektedir ki zalim hüsrandadır, yardımsız bırakılmıştır ve zafer bulamaz; çünkü o, işleri yerli yerine koymaz. Kim böyle olursa onun hiçbir işi sabit kalmaz, şanı yücelmez; aksine o daima çökmek üzere olan bir yarın kenarındadır. İşte bu sebeple Allah [celle celâlühû] ayetlerinin çoğunu {وما للظالمين من أنصار} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” [Bakara: 270] kavliyle bitirir. Böylece dünyada bilinen bütün kurtuluş yolları; yani malla fidye vermek, dostluğu gözetmek, şefaat sahibinin büyüklüğü yahut güçle yardım görmek o gün tamamıyla ortadan kalkmıştır.

ولما أبتدأ ﷾ الفاتحة كما مضى بذكر الذات، ثم تعرف بالأفعال لأنها مشاهدات، ثم رقي الخطاب إلى التعريف بالصفات، ثم أعلاه رجوعاً إلى الذات للتأهل للمعرفة ابتدأ هذه السورة بصفة الكلام لأنها أعظم المعجزات وأبينها وأدلها على غيب الذات وأوقعها

Allah [celle celâlühû] Fâtiha'ya geçtiği üzere Zât'ı zikrederek başlayıp, ardından müşahede edilen şeyler olduğu için fiillerle kendini tanıttığında, sonra hitabı sıfatlarla tanıtmaya yükseltip, ardından marifete ehil kılmak için tekrar Zât'a rücu ettirerek en üst seviyeye çıkardığında; bu sureye de kelam sıfatıyla başladı. Çünkü o, mucizelerin en büyüğü, en açığı, Zât'ın gaybına en çok delalet edeni ve nefisler üzerinde

في النفوس لا سيما عند العرب، ثم تعرف بالأفعال فأكثر منها. فلما لم يبق لبس أثبت الوحدانية بآيتها السابقة مخللاً ذلك بأفانين الحكم ومحاسن الأحكام وأنواع الترغيب والترهيب في محكم الوصف والترتيب فلما تمت الأوامر وهالت تلك الزواجر وتشوقت الأنفس وتشوفت الخواطر إلى معرفة سبب انقطاع الوصل بانبتار الأسباب وانتفاء الشفاعة في ذلك اليوم، إذ كان المألوف من ملوك الدنيا أنهم لا يكادون يتمكنون من أمر من الأمور حق التمكن من كثرة الشفعاء والراغبين من الأصدقاء، إذ كان الملك منهم لا يخلو مجلسه قط عن جمع كل منهم صالح للقيام مقامه ولو خذله أو وجه إليه مكره ضعضع أمره وفتّ في عضده فهو محتاج إلى مراعاتهم واسترضائهم ومداراتهم، بين ﷾ صفة الآمر بما هو عليه من الجلال والعظمة ونفوذ الأمر والعلو عن الصد والتنزه عن الكفر والند والتفرد بجميع الكمالات والهيبة المانعة بعد انكشافها هناك أتم انكشاف لأن تتوجه الهمم لغيره وأن تنطق بغير إذنه وأن يكون غير ما يريد ليكون ذلك أدعى إلى قبول أمره والوقوف عند نهيه وزجره، ولأجل هذه الأغراض ساق الكلام مساق جواب السؤال فكأنه

özellikle Araplar nezdinde en etkili olanıdır. Sonra fiillerle kendini tanıttı ve bunları çoğalttı. Şüphe kalmayınca, önceki ayetiyle vahdaniyeti (tekliği) ispat etti; bunu sağlam bir vasıf ve tertip içinde hikmet çeşitleri, hükümlerin güzellikleri, çeşitli teşvik ve sakındırmalarla donattı. Emirler tamamlanıp o korkutucu uyarılar dehşet verince, sebeplerin kopması ve o gün şefaatin ortadan kalkmasıyla bağların kesilme sebebini öğrenmeye nefisler iştiyak duyup zihinler yöneldi. Çünkü dünya hükümdarlarında alışılagelmiş olan durum; şefaatçilerin ve arzu eden dostların çokluğundan ötürü bir işe tam manasıyla güç yetirememeleridir. Zira hükümdarın meclisi, her biri onun yerine geçmeye elverişli, kendisini yalnız bıraksa veya ona hile kursa işini sarsıp gücünü kıracak bir topluluktan asla hali kalmaz; dolayısıyla o, onları gözetmeye, hoşnut etmeye ve idare etmeye muhtaçtır. [İşte bunun üzerine] Allah [celle celâlühû], emredenin sıfatını; haiz olduğu celal, azamet, emrinin geçerliliği, engellenmekten yüceliği, küfür ve eşten münezzehliği, bütün kemalatla tekliği ve orada tam olarak açığa çıktıktan sonra himmetlerin O'ndan başkasına yönelmesini, O'nun izni olmadan konuşmasını ve O'nun dilediğinden başkasının olmasını engelleyen heybetiyle açıkladı ki, bu durum O'nun emrini kabule, nehyi ve sakındırması karşısında durmaya daha çok sevk etsin. Bu maksatlardan dolayı sözü bir soruya cevap üslubunda sevk etti; sanki şöyle

قيل: هذا ما لا يعرف من أحوال الملوك فمن الملك في ذلك اليوم؟ فذكر آية الكرسي سيدة آي القرآن التي ما اشتمل كتاب على مثلها مفتتحاً لها بالاسم العلم الفرد الجامع الذي لم يتسم به غيره، وذلك لما تأهل السامع بعد التعرف بالكلام والتودد بالأفعال لمقام المعرفة فترقى إلى أوج المراقبة وحضرة المشاهدة فقال عائداً إلى مظهر الجلال الجامع لصفات الجلال والإكرام لأنه من أعظم مقاماته: {الله} أي هو الملك في ذلك اليوم ثم أثبت له صفات الكمال

denilmişti: 'Bu, hükümdarların hallerinden bilinmeyen bir durumdur; öyleyse o günün Hükümdarı kimdir?' Bunun üzerine, hiçbir kitabın benzerini içermediği Kur'an ayetlerinin seyyidesi olan Âyetü'l-Kürsî'yi zikretti ve ona, başkasına verilmeyen tek, cem edici alem isimle başladı. Zira dinleyen kimse, kelamla tanışıp fiillerle sevdirildikten sonra marifet makamına ehil hale gelince, murakabenin zirvesine ve müşahede huzuruna yükseldi. Böylece en yüce makamlarından biri olduğu için celal ve ikram sıfatlarını kendinde toplayan celal tecellisine dönerek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani o günün Hükümdarı O'dur. Sonra O'nun kemal sıfatlarını ispat etti;

منزهاً عن شوائب النقص مفتتحاً لها بالتفرد فقال: {لا إله إلا هو} مقرراً لكمال التوحيد، فإنه المقصود الأعظم من جميع الشرائع ولكن الإنسان لما جبل عليه من النقصان لا بد له من ترغيب يشده وترهيب يرده ومواعظ ترفقه وأعمال تصدقه وأخلاق تحققه، فخلل ﷾ أي التوحيد بالأحكام والقصص، والأحكام تفيد الأعمال الصالحة فترفع أستار الغفلة عن عيون القلوب وتكسب الأخلاق الفاضلة لتصقل الصدأ عن مرائي النفوس فتتجلى فيها حقائق التوحيد، والقصص تلزم بمواعظها واعتباراتها بالأحكام وتقرر دلائل المعارف فيرسخ التوحيد، وكان هذا التفصيل لأنه أنشط للنفس بالانتقال من نوع إلى آخر مع الهز بحسن النظم وبلاغة التناسب والإلهاب ببداعة الربط وبراعة التلاحم.

noksanlık şaibelerinden tenzih ederek, [sıfatları saymaya] teklik ile başlayıp şöyle buyurdu: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur” tam tevhidi ikrar ederek. Zira tevhid, bütün şeriatların en büyük maksadıdır. Fakat insan fıtratındaki eksiklik sebebiyle, kendisini bağlayacak bir teşvike, geri çevirecek bir sakındırmaya, yumuşatacak öğütlere, doğrulayacak amellere ve hakikate erdirecek ahlaka muhtaçtır. Bu yüzden Allah [celle celâlühû] tevhid ayetlerini hükümler ve kıssalarla donattı. Hükümler salih amelleri kazandırır, böylece kalplerin gözlerinden gaflet perdelerini kaldırır ve nefis aynalarındaki pası silmek için faziletli ahlakı kazandırır; böylece o aynalarda tevhid hakikatleri tecelli eder. Kıssalar ise öğütleri ve ibretleriyle hükümlere sarılmayı zorunlu kılar, marifet delillerini pekiştirir ve böylece tevhid kökleşir. Bu detaylandırma yapılmıştır; çünkü güzel diziliş, belağatli uyum ile heyecanlandırarak, eşsiz bağ ve harika bütünleşmeyle şevk vererek bir türden diğerine geçmek nefis için daha canlandırıcıdır.

وقال الحرالي: لما أتى بالخطاب على بيان جوامع من معالم الدين وجهات الاعتبار وبيان أحكام الجهاد

Harallî şöyle demiştir: Hitap, dinin temel ilkelerinin özlerini, ibret yönlerini, cihad hükümlerinin açıklamasını

والإنفاق فيه فتم الدين بحظيرته معالم إسلام وشعائر إيمان ولمحة إحسان أعلى تعالى الخطاب إلى بيان أمر الإحسان كما استوفى البيان في أمر الإيمان والإسلام فاستفتح هذا الخطاب العلي الذي يسود كل خطاب ليعلي به الذين آمنوا فيخرجهم به من ظلمة الإيمان بالغيب الذي نوره يذهب ظلمة الشك والكفر إلى صفاء ضياء الإيقان الذي يصير نور الإيمان بالإضافة إليه ظلمة كما يصير نور القمر عند ضياء الشمس ظلمة، فكانت نسبة هذه الآية من آية الإلهية في قوله ﷾ {وإلهكم إله واحد} [البقرة: ١٦٣] وما بعدها من الاعتبار في خلق السماوات والأرض نسبة ما بين علو اسمه الله الذي لم يقع فيه شرك بحق ولا بباطل إلى اسمه الإله الذي وقع فيه الشرك بالباطل فينقل تعالى المؤمنين الذين استقر لهم إيمان الاعتبار بآية {وإلهكم إله واحد} [البقرة: ١٦٣] وما بعدها من الاعتبار في خلق السماوات والأرض إلى يقين العيان باسمه {الله} وما يلتئم بمعناه من أوصافه العظيمة - انتهى.

ve onda infak etmeyi beyan etmeye gelip de din İslam'ın nişaneleri, imanın şeâiri ve ihsanın parıltısıyla kendi korunağında kemale erince; Teâlâ, iman ve İslam hususunda beyanı tastamam yaptığı gibi, ihsan meselesini beyan etmek üzere hitabı en üst dereceye çıkardı. Böylece her hitabın seyyidi olan bu yüce hitapla başladı ki, iman edenleri bununla yüceltsin; onları nuru şüphe ve küfür karanlığını gideren gayba iman karanlığından, imanın nurunun yanında güneşin ışığı karşısında ay ışığının karanlık kalması gibi kaldığı yakin aydınlığının duruluğuna çıkarsın. Bu ayetin, Allah'ın [celle celâlühû] {وإلهكم إله واحد} “İlahınız bir tek ilahtır” [Bakara: 163] kavlindeki ilahlık ayetine ve sonrasındaki göklerin ve yerin yaratılışındaki ibretlere nispeti; hak veya batıl olarak hiçbir şirkin vuku bulmadığı Allah isminin yüceliği ile batıl şirkin vuku bulduğu İlah ismi arasındaki nispet gibidir. Böylece Teâlâ, {وإلهكم إله واحد} “İlahınız bir tek ilahtır” [Bakara: 163] ayeti ve sonrasındaki göklerin ve yerin yaratılışındaki ibretlerle kendileri için ibret imanı yerleşmiş olan müminleri, {الله} “Allah” ismiyle bizzat müşahede yakinine ve onun yüce sıfatlarından manasıyla uyuşan şeylere intikal ettirir -son buldu-.

ولما وحّد ﷾ نفسه الشريفة أثبت استحقاقه لذلك بحياته وبين أن المراد بالحياة الأبدية بوصف القيومية فقال:

Allah [celle celâlühû] şerefli Zât'ını birleyince, buna olan hakkını hayatı ile ispat etti ve ebedi hayattan kastın kayyûmiyet vasfıyla birlikte olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu:

{الحي} أي الذي له الحياة وهي صفة توجب صحة العلم والقدرة أي الذي يصح أن يعلم ويقدر {القيوم} أي القائم بنفسه المقيم لغيره على الدوام على أعلى ما يكون من القيام والإقامة. قال الحرالي: فيعول زيدت في أصوله الياء ليجتمع فيه لفظ ما هو من معناه الذي هو القيام بالأمر مع واوه التي هي من قام يقوم فأفادت صيغته من المبالغة ما في القيام والقوام على حد ما تفهمه معاني الحروف عند المخاطبة بها من أئمة العلماء الوالجين في مدينة العلم المحمدي من بابه العلوي - انتهى.

{الحي} “Hayy'dır” yani hayat sahibi olandır; o da ilim ve kudretin sıhhatini gerektiren bir sıfattır, yani bilmesi ve güç yetirmesi sahih olandır. {القيوم} “Kayyûm'dur” yani bizzat kaim olan, başkasını da en mükemmel şekilde kıyam ve ikame üzere daima ayakta tutandır. Harallî şöyle demiştir: 'Fey'ûl' vezninin köklerine ya harfi ziyade edilmiştir ki, 'kāme yekūmu' kökünden gelen vav harfiyle birlikte işi çekip çevirme anlamını taşıyan lafız bir araya gelsin; böylece bu kalıp, Muhammedî ilim şehrine Alevî kapısından giren önder âlimlerin harflerin anlamlarından anladığı ölçüde, 'kıyâm' ve 'kıvâm'da bulunan mübalağayı ifade etmiştir -son buldu-.

ثم بين قيوميته وكمال حياته بقوله: {لا تأخذه سنة} قال الحرالي: هي مجال النعاس في العينين قبل أن يستغرق الحواس ويخامر القلب {ولا نوم} وهو ما وصل من النعاس إلى القلب فغشيه

Sonra kayyûmiyetini ve hayatının kemalini şu buyruğuyla açıkladı: {لا تأخذه سنة} “O'nu ne bir uyuklama tutar”. Harallî şöyle demiştir: O (sine), duyuları bütünüyle kaplamadan ve kalbe galebe çalmadan önce gözlerdeki uyuşma halidir. {ولا نوم} “ne de bir uyku.” O da uyuşukluğun kalbe ulaşıp onu bürümesidir;

في حق من ينام قلبه وما استغرق الحواس في حق من لا ينام قلبه - انتهى، ولما عبر بالأخذ الذي هو بمعنى القهر والغلبة وجب تقديم السنة، كما لو قيل: فلان لا يغلبه أمير ولا سلطان، ثم بين هذه الجملة بقوله: {له} أي بيده وفي تصرفه واختصاصه {ما في السماوات} الذي من جملته الأرض {وما في الأرض} أي من السنة والنوم وغيرهما إبداعاً ودواماً وما هو في قبضته وتصرفه لا يغلبه. قال الحرالي: وسلب بالجملة الأولى أمر الملكوت من أيدي الملائكة إلى قهر جبروته والآثار من نجوم الأفلاك إلى جبره، وسلب بالجملة الثانية الآثار والصنائع من أيدي خليفته وخليقته إلى قضائه وقدره وظهور قدرته، فكان هذا الخطاب بما أبدى للفهم إقامة قيامه على مجعول الحكمة الأرضية والسمائية التي هي حجاب قيوميته سلباً لقيام ما سواه - انتهى.

kalbi uyuyan kimse hakkında böyledir; kalbi uyumayan kimse hakkında ise duyuları bütünüyle kaplayan şeydir -son buldu-. Kahır ve galebe anlamına gelen 'ahz' (tutma/yakalama) ile ifade edildiğinde, 'Falanı ne bir emir ne de bir sultan alt edebilir' denmesinde olduğu gibi 'sine'yi (uyuklamayı) öne almak vacip oldu. Sonra bu cümleyi şu buyruğuyla açıkladı: {له} “O'nundur” yani O'nun elinde, O'nun tasarrufunda ve O'na mahsustur {ما في السماوات} “göklerde olanlar” ki yeryüzü de buna dâhildir {وما في الأرض} “ve yerde olanlar.” Yani uyuklama, uyku ve benzeri şeylerin hepsi yoktan var etme ve devam ettirme bakımından [O'nundur]; O'nun kabzasında ve tasarrufunda olan hiçbir şey O'na galip gelemez. Harallî şöyle demiştir: Birinci cümle ile melekût işini meleklerin elinden ceberûtunun kahrına, gök cisimlerinin etkilerini de O'nun zorlayıcı gücüne bağlayarak [başkalarından] çekip aldı. İkinci cümle ile de tesirleri ve sanatları halifesinin ve yaratılmışların elinden O'nun kaza, kader ve kudretinin zuhuruna bağlayarak [başkalarından] soyutladı. Böylece bu hitap, anlayışa sunduğu hakikatle, kayyûmiyetine perde olan yer ve gök hikmetinin yaratılışı üzerinde kendi hâkimiyetini tesis etmiş ve O'nun dışındakilerin kaim oluşunu ortadan kaldırmıştır -son buldu-.

ثم بين ما تضمنته هذه الجملة بقوله منكراً على من ربما توهم أن شيئاً يخرج عن أمره فلا يكون مختصاً به {من ذا الذي يشفع} أي مما ادعى الكفار شفاعته وغيره {عنده إلا بإذنه} أي بتمكينه لأن

Sonra herhangi bir şeyin O'nun emrinden dışarı çıkıp O'na mahsus olmayacağını zannedebilecek kimseyi kınamak üzere bu cümlenin içerdiği manayı şu buyruğuyla açıkladı: {من ذا الذي يشفع} “Kim şefaat edebilir” yani kâfirlerin şefaatini iddia ettiği varlıklardan ve diğerlerinden kim vardır ki {عنده إلا بإذنه} “O'nun katında, O'nun izni olmadan [şefaat edebilsin]?” yani O'nun imkân tanıması olmaksızın. Çünkü

من لم يقدر أحد على مخالفته كان من البيّن أن كل شيء في قبضته، وكل ذلك دليل على تفرده بالإلهية. قال الحرالي: وحقيقة الشفاعة وصلة بين الشفيع والمشفوع له لمزية وصلة بين الشفيع والمشفوع عنده، فكان الإذن في باطن الشفاعة حظاً من سلب ما للشفعاء ليصير بالحقيقة إنما الشفاعة لله ﷾ عند الله ﷾، فهو ﷾ بالحقيقة الذي شفع عند نفسه بنفسه، فبإخفائه تعالى شفاعته في شفاعة الشفعاء كان هو الشفيع في الابتداء من وراء حجاب لأن إبداءه كله في حجاب وإعادته من غير حجاب، فلذلك هو ﷾ خاتم الشفعاء حيث يقول كما ورد في الخبر «شفع الأنبياء والمرسلون ولم يبق إلى الحي القيوم» انتهى. ثم بين جميع ما مضى بقوله: {يعلم ما بين أيديهم} أي ما في الخافقين ممن ادعت شفاعته وغيرهم. قال الحرالي: أي ما أتاهم علمه من أمر أنفسهم وغيرهم، لأن ما بين يدي المرء يحيط به حسه، وما علمه أيضاً فكأنه بين يدي قلبه يحيط به علمه {وما خلفهم} وهو ما لم ينله علمهم، لأن الخلف هو ما لا يناله الحس، فأنبأ أن علمه من وراء علمهم محيط بعلمهم فيما علموا وما لم يعلموا - انتهى.

hiç kimsenin kendisine muhalefet etmeye güç yetiremediği Zât'ın her şeyi kabzasında tuttuğu apaçıktır; bütün bunlar O'nun ilahlıkta tek olduğuna delildir. Harallî şöyle demiştir: Şefaatin hakikati; şefaatçi ile katında şefaat edilen arasındaki bir ayrıcalık ve bağ sebebiyle, şefaatçi ile lehine şefaat edilen arasındaki bir bağdır. Dolayısıyla şefaatin batınındaki izin, şefaatçilerin sahip olduğu şeyleri soyutlamanın bir payıdır; ta ki gerçekte şefaat yalnızca Allah'a [celle celâlühû], Allah [celle celâlühû] katında ait olsun. Nitekim gerçekte kendi katında bizzat kendisiyle şefaat eden O'dur [celle celâlühû]. Teâlâ'nın şefaatini şefaatçilerin şefaati içinde gizlemesi hasebiyle, perdenin arkasından başlangıçta Şefaatçi olan O idi; zira O'nun ilk var edişinin tamamı perde arkasındadır, yeniden diriltmesi ise perdesizdir. İşte bu yüzden haberde geldiği gibi: «Peygamberler ve resuller şefaat etti, geriye sadece Hayy ve Kayyûm kaldı» buyurulduğu üzere, şefaatçilerin sonuncusu O'dur [celle celâlühû] -son buldu-. Sonra geçmiş olan her şeyi şu buyruğuyla açıkladı: {يعلم ما بين أيديهم} “O, onların önlerindekini bilir” yani şefaati iddia edilenler ve diğerleri dâhil olmak üzere doğuda ve batıda olanları. Harallî şöyle demiştir: Yani kendilerinin ve başkalarının durumundan kendilerine bilgisi ulaşan şeyleri [bilir]; zira insanın önünde olanı duyuları kuşatır, bildiği şey de sanki kalbinin önündedir ve ilmi onu kuşatır {وما خلفهم} “ve arkalarındakini de [bilir]” o da ilimlerinin ulaşmadığı şeydir, zira arka duyuların ulaşamadığı yerdir. Böylece O'nun ilminin, onların bildikleri ve bilmedikleri şeylerde onların ilminin ötesinde ve ilimlerini kuşatıcı olduğunu bildirdi -son buldu-.

ولما بين قهره لهم بعلمه بين عجزهم عن كل شيء من علمه إلا ما

İlmiyle onları kahrettiğini açıklayınca, kendi hilmiyle onlara bahşettiği müstesna,

أفاض عليهم بحلمه فقال: {ولا يحيطون بشيء} أي قليل ولا كثير {من علمه إلا بما شاء} فبان بذلك ما سبقه، لأن من كان شامل العلم ولا يعلم غيره إلا ما علمه كان كامل القدرة، فكان كل شيء في قبضته، فكان منزهاً عن الكفوء متعالياً عن كل عجز وجهل، فكان بحيث لا يقدر غيره أن ينطق إلاّ بإذنه لأنه يسبب له ما يمنعه مما لا يريده.

O'nun ilminden hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {ولا يحيطون بشيء} “Onlar hiçbir şeyi kavrayamazlar” yani ne az ne çok hiçbir şeyi {من علمه إلا بما شاء} “O'nun ilminden, O'nun dilediği müstesna.” Böylece önceki husus açıklığa kavuştu; zira ilmi her şeyi kuşatan ve başkası ancak O'nun öğrettiği kadarını bilen bir Zât, kudreti tam olandır; dolayısıyla her şey O'nun kabzasındadır, dengi olmaktan münezzehtir, her türlü acizlik ve cehaletten yücedir; O öyle bir Zât'tır ki, başkası ancak O'nun izniyle konuşabilir, çünkü istemediği şeye mâni olacak sebepleri O yaratır.

ثم بين ما في هذه الجملة من إحاطة علمه وتمام قدرته بقوله مصوراً لعظمته وتمام علمه وكبريائه وقدرته بما اعتاده الناس في ملوكهم: {وسع كرسيه} ومادة كرس تدور على القوة والاجتماع والعظمة

Sonra insanların hükümdarlarında alışageldikleri şeyle azametini, tam ilmini, kibriyasını ve kudretini tasvir ederek bu cümledeki ilminin kuşatıcılığını ve kudretinin kemalini şu buyruğuyla açıkladı: {وسع كرسيه} “O'nun kürsüsü kaplamıştır”. 'K-r-s' kökü güç, toplanma ve azamet etrafında döner;

والكرس الذي هو البول والبعر الملبد مأخوذ من ذلك. وقال الأصفهاني: الكرسي ما يجلس عليه ولا يفضل عن مقعد القاعد. وقال الحرالي: معنى الكرس هو الجمع، فكل ما كان أتم جمعاً فهو أحق بمعناه، ويقال على المرقى للسرير الذي يسمى العرش الذي يضع الصاعد عليه قدمه إذا صعد وإذا نزل وحين يستوي إن شاء: كرسي، ثم قال: والكرسي فيه صور الأشياء كلها كما بدت آيته في الأرض

birbirine yapışıp keçeleşmiş idrar ve tezek manasındaki 'kers' de bundan alınmıştır. İsfahânî şöyle demiştir: Kürsü, üzerine oturulan ve oturanın oturağından artıp taşmayan şeydir. Harallî ise şöyle demiştir: 'Kers'in anlamı toplamaktır; dolayısıyla bir araya getirmesi en tam olan şey bu anlama en layıktır. Çıkan kimsenin çıkarken, inerken ve dilerse kurulurken ayağını bastığı Arş adı verilen tahtın basamağına da kürsü denir. Sonra şöyle dedi: Kürsüde, bütün varlıkların içinde bulunduğu yeryüzünde O'nun ayetinin belirdiği gibi,

التي فيها موجودات الأشياء كلها، فما في الأرض صورة إلاّ ولها في الكرسي مثل، فما في العرش إقامته ففي الكرسي أمثلته، وما في السماوات إقامته ففي الأرض صورته، فكان الوجود مثنياً كما كان القرآن مثاني إجمالاً وتفصيلاً في القرآن ومداداً وصوراً في الكون، فجمعت هذه الآية العلية تفصيل المفصلات وانبهام صورة المداديات بنسبة ما بين السماء وما منه، وجعل وسع الكرسي وسعاً واحداً حيث قال: {السماوات والأرض} ولم يكن وسعان لأن الأرض في السماوات والسماوات في الكرسي والكرسي في العرش والعرش في الهواء - انتهى.

her şeyin suretleri vardır. Dolayısıyla yeryüzünde ne suret varsa mutlaka kürsüde bir benzeri vardır; Arş'ta varlığı kaim olanın kürsüde örnekleri, göklerde kaim olanın ise yerde sureti vardır. Kur'ân icmal ve tafsilat olarak mesani (ikili) olduğu gibi, âlemde de maddeler ve suretler olarak varlık ikili kılınmıştır. İşte bu yüce ayet, gök ile ondan olan arasındaki nispet ölçüsünce, ayrıntılı kılınanların tafsilatını ve maddelerin kapalı suretlerini kendinde toplamıştır. [Cenâb-ı Hak]: {السماوات والأرض} “gökleri ve yeri” buyurarak kürsünün genişliğini tek bir genişlik kıldı; iki genişlik kılmadı, çünkü yer göklerin içinde, gökler kürsünün içinde, kürsü Arş'ın içinde, Arş da havanın (fezanın) içindedir -son buldu-.

فبان بذلك ما قبله لأن من كان بهذه العظمة في هذا التدبير المحكم والصنع المتقن كان بهذا العلم وهذه القدرة التي لا يثقلها شيء ولذا قال: {ولا يؤوده} أي يثقله. قال الحرالي: من الأود أي

Böylece önceki kısım vuzuha kavuştu; zira bu muhkem tedbirde ve kusursuz sanatta böylesine bir azamete sahip olan Zât, hiçbir şeyin kendisine ağır gelmediği bu ilme ve kudrete sahiptir. Bu yüzden şöyle buyurdu: {ولا يؤوده} “O'na ağır gelmez” yani zor gelmez. Harallî şöyle demiştir: 'Evd' kelimesindendir, yani

بلوغ المجهود ذوداً، ويقابله ياء من لفظ لايد أي وهو القوة، وأصل معناه والله ﷾ أعلم أنه لا يعجزه علو أيده ولذلك يفسره اللغويون بلفظة يثقله {حفظهما} في قيوميته كما يثقل غيره أو يعجزه حفظ ما ينشئه بل هو عليه يسير لأنه لو أثقله لاختل أمرهما ولو يسيراً ولقدر غيره ولو يوماً ما على غير ما يريده. والحفظ قال الحرالي: الرعاية لما هو متداع في نفسه فيكون تماسكه بالرعاية له عما يوهنه أو يبطله - انتهى. ولما لم يكن علوه وعظمته بالقهر والسلطان والإحاطة بالكمال منحصراً فيما تقدم عطف عليه قوله: {وهو} أي مع ذلك كله المتفرد بأنه {العلي} أي الذي لا رتبة إلا وهي منحطة عن رتبته {العظيم *} كما أنبأ عن ذلك افتتاح الآية بالاسم العلم الأعظم الجامع لجميع معاني الأسماء الحسنى علواً وعظمة تتقاصر عنهما الأفهام لما غلب عليها من الأوهام، ونظم الاسمين هكذا دال على أنه أريد بالعظم علو الرتبة وبعد المنال عن إدراك

çaba sarf etmekten ötürü takatin son sınırına varmaktır. Bunun zıddı 'eyd' lafzındaki ya harfidir ki o da kuvvettir. Allah [celle celâlühû] en doğrusunu bilir ya, kelimenin asıl manası; kudretinin yüceliğinin O'nu aciz bırakmamasıdır; bu yüzden dilciler onu 'ağır gelmek' lafzıyla tefsir ederler. {حفظهما} “o ikisini gözetip korumak” başkasına var ettiği şeyi korumak ağır geldiği veya onu aciz bıraktığı gibi O'na kendi kayyûmiyeti içinde [korumak ağır gelmez]; bilakis bu O'na pek kolaydır. Çünkü şayet O'na ağır gelseydi, az da olsa o ikisinin düzeni bozulur ve O'nun dışındaki bir varlık günün birinde O'nun dilediğinden başkasına güç yetirirdi. Koruma (hıfz) hakkında Harallî şöyle demiştir: Kendi içinde dağılmaya meyilli olan şeyi gözetmektir; böylece onun bir arada durması, kendisini zayıflatacak veya yok edecek şeylerden gözetilip korunmasıyla olur -son buldu-. O'nun kahır, hükümranlık ve kemali kuşatma bakımından yüceliği ve azameti yukarıda geçenlerle sınırlı olmayınca, şu buyruğunu buna atfetti: {وهو} “Ve O” yani bütün bunlarla birlikte tek başına, {العلي} “Yüce'dir” yani O'nun mertebesinden daha aşağıda olmayan hiçbir mertebe yoktur {العظيم *} “Azîm'dir (büyüktür).” Nitekim ayetin Esmâ-i Hüsnâ'nın bütün manalarını cem eden en büyük alem isimle başlaması, vehimlerin galebe çalması sebebiyle anlayışların kavramaktan aciz kaldığı bir yücelik ve azameti bildirmiştir. İki ismin bu şekilde dizilmesi, azamet ile mertebenin yüceliğinin ve

العقول، وقد ختمت الآية بما بدئت به غير أن بدأها بالعظمة كما قال الحرالي كان باسم {الله} إلاحة وختمها كان بذلك إفصاحاً لما ذكر من أن الإبداء من وراء حجاب والإعادة بغير حجاب، كذلك تنزل القرآن، مبدأ الخطاب إلاحة وخاتمته إفصاح ليتطابق الوحي والكون تطابق قائم ومقام {ألا له الخلق والأمر} [الأعراف: ٥٤] ولما في العلو من الظهور وفي العظمة من الخفاء لموضع الإحاطة لأن العظيم هو ما يستغرق كما يستغرق الجسم العظيم جميع الأقطار {وله المثل الأعلى} [الروم: ٢٧] وذلك حين كان ظاهر العلو هو كبرياؤه الذي شهد به كبير خلقه، قال ﷾ فيما أنبأ عنه نبيه ﷺ

akılların idrakinden uzak oluşun kastedildiğine delalet eder. Ayet ne ile başladıysa onunla mühürlenmiştir; şu kadar var ki, Harallî'nin dediği gibi onun azametle başlaması {الله} ismiyle bir ima (işaret) idi, bitirilmesi ise bunun açıkça ifadesi oldu. Zira zikredildiği üzere ilk var ediş perde arkasından, tekrar diriltme ise perdesizdir. Kur'an da böyle inmiştir; hitabın başı işaret, sonu ise apaçık beyandır; ta ki vahiy ile kâinat, kaim ile makamın uyumu gibi birbiriyle örtüşsün: {ألا له الخلق والأمر} “Dikkat edin, yaratma da emir de O'na aittir” [A'râf: 54]. Yücelikte zahir olma, azamette ise kuşatma makamı dolayısıyla gizlilik vardır; çünkü azîm (büyük) olan, büyük bir cismin bütün yönleri kapladığı gibi kaplayan şeydir: {وله المثل الأعلى} “En yüce sıfatlar O'nundur” [Rûm: 27]. Bu da yüceliğin zahirinin, büyük yaratılmışlarının şahitlik ettiği kibriyası olduğu zamandır. Cenâb-ı Hak, Peygamberinin [sallallâhu aleyhi ve sellem] O'ndan bildirdiğine göre şöyle buyurmuştur:

«الكبرياء ردائي» لأن الرداء هو ما على الظاهر «والعظمة إزاري» والإزار ما ستر الباطن والأسفل، فإذا في السماء كبرياؤه وفي الأرض عظمته، وفي العرش علوه وفي الكرسي عظمته، فعظمته أخفى ما يكون حيث التفصيل، وكبرياؤه وعلوه أجلى ما يكون حيث الإبهام والانبهام، فتبين بهذا المعنى علو رتبة هذه الآية بما علت على الإيمان علو الإيمان على الكفران، ولما ألاحته للأفهام من قيوميته تعالى وعلوه وعظمته وإبادة ما سواه في أن ينسب إليهم شيء لأنه ﷾ إذا بدا باد ما سواه كان في إلاحة هذه الآية العلية العظيمة تقرير دين الإسلام الذي هو دين الإلقاء كما كان فيما تقدم من إيراد السورة تقرير دين القيمة الذي

«Kibriya benim rüdamdır» çünkü ridâ dışta olandır «Azamet ise benim izârımdır» izâr ise batını ve altı örtendir. Demek ki gökte O'nun kibriyası, yerde azameti vardır; Arş'ta O'nun yüceliği, kürsüde azameti vardır. O'nun azameti tafsilatın olduğu yerde en gizli halindedir; kibriyası ve yüceliği ise genelleme ve kapalılığın olduğu yerde en açık halindedir. Bu mana ile bu ayetin mertebesinin yüceliği; imanın inkâra üstünlüğü gibi imana üstün oluşuyla açığa çıkmıştır. Teâlâ'nın kayyûmiyetini, yüceliğini, azametini ve O'nun dışındakilerin kendilerine bir şey nispet edilmesi hususunda yok hükmünde olduğunu anlayışlara hissettirdiği için -zira O [celle celâlühû] tecelli ettiğinde O'ndan başkası yok olur- bu yüce ve azim ayetin işaretinde, teslimiyet dini olan İslam dininin takriri yer almıştır. Nitekim surenin daha önceki kısmında,

ما أمروا إلا ليعبدوا به مخلصين حنفاء ويقيموا الصلاة ويؤتوا الزكاة، ولذلك كان ذكر دين الإسلام في سورة الإفصاح بمعاني هذه السورة آل عمران إثر قوله {شهد الله أنه لا إله إلا هو} [آل عمران: ١٨]- انتهى. وقد علم من هذا التقرير أن كل جملة استؤنفت فهي علة لما قبلها وأن الأخيرة شارحة للازم العلم المحيط وهو القدرة التامة التي أقمت دليل لزومها في طه، فمن ادعى شركة فليحفظ هذا الكون ولو في عام من الأعوام وليعلم بما هو فاعل في ذلك العام ليصح قوله: وأنى له ذلك وأنى! واتضح بما تقرر له ﷾ من العلو والعظمة أن الكافر به هو الظالم، وأن يوم تجليه للفصل لا تكون فيه شفاعة ولا خلة، وأما البيع فهم عنه في أشغل الشغل، وإن كان المراد به الفداء فقد علم أنه لا سبيل إليه ولا تعريج عليه، وبهذه الأسرار اتضح قول

ancak dini yalnız O'na has kılarak, hanîfler olarak ibadet etmeleri, namazı kılmaları ve zekâtı vermeleri emredilen dosdoğru dinin (dîn-i kayyimenin) takriri vardı. Bu yüzden bu surenin manalarını açıklayan Âl-i İmrân suresinde İslam dininin zikri, {شهد الله أنه لا إله إلا هو} “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti...” [Âl-i İmrân: 18] buyruğunun hemen ardından gelmiştir -son buldu-. Bu açıklamadan anlaşılmıştır ki, yeniden başlayan her cümle kendinden öncekinin illetidir; son cümle ise kuşatıcı ilmin lazımı olan tam kudreti açıklayıcıdır ki, Tâhâ suresinde bunun lüzumuna dair delil getirmiştim. Dolayısıyla kim bir ortaklık iddia ederse, yıllardan bir yılda olsun şu kâinatı korusun ve o yılda ne yapacağını bilsin ki sözü doğru çıksın; nerede onda o güç, nerede! O'nun [celle celâlühû] yücelik ve azametine dair sabit olan hususlarla apaçık ortaya çıkmıştır ki, O'nu inkâr eden kimse zalimin ta kendisidir; hüküm vermek üzere tecelli ettiği gün hiçbir şefaat ve dostluk olmayacaktır. Alışverişe gelince, onlar bundan alabildiğine uzaktır; şayet bundan kasıt fidye ise, ona hiçbir yolun ve iltifatın olmadığı bilinmiştir. İşte bu sırlar sebebiyle,

السيد المختار ﷺ: «إن هذه الآية سيدة آي القرآن» وذلك لما اشتملت عليه من أسماء الذات والصفات والأفعال، ونفي النقص وإثبات الكمال، ووفت به من أدلة التوحيد على أتم وجه في أحكم نظام وأبدع أسلوب متمحضة لذلك، فإن فضل الذكر والعلم يتبع المذكور والمعلوم، وقد احتوت على الصفات السبع: الحياة والعلم والقدرة والإرادة والكلام صريحاً، فإن الإذن لا يكون إلا بالكلام والإرادة، وعلى السمع والبصر من لازم {له ما في السماوات وما في الأرض} ومن لازم {الحي} لأن المراد الحياة الكاملة؛ وكررت فيها الأسماء الشريفة ظاهرة ومضمرة سبع عشرة مرة بل إحدى وعشرين، ولم يتضمن هذا المجموع آية غيرها في كتاب الله، وهي خمسون كلمة على عدد الصلوات المأمور بها أولاً في تلك الحضرة السماء حضرة العرش والكرسي فوق سدرة المنتهى، وبعدد ما استقرت عليه من رتبة الأجر آخراً، فكأنها مراقي لروح قارئها إلى ذلك المحل الأسمى الذي هو آتيه الذي تعرج الملائكة والروح إليه في يوم

Seçkin Efendimiz'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Muhakkak ki bu ayet, Kur'an ayetlerinin seyyidesidir» sözü açıklık kazanmıştır. Zira o; Zât, sıfat ve fiil isimlerini, noksanlığın nefyini ve kemalin ispatını içermiş; tevhid delillerini en mükemmel şekilde, en muhkem düzende ve sadece buna hasredilmiş en eşsiz üslupta tastamam vermiştir; zira zikrin ve ilmin fazileti, zikredilen ve bilinen şeye tabidir. Bu ayet yedi sıfatı ihtiva etmiştir: Hayat, ilim, kudret, irade ve açıkça kelam sıfatı -çünkü izin ancak kelam ve irade ile olur-; ayrıca {له ما في السماوات وما في الأرض} “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” ifadesinin gereği olarak ve tam bir hayat kastedildiği için {الحي} “Hayy” isminin gereği olarak sem' (işitme) ve basar (görme) sıfatlarını da içermiştir. İçinde şerefli isimler açık ve zamir olarak on yedi, hatta yirmi bir defa tekrar edilmiştir; Allah'ın Kitabı'nda başka hiçbir ayet bu toplamı içermemiştir. Bu ayet, Sidretü'l-Müntehâ'nın fevkindeki Arş ve Kürsü huzuru olan o semavi huzurda başlangıçta emredilen namazların sayısı ve son olarak sevap mertebesi bakımından üzerinde karar kılınan miktar adedince elli kelimedir. Sanki bu ayet, okuyucusunun ruhu için, meleklerin ve Rûh'un

كان مقداره خمسين ألف سنة، ولعل هذا سر ما ثبت من أنه لا يقرب من يقرؤها عند النوم شيطان، لأن من كان في حضرة الرحمن عال عن وساوس الشيطان - والله ﷾ الموفق.

miktarı elli bin yıl olan bir günde kendisine yükseldiği, varacağı o en yüce makama doğru basamaklardır. Uyurken onu okuyan kimseye şeytanın yaklaşamayacağına dair sabit olan rivayetin sırrı da belki budur; zira Rahmân'ın huzurunda olan kimse, şeytanın vesveselerinden yücedir -Muvaffak kılan Allah'tır [celle celâlühû]-.

ولما اتضحت الدلائل لكل عالم وجاهل صار الدين إلى حد لا يحتاج فيه منصف لنفسه إلى إكراه فيه فقال: {لا إكراه في الدين} وقال الحرالي: لما نقل ﷾ رتبة الخطاب من حد خطاب الأمر والنهي والحدود وما ينبني عليه المقام به دين القيمة الذي أخفى لهم أمر العظمة والجبروت الجابر لأهل الملكوت والملك فيما هم فيه مصرفون إلى علو رتبة دين الله المرضي الذي لا لبس فيه ولا حجاب عليه ولا عوج له، وهو اطلاعه ﷾ عبده على قيوميته الظاهرة بكل باد وفي كل باد وعلى كل باد وأظهر من كل بادٍ وعظمته الخفية التي لا يشير إليها اسم ولا يجوزها رسم وهي مداد كل مداد بين ﷾ وأعلن بوضع الإكراه الخفي موقعه في دين القيمة من حيث ما فيه من حمل الأنفس على كرهها فيما كتب عليها مما هو علم عقابها وآية عذابها، فذهب بالاطلاع على أمر الله في قيوميته وعظمته كره النفس بشهودها جميع ما تجري فيه لها ما عليها.

Deliller her âlim ve cahil için apaçık ortaya çıkınca, din öyle bir noktaya geldi ki, nefsine karşı insaflı olan hiç kimse onda zorlanmaya ihtiyaç duymaz oldu; bu sebeple şöyle buyurdu: {لا إكراه في الدين} “Dinde zorlama yoktur.” Harallî şöyle demiştir: Allah [celle celâlühû] hitabın mertebesini emir, nehiy ve hadler hitabının sınırından ve içinde tasarrufta bulundukları şeylerde mülk ve melekût ehlini derleyip toparlayan azamet ve ceberut işini kendilerine gizleyen dîn-i kayyimenin kaim olduğu seviyeden; Allah'ın kendisinde hiçbir şüphe, perde ve eğrilik bulunmayan razı olunmuş dininin yüce mertebesine yükselttiğinde -ki o da kulunu, her zahir olan şeyle, her zahir olanda ve her zahir olanın üzerinde aşikâr ve her aşikâr olandan daha zahir olan kayyûmiyetine ve hiçbir ismin işaret edemediği, hiçbir resmin sınırlandıramadığı ve her mürekkebin mürekkebi olan gizli azametine muttali kılmasıdır- Allah [celle celâlühû], dîn-i kayyimede gizli zorlamayı kendi konumuna koyarak açıkladı ve ilan etti; bu da cezalarının işareti ve azaplarının alameti olan, nefislerin üzerine yazılan şeylerde hoşlarına gitmeyecek şekilde yükümlü tutulması bakımındandır. Böylece Allah'ın kayyûmiyet ve azametindeki emrine muttali olmakla, nefsin içinde cereyan eden her şeyde kendi lehine ve aleyhine olanı müşahede etmesi sayesinde nefsin hoşnutsuzluğu ortadan kalktı.

فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات بما استشعرته قلوبهم من ماء التوحيد الجاري تحت مختلفات أثمار أعمالهم فعاد حلوه ومره بذلك التوحيد حلواً، كما يقال في الكبريت الأحمر الذي يقلب أعيان الأشياء الدنية إلى حال أرفعها - انتهى.

İşte onların kalpleri, amellerinin çeşitli meyveleri altından akan tevhid suyunu hissettiği için Allah onların kötülüklerini iyiliklere tebdil eder; böylece o tevhid sayesinde onun tatlısı da acısı da tatlıya döner; nitekim bayağı nesnelerin maddelerini en üstün hale dönüştüren 'kibrit-i ahmer' (kırmızı kükürt) hakkında da böyle denir -son buldu-.

ثم علل ﷾ انتفاء الإكراه عنه بقوله: {قد تبين الرشد} قال الحرالي: وهو حسن التصرف في الأمر والإقامة عليه بحسب ما يثبت ويدوم {من الغي} وهو سوء التصرف في الشيء وإجراؤه على ما تسوء عاقبته - انتهى. أي فصار كل ذي لب يعرف أن الإسلام خير كله وغيره شر كله، لما تبين من الدلائل وصار بحيث يبادر كل من أراد نفع نفسه إليه ويخضع أجبر الجبابرة لديه فكأنه لقوة ظهوره وغلبة نوره قد انتفى عنه الإكراه بحذافيره،

Sonra Allah [celle celâlühû] dinden zorlamanın kalkışını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {قد تبين الرشد} “Doğruluk apaçık ortaya çıkmıştır”. Harallî şöyle demiştir: O (rüşd), işte güzel tasarrufta bulunmak ve sabit olup devam edecek şekilde onun üzerinde sebat etmektir {من الغي} “sapıklıktan.” O da bir şeyde kötü tasarrufta bulunmak ve onu akıbeti kötü olacak şekilde yürütmektir -son buldu-. Yani ortaya konan deliller sayesinde her akıl sahibi bildi ki İslam bütünüyle hayırdır, onun dışındakiler ise bütünüyle şerdir. Öyle bir hale geldi ki, kendi nefsine fayda sağlamak isteyen herkes ona koşar ve zorbaların en zorbası bile onun önünde boyun eğer; sanki zuhurunun kuvveti ve nurunun galebesi sebebiyle ondan zorlama bütünüyle kalkmıştır.

لأن الإكراه الحمل على ما لم يظهر فيه وجه المصلحة فلم يبق منه مانع إلاّ حظ النفس الخبيث في شهواتها البهيمية والشيطانية {فمن} أي فكان ذلك سبباً لأنه من {يكفر بالطاغوت} وهو نفسه وما دعت إليه ومالت بطبعها الرديء إليه. وقال الحرالي: وهو ما أفحش في الإخراج عن الحد الموقف عن الهلكة صيغة مبالغة وزيادة انتهاء مما منه الطغيان - انتهى. {ويؤمن بالله} أي الملك الأعلى ميلاً مع العقل الذي هو خير كله لما رأى بنوره من الأدلة القاطعة والبراهين الساطعة وداوم على ذلك بما أفادته صيغة المضارع من يكفر ويؤمن {فقد استمسك} على بصيرة منه {بالعروة الوثقى} أي التي لا يقع شك في أنها أوثق الأسباب في نجاته بما ألقى بيده واستسلم لربه

Çünkü zorlama, maslahat yönü açıkça belli olmayan şeye sevk etmektir; bu durumda nefsin behîmî ve şeytânî şehvetlerindeki habis payından başka dinden alıkoyan bir engel kalmamıştır. {فمن} “Artık kim”, yani bu durum şunun sebebi olmuştur: Kim {يكفر بالطاغوت} “tâğûtu inkâr ederse” -ki o, nefsi, nefsinin çağırdığı ve kötü tabiatıyla meylettiği şeylerdir. Harallî şöyle demiştir: O (tâğût), helake sürüklenmeyi engelleyen sınırı aşırı derecede çiğneyip çıkaran şeydir; tuğyân kökünden türetilmiş bir mübalağa ve nihai haddi bildiren bir kalıptır, son buldu-. {ويؤمن بالله} “ve Allah'a iman ederse”, yani nuruyla kesin delilleri ve parıldayan burhanları gördüğünde bütünüyle hayır olan akla meylederek Yüce Hükümran'a [iman eder] ve "inkâr eder" ile "iman eder" fiillerinin muzâri (geniş zaman) kalıbının ifade ettiği üzere bu hal üzere devam ederse; {فقد استمسك} “muhakkak yapışmıştır”, basireti üzere {بالعروة الوثقى} “en sağlam kulpa”, yani elini uzatıp Rabbine teslim olmasıyla kurtuluşunda en güvenilir vesile olduğunda hiçbir şüphe bulunmayan [kulpa].

{ومن يسلم وجهه إلى الله} [الحج: ٣١] ، والعروة ما تشد به العياب ونحوها

{ومن يسلم وجهه إلى الله} “Kim yüzünü bütünüyle Allah'a teslim ederse...” [Hac: 31 / Lokmân: 22]. Urve (kulp), torbaların ve benzeri şeylerin kendisiyle bağlandığı tutamaktır;

بتداخلها بعضها في بعض دخولاً لا ينفصم بعضه من بعض إلا بفصم طرفه فإذا انفصمت منه عروة انفصم جميعه، والوثقى صيغة فعلى للمبالغة من الثقة بشدة ما شأنه أن يخاف وهنه، ثم بين وثاقتها بقوله: {لا انفصام لها} أي لا مطاوعة في حل ولا صدع ولا ذهاب. قال ابن القطاع: فصمت الشيء صدعته، والعقدة حللتها، والشيء عنه ذهب. وقال الحرالي: من الفصم وهو خروج العرى بعضها من بعض، أي فهذه العروة لا انحلال لها أصلاً، وهو تمثيل للمعلوم بالنظر والاحتجاج بالمشاهد المحسوس ليتصوره السامع كأنه ينظر إليه بعينه فيحكم اعتقاده فيه ويجل اغتباطه به، فعلم من هذا أنه لم يبق عائق عن الدخول في هذا الدين إلا القضاء والقدر، فمن سبقت له السعادة قيض الله ﷾ له من الأسباب ما يخرجه به من الظلمات إلى النور، ومن غلبت عليه الشقاوة سلط عليه الشياطين فأخرجته من نور الفطرة إلى ظلمات الكفر والحيرة.

birbirine öyle bir kenetlenir ki, ucu koparılmadıkça bir parçası diğerinden ayrılmaz; ondan tek bir kulp koparsa hepsi kopar. El-Vüskâ (الوثقى), gevşemesinden korkulacak derecede sağlam olan şey için 'güven' (es-sika) kökünden mübalağa bildiren fülâ (فُعْلَى) veznindedir. Sonra onun sağlamlığını şu buyruğuyla açıkladı: {لا انفصام لها} “onun kopması yoktur.” Yani çözülmeye, çatlamaya ve yok olmaya boyun eğmez. İbnü'l-Kattâ' şöyle demiştir: 'Fasamtu'ş-şey'e', bir şeyi çatlattım; 'el-ukdete', düğümü çözdüm; 've'ş-şey'u anhu', o şey ondan gitti/yok oldu demektir. Harallî ise şöyle demiştir: El-Fasm (الفصم), kulpların birbirinden ayrılıp çıkmasıdır; yani bu kulpun asla çözülmesi söz konusu değildir. Bu, akılla ve delille bilinen şeyi, işiten kimsenin onu gözüyle görüyormuş gibi tasavvur etmesi, ona dair inancını pekiştirmesi ve onunla sevincini yüceltmesi için hissedilen ve müşahede edilen bir varlıkla temsil etmektir. Buradan anlaşıldı ki, bu dine girmeye kaza ve kaderden başka hiçbir engel kalmamıştır. Bahtiyarlığı önceden takdir edilen kimse için Allah [celle celâlühû], kendisini karanlıklardan aydınlığa çıkaracak sebepleri hazırlar; şekaveti (bedbahtlığı) galip gelen kimsenin üzerine ise şeytanları musallat eder ve onlar da onu fıtrat nurundan küfür ve hayret karanlıklarına çıkarırlar.

ولما كان كل من الإيمان والكفر المتقدمين قولاً وفعلاً واعتقاداً قال مرغباً فيهما ومرهباً من تركهما: {والله} الذي له صفات

Yukarıda geçen iman ve küfrün her biri söz, fiil ve inançtan ibaret olunca, onlara teşvik ederek ve onları terk etmekten sakındırarak şöyle buyurdu: {والله} “Allah”, yetkinlik sıfatlarına sahip olan,

الكمال {سميع} أي لما يقال مما يدل على الإيمان {عليم *} أي بما يفعل أو يضمر من الكفر والطغيان ومجاز عليه، ولعل في الآية التفاتاً إلى ما ذكر أول السورة في الكفار من أنه سواء عليهم الإنذار وتركه وإلى المنافقين وتقبيح ما هم عليه مما هو في غاية المخالفة لما صارت أدلته أوضح من الشمس وهي مشعرة بالإذن في الإعراض عن المنافقين، ولما قرر ذلك وأرشد السياق إلى شيء اقتضت البلاغة طيه إرشاداً إلى البعد منه والهرب عنه لبشاعته وسوء مغبته وهو ومن يؤمن بالطاغوت ويكفر بالله فلا يتمسك له والله يهويه إلى الجحيم، كأنه قيل: فمن يخلص النفس من ظلمات الهوى والشهوة ووساوس الشيطان؟ فقال مستأنفاً: {الله} أي بما له من العظمة والأسماء الحسنى

[ve kemal sıfatlarına sahip olan Allah] {سميع} “hakkıyla işitendir”, yani imana delalet eden söylenen sözleri; {عليم *} “hakkıyla bilendir”, yani küfür ve azgınlıktan işlenen veya gizlenen şeyleri [hakkıyla bilendir] ve karşılığını vericidir. Ayette muhtemelen surenin başında kâfirler hakkında zikredilen, kendilerini uyarmanın veya uyarmamanın onlar için bir olduğuna ve münafıklara, delilleri güneşten daha açık hale gelen şeylere son derece aykırı olan çirkin hallerine bir iltifat (yöneliş) vardır; bu da münafıklardan yüz çevirmeye izin verildiğini hissettirmektedir. Bunu yerleşik kılıp bağlam, çirkinliği ve kötü akıbeti sebebiyle ondan uzak durmaya ve kaçınmaya yönlendirmeyi belagatin gereği olarak gizli tutulan bir hususa işaret edince -ki o da: 'Kim tâğûta iman edip Allah'ı inkâr ederse onun tutunacağı hiçbir şey yoktur ve Allah onu cehenneme yuvarlar' manasıdır- sanki şöyle denildi: 'Peki, nefsi heva, şehvet ve şeytanın vesveseleri karanlığından kim kurtaracak?' Bunun üzerine yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {الله} “Allah”, yani azameti ve Esmâ-i Hüsnâ'sı ile,

{ولي الذين آمنوا} أي يتولى مصالحهم، ولذلك بين ولايته بقوله: {يخرجهم من الظلمات} أي المعنوية جمع ظلمة وهو ما يطمس الباديات حساً أو معنى، وجمعها لأن طرق الضلال كثيرة فإن الكفر أنواع {إلى النور} أي المعنوي وهو ما يظهر الباديات حساً أو معنىً - قاله الحرالي، ووحده لأن الصراط المستقيم واحد {ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله} [الأنعام: ١٥٣] ومن المحامل الحسنة أن يشار بالجمع إلى ما ينشأ من الجهل عن المشاعر التي أخبر بالختم عليها، فصار البصر عرياً عن الاعتبار، والسمع خالياً عن الفهم والاستبصار، والقلب معرضاً عن التدبر والافتكار، وبالوحدة في النور إلى صلاح القلب فإنه كفيل بجلب كل سار ودفع كل ضار، والنور الذي هو العقل والفطرة الأولى ذو جهة واحدة وهي القوم، والظلمة الناشئة عن النفس ذات جهات هي في غاية الاختلاف.

{ولي الذين آمنوا} “iman edenlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır)”, yani onların maslahatlarını üstlenir. Bu sebeple O, velayetini şu buyruğuyla açıkladı: {يخرجهم من الظلمات} “onları karanlıklardan çıkarır”, yani manevi [karanlıklardan]. Zulmetin çoğuludur; zulmet ise duyu veya mana bakımından açık olan şeyleri silip süpüren şeydir. Çoğul olarak getirilmiştir; çünkü sapıklık yolları pek çoktur, nitekim küfrün de çeşitleri vardır. {إلى النور} “nura (aydınlığa)”, yani manevi [nura]; o da duyu veya mana bakımından aşikâr olan şeyleri ortaya çıkaran şeydir -bunu Harallî söylemiştir-. Nuru tekil getirmiştir; zira sırât-ı müstakîm tektir: {ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله} “Başka yollara uymayın; sonra sizi O'nun yolundan ayırır” [En'âm: 153]. Güzel yorumlardan biri de şudur: Çoğul ile kalpleri mühürlendiği bildirilen duygulardan cehalet sebebiyle neşet eden durumlara işaret edilmiştir; böylece göz ibret almaktan soyutlanmış, kulak anlamaktan ve basiretten yoksun kalmış, kalp ise tefekkür ve tedebbürden yüz çevirmiştir. Nurun tekilliği ile de kalbin salahına işaret edilmiştir; çünkü o, sevindirici her şeyi celbetmeye ve zararlı her şeyi defetmeye kefildir. Akıl ve ilk fıtrat olan nur tek bir yöne sahiptir, o da hakka yöneliştir; nefisten neşet eden karanlık ise son derece farklı yönlere sahiptir.

ولما ذكر عبّاده الخلص ذكر عُبّاد الشهوات فقال: {والذين كفروا} أي ستروا ما دلت عليه أدلة العقول أولاً والنقول ثانياً بشهوات النفوس {أولياؤهم الطاغوت} من شهواتهم وما أدت إليه من اتباع كل ما أطغى من الشياطين والعكوف على الأصنام وغير ذلك، ثم بين استيلاءهم عليهم بقوله: {يخرجونهم} وإسناده إلى ضمير الجمع يؤيد أن جمع الظلمات لكثرة أنواع الكفر {من النور} أي الفطرى {إلى الظلمات} قال الحرالي: وفيه بيان استواء جميع الخلق في حقيقة النور الأول إلى الروح المجندة إلى الفطرة المستوية «كل مولود يولد على الفطرة» انتهى.

İhlaslı kullarını zikredince, şehvetlerin kullarını da zikrederek şöyle buyurdu: {والذين كفروا} “İnkâr edenlerin ise”, yani nefislerin şehvetleriyle önce aklî delillerin, sonra naklî delillerin gösterdiği hakikatleri örtenlerin, {أولياؤهم الطاغوت} “dostları tâğûttur”; kendi şehvetleri ve bu şehvetlerin sevk ettiği azdıran şeytanlara uyma, putlara tapma ve benzeri şeylerdir. Sonra onların üzerindeki hâkimiyetlerini şu buyruğuyla açıkladı: {يخرجونهم} “onları çıkarırlar”. Bunun çoğul zamire isnat edilmesi, 'karanlıklar' lafzının çoğul olmasının küfür türlerinin çokluğundan kaynaklandığını destekler: {من النور} “nurdan”, yani fıtrî [nurdan] {إلى الظلمات} “karanlıklara”. Harallî şöyle demiştir: 'Bunda, bütün yaratılmışların ilk nurun hakikatinde, toplanmış ruhta ve istikamet üzere olan fıtratta eşit olduklarının beyanı vardır: «Her doğan fıtrat üzere doğar»' -son buldu-.

ولما ذكر استيلاء الشهوات عليهم الداعي إليها الطيش والخفة الناشىء عن عنصر النار التي هي شعبة من الشيطان بين أن أجزاءهم من جنس مرتكبهم فقال: {أولئك} أي الحالون في محل البعد والبغض {أصحاب النار} قال الحرالي: الذين اتبعوها من حيث لم يشعروا من حيث إن الصاحب من اتبع مصحوبه - انتهى. ولما علم من ذكر الصحبة دوامهم فيها صرح به تأكيداً بقوله مبيناً اختصاصهم بها: {هم} أي خاصة {فيها خالدون *} إلى ما لا آخر له. قال الحرالي: وجعل الخلود وصفاً لهم إشعاراً بأنهم فيها وهم في دنياهم - انتهى.

Şeytandan bir parça olan ateş unsurundan neşet eden hafiflik ve taşkınlığın sevk ettiği şehvetlerin onların üzerindeki hâkimiyetini zikredince, cezalarının da işledikleri suçun cinsinden olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, yani uzaklık ve gazap makamında bulunanlar, {أصحاب النار} “ateş ehlidirler (cehennemliktirler)”. Harallî şöyle demiştir: 'Farkında olmadan ona uyanlardır; çünkü yoldaş (sahip), beraber olduğu kimseye tabi olandır.' -son buldu-. Arkadaşlık (ashâb) zikredilmesinden onların orada ebedi kalacakları anlaşılınca, onlara has olduğunu beyan ederek tekit kabilinden açıkça şöyle buyurdu: {هم} “onlar”, yani yalnızca onlar {فيها خالدون *} “orada ebedî kalacaklardır.”, nihayeti olmayan bir süreye kadar. Harallî şöyle demiştir: 'Onlara ebedîliğin bir sıfat kılınması, daha dünyalarındayken bile o ateşin içinde olduklarını hissettirmek içindir.' -son buldu-.

ولما ذكر ما له ﷾ من الإحاطة والعظمة وأتبعه أمر الإيمان وتوليه حزبه وأمر الكفران وخذلانه أهله أخذ يدل على ذلك بقصة المحاج للخليل والمار على القرية مذكراً بقصة الذين قال لهم موتوا ثم أحياهم في سياق التعجيب من تلك الجرأة - قال الحرالي: ولما كان ما أظهره الحق في آية عظمته وما اتصل بها في خاصة عباده اختص هذا الخطاب بالنبي ﷺ لعلو مفهوم مغزاه عمن دونه، انتهى - فقال تعالى: {ألم تر} أي تعلم بما نخبرك

Allah [celle celâlühû], Kendisine ait olan kuşatmayı ve azameti zikredip ardından iman konusunu, kendi tarafını dost edinmesini, inkâr konusunu ve inkâr ehlini yüzüstü bırakmasını anlatınca; Halîl (İbrahim) ile tartışan ve o kasabaya uğrayan kimsenin kıssasıyla buna delil getirmeye başladı. Bu sırada, o cürete şaşırtma bağlamında, kendilerine 'Ölün' denilip sonra diriltilen kimselerin kıssasını hatırlattı. Harallî şöyle demiştir: 'Hakk Teâlâ'nın azamet ayetinde ve ona bitişik hususlarda has kullarına izhar ettiği hakikatler sebebiyle bu hitap, hedeflediği yüce anlamın başkalarının idrakinden üstün olması hasebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmiştir, son buldu.' Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”, yani sana bildireceğimiz şeyleri,

به علماً هو عندك كالمشاهدة لما لك من كمال البصيرة وبما أودعناه فيك من المعاني المنيرة. ولما كان هذا المحاج بعيداً من الصواب كثيف الحجاب أشار إلى بعده بحرف الغاية فقال: {إلى الذي حآج إبراهيم} أي الذي هو أبو العرب وهم أحق الناس بالاقتداء به {في ربه} الضمير يصح أن يعود على كل منهما أي فيما يختص به خالقه المربي له المحسن إليه بعد وضوح هذه الأدلة وقيام هذه البراهين إشارة إلى أنه سبحانه أوضح على لسان كل نبي أمره وبين عظمته وقدره مع أنه ركز ذلك في جميع الفطر وقادها إلى بحور جلاله بأدنى نظر فكأن نمرود المحاج للخليل ممن أخرجته الشياطين من النور إلى الظلمات،

sendeki basiretin yetkinliği ve içine yerleştirdiğimiz nurlu manalar sebebiyle senin katında müşahede gibi olan bir bilgiyle bilmedin mi? Bu tartışmacı haktan uzak ve perdesi kalın olduğu için, gaye bildiren harfle onun uzaklığına işaret ederek şöyle buyurdu: {إلى الذي حآج إبراهيم} “İbrahim ile tartışanı”, yani Arapların atası olup örnek almaya en layık oldukları zat ile [tartışanı] {في ربه} “Rabbi hakkında”. Zamir ikisine de dönebilir; yani bu deliller açığa çıktıktan ve bu burhanlar ikame edildikten sonra, onu yoktan var eden, terbiye eden ve ona ihsanda bulunan Yaratıcısına has olan hususlarda [tartışanı]. Bu, O'nun her peygamberin diliyle emrini açıkladığına, azamet ve kudretini beyan ettiğine, üstelik bunu bütün fıtratlara yerleştirip en küçük bir bakışla onları celal denizlerine sevk ettiğine bir işarettir. Sanki Halîl ile tartışan Nemrut, şeytanların nurdan karanlıklara çıkardığı kimselerdendi.

ولما كان ذلك أمراً باهراً معجباً بين أن علته الكبر الذي أشقى إبليس فقال: {أن} أي لأجل أن {آتاه الله} أي الملك الأعلى بفيض فضله {الملك} الفاني في الدنيا الدنيئة، فجعل موضع ما يجب عليه من شكر من ملكه ذلك محاجته فيه وكبره رغم عليه، وعرفه إشارة إلى كماله بالنسبة إلى الآدميين بالحكم على جميع الأرض.

Bu durum hayret verici ve göz kamaştırıcı bir şey olunca, bunun illetinin İblis'i bedbaht eden kibir olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {أن} “sırf ... diye”, yani şunun için: {آتاه الله} “Allah ona verdi diye”, yani Yüce Hükümran lütfunun feyziyle [verdi diye] {الملك} “hükümdarlığı”, şu alçak dünyadaki fani hükümdarlığı. Böylece kendisine bu mülkü verene şükretmesi gereken yeri, O'nun hakkında tartışma ve O'na karşı kibirlenme vesilesi kıldı. Mülk kelimesini marife (belirli) getirmesi, bütün yeryüzüne hükmetmek suretiyle insanlara nispetle onun yetkinliğine bir işarettir.

قال الحرالي: وفي إشعاره أن الملك فتنة وبلاء على من أوتيه - انتهى. فتكبر بما خوله الله فيه على عباد الله وهم يطيعونه لما مكّن الله له من الأسباب إلى أن رسخت قدمه في الكبر المختص بالملك الأعظم مالك الملك ومبيد الملوك فظن جهلاً أنه أهل له.

Harallî şöyle demiştir: 'Bunda, hükümdarlığın kendisine verilen kimse için bir fitne ve imtihan olduğuna dair bir hissettirme vardır -son buldu-.' Allah'ın kendisine sebepler bahşetmesi sayesinde insanların da kendisine itaat etmesiyle, Allah'ın ona lütfettiği şeylerle Allah'ın kullarına karşı büyüklük tasladı; nihayet ayakları Mülkün Sahibi ve hükümdarları helak edici olan En Yüce Hükümran'a has olan kibirde sabitlendi de cehaleti sebebiyle kendisinin buna ehil olduğunu sandı.

ولما أخبر ﷾ بمحاجته بين ما هي تقريراً لآية {فقال لهم الله موتوا ثم أحياهم} [البقرة: ٢٤٣] دلالة على البعث ليوم لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة فقال: {إذ} أي حاجه حين {قال إبراهيم ربي} أي الذي أحسن إليّ بخلقي وإدامة الهداية لي

Allah [celle celâlühû] onun tartışmasını haber verince, alışverişin, dostluğun ve şefaatin olmadığı o gün için dirilmeyi ispatlamak üzere: {فقال لهم الله موتوا ثم أحياهم} “Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti” [Bakara: 243] ayetini pekiştirmek amacıyla bu tartışmanın ne olduğunu beyan edip şöyle buyurdu: {إذ} “hani”, yani şu vakit onunla tartışmıştı: {قال إبراهيم ربي} “İbrahim: 'Benim Rabbim' demişti”, yani beni yaratmakla ve hidayetimi daim kılmakla bana ihsanda bulunan,

{الذي يحيي ويميت} أي وحده، وهذه العبارة تدل على تقدم كلام في هذا وادعاء أحد لمشاركة في هذه الصفة.

{الذي يحيي ويميت} “dirilten ve öldürendir.” Yani yalnızca O'dur. Bu ifade, bundan önce bu konuda bir söz geçtiğine ve birinin bu sıfatta ortaklık iddia ettiğine delalet eder.

ولما كان كأنه قيل: هذا أمر ظاهر مجمع عليه فماذا الذي يحاج المحاج فيه؟ أجيب بقوله: {قال} أي ذلك المحاج بجرأة وعدم تأمل لما ألفه من ذل الناس له وطواعيتهم لجبروته {أنا} أي أيضاً {أحيي وأميت} بأن أمُنَّ على من استحق القتل وأقتل من لا يستحق القتل.

Sanki: 'Bu, apaçık ve üzerinde icma edilen bir husustur; o tartışmacı ne hakkında tartışıyordu?' denilince şöyle cevap verildi: {قال} “[Nemrut] dedi ki”, yani o tartışmacı, insanların kendisine boyun eğmesine ve ceberutuna itaat etmesine alışkın olduğu için bir cüretle ve hiç düşünmeden: {أنا} “Ben [de]”, yani ben de {أحيي وأميت} “diriltir ve öldürürüm”, öldürülmeyi hak eden kimseyi bağışlamak ve öldürülmeyi hak etmeyen kimseyi de öldürmek suretiyle.

فلما رأى إبراهيم ﵊ أنه قد اجترأ على عظيم وأن محاجته في نفس الإحياء ربما خفيت أو طالت رأى أن يعجل إبهاته مع بيان حقارته بما هو أجلى من ذلك، وفيه أنه دون ما ادعاه بمراتب لأن الإحياء إفاضة الروح على صورة بعد إيجادها من العدم بأن

İbrahim aleyhisselâm onun pek büyük bir cürette bulunduğunu ve bizzat diriltme konusundaki tartışmanın gizli kalabileceğini veya uzayabileceğini görünce, bundan daha açık bir delille onun değersizliğini ortaya koyarak onu derhal susturmayı uygun gördü. Bunda, onun iddia ettiği şeyin hakiki diriltmenin katbekat altında olduğu da vardır; çünkü diriltmek, yoktan var edildikten sonra bir surete ruh bahşetmektir; şöyle ki:

{قال إبراهيم} وقال الحرالي: ولما كان من حسن الاحتجاج ترك المراء بمتابعة الحجة الملبسة كما قال تعالى {فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهراً} [الكهف: ٥٣] نقل المحاج من الحجة الواقعة في الأنفس إلى الحجة الواقعة في الآفاق بأعظم كواكبها الشمس {سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم} [فصلت: ٥٣] ففي ظاهر الاحتجاج انتقال وفي طيه تقرير الأول لأن الروح شمس البدن فكأنه ضرب مثل من حيث إن الإحياء إنما هو أن يؤتى بشمس الروح من حيث غربت فكان في ظاهر واستقبال حجة قاطعة باطنه تتميم للحجة الأولى قال تعالى: {فإن} بالفاء الرابطة بين الكلامين إشعاراً لتتمة الحجة الأولى بالحجة الثانية - انتهى. أي تسبب عن دعواك هذه أو أقول لك: إن {الله} بما له من العظمة والجلال باستجماع صفات الكمال {يأتي بالشمس} أي وهو الذي أوجدها {من المشرق} أي في كل يوم من قبل أن توجد أنت بدهور {فأت بها} أنت {من المغرب} ولو يوماً واحداً.

{قال إبراهيم} “İbrahim dedi ki”. Harallî şöyle demiştir: 'Güzel delil getirmenin gereklerinden biri de Allah Teâlâ'nın: {فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهراً} “Onlar hakkında açık bir münakaşadan başka bir münakaşaya girme” [Kehf: 22] buyurduğu gibi, şüphe düşürücü delilin peşine düşerek tartışmayı bırakmaktır. Bu yüzden tartışmacıyı nefislerde vuku bulan delilden, afaktaki (dış dünyadaki) delile, onun en büyük yıldızı olan güneşe intikal ettirdi: {سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم} “Onlara âyetlerimizi hem âfakta hem de kendi nefislerinde göstereceğiz” [Fussilet: 53]. Delil getirmenin zahirinde bir intikal vardır; bâtınında ise ilk delilin teyidi yatmaktadır; zira ruh bedenin güneşidir. Sanki diriltmenin, batmış olduğu yerden ruh güneşini getirmekten ibaret olması yönüyle bir temsil getirilmiştir; dolayısıyla zahirde ve ilk bakışta kesin bir hüccet, bâtınında ise birinci hüccetin tamamlanması söz konusudur. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فإن} “Şüphesiz”, iki kelamı birbirine bağlayan 'fâ' ile ikinci hüccetle birinci hüccetin tamamlandığını hissettirerek -son buldu-. Yani: Senin bu iddian sebebiyle ya da sana derim ki: Şüphesiz {الله} “Allah”, yetkinlik sıfatlarını kendisinde toplamasıyla azamet ve celal sahibi olan Allah, {يأتي بالشمس} “güneşi getirir”, yani onu yoktan var eden O'dur, {من المشرق} “doğudan”, yani sen yaratılmadan çağlar öncesinden beri her gün [getirir]; {فأت بها} “hadi sen onu getir”, sen getir {من المغرب} “batıdan”, tek bir gün olsun.

قال الحرالي: إظهاراً لمرجع العالم بكليته إلى واحد، وأن قيوم الإنسان في الإحياء والإماتة هو قيوم الآفاق في طلوع الشمس وغروبها، وفي لحنه إشعار بأن الله ﷾ لا بد وأن يأتي بالشمس من المغرب ليكون في ذلك إظهار تصريفه لها حيث شاء حتى يطلعها من حيث غربت كما يطلع الروح من حيث قبضت ليكون طلوع الشمس من مغربها آية مقاربة قيام الساعة وطلوع الأرواح من أبدانها - انتهى. {فبهت} قال الحرالي: من البهت وهو بقاء الشيء على حاله وصورته لا يتغير عنها لأمر يبهره وقعه أي فتسبب عن ذلك أنه بهت {الذي كفر} أي حصل له الكفر بتلك الدعوى التي لزمه بها إنكاره لاختصاصه ﷾ بالقدرة على ذلك وادعاؤه لنفسه الشركة، فبين له الخليل ﵊ بهذا المثال أنه عاجز عن تحويل صورة صورها الله ﷾ ووضعها في جهة إلى غير تلك الجهة فكيف له بأن يوجد صورة من العدم فكيف ثم كيف بإفاضة الروح عليها فكيف بالروح الحساسة فكيف بالروح الناطقة! وسيأتي لهذا الشأن في سورة الشعراء مزيد بيان، فيالله ما أعلى مقامات الأنبياء! وما أصفى بصائرهم! وما أسمى درجاتهم وأزكى عناصرهم! عليهم أجمعين مني أعظم الصلاة والسلام وأعلى

Harallî şöyle demiştir: 'Bütün âlemin merciinin tek bir varlık olduğunu; diriltme ve öldürmede insanın kayyûmunun, güneşin doğuşunda ve batışında afakın kayyûmu ile aynı olduğunu izhar etmek içindir. Sözün üslubunda, Allah [celle celâlühû]'ın güneşi dilediği gibi sevk ettiğini göstermek üzere onu battığı yerden doğdurması için mutlaka batıdan getireceğine dair bir işaret vardır; nitekim ruhu da kabzedildiği yerden diriltir; ta ki güneşin batıdan doğması, kıyametin kopmasının ve ruhların bedenlerinden çıkışının yaklaşmasının bir alameti olsun -son buldu-.' {فبهت} “Bunun üzerine apışıp kaldı (şaşırıp donakaldı)”. Harallî şöyle demiştir: 'El-Beht (البَهْت), bir şeyin etkileyici bir olay sebebiyle değişmeksizin kendi hali ve sureti üzere kalakalmasıdır.' Yani bunun neticesinde apışıp kaldı: {الذي كفر} “o inkâr eden kimse”. Yani Allah [celle celâlühû]'ın buna muktedir olma hususundaki tevhidine karşı çıkmasını ve kendisi için ortaklık iddia etmesini gerektiren o iddia sebebiyle inkâra düşen kimse. Halîl aleyhisselâm bu misalle ona gösterdi ki, o, Allah [celle celâlühû]'ın şekil verip bir cihete koyduğu bir sureti başka bir cihete çevirmekten dahi acizdir; o halde yoktan bir sureti nasıl var edebilir? Kaldı ki ona ruh bahşetmeyi nasıl yapabilir! Hisseden bir ruhu, düşünen ve konuşan bir ruhu nasıl var edebilir! Bu meselenin Şuarâ Suresi'nde daha geniş açıklaması gelecektir. Allah'ım! Peygamberlerin makamları ne kadar da yücedir! Basiretleri ne kadar da durudur! Dereceleri ne kadar âli, mayaları ne kadar temizdir! Hepsinin üzerine tarafımdan en büyük salât, selâm ve en yüce

التحية والإكرام. وقال الحرالي: فعرفه أي في قوله: {كفر} بوصفه من حيث دخل عليه البهت منه - انتهى. أي لأنه ستر ما يعلمه من عجز نفسه وقدرة خالقه، فكشف ﷾ بلسان خليله ﷺ الستر الذي أرخاه كشفاً واضحاً وهتكه بعظيم البيان هتكاً فاضحاً.

tahiyyat ve ikramlar olsun! Harallî şöyle demiştir: 'Onu, {كفر} “inkâr eden” buyruğunda, donakalmanın kendisine girdiği vasfı üzerinden niteledi -son buldu-.' Yani çünkü o, kendi nefsinin acziyetini ve Yaratıcısının kudretini bildiği halde bunu örtmüştü; Allah [celle celâlühû] da Halîli sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle onun çektiği perdeyi apaçık bir şekilde kaldırdı ve muazzam beyanıyla onu rezil rüsvay edip yırttı.

ولما كان التقدير: لأنه ظلم في ادعائه ذلك وفي الوجه الذي ادعى ذلك بسبه من قتل البريء وترك المجترىء، قال ﷾: {والله} أي الذي لا أمر لأحد معه {لا يهدي القوم} أي الذين أعطاهم قوة المقاومة للأمور {الظالمين *} عامة لوضعهم الأشياء بإرادته وتقديره في غير مواضعها، لأنه أظلم قلوبهم فجعلها أحلك من الليل الحالك فلم يبق لهم ذلك وجهاً ثابتاً يستمسكون به، فأين منهم الهداية وقد صاروا بمراحل عن مواطن أهل العناية! وقصر فعل الهداية لإفادة العموم، قال الإمام: فاختصر اللفظ إفادة لزيادة المعنى وهو من اللطائف القرآنية.

Takdirî mana: 'O, bu iddiasında ve masumu öldürüp cüretkârı serbest bırakmak suretiyle bunu iddia ettiği gerekçede zulmettiği için' şeklinde olunca, Allah [celle celâlühû] şöyle buyurdu: {والله} “Allah”, yani Kendisiyle beraber hiç kimsenin hükmü geçerli olmayan Allah, {لا يهدي القوم} “topluluğu hidayete erdirmez”, yani işlere karşı direnme gücü verdiği topluluğu, {الظالمين *} “zalimler [topluluğunu]”, iradesi ve takdiriyle eşyayı yerli yerine koymadıkları için genel olarak [hidayete erdirmez]. Çünkü O, onların kalplerini karartmış ve zifiri karanlık geceden daha karanlık kılmıştır; bu yüzden tutunacakları sabit bir dayanakları kalmamıştır. İnayet ehlinin makamlarından fersah fersah uzaklaşmışken hidayet onlara nereden gelsin! Umum ifade etmesi için hidayet fiili mef'ulsüz bırakılmıştır. İmam şöyle demiştir: 'Mananın ziyadeliğini ifade etmek için lafız kısaltılmıştır; bu da Kur'an'ın inceliklerindendir.'

ولما كان الإحياء والإماتة من أظهر آيات الربانية وأخصها بها أظهر ﷾ الغيرة عليها تارة بإبهات المدعي للمشاركة، وتارة

Diriltmek ve öldürmek, rubûbiyyetin en açık ve O'na en has ayetlerinden olunca, Allah [celle celâlühû] bazen ortaklık iddia edeni apıştırıp susturmak suretiyle, bazen de

بإشهاد المستبعد في نفسه وغيره بفعل ربه، وتارة بإشهاد المسترشد في غيره بنفسه معبراً في كل منها بما اقتضاه حاله وأشعر به سؤاله، فعبر في الكافر بإلى إشارة إلى أنه في محل البعد عن المخاطب ﷺ، وفي المتعجب بإسقاطها إسقاطاً لذلك البعد، وفي المسترشد المستطلع بإذ كما هي العادة المستمرة في أهل الصفاء والمحبة والوفاء فأتبع التعجيب من حال المحاجج التعجيب أيضاً من حال من استعظم إحياءه تعالى لتلك القرية. ولما كان معنى {ألم تر} هل رأيت لأن هل كما ذكر الرضي وغيره تختص مع كونها للاستفهام بأن تفيد فائدة النافي حتى جاز أن يجيء بعدها {إلا} قصداً للايجاب كقوله سبحانه تعالى {هل جزاء الإحسان إلا الإحسان} [الرحمن: ٦٠] وقوله ﷾ {هل هذا إلا بشر مثلكم} [الأنبياء: ٣] كان كأنه قيل: هل رأيت الذي حاج إبراهيم {أو} هل رأيت {كالذي} ويجوز أن يكون التقدير لأن أخبار الأولين إنما هي مواعظ لنا: أقومك كهذا المحاج لأعظم إبائهم فهم يقولون: إن الإحياء ليس على حقيقته بالبعث بعد الموت،

kendi nefsinde ve başkasında bunu uzak gören kimseye Rabbinin fiilini bizzat müşahede ettirmekle, bazen de doğru yolu arayan kimseye başkası üzerinden bizzat kendisinde müşahede ettirmekle bu konudaki gayretini (tavizsizliğini) izhar etmiştir; her birinde durumunun gerektirdiği ve sorusunun hissettirdiği lafızlarla ifade buyurmuştur. Kâfir hakkında, muhatap sallallâhu aleyhi ve sellem'den uzak bir konumda olduğuna işaret etmek için 'ilâ' (إلى) edatıyla ifade etti; hayret eden kimsede ise bu uzaklığı kaldırmak için onu düşürdü; hakikati araştıran ve arayan kimsede ise safiyet, muhabbet ve vefa ehlinde süregelen bir adet olduğu üzere 'iz' (إذ) lafzıyla ifade etti. Böylece tartışmacının halinden duyulan hayreti, Allah Teâlâ'nın o kasabayı diriltmesini akıldan uzak gören kimsenin halinden duyulan hayrete bağladı. {ألم تر} ifadesinin manası 'Gördün mü?' demek olduğuna göre -çünkü er-Radî ve başkalarının belirttiği gibi 'hel' (هل) edatı, soru için olmakla birlikte, olumsuzluk manası verme özelliğine de sahiptir; öyle ki olumluluk bildirmek maksadıyla kendisinden sonra {إلا} gelebilir; nitekim Yüce Allah'ın: {هل جزاء الإحسان إلا الإحسان} “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân: 60] ve Allah [celle celâlühû]'ın: {هل هذا إلا بشر مثلكم} “Bu sizin gibi bir insandan başka bir şey midir?” [Enbiyâ: 3] buyruklarında olduğu gibi- sanki şöyle denilmiştir: 'İbrahim ile tartışanı gördün mü {أو} yahut gördün mü {كالذي} o kimse gibisini?' Ya da takdirî mananın şöyle olması caizdir; zira öncekilerin haberleri bizim için ancak birer öğüttür: 'Senin kavmin, aşırı inatları sebebiyle bu tartışmacı gibi midir ki onlar: «Diriltme, ölümden sonra yeniden diriliş olarak hakikat değildir» derler;

أو هم كالذي {مر} قال الحرالي: من المرور وهو جعل الشيء على مسلك إلى غيره مع التفات إليه في سبيله {على قرية} وهي التي خرج منها الألوف أو بيت المقدس {وهي خاوية} أي متهدمة ساقطة جدرانها {على عروشها} أي سقوفها، أو خالية على بقاء سقوفها. قال الحرالي: من الخوا وهو خلو الشيء عما شأنه أن يعينه حساً أو معنىً، والعروش جمع عرش من نحو معنى العريش وهو ما أقيم من البناء على حالة عجالة يدفع سورة الحر والبرد ولا يدفع جملتها كالكن المشيد، فكان المشيد في الحقيقة عريشاً لوهاء الدنيا بجملتها في عين الاستبصار - انتهى.

yoksa onlar şu kimse gibi midirler: {مر} “uğrayan”. Harallî şöyle demiştir: 'El-Mürûr (المرور), bir şeye yol boyu dikkat kesilerek başka bir hedefe doğru onun üzerinden geçmektir.' {على قرية} “bir kasabaya” -ki o, binlerce kişinin çıktığı kasaba veya Beytü'l-Makdis'tir- {وهي خاوية} “duvarları çökmüş”, yani harap olmuş, duvarları yıkılmış vaziyette {على عروشها} “çatıları üzerine”, yani tavanları üzerine [çökmüş] ya da tavanları durduğu halde içi boşalmış. Harallî şöyle demiştir: 'El-Havâ (الخوا), bir şeyin duyu veya mana bakımından kendisini ayakta tutacak unsurlardan yoksun kalmasıdır. Urûş ise arşın çoğuludur; çardak (arîş) manasına yakındır ki o da sağlam bir sığınak gibi sıcak ve soğuğun tamamını değil de şiddetini defetmek üzere aceleyle kurulan yapıdır. Dolayısıyla sağlam yapılar dahi, basiret gözünde dünyanın bütünüyle çürüklüğü karşısında hakikatte birer çardaktan ibarettir -son buldu-.'

ولما كان كأنه قيل: ما الذي في حاله ذلك مما يعجب منه؟ قيل: {قال أنى يحيي هذه} أي القرية {الله} أي الذي له الأمر كله {بعد موتها} أي بما صارت إليه من الخراب وذهاب الأهل فيعيدها إلى ما كانت عليه عامرة آهلة. قال الحرالي: وفي لفظة «أنى» لشمول معناها لمعنى كيف وحيث ومتى استبعاده الإحياء في الكيف والمكان والزمان، ومنشأ هذا الاستبعاد إنما يطوق النفس

Sanki: 'Onun bu halinde şaşılacak ne vardı?' denilince şöyle buyruldu: {قال أنى يحيي هذه} “[O zat]: 'Bunu nasıl diriltecek?' dedi”, yani bu kasabayı; {الله} “Allah”, yani bütün işlerin sahibi olan Allah, {بعد موتها} “ölümünden sonra”, yani harabeye dönüp halkının yok olmasından sonra [nasıl diriltecek] de onu eski bayındır ve meskûn haline döndürecek? Harallî şöyle demiştir: '«Ennâ» (أنى) lafzı, anlamının 'nasıl', 'nerede' ve 'ne zaman' manalarını kapsaması sebebiyle diriltmeyi keyfiyet, mekân ve zaman bakımından uzak görmeyi ifade eder. Bu uzak görmenin kaynağı ise nefsin,

من طلبها لمعرفة تكييف ما لا يصل إليه علمها - انتهى.

ilminin ulaşamayacağı şeyin keyfiyetini öğrenme talebinden kaynaklanmaktadır -son buldu-.'

ولما كان هذا المستبعد قاصراً عن رتبة الخليل ﵊ في التهيؤ للطمأنينة بل كان إيقانه على الكيفية متوقفاً في الحكمة على تركه في عالم الغيب المدة التي ضربت لبقائه ميتاً ليكون ذلك كالتخمير في الطين لتتهيأ نفسه لعلم ذلك والإيقان به قال: {فأماته} أي فتسبب عن ذلك أن أماته {الله} أي الذي لا كفوء له فمهما أراد كان لإيقانه على علم ذلك عناية من الله به {مائة} ولما كان المراد أن مدة موته كانت طويلة ليكون قد بلي فيها فتكون إعادته أمكن في القدرة على ما تستبعده العرب وأن ذلك الزمان كان حسناً طيباً لقبوله الإحياء والعمارة عبر عنه بما يدل على السعة فقال: {عام} حتى بلي حماره وحفظ طعامه وشرابه من التغير ليتحقق كمال القدرة بحفظ ما شأنه التغير وتغير ما شأنه البقاء وإعادة ما فني.

Bu uzak gören zat, kalbin mutmainliğine hazırlanma konusunda Halîl aleyhisselâm'ın mertebesine erişemediğinden, bilakis keyfiyeti kesin olarak bilmesi hikmet gereği ölü olarak kalması için takdir edilen süre boyunca gayb âleminde bırakılmasına bağlı olduğundan -ki bu, nefsinin bunu bilmeye ve kesin olarak inanmaya hazır hale gelmesi için çamurun mayalanması gibi olsun- şöyle buyurdu: {فأماته} “Bunun üzerine onu öldürdü”, yani bu sözün ardından onu öldürdü; {الله} “Allah”, yani hiçbir dengi olmayan ve dilediği her şey anında gerçekleşen Allah, ona olan bir inayet olarak bu bilgiye dair kesin inancı kazansın diye [onu öldürdü]; {مائة} “yüz”. Burada kastedilen, ölüm süresinin uzun olması, içinde çürüyüp yok olması, Arapların imkânsız gördüğü şeye karşı kudretle yeniden diriltilmesinin daha kesin anlaşılması ve o zamanın diriltilmeyi ve imar edilmeyi kabule elverişli güzel ve hoş bir vakit olmasıdır; bu sebeple genişlik bildiren bir lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {عام} “yıl”. Hatta eşeği çürüdü; yiyeceği ve içeceği ise bozulmaktan korundu; ta ki değişmesi mutat olan şeyin korunması, kalması mutat olan şeyin değişmesi ve yok olanın geri döndürülmesiyle tam kudret tahakkuk etsin.

قال الحرالي: وخص المائة لكمالها في العد المثلث من الآحاد والعشرات وعشرها وتر الشفع لأن ما تم في الثالث كان ما زاد عليه تكراراً يجزىء عنه الثلاث {ثم بعثه} في بيانه إشعار

Harallî şöyle demiştir: 'Yüz sayısı, birler ve onlardan oluşan üçlü sayımda tamlığa ulaştığı ve onun onda biri çiftin teki olduğu için tahsis edilmiştir; çünkü üçüncüde tamamlanan şey, fazlasının bir tekrarı olup üç sayısı onun yerine geçer. {ثم بعثه} “Sonra onu diriltti”. Bu beyanda,

بأن بدنه لم يتغير ولا فني فناء حماره حيث لم يكن ثم نشره والله ﷾ أعلم كما قال {ثم إذا شاء أنشره} [عبس: ٢٢]- انتهى.

bedeninin değişmediğine ve eşeği gibi yok olup gitmediğine dair bir hissettirme vardır; çünkü ortada bir dağılma olmamıştı; Allah [celle celâlühû] en iyisini bilir, nitekim: {ثم إذا شاء أنشره} “Sonra dilediği zaman onu diriltir” [Abese: 22] buyurmuştur -son buldu-.'

ولما أحاط العلم بأن هذا العمل لأجل إيقانه على القدرة تشوفت النفس إلى ما حصل له بعد البعث فأجيبت بقوله تنبيهاً له ولكل سامع على ما في قصته من الخوارق: {قال} أي له الله ﷾ أو من شاء ممن خطابه ناشىء عنه {كم لبثت} أي في رقدتك هذه {قال} لنظره إلى سلامة طعامه وشرابه {لبثت يوماً} ثم تغير ظنه بحسب الشمس أو غيرها فقال: {أو بعض يوم} وكأنه استعجل بهذا الجواب - كما هي عادة الإنسان - قبل النظر إلى حماره {قال} أي الذي خاطبه مضرباً عن جوابه بياناً لأنه غلط ظاهر {بل لبثت مائة عام} معبراً عن الحول بلفظ يدور على معنى السعة والامتداد والطول ودله على ذلك وعلى كمال القدرة بقوله: {فانظر إلى طعامك وشرابك} أي الذي كان معك لما رقدت وهو أسرع الأشياء فساداً تين وعصير {لم يتسنه} من السنة أي يتغير بمر السنين على طول مرورها وقوة تقلباتها وتأثيرها، ومعنى القراءة بهاء السكت أن الخبر بذلك أمر جازم مقنع لا مرية فيه ولا تردد أصلاً {وانظر إلى} {حمارك} بالياً رميماً، فجمع الله له سبحانه

Bu fiilin kudrete dair kesin inanç sağlamak için yapıldığı anlaşılınca, nefis diriltildikten sonra ona ne olduğunu merak etti; ona ve her işitene kıssadaki harikalıkları hatırlatmak üzere şöyle cevap verildi: {قال} “[Allah] buyurdu ki”, yani ona Allah [celle celâlühû] veya O'ndan gelen hitapla dilediği bir kimse [dedi ki]: {كم لبثت} “Ne kadar kaldın?”, yani bu uykunda. {قال} “Dedi ki”, yiyecek ve içeceğinin sağlamlığına bakarak: {لبثت يوماً} “Bir gün kaldım”. Sonra güneşe veya başka şeylere göre zannı değişti ve şöyle dedi: {أو بعض يوم} “yahut günün bir kısmı kadar.” Sanki -insanın fıtratı gereği- eşeğine bakmadan önce bu cevabı vermekte acele etmişti. {قال} “[Hitap eden] dedi ki”, onun cevabını reddederek ve apaçık bir yanılgı içinde olduğunu beyan ederek: {بل لبثت مائة عام} “Hayır, yüz yıl kaldın!” Yılı genişlik, uzama ve uzunluk manasını içeren bir lafızla ifade etti ve bunu ve tam kudreti ona şu buyruğuyla gösterdi: {فانظر إلى طعامك وشرابك} “Yiyeceğine ve içeceğine bak”, yani uyuduğunda yanında bulunan ve en çabuk bozulan şeylerden olan incir ve meyve suyuna [bak], {لم يتسنه} “bozulmamış!” 'Sene' kökünden gelir; yani yılların üzerinden uzun süre geçmesine, güçlü değişim ve etkilerine rağmen bozulmamıştır. Sekte he'si (ه) ile okunmasının manası, bu haberin kesin, ikna edici, hiçbir şüphe ve tereddüt barındırmayan bir husus olduğudur. {وانظر إلى} “ve bak” {حمارك} “eşeğine!”, çürümüş ve kemikleri ufalanmış halde. Böylece Allah Sübhânehu

وتعالى بين آيتي الرطب في حفظه واليابس في نقضه.

ve Teâlâ, onun için yaş olanın korunmasındaki ayet ile kuru olanın dağıtılmasındaki ayeti bir araya getirdi.

ولما كان التقدير: فعلنا ذلك لنجعله آية لك على كمال القدرة أو لتعلم أنت قدرتنا، عطف عليه قوله: {ولنجعلك} أي في مجموع خبرك {آية للناس} أي كافة فكان أمره إبقاء وتثبيتاً آية في موجود الدنيا على ما سيكون في أمر الآخرة قيام ساعة وبعثاً ونشوراً - قاله الحرالي.

Takdirî mana: 'Bunu, tam kudretimize senin için bir ayet kılmak yahut kudretimizi bizzat bilesin diye yaptık' şeklinde olunca, ona şu buyruğunu atfetti: {ولنجعلك} “ve seni kılalım diye”, yani bütün bu kıssanla birlikte {آية للناس} “insanlara bir ibret (ayet)”, yani bütün insanlara. Böylece onun durumu, korunması ve sabit kılınmasıyla, ahiret işinde vuku bulacak kıyamet, ba's ve nüşûr (diriliş ve toplanış) için dünya varlığında bir ayet oldu -bunu Harallî söylemiştir-.

ولما أمره بالنظر إلى ما جعله له آية على لبثه ذلك الزمن الطويل أمره بالنظر إلى ما جعله له آية على اقتداره على الإحياء كيف ما أراد فقال: {وانظر إلى العظام} أي من حمارك وهي جمع عظم وهو عماد البدن الذي عليه مقوم صورته {كيف ننشزها} قال الحرالي: بالراء من النشر وهو عود الفاني إلى صورته الأولى وبالضم جعل وتصيير إليه، وبالزاي من النشز وهو إظهار الشيء وإعلاؤه، من نشز الأرض وهو ما ارتفع منها وظهر - انتهى.

O kadar uzun süre kaldığına dair kendisi için bir ayet kıldığı şeye bakmasını emredince, dilediği gibi diriltmeye muktedir olduğuna dair kendisi için bir ayet kıldığı şeye bakmasını emredip şöyle buyurdu: {وانظر إلى العظام} “Kemiklere de bak”, yani eşeğinin kemiklerine -ki kemik, bedenin direği olup suretinin ayakta durmasını sağlayan şeydir- {كيف ننشزها} “onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz?”. Harallî şöyle demiştir: 'Râ harfiyle (نَنْشُرُهَا), yok olanın ilk suretine dönmesi demek olan neşr (diriltme) kökünden gelir; zamme ile okunması onu bu hale getirmektir. Zâ harfiyle (نُنْشِزُهَا) ise, نشز kökünden olup bir şeyi açığa çıkarmak ve yükseltmektir; nitekim yerin yükselip açığa çıkan kısmına نشز denir -son buldu-.'

وضم بعضها إلى بعض على ما كانت عليه ينظم ذلك كله {ثم نكسوها لحماً} قال الحرالي: جعل حياته بعثاً وحياة حماره نشوراً وأراه النشر، واللحم الذي لحم بين العظام حتى

Bütün bunları düzene sokarak bazılarını diğerine eskiden olduğu gibi bitiştirmek [suretiyle]; {ثم نكسوها لحماً} “Sonra da onlara et giydiriyoruz.” Harallî şöyle demiştir: 'Onun kendi hayatını bir ba's (diriliş), eşeğinin hayatını ise bir nüşûr kıldı ve ona nüşûru (kemiklerin etle toparlanışını) gösterdi. Et de kemikler arasını kaynaştırdı, ta ki

صارت صورة واحدة ليتبين أمر الساعة عياناً فيكون حجة على الكافر والمستبعد {فلما تبين له} أي هذا الأمر الخارق الباهر الدال على ما وصف ﷾ به نفسه المقدسة في آية الكرسي. قال الحرالي: وفي صيغة تفعل إشعار بتردده في النظر بين الآيتين حتى استقر عنده أمر ما أعلم به واضمحل عنده ما قدره {قال أعلم} بصيغة الفعل بناء على نفسه وبصيغة الأمر إفادة لغيره ما علم لتدل القراءتان على أنه علم وعلم لأن العلم إنما يتم حين يصل إلى غير العالم فيجمع فضل العلم والتعليم - انتهى. ويجوز أن يدل التعبير بالمضارع في أعلم على أنه لم يزل متصفاً بهذا العلم من غير نظر إلى حال ولا استقبال ويكون ذلك اعتذاراً عن تعبيره في التعجيب بما دل على الاستبعاد بأنه إنما قاله استبعاداً لتعليق القدرة بذلك لا للقدرة عليه {أن الله} أي لما أعلم من عظمته {على كل شيء} أي من هذا وغيره {قدير *} قال الحرالي: في إشعاره إلزام البصائر شهود قدرة الله ﷾ في تعينها في الأسباب الحكمية التي تتقيد بها الأبصار إلحاقاً لما دون آية الإحياء والإماتة بأمرها ليستوي في العلم أن محييك هو مصرفك، فكما أن حياتك بقدرته فكذلك عملك

tek bir suret haline geldi; böylece kıyamet meselesi ayan beyan ortaya çıksın ve kâfir ile bunu uzak gören kimseye karşı bir hüccet olsun. {فلما تبين له} “Bu durum ona apaçık belli olunca”, yani Allah [celle celâlühû]'ın Âyetü'l-Kürsî'de mukaddes zatını nitelediği şeylere delalet eden bu harikulade ve göz kamaştırıcı hakikat [belli olunca]. Harallî şöyle demiştir: 'Tefâul (تَفَعُّل) kalıbında, kendisine bildirilen hakikat nezdinde yerleşip kendi tahmin ettiği şey yok oluncaya kadar iki ayet arasında bakışını gezdirdiğine dair bir hissettirme vardır. {قال أعلم} “Dedi ki: Artık biliyorum”. Fiil kalıbıyla (أَعْلَمُ) kendi nefsine binaen, emir kalıbıyla (اِعْلَمْ) ise bildiği şeyi başkasına bildirmek için okunmuştur; böylece iki kıraat, hem bildiğine hem de bildirdiğine delalet eder; çünkü ilim ancak âlimden başkasına ulaştığında tamamlanır ve böylece hem ilim hem de öğretme faziletini kendisinde toplar -son buldu-.' 'A'lemu' (أعلم) kelimesindeki muzâri (geniş zaman) ifadesinin, şimdiki zamana veya geleceğe bakılmaksızın bu ilimle daima nitelenmiş olduğuna delalet etmesi ve bunun, hayret makamında uzak görmeyi andıran ifadesine bir mazeret olması da mümkündür; yani o sözü kudretten uzak gördüğü için değil, kudretin ona taallukunu uzak gördüğü için söylemiştir. {أن الله} “Şüphesiz Allah'ın”, yani azametinden bildiği üzere {على كل شيء} “her şeye”, yani buna ve bundan başkasına {قدير *} “hakkıyla gücü yeter.” Harallî şöyle demiştir: 'Bunda, diriltme ve öldürme ayetinin altındaki şeyleri onun hükmüne ilhak etmek suretiyle, basiretlerin Allah [celle celâlühû]'ın kudretini, gözlerin bağlandığı hikmet sebeplerinde bizzat tecelli edişiyle müşahede etmesini zorunlu kılmaya dair bir hissettirme vardır; ta ki seni diriltenin senin üzerinde tasarruf eden zat olduğu bilgide eşitlensin. Nitekim hayatın O'nun kudretiyle olduğu gibi amelin de

بقدرته فلاءم تفصيل افراد القدرة لله بما تقدم من إبداء الحفظ بالله والعظمة لله، فكأنها جوامع وتفاصيل كلها تقتضي إحاطة أمر الله ﷾ بكلية ما أجمل وبدقائق تفاصيل ما فصل - انتهى. وفي الآية بيان لوجه مغالطة الكافر لمن استخفه من قومه في المحاجة مع الخليل صلوات الله وسلامه عليه بأن الإحياء الذي يستحق به الملك الألوهية هو هذا الإحياء الحقيقي لا التخلية عمن استحق القتل.

O'nun kudretiyledir. Böylece kudretin tek tek fertlerinin Allah'a tahsis edilmesi, daha önce geçen 'Allah ile koruma' ve 'Allah'a ait azamet' beyanlarıyla tam bir uyum arz etmiştir. Sanki bunlar, tamamı Allah [celle celâlühû]'ın emrinin icmal edilenlerin bütününe ve tafsil edilenlerin en ince ayrıntılarına kadar kuşatılmasını gerektiren câmi ve tafsilî hakikatlerdir -son buldu-.' Ayette, kâfirin Halîl salavâtullâhi ve selâmühû aleyh ile tartışırken kavminden aklını çeldiği kimselere karşı yaptığı mugalatanın mahiyeti de beyan edilmektedir; zira bir hükümdarın ilahlığı hak etmesine vesile olan diriltme, öldürülmeyi hak eden kimseyi salıvermek değil, işte bu hakiki diriltmedir.

ولما كان الإيمان بالبعث بل الإيقان من المقاصد العظمى في هذه السورة وانتهى إلى هذا السياق الذي هو لتثبيت دعائم القدرة على الإحياء مع تباين المناهج واختلاف الطرق فبين أولاً بالرد على الكافر ما يوجب الإيمان وبإشهاد المتعجب ما ختم الإيقان علا عن ذلك البيان في قصة الخليل صلوات الله وسلامه عليه إلى ما يثبت الطمأنينة، وقد قرر ﷾ أمر البعث في هذه السورة بعد ما أشارت إليه الفاتحة بيوم الدين أحسن تقرير، فبث نجومه فيها خلال سماوات آياتها وفرق رسومه في أرجائها بين دلائلها وبيناتها فعل الحكيم الذي يلقي ما يريد بالتدريج غير عجل ولا مقصر، فكرر

Yeniden dirilmeye iman, hatta bu hususta yakîn (kesin bilgi) hasıl etmek bu surenin en büyük maksatlarından biri olunca ve söz, farklı yollar ve çeşitli delillerle diriltmeye dair kudret sütunlarını pekiştirmeyi amaçlayan bu bağlama ulaşınca; ilk olarak kâfirin reddiyle imanı vacip kılan hususları beyan etti, hayret eden kimseye müşahede ettirmekle yakîni tamamladı ve bu beyanın da fevkinde Halîl salavâtullâhi ve selâmühû aleyh'in kıssasında kalbin mutmainliğini perçinleyen seviyeye yükseldi. Allah [celle celâlühû], Fâtiha Suresi'nin 'Din Günü' lafzıyla işaret etmesinden sonra bu surede ba's (diriliş) konusunu en güzel şekilde pekiştirmiştir. Onun yıldızlarını surenin ayet semaları arasına yaymış, işaretlerini deliller ve beyanlar arasında surenin dört bir yanına dağıtmıştır; bu, dilediği şeyi acele etmeksizin ve eksik bırakmaksızın tedricen vahyeden Hakîm Teâlâ'nın fiilidir. Nitekim

سبحانه وتعالى ذكره بالآخرة تارة والإحياء أخرى تارة في الدنيا وتارة في الآخرة في مثل قوله

Sübhânehu ve Teâlâ onu bazen ahireti zikrederek, bazen diriltmeyi zikrederek, kimi zaman dünyada, kimi zaman da ahirette olmak üzere şu tür buyruklarında tekrar etmiştir:

{وبالآخرة هم يوقنون} [البقرة: ٤] {كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتاً فأحياكم} [البقرة: ٢٨] {ثم بعثناكم من بعد موتكم} [البقرة: ٥٦] {كذلك يحيي الله الموتى} [البقرة: ٧٣] {فقال لهم الله موتوا ثم أحياهم} [البقرة: ٢٤٣] وما كان من أمثاله ونظائره وأشكاله في تلك الأساليب المرادة غالباً بالذات لغيره فاستأنست أنفس المنكرين له به، فصار لها استعداد لسماع الاستدلال عليه حتى ساق لهم أمر خليله ﵊ والتحية والإكرام، فكان كأنه قيل: يا منكري البعث ومظهري العجب منه ومقلدي الآباء في أمره بالأخبار التي أكثرها كاذب! اسمعوا قصة أبيكم إبراهيم ﷺ التي لقاكم بها الاستدلال على البعث وجمع المتفرق وإعادة الروح باخبار من لا يتهم بشهادة القرآن الذي أعجزكم عن الإتيان بمثل شيء منه فشهادته شهادة الله لتصيروا من ذلك على علم اليقين بل عين اليقين فقال تعالى: {وإذ} عطفاً على نحو اذكروا ما تلي عليكم من أمر البعث واذكروا قصة أبيكم إبراهيم فيما يدل عليه إذ. وقال الحرالي: ولما

{وبالآخرة هم يوقنون} “Onlar ahirete de kesin olarak inanırlar” [Bakara: 4], {كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتاً فأحياكم} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de sizi O diriltti?” [Bakara: 28], {ثم بعثناكم من بعد موتكم} “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” [Bakara: 56], {كذلك يحيي الله الموتى} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” [Bakara: 73], {فقال لهم الله موتوا ثم أحياهم} “Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti” [Bakara: 243] ve çoğunlukla bizzat başkası kastedilen bu üsluplardaki benzerleri, emsalleri ve eşleri olan ayetlerde... Böylece onu inkâr edenlerin nefisleri buna alıştı ve ona dair delilleri dinlemeye hazır hale geldi; nihayet Halîli aleyhisselâm'ın -salât, selâm ve ikram ona olsun- kıssasını onlara sevk etti. Sanki şöyle denildi: 'Ey dirilişi inkâr edenler, buna şaşanlar ve çoğu yalan olan haberlerle bu hususta atalarını taklit edenler! Bir benzerini getirmekten aciz kaldığınız Kur'an'ın şahitliğiyle -ki onun şahitliği Allah'ın şahitliğidir- hiçbir şekilde itham edilemeyecek bir zatın haber vermesiyle, dirilişe, dağılmış olanın toplanmasına ve ruhun iadesine dair delili sizlere ulaştıran atanız İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıssasını dinleyin; ta ki bundan ilme'l-yakîn, hatta ayne'l-yakîn mertebesinde bir bilgiye sahip olasınız!' Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani...”, 'Size okunan diriliş meselesini hatırlayın ve atanız İbrahim'in buna delalet eden kıssasını hatırlayın; hani...' anlamına atıftır. Harallî şöyle demiştir: 'Kur'an'ı indiren Zatın emri,

كان أمر منزل القرآن إقامة الدين بمكتوبه وحدوده فأنهاه تعالى منتهى منه ثم نظم به ما نظم من علنه في آية الكرسي ورتب على ذلك دين الإسلام الذي هو إلقاء كإلقاء اليد عند الموت انتظم به أمر المعاد الذي لا مدخل للعباد في أمره فرتب ﷾ ذكر المعاد في ثلاثة أحوال: حال الجاحد الذي انتهت غايته إلى بهت، ثم حال المستبعد الذي انتهت غايته إلى علم وإيمان، وأنهى الخطاب إلى حال المؤمن الذي انتهى حاله إلى يقين وطمأنينة ورؤية ملكوت في ملكوت الأرض - انتهى، فقال ﷾: واذ {قال إبراهيم} ولقد استولى الترتيب والتعبير في هذه الآيات الثلاث على الأمد الأقصى من الحسن، فإنها بدئت بمن أراد أن يخفي ما أوضحته البراهين من أمر الإله في الإحياء بأن ادعى لنفسه المشاركة بإحياء مجازي تلبيساً بلفظ إلى الدال على بعده ولعنه وطرده، ثم بمن استبعد إحياء القرية فأراه الله ﷾ كيفية الإحياء الحقيقي آية له وتتميماً للرد على ذلك مع الإقبال عليه بالمخاطبة ولذة الملاطفة ثم بمن سأل إكرام الله تعالى له بأن يريه كيف يحيي فيثبت ثم أثبتت ثم أكدت، ومناسبة الثلاث بكونها في إحياء الأشباح بالأرواح

dini hükümleri ve sınırlarıyla ikame etmek olunca, Allah Teâlâ onu nihai sınırına ulaştırdı; sonra Âyetü'l-Kürsî'deki açık hakikatleriyle bunu birbirine bağladı ve bunun üzerine ölüm anında elin bırakılması gibi tam bir teslimiyet olan İslam dinini bina etti; bununla da kulların müdahale hakkı olmayan ahiret (mead) işi düzene girmiş oldu. Allah [celle celâlühû] meadın zikrîni üç halde tertip etti: Gayesi donakalmakla sonuçlanan inkârcının hali; sonra gayesi ilim ve imana ulaşan, bunu uzak gören kimsenin hali; ve nihayet hitabı gayesi yakîn, mutmainlik ve yeryüzü melekûtunda melekûtu müşahede etmeye varan müminin haline bağladı -son buldu-.' Allah [celle celâlühû] şöyle buyurdu: Ve hani {قال إبراهيم} “İbrahim demişti”. Gerçekten de bu üç ayetteki tertip ve ifade güzelliğin en son noktasına ulaşmıştır; zira önce diriltme konusunda ilahî emrin delillerle ortaya koyduğu hakikati örtmek isteyip mecazi bir diriltmeyle kendisine ortaklık iddia eden, uzaklığına, lanetlenmesine ve kovulmasına delalet eden 'ilâ' (إلى) lafzıyla yanıltma yoluna giden kimseden başlandı; sonra bir kasabanın diriltilmesini uzak gören kimseden bahsedildi ki Allah [celle celâlühû] ona hakiki diriltmenin keyfiyetini bizzat bir ayet olarak gösterdi ve iltifatkâr hitap ve tatlı bir lütufla o inkâra nihai reddiyeyi tamamladı; sonra da diriltmeyi nasıl gerçekleştirdiğini kendisine göstermesi suretiyle Allah Teâlâ'nın lütfunu talep eden kimseden bahsedildi; böylece hakikat önce sabit kılındı, sonra ispat edildi, sonra da tekit edildi. Bu üç kıssanın cesetlerin ruhlarla diriltilmesi hususunda oluşunun,

لما قبلها وهو في إحياء الأرواح بأسرار الصلاح أجل مناسبة، فالمراد التحذير عن حال الأول والندب إلى الارتقاء عن درجة الثاني إلى مقام الثالث الذي حقيقته الصدق في الإيمان لرجاء الحيازة مما أكرم به، ولذلك عبر في قصته بقوله واذ ولم يسقها مساق التعجيب كالأول {رب} أي أيها المحسن إليّ {أرني كيف تحيي الموتى} قال الحرالي: طلب ما هو أهله بما قال تعالى

kendinden önceki ruhların salah sırlarıyla diriltilmesi konusuna münasebeti en yüce münasebettir. Buradaki maksat; birincisinin halinden sakındırmak, ikincisinin derecesinden, hakikati imanda sadakat olan üçüncüsünün makamına yükselmeye teşvik etmektir; ta ki onun nail kılındığı ikrama kavuşulsun. Bu sebeple onun kıssasında 've iz' (وإذ) lafzıyla ifade buyurmuş, birincide olduğu gibi hayret bildiren bir üslupla sevk etmemiştir: {رب} “Rabbim!”, yani ey bana ihsanda bulunan! {أرني كيف تحيي الموتى} “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster.” Harallî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda belirttiği üzere ehil olduğu şeyi talep etti:

{وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض} [الأنعام: ٧٥] فمن ملكوت الأرض الإحياء، فقرره ﷾ على تحقيق ابتداء حاله من تقرر الإيمان فقال مستأنفاً: {قال} ولما كان التقدير: ألم تعلم أني قادر على الإحياء لأني قادر على كل شيء عطف عليه قوله: {أو لم تؤمن} فإن الإيمان يجمع ذلك كله {قال بلى} فتحقق أن طلبه كيفية الإحياء ليس عن بقية تثبت في الإيمان، فكان في إشعاره أن أكثر طالبي الكيف في الأمور إنما يطلبونه عن وهن في إيمانهم، ومن طلب لتثبت الإيمان مع أن فيما دون الكيف من الآيات كفايته لم ينتفع بالآية في إيمانه، لأن كفايتها فيما دونه ولم يعل لليقين لنقص إيمانه عن تمام حده، فإذا تم الإيمان بحكم آياته التي في موجود حكمة الله في

{وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض} “Böylece İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm: 75]. Yerin melekûtundan biri de diriltmektir.' Bunun üzerine Allah [celle celâlühû], imanın yerleşmiş olmasından hareketle onun ilk halinin tahakkukunu ikrar ettirmek üzere yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {قال} “[Allah] buyurdu ki”. Takdirî mana: 'Benim her şeye gücüm yettiği için diriltmeye de kadir olduğumu bilmedin mi?' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {أو لم تؤمن} “İnanmadın mı?”. Çünkü iman bütün bunları kapsar. {قال بلى} “[İbrahim]: 'İnandım!' dedi”. Böylece onun diriltmenin keyfiyetini talep edişinin imandaki bir şüpheden kaynaklanmadığı tahakkuk etti. Bunda, meselelerde keyfiyeti talep edenlerin çoğunun bunu ancak imanlarındaki bir zaafiyetten ötürü talep ettiklerine dair bir hissettirme vardır. Kim keyfiyetin altındaki ayetler kendisine kafi geldiği halde imanı pekiştirmek için bunu talep ederse, bu ayetten imanı adına istifade edemez; zira kafi olan onun altındaki mertebedir ve imanı tam sınırına ulaşmadığı için yakîne yükselemez. İman, Allah'ın dünyadaki hikmet varlığında bulunan ayetlerinin hükmüyle tamamlandığında,

الدنيا بيناته ترتب عليه برؤية ملكوت شهود الدنيا رتبة اليقين، كما وجد تجربته أهل الكشف من الصادقين في أمر الله حيث أورث لهم اليقين، ومتى شاركهم في أمر من رؤية الكشف أو الكرامات ضعيف الإيمان طلب فيه تأويلاً، وربما كان عليه فتنة تنقصه مما كان عنده من حظ من إيمانه حتى ربما داخله نفاق لا ينفك منه إلا أن يستنقذه الله، فلذلك أبدى تعالى خطاب تقريره لخليله ﷺ على تحقيق الإيمان ليصح الترقي منه إلى رتبة الإيقان، وهو مثل نحو ما تقدم في مطلق قوله ﷾ {الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور} [البقرة: ٢٥٧] وذكر عن الخليل ﵊ أنه نظر إلى بدن دابة توزعها دواب البحر ودواب البر وطير الهواء، فتعجب منها وقال: يا رب! قد علمت لتجمعنها فأرني كيف تحييها لأعاين ذلك، فإنما ينبني يقين العيان على تحقيق الإيمان {ولكن} أريد المعاينة {ليطمئن} من الطمأنينة وهي الهدو والسكون على سواء الخلقة واعتدال الخلق {قلبي} من فطر على نيل شيء جبل على الشوق له، فلما كان إبراهيم ﵊ متهيئاً

dünya müşahedesinin melekûtunu görmekle yakîn mertebesi terettüp eder. Nitekim Allah'ın emrinde sadık olan keşif ehli bunun tecrübesini bulmuş ve bu durum onlara yakîn kazandırmıştır. İmanı zayıf olan kimse keşif veya keramet müşahedesinden bir şeye ortak olduğunda onda bir tevil arar; bu durum onun aleyhine bir fitne olabilir ve nezdindeki iman payından onu eksiltir, hatta içine Allah onu kurtarmadıkça ayrılamayacağı bir nifak girebilir. Bu sebeple Yüce Allah, Halîli sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanın tahakkuku üzere ikrar hitabında bulundu ki ondan yakîn mertebesine yükselmek sahih olsun. Bu, daha önce mutlak olarak geçen şu buyruğa benzer: {الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور} “Allah, iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan nura çıkarır” [Bakara: 257]. Halîl aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre o, deniz hayvanlarının, kara hayvanlarının ve havadaki kuşların aralarında paylaştığı bir hayvan leşine baktı; buna hayret ederek: 'Ey Rabbim! Onları mutlaka toplayacağını bildim; bunu bizzat gözümle müşahede etmem için onları nasıl dirilttiğini bana göster' dedi. Zira müşahede yakîni ancak imanın tahakkuku üzerine bina edilir. {ولكن} “Fakat”, müşahedeyi istiyorum {ليطمئن} “mutmain olsun diye”. İtminan (طمأنينة), yaratılışın dengesi ve ahlakın itidali üzere sükûnet ve huzur bulmaktır: {قلبي} “kalbim.” Bir şeye nail olmak üzere yaratılan kimse, ona karşı iştiyak duymaya programlanır. İbrahim aleyhisselâm itminanı kabul etmeye hazır olunca,

لقبول الطمأنينة قذف في قلبه طلبها، فأجابه الله بما قد هيأه له، فضرب ﷾ له مثلاً أراه إياه، جعله جري العيان جلي الإيقان، وذلك أن الله تعالى سبحانه هو الأحد الذي لا يعد ولا يحد وكان من تنزل تجليه لعباده أنه الإله الواحد، والواحد بريء من العد، فكان أول ظهور الخلق هو أول ظهور العد، فأول العد الاثنان {ومن كل شيء خلقنا زوجين} [الذاريات: ٤٩] فالاثنان عد هو خلق كل واحد منهما واحد، فجعل تعالى اثنين كل واحد منهما اثنان لتكون الاثنينية فيه كلاًّ وجزءاً فيكون زوجاً من زوج، فكان ذلك العد هو الأربع، فجعله الله ﷾ أصلاً لمخلوقاته فكانت جملتها وتره، فجعل الأقوات من أربع

kalbine onu talep etme arzusu bırakıldı; Allah da onu hazırladığı şeyle ona icabet etti. Allah [celle celâlühû] ona bizzat gösterdiği bir temsil getirdi; onu gözle görülür bir akış ve aşikâr bir yakîn kıldı. Şöyle ki: Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah, sayılamayan ve sınırlandırılamayan el-Ahad'dır (Tektir). Kullarına tecellisinin tenezzülü ise O'nun el-İlâhu'l-Vâhid (Bir olan İlah) olmasıdır; Vâhid ise sayımdan münezzehtir. Yaratılışın ilk zuhuru, sayının da ilk zuhuru oldu; sayının ilki ise ikidir: {ومن كل شيء خلقنا زوجين} “Her şeyden de çift çift yarattık” [Zâriyât: 49]. İki, her biri bir olan bir sayıdır; Yüce Allah ikiyi, her biri iki olan bir şey kıldı ki ikilik onda hem bütün hem de parça olsun ve çiftten bir çift olsun. İşte o sayı dört oldu. Allah [celle celâlühû] onu mahlukatına bir asıl kıldı; onların toplamı ise O'nun tekidir (vitridir). Rızıkları da dörtten kıldı:

{وقدر فيها أقواتها في أربعة أيام} [فصلت: ١٠] وجعل الأركان التي خلق منها صور المخلوقات أربعاً، وجعل الأقطار أربعاً، وجعل الأعمار أربعاً، وقال ﵊: «خير الرفقاء أربعة، وخير البعوث أربعون، وخير السرايا أربعمائة وخير الجيوش أربعة آلاف» والمربعات في أصول الخلق كثيرة تتبعها العلماء واطلع عليها الحكماء {هو الذي بعث في الأميين رسولاً} [الجمعة: ٢]

{وقدر فيها أقواتها في أربعة أيام} “Orada besinlerini dört günde takdir etti” [Fussilet: 10]. Mahlukatın suretlerinin yaratıldığı unsurları (erkânı) dört kıldı; yönleri dört kıldı; ömürleri dört kıldı. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yoldaşların en hayırlısı dörttür, müfrezelerin en hayırlısı kırktır, seriyyelerin en hayırlısı dört yüzdür, orduların en hayırlısı ise dört bindir.» Yaratılışın temellerindeki dörtlü unsurlar pek çoktur; âlimler bunların peşine düşmüş, hikmet ehli bunlara muttali olmuştur: {هو الذي بعث في الأميين رسولاً} “Ümmîler arasından bir elçi gönderen O'dur” [Cum'a: 2].

ولما كان خلق آدم وسائر المخلوقات من مداد الأركان التي هي الماء والتراب والهواء والنار فأظهر منها الصور {وصوركم فأحسن صوركم} [غافر: ٦٤] ثم أظهر ﷾ قهره بإماتته وإفناء صوره، «كل ابن آدم يأكله التراب إلا عجب الذَّنَبِ، منه خلق وفيه يركب» فكان بددها في أربعة أقطار شرقاً وغرباً وشمالاً وجنوباً، أرى خليله ﵊ كيف يدعو خلقه من أقطار آفاقه الأربعة بعد بددها واختلاطها والتئام أجزائها على غير حدها، يقال إن علياً رضي الله تعالى عنه ضرب بيده على قدح من فخار فقال: كم فيه من خد أسيل وعين كحيل! {قد علمنا ما تنقص الأرض منهم} [ق: ٤] فأرى تعالى خليله ﵊ مثلاً من جملة ذلك {قال فخذ} بالفاء تحقيقاً لمقاله وتصديقاً فيما تحقق من إيمانه وإبداء لاستحقاقه اليقين والطمأنينة بتقرر إيمانه {أربعة من الطير} هو اسم جمع من معنى ما منه الطيران وهو الخفة من ثقل ما ليس من شأنه أن يعلو في الهواء، جعل تعالى المثل من الطير لأن الأركان المجتمعة في الأبدان طوائر تطير إلى أوكارها ومراكزها التي حددها الله تعالى لها جعلاً

Âdem'in ve diğer mahlukatın yaratılışı su, toprak, hava ve ateşten ibaret olan dört unsurun maddesinden olup onlardan suretleri ortaya çıkarınca: {وصوركم فأحسن صوركم} “Size şekil verdi ve şekillerinizi en güzel yaptı” [Gâfir: 64]; sonra Allah [celle celâlühû], onları öldürmek ve suretlerini yok etmekle kahrını izhar etti: «Âdemoğlunun her yerini toprak yer, ancak acbü'z-zeneb (kuyruk sokumu kemiği) müstesna; o ondan yaratılmıştır ve tekrar onda birleştirilecektir.» Onların dağılması doğu, batı, kuzey ve güney olmak üzere dört yönde olunca; Halîli aleyhisselâm'a, mahlukatını dört afak köşesinden, dağılıp birbirine karıştıktan ve parçaları kendi sınırlarının dışında kaynaştıktan sonra nasıl çağıracağını gösterdi. Rivayet edilir ki Ali radıyallâhu teâlâ anh elini topraktan bir kadehe vurup şöyle demiştir: 'Bunun içinde nice düzgün yanaklar ve sürmeli gözler vardır!' {قد علمنا ما تنقص الأرض منهم} “Yerin onlardan ne eksilttiğini kesinlikle bilmişizdir” [Kâf: 4]. Yüce Allah Halîli aleyhisselâm'a bütün bunlardan bir misal gösterdi: {قال فخذ} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse al'”. Sözünü gerçekleştirmek, tahakkuk eden imanını doğrulamak ve imanının yerleşmesiyle yakîne ve itminana liyakatini ortaya koymak üzere 'fâ' edatıyla buyurdu: {أربعة من الطير} “kuşlardan dört tane”. Uçmak (tayaran) kökünden gelen bir cins ismidir; o da havada yükselmesi mutat olmayan şeyin ağırlığından kurtulup hafiflemesidir. Yüce Allah misali kuştan kıldı; çünkü bedenlerde toplanan unsurlar, kendiliklerinden zorunlu bir tabiatla değil,

فيها لا طبعاً واجباً منها، فإن الله ﷿ هو الحكيم الذي جعل الحكمة، فمن أشهده الحكمة وأشهده أنه جاعلها فهو حكيمها، ومن أشهده الحكمة الدنياوية ولم يشهده أنه جاعلها فهو جاهلها، فالحكمة شهود الحكمة مجعولة من الله كل ماهية ممهاة، وكل معنوية ممعناة، وكل حقيقة محققة، فالطبع وما فيه جعل من الله، من جهله ألحد ومن تحققه وحد. كذلك المعقول وما فيه إقباس من الله وإراءة من أمر الله، من تقيد به واعتقده لا ينفك نسبة الحد في الطبع واحتاج إلى ملجأ فتن التأويل في غيب الشرع، وكل ما سوى الحق موضوع معطي حظاً وحداً ينال ما أعطى ويعجز عما فوقه، للعقول حد تقف عنده لا تتعداه، فلذلك جعلها تعالى طوائر يقهرها قفص الصورة وتمام التسوية، ويظهر تماسكها نفخ الروح انتهى. وقوله ﷾، {فصرهن} أي اضممهن {إليك} أي لتعرف أشكالها فيكون ذلك أثبت في أمرها. قال الحرالي: من الصور وهو استمالة القلوب بالإحسان حتى يشتد إلى المستميل صغوها وميلها، وإشعاره ينبىء والله ﷾ أعلم أن إبراهيم ﵊ رباهن وغذاهن حتى عرفنه ليكون ذلك مثلاً لما لله

Allah Teâlâ'nın onlar için kıldığı bir takdir gereği O'nun belirlediği yuvalarına ve merkezlerine uçup giden kuşlar gibidir. Zira Allah [celle ve alâ], hikmeti koyan Hakîm'dir. Kime hikmeti gösterir ve onu koyanın Kendisi olduğunu gösterirse, o kişi hikmet ehlidir. Kime dünyevi hikmeti gösterip onu koyanın Kendisi olduğunu göstermezse, o kişi onun cahilidir. Hikmet; hikmetin Allah tarafından var edildiğini, her mahiyetin mahiyet kılındığını, her maneviyatın anlamlandırıldığını ve her hakikatin hakikat kılındığını müşahede etmektir. Tabiat ve içindekiler Allah'ın bir kılmasıdır; bunu bilmeyen mülhid olur, hakikatine eren ise tevhidi bulur. Aynı şekilde akıl ve içindekiler de Allah'tan bir iktibas ve Allah'ın emrinden bir göstermedir. Kim ona bağlanır ve onu mutlak kabul ederse, tabiattaki sınır nispetinden ayrılamaz ve şeriatın gaybında tevillerin fitnesine sığınmaya muhtaç kalır. Hak Teâlâ'nın dışındaki her şey konulmuş, kendisine bir pay ve sınır verilmiştir; kendisine verilene ulaşır, onun üzerindekinden ise aciz kalır. Akılların durduğu ve aşamadığı bir sınır vardır. Bu sebeple Yüce Allah onları, suret kafesi ve tam tesviyenin zapt ettiği, ruhun üflenmesiyle tutarlılığı aşikâr olan uçucular kılmıştır -son buldu-. Allah [celle celâlühû]'ın: {فصرهن} “onları kendine alıştır/eğit”, yani onları kendine kat {إليك} “kendine”, yani şekillerini bilesin de durumları senin nezdinde daha kesin olsun. Harallî şöyle demiştir: 'Es-Savr (الصور), kalpleri iyilikle meylettirmektir; öyle ki meylettirene olan eğilimi ve sevgisi şiddetlenir. Sözün hissettirdiği mana -Allah [celle celâlühû] en iyisini bilir- İbrahim aleyhisselâm'ın onları besleyip büyüttüğünü, nihayet kendisini tanıdıklarını gösterir; ta ki bu,