{والله يضاعف لمن يشاء} [البقرة: ٢٦١]- انتهى.
{والله يضاعف لمن يشاء} “Ve Allah dilediğine kat kat verir” [Bakara: 261].' -[Sözü] bitti-.
ولما رغب ﷾ في إقراضه أتبعه جملة حالية من ضمير يضاعف مرهبة مرغبة فقال: {والله} أي المحيط علماً وقدرة
[Allah] celle ve 'alâ Kendisine borç vermeye rağbet ettirince, bunun peşinden hem korkutucu hem ümit verici olarak kat kat artırma fiilinin zamirinden bir hal cümlesi getirip şöyle buyurdu: {والله} “Allah”; yani ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan,
{يقبض} أي له هذه الصفة وهي إيقاع القبض والإقتار بمن يشاء وإن جلت أمواله. قال الحرالي: والقبض إكمال الأخذ، أصله القبض باليد كله، والقبض - بالمهملة - أخذ بأطراف الأصابع وهو جمع عن بسط فلذلك قوبل به {ويبصط} أي لمن يشاء وإن ضاقت حاله، والبسط توسعة المجتمع إلى حد غاية {وإليه ترجعون *} حساً بالبعث ومعنى في جميع أموركم، فهو يجازيكم في الدارين على حسب ما يعلم من نياتكم.
{يقبض} “daraltır”; yani dilediği kimsenin malı ne kadar çok olursa olsun kabzetme ve daraltma sıfatı O'na aittir. Harallî der ki: 'Kabz, almayı tamamlamaktır; aslı elin tamamıyla kavramaktır; noktasız harfle (kabs) ise parmak uçlarıyla almaktır ve yaymanın (bast) zıddı olarak toplamaktır, bu sebeple onunla karşılandı.' {ويبصط} “ve genişletir”; yani hali ne kadar dar olursa olsun dilediği kimseye [genişletir]; bast ise toplanmış olanı son sınırına kadar genişletmektir. {وإليه ترجعون *} “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”; dirilişle hissen ve bütün işlerinizde manen [O'na döndürüleceksiniz]; O da niyetlerinizden bildiğine göre her iki yurtta size karşılığını verecektir.
ولما كان الصحابة رضوان الله تعالى عليهم يتمنون في مكة المشرفة الإذن في مقارعة الكفار ليردوهم عما هم عليه من الأذى والغي والعمى عجب من حال بني إسرائيل حيث سألوا الأمر بالقتال ثم لم ينصفوا إذ أمروا تحذيراً من مثل حالهم، وتصويراً لعجيب قدرته على نقض العزائم وتقليب القلوب، وإعلاماً بعظيم مقادير الأنبياء وتمكنهم في المعارف الإلهية، ودليلاً على ختام الآية التي قبلها فقال مقبلاً على أعلى الخلق إشارة إلى أن للنفوس من دقائق الوساوس ما لا يفهمه
Ashab -Allah Teâlâ'nın rızası üzerlerine olsun- Mekke-i Mükerreme'de bulundukları sırada kafirleri içinde bulundukları eziyet, azgınlık ve körlükten geri çevirmek için onlarla vuruşmaya izin verilmesini arzu ettiklerinde, onların haline benzer bir durumdan sakındırmak, azimleri bozma ve kalpleri evirip çevirme hususundaki eşsiz kudretini tasvir etmek, peygamberlerin yüce mertebelerini ve ilahî marifetlerdeki yetkinliklerini bildirmek ve bir önceki ayetin sonuna bir delil olmak üzere, savaşla emrolunmayı isteyip sonra da emrolunduklarında dürüst davranmayan İsrailoğullarının haline taaccüp etti. Böylece nefislerin ancak basiret sahiplerinin anlayabileceği ince vesveselere sahip olduğuna işaret etmek üzere mahlukatın en yücesine yönelerek şöyle buyurdu:
إلا البصراء: {ألم تر} قال الحرالي: أراه في الأولى حال أهل الحذر من الموت بما في الأنفس من الهلع الذي حذرت منه هذه الأمة ثم أراه في هذه مقابل ذلك من الترامي إلى طلب الحرب وهما طرفا انحراف في الأنفس، قال ﷺ: «لا تتمنوا لقاء العدو واسألوا الله العافية، فإذا لقيتموه فاصبروا واعلموا أن الجنة تحت ظلال السيوف» ففيه إشعار لهذه الأمة بأن لا تطلب الحرب ابتداء وإنما تدافع عن منعها من إقامة دينها كما قال ﷾: {أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا} [الحج: ٣٩] وقال ﵊:
{ألم تر} “Görmedin mi?” Harallî der ki: 'İlkinde bu ümmetin sakındırıldığı nefislerdeki panik sebebiyle ölümden sakınanların halini ona gösterdi; bunda ise onun tam karşılığı olan savaşı istemeye can atma halini gösterdi ki bunlar nefislerdeki iki sapma ucudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin, Allah'tan afiyet dileyin; onlarla karşılaştığınızda ise sabredin ve bilin ki cennet kılıçların gölgeleri altındadır.» Bunda, bu ümmetin savaşı bizzat başlatarak talep etmemesine, ancak [Allah] celle ve 'alâ'nın: {أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا} “Kendilerine savaş açılanlara zulme uğramaları sebebiyle izin verildi” [Hac: 39] buyurduğu gibi dinini ikame etmelerine engel olunmasına karşı savunma yapmasına bir işaret vardır. Nitekim o aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur:
«والمشركون قد بغوا علينا ... إذا أرادوا فتنة أبينا»
«Müşrikler bize azgınlık edip saldırdılar ... Onlar bir fitne çıkarmak istediklerinde biz boyun eğmedik.»'
فحق المؤمن أن يأبى الحرب ولا يطلبه فإنه إن طلبه فأوتيه عجز كما عجز هؤلاء حين تولوا إلا قليلاً فهذه الأقاصيص ليس المراد منها حديثاً عن الماضين وإنما هو إعلام بما يستقبله الآتون، إياك
Müminin görevi savaşa meyletmemek ve onu istememektir; zira şayet onu ister de kendisine verilirse, pek azı müstesna geri dönüp yüz çeviren şu kimselerin acze düştüğü gibi acze düşer. Dolayısıyla bu kıssalardan maksat geçmiştekilerden söz etmek değil, bilakis gelecekte gelecek olanlara karşılaşacakları şeyleri bildirmektir. «Kızım sana söylüyorum,
أعني واسمعي يا جارة! فلذلك لا يسمع القرآن من لم يأخذه بجملته خطاباً لهذه الأمة بكل ما قص له من أقاصيص الأولين - انتهى. ويجوز أن يكون الخطاب لكل من ألقى السمع وهو شهيد.
gelinim sen anla!» misali. Bu sebepledir ki, öncekilerin anlatılan bütün kıssalarıyla birlikte Kur'an'ı bütünüyle bu ümmete yönelik bir hitap olarak almayan kimse Kur'an'ı hakkıyla dinlemiş olmaz -[Harallî'nin sözü] bitti.- Hitabın, [kalbini] hazır bulundurarak kulak veren herkes için olması da caizdir.
ولما كان الإخلال من الشريف أقبح قال {إلى الملإ} أي الأشراف، قال الحرالي: الذين يملؤون العيون بهجة والقلوب هيبة - انتهى. ولما كان ذلك من أولاد الصلحاء أشنع قال: {من بني إسراءيل} ولما كان ممن تقرر له الدين واتضحت له المعجزات واشتهرت عنده الأمور الإلهيات أفحش قال {من بعد موسى} أي الذي أتاهم من الآيات بما طبق الأرض كثرة وملأ الصدور عظمة وأبقى فيهم كتاباً عجباً ما بعد القرآن من الكتب السماوية مثله.
Şerefli bir kimseden gelen sözünden dönme daha çirkin olduğu için {إلى الملإ} “o ileri gelenlerine”; yani eşrafa, [diye] buyurdu. Harallî der ki: 'Gözleri sevinçle, kalpleri ise heybetle dolduran kimselere [mele' denir].' -[sözü] bitti.- Bu durum salihlerin evlatlarından sadır olunca daha da çirkinleştiği için: {من بني إسراءيل} “İsrailoğullarından”, dini yerleşmiş, mucizeleri apaçık görmüş ve ilahî meseleleri gayet iyi bilmiş kimselerden olunca daha da vahimleştiği için de {من بعد موسى} “Musa'dan sonra”; yani çokluğuyla yeri kaplayan, büyüklüğüyle göğüsleri dolduran ayetlerle kendilerine gelmiş ve içlerinde, semavî kitaplar arasında Kur'an'dan sonra bir benzeri bulunmayan hayret verici bir kitap bırakmış olan [Musa'dan sonra], buyurdu.
قال الحرالي: وفيه إيذان بأن الأمة تختل بعد نبيها بما يصحبها من نوره زمن وجوده
Harallî der ki: 'Bunda, peygamberinin aralarında bulunduğu dönemde onun nurundan kendilerine eşlik eden şey sebebiyle bir ümmetin, peygamberinden sonra sarsıntıya uğrayacağına bir bildiri vardır.
معهم، قالوا: ما نفضنا أيدينا من تراب رسول الله ﷺ حتى أنكرنا قلوبنا - انتهى. {إذ قالوا} ولما كان الإخلاف مع الأكابر لا سيما مع الأنبياء أفظع قال: {لنبي لهم} ونكره لعدم مقتض لتعريفه. قال الحرالي: لأن نبيهم المعهود الآمر لهم إنما هو موسى ﵊، ومن بعده إلى عيسى عليهم الصلاة والسلام إنما هم أنبياء بمنزلة الساسة والقادة لهم كالعلماء في هذه الأمة منفذون وعالمون بما أنزل على موسى ﵊ كذلك كانوا إلى حين تنزيل الإنجيل فكما قص في صدر السورة حالهم مع موسى ﵊ قص في خواتيمها حالهم من بعد موسى لتعتبر هذه الأمة من ذلك حالها مع نبيها ﷺ وبعده انتهى.
Nitekim [sahabiler]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrinin toprağından ellerimizi henüz silkmiştik ki kalplerimizi yadırgadık» demişlerdir.' -[sözü] bitti.- {إذ قالوا} “Hani onlar demişlerdi”. Büyüklere, özellikle de peygamberlere karşı sözden dönmek daha korkunç olduğu için: {لنبي لهم} “kendilerine ait bir peygambere” buyurdu. Belirtmeyi (marife kılmayı) gerektiren bir durum bulunmadığı için onu nekre (belirsiz) getirdi. Harallî der ki: 'Çünkü onların bilinen ve kendilerine emreden peygamberleri yalnızca Musa aleyhisselâm idi. Ondan sonra İsa aleyhisselâm'a kadar gelenler ise bu ümmetteki alimler gibi, onlar için yönetici ve lider konumunda olan, Musa aleyhisselâm'a indirileni uygulayan ve bilen peygamberlerdi. İncil indirilinceye kadar da böyle devam ettiler. Surenin başında Musa aleyhisselâm ile olan halleri anlatıldığı gibi, bu ümmet Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile ve ondan sonraki durumu hakkında bundan ibret alsın diye surenin sonlarında da Musa'dan sonraki halleri anlatılmıştır.' -[sözü] bitti.-
ولما كان عندهم من الغلظة ما لا ينقادون به إلا لإنالة الملك وكان القتال لا يقوم إلا برأس جامع تكون الكلمة به واحدة قالوا: {ابعث لنا} أي خاصة {ملكاً} أي يقيم لنا أمر الحرب {نقاتل} أي عن أمره {في سبيل الله} أي الملك الأعلى.
Onlarda ancak bir hükümdarın atanmasıyla boyun eğecekleri bir kabalık bulunduğundan ve savaş da ancak sözü birleştirecek toparlayıcı bir liderle yürütülebileceğinden şöyle dediler: {ابعث لنا} “Bize tayin et”; yani özellikle bize, {ملكاً} “bir hükümdar [tayin et ki]”; yani bize savaş işini çekip çevirsin, {نقاتل} “savaşalım”; yani onun emri doğrultusunda, {في سبيل الله} “Allah yolunda”; yani en yüce Hükümran'ın [yolunda].
قال الحرالي في إعلامه أخذهم الأمر بمنة الأنفس حيث لم يظهر في قولهم إسناد إلى الله ﷾ الذي لا تصح الأعمال إلا بإسنادها
Harallî, sözlerinde amellerin ancak kendisine nispet edilmesiyle sahih olacağı [Allah] celle ve 'alâ'ya bir isnat görülmeyip meseleyi nefislerinin gücüne dayandırarak ele aldıklarını bildirmesi hususunda şöyle der:
إليه فما كان بناء على تقوى تم، وما كان على دعوى نفس انهدّ {قال} أي ذلك النبي {هل} كلمة تنبىء عن تحقيق الاستفهام اكتفي بمعناها عن الهمزة - انتهى. {عسيتم} أي قاربتم ولما كانت العناية بتأديب السائلين في هذا المهم أكثر قدم قوله: {إن كتب} أي فرض - كذا قالوا، والأحسن عندي كما يأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه في سورة براءة أن يكون المعنى: هل تخافون من أنفسكم، ولما كان القصد التنبيه على سؤال العافية والبعد عن التعرض للبلاء لخطر المقام بأن الأمر إذا وجب لم تبق فيه رخصة فمن قصر فيه هلك وسط بين عسى وصلتها قوله: {عليكم القتال} فرضاً لازماً، وبناه للمفعول صيانة لاسم الفاعل عن مخالفة يتوقع تقصيرهم بها {ألا تقاتلوا} فيوقعكم ذلك في العصيان، قال الحرالي: بكسر سين عسى وفتحها لغتان، عادة النحاة أن لا يلتمسوا اختلاف المعاني من أوساط الصيغ وأوائلها، وفي فهم اللغة وتحقيقها إعراب في الأوساط والأوائل كما اشتهر إعراب الأواخر عند عامة النحاة، فالكسر حيث
'O'na [isnat edilmeyen şey ise geçersizdir]; takva üzerine kurulan şey tamamlanır, nefsin davası üzerine kurulan şey ise yıkılır.' {قال} “[Peygamberleri] dedi ki”; yani o peygamber, {هل} soru edatının tahkikini bildiren bir kelimedir, hemzenin yerine onun manasıyla yetinilmiştir -[Harallî'nin sözü] bitti.- {عسيتم} “umulur ki siz / ya siz”; yani yaklaştınız. Bu mühim meselede soru soranları edeplendirmeye gösterilen özen daha fazla olduğundan: {إن كتب} “eğer üzerinize farz kılınırsa”; yani farz edilirse, sözünü öne aldı -böyle demişlerdir; bana göre en güzeli, inşâallah Teâlâ Berâe Suresi'nde tahkiki geleceği üzere, mananın: «Nefislerinizden korkuyor musunuz?» şeklinde olmasıdır-. Maksat, konunun tehlikesi sebebiyle afiyet dilemeye ve belaya maruz kalmaktan uzak durmaya dikkat çekmek olduğundan -zira bir emir kesinleştiğinde artık onda ruhsat kalmaz, kim onda kusur ederse helak olur- 'asâ' ile sılasının arasına şu sözünü koydu: {عليكم القتال} “savaş”; kesin bir farz olarak [üzerinize farz kılınırsa]. Kusur etmeleri beklendiği için fâilin ismini muhalefetten korumak adına meçhul kalıbında kurdu: {ألا تقاتلوا} “savaşmamazlık eder misiniz?”; bu da sizi isyana düşürür. Harallî der ki: '‘Asâ’ fiilinin sin harfinin kesresi ve fethası iki ayrı lehçedir. Nahivcilerin adeti, sîgaların ortalarından ve başlarından anlam farklılıkları aramamaktır. Oysa dilin anlaşılmasında ve tahkikinde, genel nahivciler nezdinde sonların irabı meşhur olduğu gibi, ortalarda ve başlarda da bir irap (anlam inceliği) vardır. Kesre olduğu yerde
كان مبنى عن باد عن ضعف وانكسار، والفتح معرب عن باد عن قوة واستواء - انتهى. فكأنه ﷺ فهم أن بعضهم يترك القتال عن ضعف عنه وبعضهم يتركه عن قوة ولذلك نفى الفعل ولم يقل: أن تعجزوا.
zayıflık ve kırılganlıktan kaynaklanan bir duruma dayanır; fetha ise güç ve dengeden ortaya çıkan durumu ifade eder.' -[sözü] bitti.- Sanki o [peygamber] aleyhisselâm, bazılarının savaşı ona güç yetirememekten kaynaklanan bir zayıflık sebebiyle, bazılarının ise [bile bile] güç sahibi olmalarına rağmen bırakacağını anladı; bu yüzden fiili nefyetti ve «acze düşmeniz» demedi.
قال الحرالي: فأنبأهم بما آل إليه أمرهم فلم يلتفوا عنه وحاجوه وردوا عليه بمثل سابقة قولهم، ففي إشعاره إنباء بما كانوا عليه من غلظ الطباع وعدم سرعة التنبه - انتهى.
Harallî der ki: 'Onlara işlerinin varacağı neticeyi haber verdi, fakat onlar bundan vazgeçmeyip onunla tartıştılar ve önceki sözlerinin bir benzeriyle ona karşılık verdiler. Bu ifadedeki işarette, onların ne derece katı tabiatlı olduklarına ve çabuk uyanamadıklarına dair bir bildiri vardır.' -[sözü] bitti.-
ولما كان مضمون هذا الاستفهام: إني أخشى عليكم القعود عن القتال أعلمنا الله عن جوابهم بقوله: {قالوا} أي لموسى في المخالفة ولما أرشد العطف على غير مذكور أن التقدير: ما يوجب لنا القعود وإنا لا نخاف ذلك على أنفسنا بل نحن جازمون بأنا نقاتل أشد القتال! عطف عليهم قولهم: {وما} أي وأي شيء {لنا} في {ألا نقاتل} ولما كانت النفس فيما لله أجد وإليه أنهض قالوا:
Bu sorunun içeriği: «Ben sizin savaştan geri durmanızdan korkuyorum» anlamında olduğundan, Allah onların cevabını şu buyruğuyla bize bildirdi: {قالوا} “Dediler ki”; yani muhalefet ederek [peygamberlerine] dediler. Zikredilmeyen bir ifadeye atıf yapılması takdirin: «Bizi geri durmaya sevk edecek ne var ki? Biz nefislerimiz hakkında bundan korkmuyoruz, bilakis biz en çetin şekilde savaşacağımıza kesin kararlıyız!» şeklinde olduğuna delalet edince, onların şu sözünü buna atfetti: {وما} “Bize ne oluyor da”; yani neyimiz var ki {لنا} {ألا نقاتل} “savaşmayalım”. Nefis, Allah için olan şeyde daha gayretli ve ona daha istekli davrandığı için şöyle dediler:
{في سبيل الله} أي الذي لا كفوء له إلهاباً وتهييجاً {وقد} أي والحال أنا قد {أخرجنا} أعم من أن يكون مع لإخراج إبعاد أو لا، وبناه للمجهول لأن موجب الإحفاظ والإخراج نفس الإخراج لا نسبة إلى حد بعينه {من ديارنا} التي هي لأبداننا كأبداننا لأرواحنا. ولما كان في {أخرجنا} معنى أبعدنا عطف عليه {وأبنائنا} فخلطوا بذلك ما لله بما لغيره وهو أغنى الشركاء لا يقبل إلا خالصاً. قال الحرالي: فأنبأ ﷾ أنهم أسندوا ذلك إلى غضب الأنفس على الإخراج وإنما يقاتل في سبيل الله من قاتل لتكون كلمة الله هي العليا - انتهى. ولما كان إخلاف الوعد مع قرب العهد أشنع قال: {فلما} بالفاء المؤذنة بالتعقيب {كتب عليهم} أي خاصة {القتال} أي الذي سألوه كما كتب عليكم بعد أن كنتم تمنونه إذ كنتم بمكة كما سيبين إن شاء الله تعالى في النساء عند قوله تعالى: {ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم} [النساء: ٧٧] ، {تولوا} فبادروا الإدبار بعد شدة ذلك الإقبال {إلا قليلاً منهم} أي فقاتلوا والله عليم بهم {والله} أي الذي له الإحاطة بكل كمال {عليم} بالمتولين، هكذا كان الأصل ولكنه قال: {بالظالمين *} معلماً بأنهم سألوا البلاء وكان من حقهم سؤال العافية، ثم لما أجيبوا إلى ما سألوا أعرضوا عنه فكفوا حيث ينبغي المضاء ومضوا حيث كان ينبغي الكف فعصوا الله الذي أوجبه عليهم، فجمعوا بين عار الإخلاف وفضيحة العصيان وخزي النكوص عن الأقران وقباحة الخذلان للإخوان.
{في سبيل الله} “Allah yolunda” yani [şevk ve gayreti] alevlendirmek ve harekete geçirmek üzere hiçbir dengi olmayanın [yolunda]. {وقد} “Halbuki biz” yani durum şu ki biz gerçekten {أخرجنا} “çıkarıldık” ifadesi, bu çıkarılmayla birlikte bir uzaklaştırmanın bulunup bulunmamasından daha geneldir. Cümleyi meçhul (edilgen) kalıpta kurmuştur; çünkü öfkelendiren ve çıkarılmaya sebep olan durum, belli bir kimseye nispet edilmeksizin bizzat çıkarılmanın kendisidir. {من ديارنا} “Yurtlarımızdan” ki [bu yurtlar] bedenlerimize göre tıpkı bedenlerimizin ruhlarımıza göre olduğu gibidir. {أخرجنا} “çıkarıldık” lafzında "uzaklaştırıldık" anlamı da bulunduğundan, {وأبنائنا} “ve çocuklarımızdan” ifadesi ona atfedilmiştir. Böylece Allah için olanı başkası için olanla karıştırmış oldular; oysa O, ortakların [ortaklığa] en muhtaç olmayanıdır ve sadece ihlasla olanı kabul eder. el-Harrâlî şöyle demiştir: "Allah -celle celâlühû- onların bu durumu çıkarılmaya karşı nefislerin duyduğu öfkeye dayandırdıklarını haber verdi. Halbuki Allah yolunda savaşan kimse, ancak Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşan kimsedir -söz bitti-." Verilen sözden dönmek, sözün verilme zamanına yakınlığıyla birlikte daha da çirkin olduğu için şöyle buyurdu: {فلما} “Fakat ne zaman ki” [ifadesi], ta'kîb (ardışıklık) bildiren fâ harfi iledir; {كتب عليهم} “onların üzerine yazılınca” yani özellikle onların [üzerine], {القتال} “savaş” yani talep etmiş oldukları savaş; tıpkı Nisa Suresi'nde Yüce Allah'ın: {ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin' denilenleri görmedin mi?” [Nisâ 77] ayetinde -inşâallahu teâlâ- açıklanacağı üzere Mekke'deyken sizin onu temenni etmenizin ardından sizin üzerinize de yazıldığı gibi. {تولوا} “yüz çevirdiler” yani o şiddetli yönelişten sonra hemen arkalarını dönüp kaçtılar; {إلا قليلاً منهم} “içlerinden pek azı müstesna” yani [onlar] savaştılar ve Allah onları hakkıyla bilendir. {والله} “Allah” yani her türlü yetkinliği kuşatmış olan [Allah], {عليم} “hakkıyla bilendir”; [aslında] "yüz çevirenleri" şeklinde olması asıl olandı, fakat şöyle buyurdu: {بالظالمين *} “zalimleri”. [Bununla] onların belayı talep ettiklerini, oysa haklarının afiyet dilemek olduğunu bildirmektedir. Sonra istedikleri şeye icabet edilince ondan yüz çevirdiler; kararlılıkla ilerlenmesi gereken yerde geri durdular, geri durulması gereken yerde ise ilerlediler. Böylece kendilerine bunu farz kılan Allah'a isyan ettiler; sözden dönme utancını, isyan rezaletini, akranlardan geri kaçma zilletini ve kardeşleri yalnız bırakmanın çirkinliğini bir araya getirdiler.
ولما أرشد العطف على غير مذكور إلى أن التقدير: فقال لهم
Zikredilmeyen bir ifadeye yapılan atıf, takdirin: «Bunun üzerine onlara
نبيّهم: ألم أقل لكم: لا تسألوا البلاء ولا تدانوا أمر القضاء فإن أكثر قول النفس كذب وجل أمانيها زور وأما أمر الله فمتى برز يجب، عطف عليه قوله: {وقال لهم} أي خاصة لم يكن معهم أحد غيرهم يحال عليهم جوابهم الذي لا يليق وصرح بالمقصود لئلا يظن أن القائل الله وأنهم واجهوه بالاعتراض فقال: {نبيهم} أي الذي تقدم أنهم سألوه ذلك مؤكداً معظماً محققاً بأداة التوقع لأن سؤالهم على لسان نبي يقتضي توقع الإجابة {إن الله} أي بجلاله وعزّ كماله {قد} ولما كان إلباس الشخص عزّ الملك مثل إعزاز الجماد بنفخ الروح كان التعبير عن ذلك بالبعث أليق فقال: {بعث لكم} أي خاصة
peygamberleri: 'Ben size: Belayı istemeyin, kaza emrine yaklaşmayın; zira nefsin sözünün çoğu yalan, temennilerinin büyüğü batıldır. Allah'ın emri ise ortaya çıktığında farz olur demedim mi?' dedi» şeklinde olduğuna delalet edince, şu buyruğunu ona atfetti: {وقال لهم} “Onlara dedi ki”; yani özellikle onlara [dedi], yanlarında uygunsuz cevapları kendilerine havale edilecek başkası yoktu. Sözü söyleyenin Allah olduğu ve O'na itirazla karşı çıktıkları zannedilmesin diye kastolunanı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {نبيهم} “peygamberleri”; yani daha önce kendisinden bunu istedikleri zikredilen peygamberleri, beklenti edatıyla tekit ederek, yücelterek ve tahkik ederek [şöyle dedi], çünkü onların bir peygamberin diliyle talepte bulunmaları cevabın beklenmesini gerektiriyordu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani celali ve kemalinin izzetiyle, {قد} [muhakkak ki]. Bir şahsa hükümdarlık izzetini giydirmek, cansız varlığa ruh üfleyerek izzet vermeye benzediğinden bunu 'ba's' (gönderme/tayin etme) lafzıyla ifade etmek daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {بعث لكم} “size tayin etti”; yani özellikle size,
لأجل سؤالكم {طالوت} اسم ملك من بني إسرائيل من سبط لم يكن الملك فيهم {ملكاً} تنتهون في تدبير الحرب إلى أمره.
talebiniz sebebiyle {طالوت} “Talut'u”; İsrailoğullarının içinden, kendilerinde hükümdarlık bulunmayan bir kabileye mensup bir hükümdarın adıdır, {ملكاً} “bir hükümdar olarak [tayin etti]”; harp idaresinde onun emrine tabi olacağınız [bir hükümdar].
قال الحرالي: فكان أول ما ابتلوا به أن ملك عليهم من لم يكن من أهل
Harallî der ki: 'İmtihan edildikleri ilk şey, başlarına kendilerince
بيت الملك عندهم فكان أول فتنتهم بما طلبوا ملكاً فأجيبوا فلم يرضوا بما بعث لهم - انتهى. ولما أجابهم إلى ما سألوا كان من أول جلافتهم اعتراضهم على أمر الملك الديان الذي أورده لهم باسمه الأعظم الدال على جميع الكمال من الجلال والجمال ليكون أجدر لهم بقبول أمره والوقوف عند زجره وأورد اعتراضهم في جواب من كأنه قال: ما فعلوا إذ أجابهم إلى ما سألوا؟ فقال: {قالوآ} أي هم لا غيرهم {أنى} أي من أين وكيف {يكون له} أي خاصة {الملك علينا ونحن} أي والحال أنا نحن {أحق بالملك منه} لأن فينا من هو من سبط الملوك دونه. قال الحرالي: فثنوا اعتراضهم بما هو أشد
hükümdarlık hanedanından olmayan birinin hükümdar yapılması oldu. Böylece onların ilk fitnesi bir hükümdar talep etmeleriyle başladı; taleplerine icabet edildiğinde ise kendilerine tayin edilen kimseye razı olmadılar.' -[sözü] bitti.- İstedikleri şeye icabet edildiğinde, onların ilk kabalıklarından biri, O'nun emrini kabul etmeye ve nehyettiği yerde durmaya daha layık olsunlar diye celal ve cemalden bütün kemale delalet eden İsm-i A'zam'ı ile kendilerine bildiren el-Melik ed-Deyyân'ın emrine itiraz etmeleri oldu. Sanki biri: «İstediklerine icabet edilince ne yaptılar?» demiş gibi onların itirazını bir cevap sadedinde getirerek şöyle buyurdu: {قالوآ} “Dediler ki”; yani başkası değil bizzat onlar, {أنى} “nasıl”; yani nereden ve nasıl, {يكون له} “onun olabilir ki”; yani özellikle onun, {الملك علينا} “üzerimize hükümdarlık”, {ونحن} “oysa biz”; yani şu haldeyken biz, {أحق بالملك منه} “hükümdarlığa ondan daha layığız”; çünkü içimizde ondan farklı olarak hükümdarlar kabilesinden olanlar vardır. Harallî der ki: 'İtirazlarını daha şiddetli olan bir şeyle pekiştirdiler
وهو الفخر بما ادعوه من استحقاق الملك على من ملكه الله عليهم فكان فيه حظ من فخر إبليس حيث قال حين أمر بالسجود لآدم: {أنا خير منه} [ص: ٧٦] انتهى. {ولم} أي والحال أنه لم {يؤت سعة من المال} أي فصار له مانعان: أحدهما أنه ليس من بيت المملكة، والثاني أنه مملق والملك لا بد له من مال يعتضد به. قال الحرالي: فكان في هذه الثالثة فتنة استصنام المال وأنه مما يقام به ملك وإنما الملك بايتاء الله فكان في هذه الفتنة الثالثة جهل وشرك، فتزايدت صنوف فتنتهم فيما انبعثوا إلى طلبه من أنفسهم - انتهى.
ki o da, Allah'ın başlarına hükümdar kıldığı kimseye karşı hükümdarlığa hak kazanmış oldukları iddiasıyla övünmeleridir. Bunda İblis'in, Âdem'e secde ile emrolunduğunda söylediği: {أنا خير منه} “Ben ondan daha hayırlıyım” [Sâd: 76] sözündeki övünmesinden bir pay vardı.' -[sözü] bitti.- {ولم} “ve ona verilmemişken”; yani şu haldeyken, {يؤت سعة من المال} “maldan bir genişlik / zenginlik”; yani onun için iki engel ortaya çıktı: Birincisi, hükümdarlık hanedanından olmaması, ikincisi ise fakir olmasıdır; oysa hükümdarın dayanacağı bir malı mutlaka olmalıdır. Harallî der ki: 'Bu üçüncü hususta parayı putlaştırma ve hükümdarlığın onunla ayakta duracağı zannı fitnesi vardı; oysa hükümdarlık ancak Allah'ın vermesiyle olur. Dolayısıyla bu üçüncü fitnede cehalet ve şirk bulunmaktaydı. Böylece kendi nefislerinden talep etmeye kalkıştıkları şeyde fitnelerinin çeşitleri giderek arttı.' -[sözü] bitti.-
ولما كان الخلق كلهم متساوين في أصل الجسمية وإنما جاء تفضيل بعضهم على بعض من الله فكان هو المدار علق الأمر به في قوله: {قال} أي النبي لا غيره مؤكداً لأجل إنكارهم معظماً عليهم الحق
Bütün mahlukat cisim olmanın aslında eşit olup bazılarının diğerlerine üstün kılınması yalnızca Allah'tan geldiği ve asıl dayanak O olduğu için, işi O'na bağlayarak şöyle buyurdu: {قال} “[Peygamberleri] dedi ki”; yani başkası değil peygamber [dedi], onların inkarı sebebiyle tekit ederek ve hakkı onlara karşı yücelterek
بإعادة الاسم الأعظم {إن الله} أي الذي له جميع الأمر فلا اعتراض عليه وهو أعلم بالمصالح {اصطفاه} قال الحرالي: والاصطفاء أخذ الصفوة - انتهى. ولما كان ذلك مضمناً معنى ملكه قال في تعديته {عليكم} ثم أتبع ذلك ما أودعه سبحانه مما اقتضى ذلك فقال: {وزاده} أي عليكم {بسطة في العلم} الذي به تحصل المكنة في التدبير والنفاذ في كل أمر، وهو يدل على اشتراط العلم في الملك، وفي تقديمه أن الفضائل النفسانية أشرف من الجسمانية وغيرها، وأن الملك ليس بالإرث {والجسم} الذي به يتمكن من الظفر بمن بارزه من الشجعان وقصده من سائر الأقران.
İsm-i A'zam'ı tekrar ederek: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün emir kendisinin olan, dolayısıyla kendisine itiraz edilemeyen ve maslahatları en iyi bilen [Allah], {اصطفاه} “onu seçti”. Harallî der ki: 'Istıfâ (seçmek), seçkini (saf olanı) almaktır.' -[sözü] bitti.- Bu ifade onu hükümdar kılma manasını içerdiğinden geçişli kılınmasında: {عليكم} “sizin üzerinize” buyurdu. Ardından Sübhânehu'nun bunu gerektirecek onda kıldığı vasıfları zikrederek şöyle buyurdu: {وزاده} “ve ona artırdı”; yani sizin üzerinize [artırdı], {بسطة في العلم} “ilimce bir üstünlük / genişlik”; bununla tedbirde güç yetirme ve her işte nüfuz sağlama elde edilir. Bu da hükümdarda ilmin şart koşulduğuna, bunun öne alınması nefis/ruh erdemlerinin bedensel ve diğer erdemlerden daha şerefli olduğuna ve hükümdarlığın mirasla olmadığına delalet eder; {والجسم} “ve beden bakımından da [genişlik verdi]”; bununla da kendisiyle teke tek vuruşan yiğitlere ve diğer bütün akranlarından ona yönelenlere karşı zafer elde etmeye muvaffak olur.
ولما كان من إليه شيء كان له الخيار في إسناده إلى غيره قال: والله} أي اصطفاه والحال أن الملك الذي لا أمر لغيره {يؤتي ملكه} أي الذي هو له وليس لغيره فيه شيء {من يشاء}
Bir şey kime aitse onu başkasına vermede seçim hakkı da ona ait olduğundan şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani O seçti, şu haldeyken ki O'ndan başkasına hiçbir emir düşmeyen Hükümran, {يؤتي ملكه} “mülkünü verir”; yani bizzat kendisinin olan ve başkasının onda hiçbir payı bulunmayan mülkünü [verir], {من يشاء} “dilediğine”;
كما آتاكموه بعد أن كنتم مستعبدين عند آل فرعون {والله} الذي له الإحاطة الكاملة فلا يجوز الاعتراض عليه {واسع} أي في إحاطة قدرته وشمول عظمته وكثرة جنوده ورزقه {عليم *} أي بالغ العلم، فما اختاره فهو المختار وليس لأحد معه خيرة فهو يفعل بما له من السعة في القدرة والعلم ما قد لا تدركه العقول ولا تحتمل وصفه الألباب والفهوم ويؤتي من ليس له مال من خزائن رزقه ما يشاء.
Firavun ailesinin yanında köleleştirilmişken [daha sonra] onu size verdiği gibi. {والله} “Ve Allah”; tam bir kuşatıcılığa sahip olan, dolayısıyla kendisine itiraz caiz olmayan [Allah], {واسع} “lütfu geniştir”; yani kudretinin kuşatıcılığında, azametinin şümulünde, ordularının ve rızkının çokluğunda [geniştir], {عليم *} “hakkıyla bilendir.”; yani ilmi eksiksiz olandır. Dolayısıyla O neyi seçmişse seçilen odur ve O'nunla beraber hiç kimsenin bir seçme hakkı yoktur. O, kudret ve ilmindeki genişlikle akılların idrak edemeyeceği, zihinlerin ve anlayışların vasfetmeye güç yetiremeyeceği şeyleri yapar ve malı mülkü olmayana rızık hazinelerinden dilediğini verir.
ولما كان أغلبهم واقفاً مع المشاهدات غير ثابت القدم في الإيمان بالغيب قال: {وقال لهم نبيهم} مثبتاً لأمر طالوت {إن آية} أي علامة {ملكه} قال الحرالي: وقل ما احتاج أحد في إيمانه إلى آية خارقة
Onların çoğu sadece gözle görülen şeylere takılıp kalan, gayba imanda ayağı sabit olmayan kimseler olduğu için şöyle buyurdu: {وقال لهم نبيهم} “Peygamberleri onlara dedi ki”; Talut'un durumunu pekiştirerek, {إن آية} “Şüphesiz alameti”; yani işareti, {ملكه} “onun hükümdarlığının”. Harallî der ki: 'İmanında harikulade bir ayete (mucizeye) ihtiyaç duyan pek az kimse vardır ki,
إلا كان إيمانه إن آمن غلبة يخرج عنه بأيسر فتنة، ومن كان إيمانه باستبصار ثبت عليه ولم يحتج إلى آية، فإن كانت الآية كانت له نعمة ولم تكن عليه فتنة {وما منعنا أن نرسل بالآيات إلاّ أن كذب بها الأولون - وما نرسل بالآيات إلاّ تخويفاً} [الإسراء: ٥٩] فإن الآيات طليعة المؤاخذة والاقتناع بالاعتبار طليعة القبول والثبات - انتهى. {أن يأتيكم} أي من غير آت به ترونه {التابوت} قال الحرالي: ويعز قدره - انتهى. وهو والله ﷾ أعلم الصندوق الذي وضع فيه اللوحان اللذان كتب فيهما العشر الآيات التي نسبتها من التوراة نسبة فاتحة الكتاب من القرآن وهو يسمى تابوت الشهادة كما تقدم ذكره في وصف قبة الزمان فيما مضى أول قصة بني إسرائيل وكانوا إذا حاربوا حمله جماعة منهم موظفون لحمله
eğer iman ederse imanı [ancak zoraki bir] mağlubiyetten ibaret olmasın ve en küçük fitneyle ondan çıkmasın! İmanı basiretle olan kimse ise onda sebat eder ve bir ayete ihtiyaç duymaz; şayet ayet gelirse bu onun için bir nimet olur, aleyhine bir fitne olmaz: {وما منعنا أن نرسل بالآيات إلاّ أن كذب بها الأولون - وما نرسل بالآيات إلاّ تخويفاً} “Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır... Biz ayetleri ancak korkutmak için göndeririz” [İsrâ: 59]. Zira ayetler cezalandırmanın öncüsüdür; ibretle ikna olmak ise kabulün ve sebatın öncüsüdür.' -[sözü] bitti.- {أن يأتيكم} “size gelmesidir”; yani sizin gördüğünüz bir getiren olmaksızın, {التابوت} “o Sandığın (Tâbût'un)”. Harallî der ki: 'Ve kadrinin yücelmesidir.' -[sözü] bitti.- O -Allah celle ve 'alâ en iyi bilendir ya- içine Tevrat'taki nispeti Kur'an'daki Fâtiha Suresi'nin nispeti gibi olan On Ayet'in yazıldığı iki levhanın konulduğu sandıktır. İsrailoğulları kıssasının başında Kubbetü'z-Zaman'ın tavsifinde daha önce geçtiği üzere buna «Şahitlik Sandığı» (Tâbûtü'ş-Şehâde) denir. Onlar savaştıklarında, içlerinden onu taşımakla görevli bir grup onu taşır
ويتقدمون به أمام الجيش فيكون ذلك سبب نصرهم وكان العمالقة أصحاب جالوت لما ظهروا عليهم أخذوه في جملة ما أخذوا من نفائسهم وكأن عهدهم به كأن قد طال فذكّرهم بماثره ترغيباً فيه وحملاً على الانقياد لطالوت فقال: {فيه سكينة} أي شيء يوجب السكون والثبات في مواطن الخوف. وقال الحرالي: معناه ثبات في القلوب يكون له في عالم الملكوت صورة بحسب حال المثبت، ويقال: كانت سكينة بني إسرائيل صورة هرّ من ياقوت ولؤلؤ وزبرجد ملفق منه أعضاء تلك الصورة تخرج منه ريح هفّافة تكون علم النصر لهم - انتهى. وزاده مدحاً بقوله: {من ربّكم} أي الذي
ve ordunun önünde onunla ilerlerlerdi; bu da onların zafer sebebi olurdu. Câlût'un adamları olan Amâlika kavmi onlara galip geldiğinde, onların kıymetli eşyaları arasında onu da almışlardı. Sanki onların onunla olan ahitleri üzerinden uzun zaman geçmişti; bu sebeple ona rağbet ettirmek ve Talut'a boyun eğmelerini sağlamak maksadıyla onun meziyetlerini hatırlatarak şöyle buyurdu: {فيه سكينة} “içinde bir sekinet bulunan”; yani korku anlarında sükuneti ve sebatı gerektiren bir şey [bulunan]. Harallî der ki: 'Bunun anlamı, melekût aleminde sabitleştirilenin haline göre bir sureti bulunan kalplerdeki sebattır. Şöyle de denilmiştir: İsrailoğullarının sekineti, yakut, inci ve zebercetten oluşan bir kedi suretiydi; o suretin azaları birbirine eklenmişti ve içinden hafif esen bir rüzgar çıkardı ki bu onlar için zafer alameti olurdu.' -[sözü] bitti.- Şu buyruğuyla onun övgüsünü artırdı: {من ربّكم} “Rabbinizden”; yani
طال إحسانه إليكم وتربيته باللطف لكم. وقال الحرالي وغيره: إنه كان في التابوت صورة يأتي منها عند النصر ريح تسمع. قال الحرالي: كما كانت الصبا تهب لهذه الأمة بالنصر، قال ﷺ: «نصرت بالصبا» فكانت سكينتها كلية آفاقها وتابوتها كلية سمائها حتى لا تحتاج إلى محمل يحملها ولا عدة تعدها لأنها أمة أمية تولى الله لها إقامة علمها وأعمالها - انتهى.
size ihsanı ve lütufla terbiyesi daimi olan [Rabbinizden]. Harallî ve başkaları der ki: Sandıkta zafer anında kendisinden işitilen bir rüzgarın geldiği bir suret vardı. Harallî der ki: 'Tıpkı saba rüzgarının bu ümmete zafer getirmek üzere esmesi gibi; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben saba rüzgarıyla yardım olundum» buyurmuştur. Böylece bu ümmetin sekineti bütün ufukları, sandığı ise bütün seması oldu; öyle ki onu taşıyacak bir mahfeze veya hazırlayacağı bir teçhizata ihtiyaç duymaz; zira o ümmî bir ümmettir, Allah onun ilminin ve amellerinin ikamesini bizzat üstlenmiştir.' -[sözü] bitti.-
ولما كان الكليم وأخوه عليهما الصلاة والسلام أعظم أنبيائه قال: {وبقية} قال الحرالي: فضلة جملة ذهب جلها {مما ترك} من الترك وهو أن لا يعرض للأمر حساً أو معنى {آل موسى وهارون} أي وهي لوحا العهد. قال الحرالي: وفي إشعار تثنية
Kelîmullah ve kardeşi aleyhimesselâm O'nun peygamberlerinin en büyüklerinden olduğu için şöyle buyurdu: {وبقية} “ve bir kalıntı”. Harallî der ki: 'Çoğu gitmiş bir bütünden geriye kalan fazlalık.' {مما ترك} “bıraktıklarından”; 'terk' lafzından olup, bir şeye hissen veya manen dokunmamaktır, {آل موسى وهارون} “Musa ailesi ile Harun ailesinin”; yani Ahid Levhaları. Harallî der ki: '«Âl» (aile) zikrinin tesniye yapılmasındaki
ذكر الآل ما يعلم باختصاص موسى ﵊ بوصف دون هارون ﵇ بما كان فيه من الشدة في أمر الله وباختصاص هارون ﵊ بما كان فيه من اللين والاحتمال حيث لم يكن آل موسى وهارون، لأن الآل حقيقة من يبدو فيه وصف من هو آله.
işarette, «Musa ve Harun ailesi» [şeklinde tekil aile lafzıyla] denilmeyip, Musa aleyhisselâm'ın Allah'ın emrindeki şiddeti sebebiyle Harun aleyhisselâm'da olmayan bir vasıfla, Harun aleyhisselâm'ın da kendisindeki yumuşaklık ve tahammül sebebiyle Musa'da olmayan bir vasıfla tahsis edildiği anlaşılmaktadır; zira «âl» hakikatte, ailesi olduğu kimsenin vasfı kendisinde beliren kişidir.
وقال: الآل أصل معناه السراب الذي تبدو فيه الأشياء البعيدة كأنه مرآة تجلو الأشياء فآل الرجل من إذا حضروا فكأنه لم يغب - انتهى. ثم صرح بما أفهمه إسناد
Şöyle de demiştir: 'Âl kelimesinin asıl anlamı, uzak nesnelerin içinde belirdiği seraptır; sanki o, nesneleri cilalayıp gösteren bir aynadır. Dolayısıyla bir kimsenin âli, hazır bulunduklarında sanki o kimse hiç kaybolmamış gibi olan kimselerdir.' -[sözü] bitti.- Sonra gelmenin ona isnat edilmesinden anlaşılan şeyi açıkça belirterek
الإتيان إليه فقال: {تحمله} من الحمل وهو ما استقل به الناقل {الملائكة} وما هذا بأغرب من قصة سفينة رضي الله تعالى عنه قال: «خرج رسول الله ﷺ ومعه أصحابه رضي الله تعالى عنهم فثقل عليهم متاعهم فقال لي رسول الله ﷺ: ابسط كساءك، فبسطته فجعلوا فيه متاعهم فحملوه علي فقال رسول الله ﷺ: احمل فإنما أنت سفينة! قال: فلو حملت من يومئذ وقر بعير أو بعيرين أو ثلاثة أو أربعة أو خمسة أو ستة أو سبعة ما ثقل عليّ» وأما مقاتلة الملائكة صلوات الله وسلامه عليهم في غزوة بدر فأمر شهير، كان الصحابي يكون قاصداً الكافر ليقاتله فإذا رأسه قد سقط من قبل أن يصل إليه، ولما كان هذا أمراً باهراً قال منبهاً على عظمته: {إن في ذلك} أي الأمر
şöyle buyurdu: {تحمله} “onu taşımaktadır”; 'haml' kökünden olup, taşıyanın bizzat yüklenmesidir, {الملائكة} “melekler”. Bu durum, Sefîne radıyallâhu anh'ın şu kıssasından daha garip değildir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki ashabı radıyallâhu anhüm yola çıktılar. Eşyaları kendilerine ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Hırkanı ser' buyurdu. Ben de serdim. Eşyalarını onun içine koyup bana yüklediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Taşı, zira sen ancak bir sefînesin (gemisin)!' buyurdu. [Sefîne] dedi ki: O günden sonra bir, iki, üç, dört, beş, altı veya yedi devenin yükünü taşısaydım bile bana ağır gelmezdi.» Meleklerin -Allah'ın salât ve selamı üzerlerine olsun- Bedir Gazvesi'nde savaşmaları ise meşhur bir husustur; sahabi bir kafirle savaşmak üzere ona yönelir, henüz ona ulaşmadan kafirin başı düşüverirdi. Bu apaçık ve göz kamaştırıcı bir husus olduğundan, büyüklüğüne dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”; yani bu
العظيم الشأن {لآية} أي باهرة {لكم إن كنتم مؤمنين *} فإن المواعظ لا تنفع غيرهم. قال الحرالي: ولما ضعف قبولهم عن النظر والاستبصار صار حالهم في صورة الضعف الذي يقال فيه: إن كان كذا، فكان في إشعاره خللهم وفتنتهم إلا قليلاً - انتهى. وفي هذه القصة توطئة لغزوة بدر وتدريب لمن كتب عليهم القتال وهو كره لهم وتأديب لهم وتهذيب وإشارة عظيمة واضحة إلى خلافة الصديق رضي الله تعالى عنه بما دل عليه من أمر استخلافه في الإمامة في الصلاة التي هي خلاصة هذا الدين كما أن ما في تابوت الشهادة كان خلاصة ذلك الدين، وتحذير لمن لعله يخالف فيها أو يقول إنه ليس من بني هاشم ولا عبد مناف الذين هم بيت الإمامة والرئاسة ونحو ذلك مما حمى الله المؤمنين منه، كما قال النبي ﷺ: «يأبى الله ذلك والمؤمنون» وفي توجيه الخطاب إلى النبي ﷺ إعلام بأن أول مقصود به الأقرب منه ﷺ فالأقرب، وفيها تشجيع للصحابة رضوان الله تعالى عليهم فيما يندبهم إليه الصديق ﵁ من قتال أهل الردة وما بعده إلى غير ذلك من الإشارات التي تقصر عنها العبارات - والله ﷾ الموفق.
şanı yüce olan meselede, {لآية} “elbette kesin bir delil / ibret vardır”; yani apaçık [bir delil], {لكم إن كنتم مؤمنين *} “sizin için, eğer inanmış kimselerseniz.”; zira öğütler müminlerden başkasına fayda vermez. Harallî der ki: 'Onların bakıp basiretle kavramaya dair kabulleri zayıflayınca halleri: «Eğer şöyle ise» denilen zayıflık suretine büründü. Dolayısıyla bu ifadedeki işarette, pek azı müstesna onların kusurları ve fitneleri yer almaktadır.' -[sözü] bitti.- Bu kıssada Bedir Gazvesi'ne bir hazırlık, kendilerine zor geldiği halde üzerlerine savaş farz kılınan kimseler için bir talim, terbiye ve arınma vardır. Ayrıca Şahitlik Sandığı'ndakilerin o dinin özü olması gibi bu dinin özü olan namaz kıldırma hususunda imamlığa geçirilmesi emrinin delalet ettiği üzere Sıddîk radıyallâhu anh'ın hilafetine apaçık ve büyük bir işaret; onda ihtilaf edebilecek veya onun imamet ve riyaset hanedanı olan Hâşimoğulları ve Abdümenâf'tan olmadığını söyleyebilecek kimselere karşı bir uyarı ve Allah'ın müminleri bundan korumuş olması yer almaktadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah ve müminler bundan başkasına razı olmaz» buyurmuştur. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesinde, onunla ilk kastedilenlerin ona en yakın olanlardan başlayarak sırayla geldiğine dair bir bildiri vardır. Yine bunda, Sıddîk radıyallâhu anh'ın kendilerini davet ettiği irtidad ehliyle savaş ve sonrasındaki hususlarda ashaba -Allah Teâlâ'nın rızası üzerlerine olsun- bir teşvik ve ifadelerin anlatmaktan aciz kaldığı daha nice işaretler bulunmaktadır. Muvaffak kılan [Allah] celle ve 'alâ'dır.
ولما كان التقدير: فأتاهم التابوت على الصفة المذكورة فأطاعوا نبيهم فيه فملكوه وانتدبوا معه فخرج بهم إلى العدو وفصل بالجنود من محل السكن، عطف عليه قوله: {فلما فصل} من الفصل وهو انقطاع بعض من كل، وأصله: فصل نفسه أو جنده - أو نحو ذلك، ولكنه كثر حذف المفعول للعلم به فصار يستعمل استعمال اللازم {طالوت} أي الذي ملكوه {بالجنود} أي التي اختارها وخرجوا للقاء من سألوا لقاءه لكفره بالله مع ما قد أحرقهم به من أنواع القهر.
Takdir: «Böylece Sandık kendilerine zikredilen nitelikte geldi, onlar da bu hususta peygamberlerine itaat edip Talut'u hükümdar yaptılar ve onunla birlikte göreve koştular; o da onları düşmana karşı çıkardı ve ordularla birlikte yerleşim yerinden ayrıldı» şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {فلما فصل} “Ayrılınca”; 'fasl' kökünden olup bir parçanın bütünden kopup ayrılmasıdır. Aslı «kendisini veya ordusunu ayırdı» ya da benzeri şekildedir; ancak bilindiği için mefulün hazfedilmesi çoğalmış ve geçişsiz (lâzım) gibi kullanılır olmuştur, {طالوت} “Talut”; yani hükümdar yaptıkları kimse, {بالجنود} “ordularla birlikte [ayrılınca]”; yani seçtiği ordularla ve Allah'a küfretmesi yanında kendilerini türlü kahırlarla yakıp kavurmuş olan, karşılaşmayı istedikleri düşmanla karşılaşmak üzere çıktıklarında.
قال الحرالي: وهو جمع جند وهم أتباع يكونون نجدة للمستتبع {قال} أي ملكهم {إن الله} أي الذي لا أعظم منه وأنتم خارجون في مرضاته {مبتليكم بنهر} من الماء الذي جعله ﷾ حياة لكل
Harallî der ki: 'Cünûd, «cünd» kelimesinin çoğuludur; onlar peşinden gidilen lidere yardımcı olan tabilerdir.' {قال} “Dedi ki”; yani hükümdarları [dedi ki], {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kendisinden daha büyüğü olmayan ve rızası uğruna sefere çıktığınız [Allah], {مبتليكم بنهر} “sizi bir ırmakla imtihan edecektir”; [Allah] celle ve 'alâ'nın her
شيء، فضربه مثلاً للدنيا التي من ركن إليها ذل ومن صدف عنها عز. قال الحرالي: فأظهر الله على لسانه ما أنبأ به نبيّهم في قوله {وزاده بسطة في العلم} [البقرة: ٢٤٧]- انتهى. {فمن شرب منه} أي ملأ بطنه {فليس مني} أي كمن انغمس في الدنيا فلا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينصرون {ومن لم يطعمه فإنه مني} كمن عزف عنها بكليته ثم تلا هذه
şey için hayat kıldığı sudan [bir ırmakla]. Böylece onu, meyleden kimsenin zelil olduğu, yüz çeviren kimsenin ise aziz olduğu dünyaya bir misal kıldı. Harallî der ki: 'Böylece Allah, peygamberlerinin: {وزاده بسطة في العلم} “Ve ona ilimce bir üstünlük artırdı” [Bakara: 247] sözüyle bildirdiği şeyi onun diliyle açığa çıkardı.' -[sözü] bitti.- {فمن شرب منه} “Artık kim ondan içerse”; yani karnını doldurursa, {فليس مني} “benden değildir”; yani dünyaya dalan kimse gibidir, böylelerinden azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez. {ومن لم يطعمه فإنه مني} “Kim de onu tatmazsa şüphesiz o bendendir”; bütünüyle ondan el çeken kimse gibi. Sonra bu
الدرجة العلية التي قد قدمت للعناية بها بما يليها من الاقتصاد فقال مستثنياً من {فمن شرب} : {إلا من اغترف} أي تكلف الغرف {غرفة بيده} ففي قراءة فتح الغين إعراب عن معنى إفرادها أخذة ما أخذت من قليل أو كثير، وفي الضم إعلام بملئها، والغرف بالفتح الأخذ بكلية اليد، والغرفة الفعلة الواحدة منه، وبالضم اسم ما حوته الغرفة، فكان في المغترفين من استوفى الغرفة ومنهم من لم يستوف - قاله الحرالي وقال: فكان فيه إيذان بتصنيفهم ثلاثة أصناف: من لم يطعمه البتة وأولئك الذين ثبتوا وظنوا أنهم ملاقو الله، ومن شرب منهم وأولئك الذين افتتنوا وانقطعوا عن الجهاد في سبيل الله ومن اغترف غرفة وهم الذين ثبتوا وتزلزلوا حتى ثبتهم الذين لم يطعموا. ولما كان قصص بني إسرائيل مثالاً لهذه الأمة كان مبتلى هذه الأمة بالنهر ابتلاهم بنهر الدنيا الجاري خلالها، فكانت جيوشهم بحكم هذا الإيحاء الاعتباري إذا مروا بنهر أموال الناس وبلادهم وزروعهم وأقطارهم في سبيلهم إلى غزوهم، فمن أصاب من أموال الناس ما لم ينله الإذن من الله انقطع عن ذلك الجيش ولو حضره. فما كان في بني إسرائيل
özen gösterilmek üzere öne alınan yüce dereceyi, onun ardından gelen iktisat (ölçülülük) derecesiyle takip ettirdi ve {فمن شرب} [ifadesinden] istisna yaparak şöyle buyurdu: {إلا من اغترف} “ancak avuçlayan müstesna”; yani avuçlamaya girişen, {غرفة بيده} “eliyle bir avuç”. Gayn harfinin fethasıyla olan kıraatte az olsun çok olsun aldığı kadarıyla tek bir alış manası ifade edilir; dammesiyle olan kıraatte ise avucun doldurulduğu bildirilir. Fetha ile 'el-garf', elin tamamıyla almaktır; 'el-garfe' ise onun bir defa yapılmasıdır. Damme ile 'el-gurfe' ise avucun içerdiği şeyin ismidir. Dolayısıyla avuçlayanlar arasında avucu tam dolduranlar da vardı, tam doldurmayanlar da vardı -bunu Harallî söylemiştir ve şöyle devam etmiştir-: 'Bunda onların üç sınıfa ayrıldığına dair bir bildiri vardır: Ondan kesinlikle tatmayanlar ki bunlar sebat eden ve Allah'a kavuşacaklarını kesin olarak bilenlerdir; ondan içenler ki bunlar fitneye düşüp Allah yolundaki cihattan geri kalanlardır; bir avuç alanlar ki bunlar sebat eden ama tatmayanlar kendilerini sebatkâr kılıncaya kadar sarsılan kimselerdir. İsrailoğullarının kıssaları bu ümmet için bir misal olduğundan, bu ümmetin nehirle imtihanı da aralarından akıp giden dünya nehriyle imtihan edilmeleri olmuştur. Bu ibretli işaretin hükmü gereğince, orduları gazaya giderken insanların malları, beldeleri, ekinleri ve diyarları nehrinden geçtiklerinde, insanların mallarından Allah'tan bir izin olmaksızın bir şey alan kimse, bizzat orada bulunsa bile o ordudan kopup ayrılmış olur. İsrailoğullarında
عياناً يكون وقوعه في هذه الأمة استبصاراً سترة لها وفضيحة لأولئك، ومن لم يصب منها شيئاً بتاً كان أهل ثبت ذلك الجيش الثابت المثبت، قيل لعلي رضي الله تعالى عنه: يا أمير المؤمنين! ما بال فرسك لم يكب بك قط؟ قال: ما وطئت به زرع مسلم قط. ومن أصاب ما له فيه ضرورة من منزل ينزله أو غلبة عادة تقع منه ويوده أن لا يقع فهؤلاء يقبلون التثبيت من الذين تورعوا كل الورع، فملاك هذا الدين الزهد في القلب والورع في التناول باليد، قال ﷺ:
ayan beyan olan şey, bu ümmet için bir örtü, ötekiler için bir rezalet olmak üzere bu ümmette basiretle vuku bulur. Dünyadan kesinlikle hiçbir şeye el sürmeyen kimse, o ordunun sebat eden ve sebatkâr kılan en metanetli ehli olur. Ali radıyallâhu anh'a: «Ey Müminlerin Emiri! Nasıl oldu da atın seni hiçbir zaman yüzüstü düşürmedi?» denildiğinde: «Onunla hiçbir Müslümanın ekinine asla basmadım» demiştir. Konaklayacağı bir yer gibi kendisi için zaruri olan bir şeye maruz kalan veya vuku bulmamasını arzuladığı halde alışkanlığın galebe çalmasıyla bir şeye düşen kimselere gelince; bunlar bütünüyle takva ve vera sahibi olan kimselerden sebat telkinini kabul ederler. Bu dinin esası kalpteki züht ve elle almadaki veradır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«إنما تنصرون بضعفائكم» وفي إلاحة هذا التمثيل والاعتبار أن أعظم الجيوش جيش يكون فيه من أهل الورع بعدد الثابتين من أصحاب طالوت الذين بعددهم كان أصحاب رسول الله ﷺ يوم بدر وهم ثلاثمائة وثلاثة عشر عدد المرسلين من كثرة عدد النبيين، قال: وفي إفراد اليد إيذان بأنها غرفة اليد اليمنى لأنها اليد الخاصة
«Siz ancak zayıflarınız sayesinde yardım olunur [ve rızıklandırılırsınız].» Bu temsil ve ibretin ortaya koyduğu hakikatte şu vardır: Orduların en büyüğü, içinde Talut'un sebat eden arkadaşlarının sayısı kadar vera ehli bulunan ordudur ki Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı da onların sayısıncadır; onlar da çok sayıdaki peygamberler içinden resullerin sayısı olan üç yüz on üç kişidir. [Harallî] der ki: 'Elin tekil olarak getirilmesinde, onun sağ elin avucu olduğuna dair bir bildiri vardır; çünkü o, has kılınan
للتعريف، ففي اعتباره أن الأخذ من الدنيا إنما يكون بيد لا بيدين لاشتمال اليدين على جانبي الخير والشر - انتهى. فعرض لهم النهر كما أخبرهم به {فشربوا منه} مجاوزين حد الاقتصاد {إلاّ قليلاً منهم} فأطاعوا فأرواهم الله وقوى قلوبهم، ومن عصى في شربه غلبه العطش وضعف عن اللقاء فبقي على شاطىء النهر. قال الحرالي: وفيما يذكر أنه قرىء بالرفع وهو إخراج لهم من الشاربين بالاتباع كأن الكلام
eldir. İbret cihetiyle bunda, dünyadan almanın iki elle değil tek elle olacağına işaret vardır; zira iki el hayır ve şer cihetlerini birlikte içerir.' -[sözü] bitti.- Kendilerine haber verdiği gibi ırmak karşılarına çıktı, {فشربوا منه} “ondan içtiler”; iktisat sınırını aşarak [içtiler], {إلاّ قليلاً منهم} “içlerinden pek azı müstesna”; onlar itaat ettiler, Allah da onları suya kandırdı ve kalplerini güçlendirdi. İçme hususunda isyan eden kimseye ise susuzluk galebe çaldı, [düşmanla] karşılaşmaktan aciz kaldı ve ırmağın kıyısında kaldı. Harallî der ki: 'Zikredildiğine göre bu kelime merfû olarak da okunmuştur; bu da tâbi olma (ittibâ) yoluyla onları içenlerin arasından çıkarmaktır, sanki kelam
مبني عليه حيث صار تابعاً وإعرابه مما أهمله النحاة فلم يحكموه وحكمه أن ما بني على إخراج اتبع وما لم يبن على إخراجه وكأنه إنما انثنى إليه بعد مضار الكلام الأول قطع ونصب - انتهى. وكان المعنى في النصب أنه لما استقر الفعل للكل رجع الاستثناء إلى البعض، وفي الاتباع نوى الاستثناء من الأول فصار كالمفرغ وهذه القراءة عزاها الأهوازي في كتاب الشواذ إلى الأعمش وعزاها السمين في إعرابه إلى عبد الله وأُبيّ رضي الله تعالى عنهما، وعقد سيبويه رحمه الله تعالى في نحو نصف كتابه لاتباع مثل هذا باباً ترجمه بقوله: باب ما يكون فيه إلاّ وما بعده وصفاً بمنزلة غير ومثل، ودل عليه بأبيات
onun üzerine bina edilmiş gibidir; zira tâbi olmuştur. Bunun irabı nahivcilerin ihmal edip tam kurallarını belirlemedikleri hususlardandır. Bunun hükmü şudur: Çıkarma esasına dayanan şey tâbi kılınır; çıkarma esasına dayanmayan ve sanki ilk kelam geçtikten sonra ona yönelinen şey ise kesilir ve nasbedilir.' -[sözü] bitti.- Nasb kıraatindeki mana, fiil herkes için kesinleştiğinde istisnanın bir kısma raci olmasıdır; ittibâda ise istisna baştan niyet edilmiş ve sanki müferrağ gibi olmuştur. Bu kıraati Ahvâzî Kitâbü'ş-Şevâzz'da A'meş'e nispet etmiş, Semîn de irabında Abdullah ve Übeyy radıyallâhu anhümâ'ya nispet etmiştir. Sîbeveyh -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- kitabının yaklaşık yarısında bunun benzerinin tâbi kılınması hususunda bir bab açmış ve başlığını şöyle koymuştur: «İllâ ve sonrasının 'gayr' ve 'misl' mertebesinde sıfat olduğu durumlar babı». Buna şu
كثيرة منها:
gibi pek çok beyitle delil getirmiştir:
وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك إلا الفرقدان
«Ve her kardeşten ayrılır kardeşi / Babana andolsun ki, Kutup Yıldızları müstesna!»
قال كأنه قال: وكل أخ غر الفرقدين، وسوى بين هذا وبين آية {لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر} [النساء: ٩٥] بالرفع {وغير المغضوب عليهم} [الفاتحة: ٧] ، وجوز في ما قام القوم إلا زبد، - بالرفع البدل والصفة، قال الرضي تمسكاً بقوله: وكل أخ - البيت، وقوله ﷺ: «الناس كلهم هلكى إلا العالمون، والعالمون كلهم هلكى إلا العاملون والعاملون كلهم هلكى إلا المخلصون، والمخلصون على خطر عظيم» وقال السمين: والفرق بين الوصف بإلا والوصف بغيرها أن لا يوصف بها المعارف والنكرات والظاهر والمضمر، وقال بعضهم: لا يوصف بها إلا النكرة والمعرفة بلام الجنس فإنه في قوة النكرة.
Der ki: Sanki «Kutup Yıldızları dışındaki her kardeş» demiştir. Bununla merfû okunan {لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر} “Özür sahibi olmayan müminlerden oturanlar eşit olmaz” [Nisâ: 95] ayetini ve {وغير المغضوب عليهم} “Gazaba uğrayanların gayrısına” [Fâtiha: 7] ayetini bir tutmuş; «Kavim ayağa kalkmadı, Zeyd müstesna» cümlesinde [Zeyd kelimesinin] ref ile okunmasında bedel ve sıfat olmayı caiz görmüştür. Radî, «Ve her kardeş...» beytine ve [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İnsanların hepsi helak olmuştur, alimler müstesna; alimlerin hepsi helak olmuştur, amel edenler müstesna; amel edenlerin hepsi helak olmuştur, ihlaslı olanlar müstesna; ihlaslı olanlar da büyük bir tehlike üzerindedir» sözüne tutunarak bunu söylemiştir. Semîn der ki: «İllâ» ile sıfat yapma ile «gayr» ile sıfat yapma arasındaki fark, marifeler, nekireler, zahir ve zamir isimlerin onunla sıfatlanamamasıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: «İllâ» ile ancak nekire ve cins lamı ile marife olan isim sıfatlanabilir; zira bu da nekire kuvvetindedir.
ولما ذكر فتنتهم بالنهر أتبعه فتنة اللقاء ببحر الجيش وما فيه من عظيم الخطر المزلزل للقلوب حثاً على سؤال العافية وتعريفاً بعظيم رتبتها كما قال ﷺ يوم عرض نفسه الشريفة على أهل الطائف ومسه منهم من عظيم الأذى ما مسه: إن لم يكن بك عليَّ غضب
Onların nehirle olan imtihanlarını zikrettikten sonra, afiyet dilemeye teşvik etmek ve onun yüce mertebesini tanıtmak üzere, arkasından ordu deniziyle karşılaşma imtihanını ve onun kalpleri sarsan büyük tehlikesini getirdi. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Taif ehline yüce nefsini arz ettiği ve onlardan başına gelen büyük eziyetler geldiği gün şöyle buyurmuştu: «Eğer senin bana karşı bir gazabın yoksa
فلا أبالي ولكن هي أوسع لي! فقال ﷾: {فلما جاوزه} أي النهر من غير شرب، من المجاوزة مفاعلة من الجواز وهو العبور من عدوة دنيا إلى عدوة قصوى {هو والذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان وجاوزوا {معه} وتراءت الفئتان {قالوا} أي معظمهم.
ben [çektiğim sıkıntıya] aldırmam; fakat senin afiyetin benim için daha geniştir!» Bunun üzerine [Allah] celle ve 'alâ şöyle buyurdu: {فلما جاوزه} “Vaktaki onu geçti”; yani içmeksizin nehri geçti; 'mücâveze' lafzından olup 'cevâz' kökünden gelir ki yakın yakadan uzak yakaya geçmektir, {هو والذين آمنوا} “o ve iman edenler”; yani imanı ikrar edip geçenler, {معه} “onunla beraber”; iki topluluk birbirini görünce, {قالوا} “dediler ki”; yani onların çoğu [dedi].
قال الحرالي: رد الضمير مرداً عاماً إيذاناً بكثرة الذين اغترفوا وقلة الذين لم يطعموا كما آذن ضمير شربوا بكثرة الذين شربوا منه - انتهى. {لا طاقة} مما منه الطوق وهو ما استقل به الفاعل ولم يعجزه {لنا اليوم} أي على ما نحن فيه من الحال {بجالوت وجنوده} لما هم فيه من القوة والكثرة. قال الحرالي: ففيه من نحو قولهم {ولم يؤت سعة من المال} اعتماداً على أن النصر بعدة مال أو قوة، وليس إلا بنصر الله، ثم قال: فإذا نوظر هذا الإنباء منهم والطلب أي كما يأتي في {ربنا أفرغ} بما تولى الله من أمر هذه الأمة في جيشهم الممثول لهذا الجيش في سورة الأنفال من نحو
Harallî der ki: '«İçtiler» zamirinin ondan içenlerin çokluğunu bildirdiği gibi, zamiri genel bir dönüşle döndürdü; bu da avuçlayanların çokluğunu ve tatmayanların azlığını bildirmektedir.' -[sözü] bitti.- {لا طاقة} “gücümüz yok”; 'tavk' kelimesinden olup fâilin bizzat üstesinden gelebildiği ve kendisini aciz bırakmayan şeydir, {لنا اليوم} “bugün bizim”; yani içinde bulunduğumuz bu halde, {بجالوت وجنوده} “Calut'a ve ordularına karşı”; onların sahip olduğu güç ve çokluk sebebiyle. Harallî der ki: 'Bunda, zaferin mal veya güç teçhizatıyla olduğuna dayanarak söyledikleri: {ولم يؤت سعة من المال} “Ona maldan bir genişlik de verilmemiştir” sözünün benzeri bir durum vardır; oysa zafer ancak Allah'ın yardımıyladır.' Sonra şöyle der: 'Onların bu haberi ve talebi -yani {ربنا أفرغ} ayetinde geleceği üzere- Enfal Suresi'nde bu orduya misal kılınan ordularında Allah'ın bu ümmetin işini üstlenmesiyle, mesela şu
قوله {إذ يغشيكم النعاس أمنة منه} [الأنفال: ١١]- الآيات، علم عظيم فضل الله على هذه الأمة واستشعر بما يكون لها في خاتمتها مما هو أعظم نبأ وأكمل عياناً فلله الحمد على ما أعظم من فضله ولطفه - انتهى.
buyruğuyla karşılaştırıldığında: {إذ يغشيكم النعاس أمنة منه} “Hani O, katından bir güven olarak sizi bir uyuklama ile bürüyordu” [Enfâl: 11] -ve devamındaki ayetler-, Allah'ın bu ümmete olan lütfunun büyüklüğü bilinir ve nihayetinde onun için haberce daha büyük ve müşahedece daha mükemmel olan şeylerin gerçekleşeceği hissedilir. Lütfunun ve kereminin büyüklüğünden ötürü Allah'a hamdolsun.' -[sözü] bitti.-
ولما أخبر عنهم بهذا القول نبه على أنه لا ينبغي أن يصدر ممن يظن أن أجله مقدر لا يزيد بالجبن والإحجام ولا ينقص بالجرأة والإقدام وأنه يلقى الله فيجازيه على عمله وأن النصر من الله لا بالقوة والعدد فقال: {قال الذين يظنون} أي يعلمون ولكنه عبر بالظن لما ذكر {أنهم ملاقوا الله} أي الذي له الجلال والإكرام إشارة إلى أنه يكفي في الخوف من الله والرجاء له الظن لأنه يوجب فرار العقل مما يظن أنه يكرهه ﷾ إنقاذاً لنفسه من الهلاك بذلك كما أسرف هؤلاء في الشرب لظن الهلاك بعدمه ورجعوا لظن الهلاك باللقاء؛ ويجوز أن يكون الظن على بابه ويأول اللقاء بالحالة الحسنة {كم من فئة قليلة} كما كان في هذه الأمة في يوم
Onlardan bu sözü haber verince, ecelinin takdir edilmiş olduğuna, korkaklık ve geri durmakla artmayacağına, cesaret ve ileri atılmakla da eksilmeyeceğine, Allah'a kavuşup O'nun ameline karşılık vereceğine ve zaferin güç ve sayı ile değil Allah'tan olduğuna inanan kimseden böyle bir sözün sadır olmaması gerektiğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {قال الذين يظنون} “Kesin olarak inananlar dediler ki”; yani bilenler, fakat zikredilen sebepten ötürü zan lafzıyla ifade etti, {أنهم ملاقوا الله} “şüphesiz kendilerinin Allah'a kavuşacaklarına”; yani Celâl ve İkrâm sahibi olan [Allah'a kavuşacaklarına]. Bu, Allah'tan korkma ve O'ndan ümit etmede zannın yeterli olduğuna bir işarettir; çünkü bu, aklın [Allah] celle ve 'alâ'nın hoşlanmadığını zannettiği şeyden, nefsini helakten kurtarmak maksadıyla kaçmasını gerektirir; nitekim şunlar içmedikleri takdirde helak olacakları zannıyla içmede aşırıya gitmişler ve karşılaşmada helak olacakları zannıyla geri dönmüşlerdir. Zannın kendi asıl anlamında kalması ve kavuşmanın güzel bir hal ile tevil edilmesi de caizdir: {كم من فئة قليلة} “Nice az bir topluluk vardır ki”; bu ümmette
بدر {غلبت فئة كثيرة} ثم نبه على أن سبب النصر الطاعة والذكر لله بقوله: {بإذن الله} أي بتمكين الذي لا كفوء له، فلا ينبغي لمن علم ذلك أن يفتر عن ذكره ويرضى بقضائه. ثم بين أن ملاك ذلك كله الصبر بقوله: {والله} أي الملك الأعظم {مع الصابرين *} ولا يخذل من كان معه.
Bedir günü olduğu gibi, {غلبت فئة كثيرة} “çok bir topluluğa galip gelmiştir”. Sonra zaferin sebebinin itaat ve Allah'ı zikir olduğuna şu buyruğuyla dikkat çekti: {بإذن الله} “Allah'ın izniyle”; yani hiçbir dengi bulunmayan [Allah'ın] güç yetirmesiyle. Bunu bilen kimsenin O'nu zikretmekten geri durmaması ve kazasına rıza göstermesi gerekir. Sonra bütün bunların temelinin sabır olduğunu şu buyruğuyla açıkladı: {والله} “Ve Allah”; yani en yüce Hükümran, {مع الصابرين *} “sabredenlerle beraberdir.”; O, beraberinde olduğu kimseyi asla yardımsız bırakmaz.
ثم بين أنهم صدقوا قولهم قبل المباشرة بالفعل عندها فقال عاطفاً على ما تقديره: فلما قالوا لهم ذلك جمع الله كلمتهم فاعتمدوا عليه وبرزوا للقتال بين يديه: {ولما برزوا} وهم على ما هم عليه من الضعف والقلة، والبروز هو الخروج عن كل شيء يوارى في براز من الأرض وهو الذي لا يكون فيه ما يتوارى فيه عن عين الناظر {لجالوت} اسم ملك من ملوك الكنعانيين كان بالشام في زمن
Sonra işe fiilen girişmeden önceki sözlerini iş anında fiilleriyle doğruladıklarını beyan ederek, takdiri: «Onlara bunu söylediklerinde, Allah onların birliğini sağladı, onlar da O'na tevekkül ettiler ve O'nun huzurunda savaşmak üzere meydana çıktılar» şeklinde olan ifadeye atfen şöyle buyurdu: {ولما برزوا} “Karşı karşıya çıktıkları zaman”; zayıflık ve azlık bakımından içinde bulundukları durum üzereyken; 'bürüzz' (meydana çıkmak), bakanın gözünden gizlenecek hiçbir şeyin bulunmadığı açık ve düz arazide gizleyen her şeyin dışına çıkmaktır, {لجالوت} “Calut'un [ve ordularının karşısına]”; Şam diyarında bir dönem hüküm sürmüş Kenanlı hükümdarlardan bir hükümdarın adıdır,
بني إسرائيل {وجنوده} على ما هم عليه من القوة والكثرة والجرأة بالتعود بالنصر {قالوا ربنا أفرغ} من الإفراغ وهو السكب المفيض على كلية المسكوب عليه {علينا صبراً} حتى نبلغ من الضرب ما نحب في مثل هذا الموطن {وثبت} من التثبيت تفعيل من الثبات وهو التمكن في الموضع الذي شأنه الاستزلال {أقدامنا} جمع قدم وهو ما يقوم عليه الشيء ويعتمده، أي بتقوية قلوبنا حتى لا نفر وتكون ضرباتنا منكبة موجعة وأشاروا بقولهم {وانصرنا على القوم الكافرين*} موضع قولهم: عليهم، إلى أنهم إنما يقاتلونهم لتضييعهم حقه ﷾ لا لحظ من حظوظ النفس كما كان من معظمهم أول ما سألوا وإلى أنهم أقوياء فلا بد لهم من معونته عليهم ﷾، ثم رتب على ذلك النتيجة حثاً على الاقتداء بهم لنيل
İsrailoğulları zamanında [yaşamıştı], {وجنوده} “ve ordularının [karşısına]”; güçleri, çoklukları ve zafere alışkın olmanın getirdiği cesaretle içinde bulundukları durum üzereyken; {قالوا ربنا أفرغ} “Dediler ki: Rabbimiz, üzerimize boşalt”; 'ifrâğ'dan gelir ki bu, üzerine dökülen şeyin tamamını kaplayacak şekilde dökmektir; {علينا صبراً} “sabır”; öyle ki böyle bir ortamda dilediğimiz şekilde vuruşabilelim; {وثبت} “ve sabit kıl”; 'tesbît'ten tef'îl babında 'sebât'tandır ki o da kayması muhtemel olan yerde sağlam durmaktır; {أقدامنا} “ayaklarımızı”; bir şeyin üzerinde durup dayandığı uzuv olan 'kadem'in çoğuludur; yani kalplerimizi güçlendirerek kaçmamamızı ve darbelerimizin isabetli ve can yakıcı olmasını sağla. {وانصرنا على القوم الكافرين*} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!” sözleriyle, «onlara karşı» demek yerine bu ifadeyi seçerek, onlarla sadece nefislerinin bir payı için değil -ki ilk talep ettiklerinde çoğunun durumu böyleydi- [Allah] celle ve 'alâ'nın hakkını zayi ettikleri için savaştıklarına ve onların güçlü olduğuna, bu yüzden de kendilerine karşı [Allah] celle ve 'alâ'nın yardımının mutlaka gerektiğine işaret ettiler. Sonra onların eriştikleri şeye erişmek için onlara uyulmasını teşvik etmek üzere bunun üzerine terettüp eden neticeyi zikretti.
ما نالوا فقال عاطفاً على ما تقديره: فأجاب الله ﷾ دعاءهم: {فهزموهم} مما منه الهزيمة وهو فرار من شأنه الثبات - قاله الحرالي، وقال: ولم يكن فهزمهم الله، كما لهذه الأمة في
Takdiri: «Allah celle ve 'alâ onların duasını kabul etti» şeklinde olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {فهزموهم} “Nihayet onları hezimete uğrattılar”; bu, 'hezîmet' kökünden gelir ki o da sebât etmesi gereken kimsenin kaçmasıdır -bunu el-Harrâlî söylemiştir ve şöyle demiştir: Bu ümmet için
{ولكن الله قتلهم} [الأنفال: ١٧] انتهى. {بإذن الله} أي الذي له الأمر كله. ثم بين ما خص به المتولي لعظم الأمر بتعريض نفسه للتلف في ذات الله ﷾ من الخلال الشريفة الموجبة لكمال الحياة الموصلة إلى البقاء السرمدي فقال: {وقتل داود} وكان في جيش طالوت {جالوت} قال الحرالي: مناظرة قوله {وما رميت إذ رميت ولكن الله رمى} [الأنفال: ١٧] وكان فضل الله عليك عظيماً - انتهى. وفي الزبور في المزمور الحادي والخمسين بعد المائة وهو آخره: صغيراً كنت في إخوتي، حدثاً في بيت
{ولكن الله قتلهم} [الأنفال: ١٧] “fakat onları Allah öldürdü” [el-Enfâl: 17] ayetinde olduğu gibi «onları Allah hezimete uğrattı» denmemiştir- [sözü] bitti. {بإذن الله} “Allah'ın izniyle”; yani bütün işlerin sahibi olan [Allah'ın izniyle]. Sonra, Allah celle ve 'alâ yolunda canını feda etmeyi göze alarak bu büyük işi üstlenen kimseye, ebedi bekâya ulaştıran hayatın kemalini gerektiren şerefli hasletlerden bahşettiği şeyleri açıklayarak şöyle buyurdu: {وقتل داود} “Ve Davud öldürdü”; Tâlût'un ordusundaydı, {جالوت} “Câlût'u”; el-Harrâlî şöyle dedi: Bu, O'nun: {وما رميت إذ رميت ولكن الله رمى} [الأنفال: ١٧] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [el-Enfâl: 17] ve «Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür» buyruğunun bir benzeridir -[sözü] bitti.- Zebur'da yüz elli birinci mezmurda -ki sonuncusudur- şöyle geçer: «Kardeşlerimin arasında küçüktüm, evde en genç bendim,
أبي، راعياً غنمه، يداي صنعتا الأرغن، وأصابعي عملت القيثار، من الآن اختارني الرب إلهي واستجاب لي وأرسل ملاكه وأخذني من غنم أبي ومسحني بدهن مسحته إخوتي حسان وأكرمني ولم يسر بهم الرب، خرجت ملتقياً الفلسطيني الجبار الغريب فدعا علي بأوثانه فرميته بثلاثة أحجار في جبهته بقوة الرب فصرعته واستللت سيفه وقطعت به رأسه ونزعت العار عن بني إسرائيل. {وآتاه الله} بجلاله وعظمته {الملك} قال الحرالي: كان داود ﵊ عندهم من سبط الملك فاجتمعت له المزيتان من استحقاق البيت وظهور الآية على يديه بقتل جالوت، قال تعالى: {والحكمة} تخليصاً للملك مما يلحقه بفقد الحكمة من اعتداء الحدود انتهى. فكان داود ﵊ أول من جمع له بين الملك والنبوة {وعلمه} أي زيادة مما يحتاجان إليه {مما يشاء} من صنعة الدروع وكلام الطير وغير ذلك.
babamın koyunlarını güderdim. Ellerim orgu yaptı, parmaklarım liri kurdu. İşte şimdi Rabbim Allah beni seçti, bana icabet etti, meleğini gönderdi, beni babamın koyunlarından aldı ve beni meshedilme yağıyla meshetti; kardeşlerim yakışıklıydı, beni üstün kıldı, Rab onlardan hoşnut olmadı. Yabancı zorba Filistî ile karşılaşmaya çıktım; o ilahlarıyla bana beddua etti, ben de Rabbin gücüyle alnına üç taş attım, onu yere serdim, kılıcını çekip onunla başını kestim ve İsrailoğullarından utancı kaldırdım.» {وآتاه الله} “Ve Allah ona verdi”; celâli ve azametiyle, {الملك} “hükümdarlık”; el-Harrâlî şöyle dedi: «Onların nezdinde Davud aleyhisselâm hükümdarlık sıbtından (kolundan) idi. Böylece onda hem hanedan hakkı hem de Câlût'u öldürmesiyle elinde mucizenin zuhur etmesi şeklinde iki meziyet bir araya geldi.» Yüce Allah şöyle buyurdu: {والحكمة} “ve hikmet”; hikmetin yokluğunda sınırları aşmak suretiyle mülke ilişen şeylerden mülkü arındırmak için -[sözü] bitti.- Böylece Davud aleyhisselâm, mülk ile peygamberliği kendisinde birleştiren ilk kişi oldu. {وعلمه} “ve ona öğretti”; yani her ikisinde de ihtiyaç duyulan şeylere ilaveten, {مما يشاء} “dilediğinden”; zırh yapımından, kuş dilinden ve daha başka şeylerden.
ولما بين ﷾ هذه الواقعة على طولها هذا البيان الذي يعجز عنه الإنس والجان بين حكمة الجهاد والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر بل ما هو أعم من ذلك من تسليط بعض الناس على بعض بسبب أنه جبل البشر على خلائق موجبة للتجبر وطلب التفرد بالعلو المفضي إلى الاختلاف فقال - بانياً له على ما تقديره: فدفع الله بذلك عن بني إسرائيل ما كان ابتلاهم به -: {ولولا دفع الله} المحيط بالحكمة والقدرة بقوته وقدرته {الناس} وقرىء: دفاع.
[Allah] celle ve 'alâ, bu olayı baştan sona insanların ve cinlerin aciz kalacağı bu açıklıkla beyan edince; cihadın, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin hikmetini, hatta bundan daha genel olarak, insan fıtratına zorbalığı ve ayrılığa yol açan üstünlük arzusunu gerektiren huyların yerleştirilmiş olması sebebiyle insanların bir kısmının diğer bir kısmına musallat kılınmasının hikmetini açıkladı. Takdiri: «Allah böylece İsrailoğullarından kendilerini imtihan ettiği belayı defetti» şeklinde olan ifadeye bina ederek şöyle buyurdu: {ولولا دفع الله} “Eğer Allah'ın defetmesi olmasaydı”; hikmet ve kudreti kuşatan [Allah'ın], gücü ve kudretiyle [defetmesi olmasaydı], {الناس} “insanları”; 'difâ' (دفاع) şeklinde de okunmuştur.
قال الحرالي: فعال من اثنين وما يقع من أحدهما دفع وهو رد الشيء
el-Harrâlî şöyle dedi: [Fial babı] iki taraf arasında olanı ifade eder; onlardan birinden meydana gelen ise 'def' (دَفْع)'tir ki o da bir şeyi
بغلبة وقهر عن وجهته التي هو منبعث إليها بأشد منته، وهو أبلغ من الأول إشارة إلى أنه ﷾ يفعل في ذلك فعل المبالغ.
yöneldiği hedeften üstünlük ve kahırla, son derece kuvvetli bir güçle geri çevirmektir. Bu, O'nun [Allah] celle ve 'alâ bu hususta mübalağa ile muamele ettiğine işaret etmek üzere ilk [kıraatten] daha beliğdir.
ولما أثبت ﷾ أن الفعل له خلقاً وإيجاداً بيّن أنه لعباده كسباً ومباشرة فقال: {بعضهم ببعض} فتارة ينصر قويهم على ضعيفهم كما هو مقتضى القياس، وتارة ينصر ضعيفهم - كما فعل في قصة طالوت - على قويهم حتى لا يزال ما أقام بينهم من سبب الحفظ بهيبة بعضهم لبعض قائماً {لفسدت الأرض} بأكل القوي الضعيف حتى لا يبقى أحد {ولكن الله} تعالى بعظمته وجلاله وعزته وكماله يكف بعض الناس ببعض ويولي بعض الظالمين بعضاً وقد يؤيد الدين بالرجل الفاجر على نظام دبّره وقانون أحكمه في الأزل يكون سبباً لكف القوي عن الضعيف إبقاء لهذا الوجود على هذا النظام إلى الحد الذي حده ثم يزيل الشحناء على زمن عيسى عليه الصلاة والسلام
[Allah] celle ve 'alâ yaratma ve var etme bakımından fiilin kendisine ait olduğunu ispat edince, kesb ve fiili işleme bakımından da kullarına ait olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {بعضهم ببعض} “bir kısmını diğer bir kısmıyla”; bazen kıyasın gerektirdiği üzere güçlülerini zayıflarına karşı muzaffer kılar; bazen de -Tâlût kıssasında yaptığı gibi- birbirlerinden çekinmeleri sebebiyle aralarında kıldığı koruma vesilesi devam etsin diye zayıflarını güçlülerine karşı muzaffer kılar; [yoksa] {لفسدت الأرض} “yeryüzü muhakkak fesada uğrardı”; güçlünün zayıfı yemesiyle geriye kimse kalmazdı; {ولكن الله} “Fakat Allah”; azameti, celâli, izzeti ve kemaliyle insanlardan bir kısmını diğerleriyle engeller, zalimlerin bir kısmını diğerlerinin başına musallat eder ve bu varlığın belirlenen sınıra kadar bu nizam üzere kalması için ezelde takdir ettiği bir nizam ve muhkem kıldığı bir kanun üzere -ki bu güçlünün zayıftan el çekmesine sebep olur- bazen dini facir bir adamla da teyit eder; sonra İsa aleyhisselâtü vesselâm zamanında düşmanlık ve kinleri tamamen kaldırır;
ليتم العلم بكمال قدرته واختياره وذلك من فضله على عباده وهو {ذو فضل} عظيم جداً {على العالمين *} أي كلهم أولاً بالإيجاد وثانياً بالدفاع فهو يكف من ظلم الظلمة إما بعضهم ببعض أو بالصالحين وقليل ما هم ويسبغ عليهم غير ذلك من أثواب نعمه ظاهرة وباطنة، ومما يشتد اتصاله بهذه القصة ما أسنده الحافظ أبو القاسم بن عساكر في الكنى من تاريخ دمشق في ترجمة أبي عمرو بن العلاء عن الأصمعي قال: أنشدنا أبو عمرو بن العلاء قال: سمعت أعرابياً ينشد وقد كنت خرجت إلى ظاهر البصرة متفرجاً مما نالني من طلب الحجاج واستخفائي منه:
ta ki O'nun kemâl-i kudreti ve ihtiyarının tam olarak bilinmesi tamamlansın. Bu da kullarına olan lütfundandır; ve O, {ذو فضل} “lütuf sahibidir”; pek büyük [bir lütuf sahibidir], {على العالمين *} “âlemlere karşı.”; yani hepsine karşı; öncelikle var ederek, ikinci olarak da müdafaa ederek. Zira O, zalimlerin zulmünü ya birbirleriyle ya da salih kimselerle -ki onlar pek azdır- engeller ve bunların dışında da onlara zahiri ve batıni nimet elbiselerini bolca ihsan eder. Bu kıssayla son derece irtibatlı olan rivayetlerden biri de Hâfız Ebü'l-Kâsım İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ın künyeler bölümünde, Ebû Amr b. el-Alâ'nın biyografisinde el-Asmaî kanalıyla rivayet ettiğidir; el-Asmaî dedi ki: Bize Ebû Amr b. el-Alâ şu beyitleri okudu ve dedi ki: Haccâc'ın beni araması ve ondan gizlenmem sebebiyle başıma gelenlerden dolayı rahatlamak için Basra'nın dışına çıkmıştım, bir bedevinin şöyle şiir okuduğunu işittim:
صبر النفس عند كل ملمّ ... إن في الصبر حيلة المحتال
«Başa gelen her felakette nefsini sabrettir; ... Muhakkak ki sabırda çare arayanın çaresi vardır.»
لا تضيقن في الأمور فقد ... يكشف لأواؤها بغير احتيال
«İşlerde asla daralıp sıkılma; çünkü ... onların zorlukları bazen hiç çaba sarf etmeksizin açılıverir.»
ربما تجزع النفوس من ... الأمر له فرجة كحل العقال
«Nice işten nefisler feryat edip sızlanır da, ... halbuki onun köstek bağının çözülmesi gibi bir kurtuluşu vardır.»
قد يصاب الجبان في آخر ... الصفّ وينجو مقارع الأبطال
«Korkak adam safın ta en arkasında vurulabilir de, ... kahramanlarla çarpışan ise kurtulur.»
فقلت ما وراءك يا أعربي؟ فقال: مات الحجاج، فلم أدر بأيهما أفرح بموت الحجاج أو بقوله: له فرجة! لأني كنت أطلب شاهداً لاختياري
Dedim ki: 'Ne haber var ey bedevi?' Dedi ki: 'Haccâc öldü.' Hangisine daha çok sevineceğimi bilemedim: Haccâc'ın ölümüne mi, yoksa onun 'onun bir kurtuluşu vardır' sözüne mi! Çünkü ben,
القراءة في سورة البقرة {إلا من اغترف غرفة} [البقرة: ٢٤٩]- انتهى. ولعل ختام قصص بني إسرائيل بهذه القصة لما فيها للنبي ﷺ من واضح الدلالة على صحة دعواه الرسالة لأنها مما لا يعلمه إلا القليل من حذاق علماء بني إسرائيل ثم عقبها بآية الكرسي التي هي العلم الأعظم من دلائل التوحيد فكان ذلك في غاية المناسبة لما في أوائل السورة في قوله تعالى
Bakara suresindeki {إلا من اغترف غرفة} [البقرة: ٢٤٩] “ancak eliyle bir avuç alan müstesna” [el-Bakara: 249] kıraatini tercihime bir şahit arıyordum -[sözü] bitti.- İsrailoğulları kıssalarının bu kıssa ile bitirilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için risalet davasının doğruluğuna dair açık bir delil içermesinden ötürü olabilir; çünkü bu, İsrailoğullarının mahir âlimlerinin pek azı müstesna kimsenin bilmediği hususlardandır. Sonra bunu tevhid delillerinin en büyük sancağı olan Âyetü'l-Kürsî ile takip ettirdi. Bu da surenin başlarındaki Yüce Allah'ın:
{يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] إلى آخر تلك الآيات من دلائل التوحيد المتضمنة لدلائل النبوة المفتتح بها قصص بني إسرائيل فكانت دلائل التوحيد مكتنفة قصتهم أولها وآخرها مع ما في أثنائها جرياً على الآسلوب الحكيم في مناضلة العلماء ومجادلة الفضلاء، فكان خلاصة ذلك كأنه قيل: {ألم} تنبيهاً للنفوس بما استأثر العليم ﷾ بعلمه فلما ألقت الأسماع وأحضرت الأفهام قيل يا أيها الناس فلما عظم التشوف قال {اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] ثم عينه بعد وصفه بما بينه بقوله {الله لا إله إلا هو الحي القيوم} [البقرة: ٢٥٥] كما سيجمع ذلك من غير فاصل أول سورة التوحيد آل عمران المنزلة في مجادلة أهل الكتاب من النصارى وغيرهم، وتختم قصصهم بقوله: {ربنا إننا سمعنا منادياً ينادي للإيمان أن آمنوا بربكم} [آل عمران: ١٩٣] يعني بالمنادي والله ﷾ أعلم القائل {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١]- إلى آخرها، ومما يجب التنبه له من قصتهم هذه ما فيها لأنها تدريب لمن كتب عليهم القتال وتأديب في ملاقاة الرجال من الإرشاد إلى أن أكثر حديث النفس وأمانيها الكذب لا سيما بالثبات في مزال الأقدام فتشجع الإنسان، فإذا تورّط أقبلت به على الهلع حتى لا يتمنوا لقاء العدو كما أدبهم به نبيهم ﷺ، وذلك أن بني إسرائيل مع كونهم لا يحصون كثرة سألوا نبيهم ﷺ بعث ملك للجهاد، فلما بعث فخالف أغراضهم لم يفاجئوه إلا بالاعتراض، ثم لما استقر الحال بعد نصب الأدلة وإظهار الآيات ندبهم، فانتدب جيش لا يحصى كثرة، فشرط عليهم الشاب الفارغ بناء دار وبناء بامرأة، فلم يكن الموجود بالشرط إلا ثمانين ألفاً؛ ثم امتحنوا بالنهر فلم يثبت منهم إلا ثلاثمائة وثلاثة عشر وهم دون الثلث من ثمن العشر من المتصفين بالشرط من الذين هم دون الدون من المنتدبين الذين هم دون الدون من السائلين في بعث الملك، فكان الخالصون معه، كما قال بعض الأولياء المتأخرين لآخر قصده بالزيارة:
{يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” [ayetinden], nübüvvet delillerini içeren tevhit delillerine dair o ayetlerin sonuna kadar olan kısım, kendisiyle İsrâiloğullarının kıssalarının başlatıldığı bölümdür. Böylece tevhit delilleri; âlimlerle münazara ve fazilet sahipleriyle tartışmada üslûb-ı hakîm gereğince, kıssanın içinde yer alanlarla birlikte başını ve sonunu kuşatmıştır. Bunun özeti sanki şöyle denilmiş gibidir: Alîm [olan Allah]’ın -celle celâlühû- ilmini zatına tahsis ettiği şeylerle nefisleri uyarmak maksadıyla {ألم} “Elif, Lâm, Mîm” denildi. Kulaklar verilip anlayışlar hazır olunca “Ey insanlar!” denildi. İştiyak ve arzu büyüyünce de {اعبدوا ربكم} “Rabbinize kulluk edin” buyurdu. Daha sonra [Allah], Hristiyanlar ve diğer ehl-i kitap ile tartışma hakkında indirilen Tevhid suresi Âl-i İmrân'ın başında hiçbir fasıla olmaksızın bir araya getirileceği üzere, {الله لا إله إلا هو الحي القيوم} “Allah, O'ndan başka ilah olmayan, Hayy ve Kayyûm olandır” kavliyle açıkladığı sıfatlardan sonra O'nu belirledi. Onların kıssaları ise {ربنا إننا سمعنا منادياً ينادي للإيمان أن آمنوا بربكم} “Rabbimiz! Doğrusu biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik” kavliyle sona ermektedir. Çağırıcıdan kasıt -Allah -celle celâlühû- en iyisini bilir ya- {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” -ayetinin sonuna kadar- diyendir. Bu kıssalarından dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de, savaş kendilerine farz kılınan kimseler için bir talim ve er kişilerle karşılaşmada bir terbiye olmasıdır; nitekim bu kıssa, nefsin konuşmalarının ve kuruntularının çoğunun yalan olduğuna, bilhassa ayakların kayacağı yerlerde sebat gösterme hususunda insanı cesaretlendirip sonra da işin içine dalınca onu dehşete ve paniğe sürüklediğine, dolayısıyla peygamberlerinin sallallâhu aleyhi ve sellem onları terbiye ettiği üzere düşmanla karşılaşmayı temenni etmemeleri gerektiğine bir irşattır. Şöyle ki: İsrâiloğulları, sayılamayacak kadar çok olmalarına rağmen peygamberlerinden sallallâhu aleyhi ve sellem cihat için bir hükümdar göndermesini istediler. Hükümdar gönderilip de kendi heveslerine aykırı düşünce, onu sadece itirazla karşıladılar. Sonra delillerin ikame edilmesi ve delillerin ortaya çıkmasıyla durum netleşince onları [cihada] çağırdı; sayılamayacak kadar çok bir ordu icabet etti. Onlara ev yapma ve evlenme meşguliyeti bulunmayan genç olma şartını koştu; bu şartı taşıyanlar ancak seksen bin kişi oldu. Sonra nehirle imtihan edildiler; içlerinden sadece üç yüz on üç kişi sebat gösterdi. Bunlar ise hükümdar gönderilmesini isteyenlerin de alt kademesinden olan davete icabet edenlerin de alt kademesindeki şartı taşıyanların onda birinin sekizde birinin üçte birinden daha az idiler. Böylece ihlaslı olanlar onunla beraber kaldı; nitekim son dönem velilerinden birinin kendisini ziyarete gelen diğerine dediği gibi:
ألم تعلم بأني صيرفيّ ... أحك الأصدقاء على محك
«Bilmez misin ki ben bir sarrafım; ... Dostları mihenk taşına sürerim.»
فمنهم بهرج لا خير فيه ... ومنهم من أجوزه بشك
«Onlardan kimi kalp akçedir, hiç hayır yoktur onda; ... Kimi de vardır ki şüpheyle geçerim üzerinden.»
وأنت الخالص الذهب المصفى ... بتزكيتي ومثلي من يزكي
«Sen ise tasfiyemle safi, som bir altınsın; ... Benim gibidir ancak böylesini temize çıkaran.»
وهذا سر قول الصادق ﵊ «أمتي كالإبل المائة لا تكاد تجد فيها راحلة» وقوله ﷺ «لا تمنوا لقاء العدو واسألوا الله العافية، فإذا لقيتموهم فاصبروا» فالحاصل أنه على العاقل المعتقد جهله بالعواقب وشمول قدرة ربه أن لا يثق بنفسه في شيء من الأشياء، ولا يزال يصفها بالعجز وإن ادعت خلاف ذلك، ويتبرأ من حوله وقوته إلى حول مولاه وقوته ولا ينفك يسأله العفو والعافية.
İşte Sâdık aleyhisselâm'ın: «Ümmetim yüz deve gibidir, içlerinde binek olacak bir tanesini neredeyse bulamazsın» sözünün ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin, Allah'tan afiyet dileyin; onlarla karşılaştığınızda ise sabredin» buyruğunun sırrı budur. Netice olarak; akıbetleri bilmediğine ve Rabbinin kudretinin kuşatıcılığına inanan akıl sahibi kimseye düşen, hiçbir şeyde nefsine güvenmemesi, nefsi aksini iddia etse bile onu daima acizlikle nitelemesi, kendi güç ve kuvvetinden sıyrılarak Mevlâsının havl ve kuvvetine sığınması ve O'ndan af ve afiyet dilemekten asla geri durmamasıdır.
ولما علت هذه الآيات عن أقصى ما يعرفه البصراء البلغاء من الغايات، وتجاوزت إلى حد تعجز العقول عن مناله، وتضاءل نوافذ الأفهام عن الإتيان بشيء من مثاله، نبه ﷾ على ذلك بقوله: {تلك} أي الآيات المعجزات لمن شمخت أنوفهم، وتعالت في مراتب الكبر هممهم ونفوسهم؛ والإشارة إلى ما ذكر في هذه السورة ولا سيما هذه القصة من أخبار بني إسرائيل والعبارة عن ذلك في هذه الأساليب الباهرة والأفانين المعجزة القاهرة {آيات الله} أي الذي علت عظمته وتمت قدرته وقوته، ولما كانت الجلالة من حيث إنها اسم للذات جامعة لصفات الكمال والجمال ونعوت الجلال
Bu ayetler, basiretli ve beliğ kimselerin bildiği hedeflerin en yücesinden de üstün olup akılların erişemeyeceği bir sınıra ulaşınca ve anlayış sahiplerinin kabiliyetleri onun bir benzerini getirmekten aciz ve yetersiz kalınca, [Allah] celle ve 'alâ şu buyruğuyla buna dikkat çekti: {تلك} “İşte bunlar”; yani burunları havada olan, kibir ve gurur mertebelerinde himmetleri ve nefisleri yücelen kimselere karşı o mucize ayetlerdir. Bu işaret, bu surede zikredilenlere, bilhassa İsrailoğullarının haberlerinden olan bu kıssaya ve bunun bu göz kamaştırıcı üsluplar ve karşı konulamaz mucizevi sanatlarla ifade edilmesine yöneliktir; {آيات الله} “Allah'ın ayetleridir”; yani azameti yüce olan, kudreti ve kuvveti tam olan [Allah'ın]. Lafza-i Celâl, Zat ismi olması hasebiyle kemal, cemal sıfatlarını ve celal vasıflarını kendinde topladığından,
لفت القول إلى مظهر العظمة إشارة إلى إعجازهم عن هذا النظم بنعوت الكبر والتعالي فقال: {نتلوها} أي ننزلها شيئاً في إثر شيء بما لنا من العظمة {عليك} تثبيتاً لدعائم الكتاب الذي هو الهدى، وتشييداً لقواعده {بالحق} قال الإمام سعد الدين التفتازاني في شرح العقائد: الحق الحكم المطابق للواقع، يطلق على الأقوال والعقائد والأديان والمذاهب باعتبار اشتمالها على ذلك ويقابله الباطل، وأما الصدق فقد شاع في الأقوال خاصة ويقابله الكذب، وقد يفرق بينهما بأن المطابقة تعتبر في الحق من جانب الواقع. وفي الصدق من جانب الحكم؛ فمعنى صدق الحكم مطابقته الواقع. ومعنى حقيته مطابقة الواقع إياه - انتهى. فمعنى الآية على هذا: إنا عالمون بالواقع من هذه الآيات فأتينا بعبارة يطابقها ذلك الواقع لا يزيد عنها ولا ينقص، فتلك العبارة ثابتة ثبات الواقع لا يتمكن منصف عالم من إنكارها ولا إنكار شيء منها، كما لا يتمكن من إنكار الواقع المعلوم وقوعه، ويكون الخبر عنها صدقاً لأنه مطابق لذلك الواقع بغير زيادة ولا نقص؛ والحاصل أن الحق يعتبر من جانب المخبر، فإنه يأتى بعبارة يساويها الواقع فتكون حقاً، وأن الصدق يعتبر من جانب السامع، فإنه
kibir ve yücelik vasıflarıyla onların bu nazımdan aciz olduklarına işaret etmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {نتلوها} “onları okuyoruz”; yani azametimize yaraşır bir şekilde peş peşe indiriyoruz, {عليك} “sana”; hidayet rehberi olan Kitab'ın direklerini pekiştirmek ve kaidelerini muhkem kılmak için, {بالحق} “hak olarak”. İmam Sa'düddin et-Teftâzânî Şerhu'l-Akâid'de şöyle demiştir: «Hak, vakıaya mutabık olan hükümdür. Bu mutabakatı içermesi bakımından sözlere, inançlara, dinlere ve mezheplere ıtlak olunur; zıddı ise bâtıldır. Sıdk (doğruluk) ise özellikle sözlerde yaygınlaşmıştır ve zıddı kizbdir (yalandır). Bazen ikisi şöyle ayırt edilir: Mutabakat, hakta vakıa tarafından; sıdkta ise hüküm tarafından dikkate alınır. Hükmün sıdkı, onun vakıaya mutabık olması; hakikati (hak oluşu) ise vakıanın ona mutabık olması demektir» -[sözü] bitti.- Buna göre ayetin manası şudur: Biz bu ayetlerdeki vakıayı hakkıyla bilenleriz; dolayısıyla o vakıanın tam olarak kendisine mutabık olduğu, ne bir fazlası ne de bir eksiği olan bir ifade getirdik. Bu ifade, vakıanın sabit oluşu gibi sabittir; insaflı hiçbir âlim onu veya ondan herhangi bir şeyi inkâr edemez; nitekim vuku bulduğu bilinen vakıayı da inkâr edemez. Ondan verilen haber de doğru (sıdk) olur, çünkü hiçbir artma veya eksilme olmaksızın o vakıaya mutabıktır. Netice şudur ki: Hak, haber veren tarafından dikkate alınır; zira o, vakıanın kendisine denk geldiği bir ifade getirir ve böylece hak olur. Sıdk ise dinleyen tarafından dikkate alınır; çünkü o,
ينظر إلى الخبر، فإن وجده مطابقاً للواقع قال: هذا صدق، وليس ببعيد أن يكون من الشواهد على ذلك هذه الآية وقوله ﷾ {والذي جاء بالصدق وصدق به} [الزمر: ٣٣] وقوله {قال فالحق والحق أقول} [ص: ٨٤] {بل جاء بالحق وصدق المرسلين} [الصافات: ٣٧] و {هو الحق مصدقاً لما بين يديه} [فاطر: ٣١] ، وكذا {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} [الحجر: ٨٥] أي أن هذا الفعل وهو خلقنا لها لسنا متعدين فيه، وهذ الواقع يطابق خلقها لا يزيد عليه بمعنى أنه كان علينا أن نزيد فيها شيئاً وليس لنا الاقتصار على ما وجد ولا ننقص عنه بمعنى أنه كان علينا أن نجعلها ناقصة عما هي عليه ولم يكن لنا إتمامها هكذا؛ أو بالحق الذي هو قدرتنا واختيارنا لا كما يدعيه الفلاسفة من الفعل بالذات من غير اختيار: أو بسبب الحق أي إقامته وإثباته وإبطال الباطل ونفيه، وقوله
habere bakar; eğer onu vakıaya mutabık bulursa 'bu doğrudur (sıdktır)' der. Buna dair şahitlerin bu ayet ve [Allah] celle ve 'alâ'nın: {والذي جاء بالصدق وصدق به} [الزمر: ٣٣] “Doğruyu getiren ve onu tasdik edene gelince” [ez-Zümer: 33], {قال فالحق والحق أقول} [ص: ٨٤] “Buyurdu ki: 'İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim'” [Sâd: 84], {بل جاء بالحق وصدق المرسلين} [الصافات: ٣٧] “Hayır, o hakkı getirmiş ve peygamberleri de tasdik etmiştir” [es-Sâffât: 37] ve {هو الحق مصدقاً لما بين يديه} [فاطر: ٣١] “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen haktır” [Fâtır: 31] buyrukları olması uzak bir ihtimal değildir. Aynı şekilde {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} [الحجر: ٨٥] “Biz gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri ancak hak ile yarattık” [el-Hicr: 85] buyruğu da böyledir; yani bu fiil, yani onları yaratmamız, sınırları aştığımız bir fiil değildir; bu vakıa onların yaratılışına tam mutabıktır, onun üzerine bir ziyadelik içermez; yani üzerimize onlara bir şey eklemek gerekip de mevcud olanla yetinmememiz gerekmezdi; ondan eksik de değildir, yani onları olduklarından noksan kılmamız gerekip de böyle tam yapmamamız gerekmezdi. Yahut hak ile [yaratılmıştır], ki bu filozofların iddia ettiği gibi ihtiyar olmaksızın zatî fiil değil, bizim kudretimiz ve ihtiyarımızdır. Yahut hakkın sebebiyle, yani onu ikame edip ispat etmek ve bâtılı iptal edip nefyetmek içindir. Ve O'nun:
{وآتيناك بالحق وإنا لصادقون} [الحجر: ٦٤] أي أتيناك بالخبر بعذابهم وهو ثابت، لأن مضمونه إذا وقع فنسبتَه إلى الخبر
{وآتيناك بالحق وإنا لصادقون} [الحجر: ٦٤] “Sana gerçeği getirdik ve biz elbette doğru söyleyenleriz” [el-Hicr: 64] buyruğu da böyledir; yani sana onların azabına dair sabit olan haberi getirdik; çünkü onun muhtevası vuku bulduğunda sen onu habere nispet ettiğinde,
علمت مطابقته له أي مطابقة الواقع إياه وإخبارنا عنه على ما هو به فنحن صادقون فيه، أي نسبنا وقوع العذاب إليهم نسبة تطابق الواقع فإذا وقع نظرت إلى إخبارنا فرأيته مطابقاً له فعلمت صدقنا فيه؛ والذي لا يدع في ذلك لبساً قوله ﷾ حكاية عن يوسف ﵊ {قد جعلها ربي حقاً} [يوسف: ١٠٠] أتى بمطابقة الواقع لتأويلها، وأما صدقه ﷺ فهو بنسبة الخبر إلى الواقع وهو أنه رأى ما أخبر به وذلك موجود من حين إخباره ﷺ فإن خبره كان حين إخباره به مطابقاً للواقع، وأما صدق الرؤيا فباعتبار أنه كان لها واقع طابقه تأويلها؛ فإن قيل: تأسيس المفاعلة أن تكون بين اثنين فصاعداً يفعل أحدهما بالآخر ما يفعل الآخر به، فهب أنّا اعتبرنا المطابقة من جانب واحد فذلك لا ينفي اعتبارها من الجانب الآخر فماذا يغني ما ادعيته، قيل إنها وإن كان لا بد فيها من مراعاة الجانبين لكنها تفهم أن الذي أسند إليه الفعل هو الطالب، بخلاف باب التفاعل فإنه لا دلالة لفعله على ذلك، وجملة الأمر أن الواقع أحق باسم الحق لأنه الثابت والخبر أحق باسم الصدق، والواقع
onun ona mutabakatını, yani vakıanın habere ve haberimizin de olduğu gibi vakıaya mutabık olduğunu bilirsin; dolayısıyla biz onda doğru söyleyenleriz. Yani azabın onlara vuku bulmasını vakıaya mutabık bir nispetle nispet ettik; vuku bulduğunda haberimize bakıp onun habere mutabık olduğunu görürsün ve bizim onda doğru söylediğimizi bilirsin. Bu hususta hiçbir şüphe bırakmayan delil, [Allah] celle ve 'alâ'nın Yusuf aleyhisselâm'dan naklettiği: {قد جعلها ربي حقاً} [يوسف: ١٠٠] “Rabbim onu gerçekleştirdi” [Yûsuf: 100] buyruğudur; [burada] vakıanın onun teviline mutabakatını getirmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğu (sıdkı) ise, haberin vakıaya nispeti iledir ki o da haber verdiği şeyi görmüş olmasıdır ve bu durum onun sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdiği andan itibaren mevcuttur; çünkü onun haberi haber verdiği anda vakıaya mutabıktı. Rüyanın doğruluğu ise, tevilinin mutabık olduğu bir vakıaya sahip olması itibarıyladır. Eğer 'Mufaale babının aslı iki veya daha fazla taraf arasında olmasıdır, biri diğerine ötekinin kendisine yaptığını yapar; tutalım ki mutabakatı bir taraftan dikkate aldık, bu diğer taraftan dikkate alınmasına mani değildir, dolayısıyla iddia ettiğin şey ne işe yarar?' denilirse; denilir ki: Her ne kadar iki tarafın gözetilmesi zorunlu olsa da, bu bab fiilin isnat edildiği kimsenin talep eden olduğunu ifade eder; tefâul babı ise böyle değildir, onun fiilinde buna delalet yoktur. İşin özü şudur: Hak ismine en layık olan vakıadır, çünkü sabit olan odur; sıdk ismine en layık olan ise haberdir. Vakıa,
طالب لخبر يطابقه ليعرف على ما هو عليه والخبر طالب لمطابقة الواقع له فيكتسب الشرف بتسميته صدقاً. وأول ثابت في نفس الأمر هو الواقع فإنه قبل الخبر عنه بأنه وقع، فإذا كان مبدأ الطلب من الواقع سمي الخبر باسمه، إذا كان مبدأ الطلب من الخبر سمي باسمه الحقيق به، ولعلك إذا اعتبرت آيات الكتاب الناطق بالصواب وجدتها كلها على هذا الأسلوب - والله ﷾ الموفق. ولما ثبت أن التلاوة عليه ﷺ حق قال تعالى: {وإنك} أي والحال أنك {لمن المرسلين *} بما دلت هذه الآيات عليه من علمك بها من غير معلم من البشر ثم بإعجازها الباقي على مدى الدهر.
olduğu gibi bilinmek için kendisine mutabık bir haber talep eder; haber ise kendisine vakıanın mutabık olmasını talep eder ve böylece 'sıdk' (doğruluk) tesmiye edilmesiyle şeref kazanır. Nefsü'l-emirde (hakikatte) ilk sabit olan vakıadır, zira o, vuku bulduğuna dair haber verilmesinden öncedir. Eğer talebin başlangıcı vakıadan ise haber onun adıyla (hak olarak) isimlendirilir; talebin başlangıcı haberden ise kendisine layık olan adla (sıdk olarak) isimlendirilir. Doğruyu söyleyen Kitab'ın ayetlerini düşündüğünde, hepsinin bu üslup üzere olduğunu görürsün -muvaffak kılan [Allah] celle ve 'alâ'dır-. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem tilavet edilmesinin hak olduğu sabit olunca Yüce Allah şöyle buyurdu: {وإنك} “Şüphesiz sen”; yani durum şu ki sen, {لمن المرسلين *} “elbette gönderilen elçilerdensin.”; bu ayetlerin, onları insanlardan bir öğretici olmaksızın bilmene ve zamanın akışı boyunca baki kalan mucizeviliğine delalet etmesi sebebiyle.
ولما تقدم في هذه السورة ذكر رسل كثيرة وختم هذه الآيات بأنه ﷺ منهم تشوفت النفس إلى معرفة أحوالهم في الفضل هل هم فيه سواء أو هم متفاضلون، فأشار إلى علو مقادير الكل في قوله: {تلك الرسل} بأداة البعد إعلاماً ببعد مراتبهم وعلو منازلهم وأنها بالمحل الذي لا ينال والمقام الذي لا يرام، وجعل الحرالي التعبير بتلك التي هي أداة التأنيث دون أولئك التي هي إشارة المذكر توطئة وإشارة لما يذكر بعد من اختلاف الأمم بعد أنبيائها وقال: يقول فيه النحاة إشارة لجماعة المؤنث وإنما هو في العربية لجماعة ثانية في الرتبة، لأن التأنيث أخذ الثواني عن أولية تناسبه في المعنى
Bu surede daha önce birçok elçinin zikri geçip bu ayetler de onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan biri olduğuyla mühürlenince, nefis onların faziletteki durumlarını, onda eşit mi yoksa birbirlerinden üstün mü olduklarını öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine Yüce Allah: {تلك الرسل} “İşte o elçiler” buyruğunda uzaklık edatıyla hepsinin kadrinin yüceliğine işaret etti; bu onların mertebelerinin uzaklığını ve menzillerinin yüceliğini, ulaşılamaz bir mevkide ve erişilemez bir makamda olduklarını bildirmek içindir. el-Harrâlî, müzekker işareti olan 'ülâike' (أولئك) yerine müennes edatı olan 'tilke' (تلك) ile ifade edilmesini, peygamberlerinden sonra ümmetlerin ihtilafa düşeceklerine dair sonradan zikredilecek hususlara bir hazırlık ve işaret kılmış ve şöyle demiştir: «Nahivciler bunun müennes cemaate işaret olduğunu söyler; oysa Arapçada bu, manada kendisine uygun olan birincilikten ikinciliği alan müenneslik sebebiyle mertebede ikinci olan cemaat içindir;
وتقابله في التطرق، قال: ومن لسن العرب وإشارة تأسيس كلمها أن المعنى متى أريد إرفاعه أطلق عن علامة الثاني في الرتبة وإشارته، ومتى أريد إنزاله قيد بعلامة الثاني وإشارته، ثم قال: ففي ضمن هذه الإشارة لأولي التنبه إشعار بما تتضمنه الآية من الإخبار النازل عن رتبة الثبات والدوام إلى رتبة الاختلاف والانقطاع كما أنه لما كان الذكر واقعاً في محل إعلاء في آية الأنعام قيل: {أولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده} [الأنعام: ٩٠] ولما كان شأن الاختلاف والانقطاع غير مستغرب في محل النقص والإشكال وطأ لهذا الواقع بعد الرسل بأنه ليس من ذلك وأنه من الواقع بعد إظهار التفضيل وإبلاغ البينات لما يشاؤه من أمره - انتهى. ثم أتبع هذه الإشارة حالاً منها أو استئنافاً قوله: {فضلنا بعضهم على بعض} أي بالتخصيص بمآثر لم تجتمع لغيره بعد أن فضلنا الجميع بالرسالة.
ve zıtlaşmada ona mukabildir.» Dedi ki: «Arap lisanından ve kelimelerinin kuruluş işaretlerindendir ki, mana yüceltilmek istendiğinde mertebede ikinci olanın alametinden ve işaretinden soyutlanır; indirilmek istendiğinde ise ikincinin alameti ve işaretiyle kayıtlanır.» Sonra şöyle dedi: «Bu işaretin zımnında basiret sahipleri için, sebat ve devam mertebesinden ihtilaf ve inkıta mertebesine inen haberin ayette kapsadığı hususlara dair bir hissettirme vardır. Nitekim En'âm suresindeki ayette zikir yüceltme makamında vaki olunca: {أولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده} [الأنعام: ٩٠] “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların yoluna uy” [el-En'âm: 90] denilmiştir. İhtilaf ve inkıta hususu ise noksanlık ve müşkillik makamında yadırganmayacak bir şey olduğundan, peygamberlerden sonra vuku bulan bu durumun bundan kaynaklanmadığına, bilakis O'nun dilediği emri gereğince üstünlüğün izharı ve beyyinelerin tebliğinden sonra vuku bulduğuna bir hazırlık yapmıştır» -[sözü] bitti.- Sonra bu işareti, ondan bir hal veya istînâf olarak şu buyruğuyla takip ettirdi: {فضلنا بعضهم على بعض} “onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık”; yani hepsini risaletle üstün kıldıktan sonra, başkasında bir araya gelmeyen meziyetlerle hususi kılmak suretiyle.
ولما كان أكثر السورة في بني إسرائيل وأكثر ذلك في أتباع موسى ﵊ بدأ بوصفه وثنى بعيسى ﵊ لأنه الناسخ لشريعته وهو آخر أنبيائهم فقال مبيناً لما أجمل من ذلك التفضيل بادئاً بدرجة الكلام لأنها من أعظم الدرجات لافتاً القول إلى مظهر الذات بما لها من جميع الصفات لأنه أوفق للكلام المستجمع للتمام {منهم من كلم الله} أي بلا واسطة بما له من الجلال كموسى ومحمد وآدم عليهم الصلاة والسلام {ورفع بعضهم} وهو محمد ﷺ على غيره، ومن
Surenin çoğu İsrailoğulları hakkında ve bunun da çoğu Musa aleyhisselâm'ın tâbileri hakkında olduğundan, onun vasfıyla başladı ve onun şeriatını nesheden ve peygamberlerinin sonuncusu olduğu için İsa aleyhisselâm'ı ikinci olarak zikretti. Bu tafdilden (üstün kılmadan) mücmel olanı beyan ederek, mertebelerin en büyüklerinden olduğu için kelâm (konuşma) derecesiyle başladı; tamlığı kendinde toplayan kelâma daha muvafık olduğu için sözü bütün sıfatlarıyla Zat'ın tezahürüne çevirerek şöyle buyurdu: {منهم من كلم الله} “Onlardan kimiyle Allah konuştu”; yani Musa, Muhammed ve Âdem aleyhimüssalâtü vesselâm gibi celâliyle vasıtasız olarak [konuştu]. {ورفع بعضهم} “ve bazısını yükseltti”; o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, diğerlerine karşı yükseltmiştir. Ve
فوائد الإبهام الاستنباط بالدليل ليكون مع أنه أجلى أجدر بالحفظ وذلك الاستنباط أن يقال إنه ﷾ قد عمهم بالتفضيل بالرسالة أولاً، ثم بين أنه فضل بعضهم على غيره، وذلك كله رفعة فلو كانت هذه مجرد رفعة لكان تكريراً فوجب أن يفهم أنها رفعة على أعلاهم، وأسقط الفوقية هنا إكراماً للرسل بخلاف ما في الزخرف فقال معيناً
müphemliğin (ismin açıkça zikredilmemesinin) faydalarından biri de, daha açık olmakla birlikte ezberlenmeye daha layık olması için delille istinbat yapılmasıdır. Bu istinbat şöyle denilmesidir: [Allah] celle ve 'alâ önce hepsini risaletle üstün kılmada genellemiş, sonra bazısını diğerine üstün kıldığını açıklamıştır ki bütün bunlar bir yükseltmedir. Eğer bu sadece alelade bir yükseltme olsaydı tekrir olurdu; dolayısıyla bunun onların en yücesinin üzerine bir yükseltme olduğu anlaşılmalıdır. Zuhruf suresindekinin aksine peygamberlere ikramen burada fevkiyyet (üstünlük) lafzını düşürdü ve
بعض ما اقتضاه التفضيل: {درجات} أي عظيمة بالدعوة العامة والمعجزات الباقية؛ والأتباع الكثيرة في الأزمان الطويلة، من غير تبديل ولا تحريف، وبنسخ شرعه لجميع الشرائع، وبكونه رحمة العالمين، وأمته خير أمة أخرجت للناس، وكونه خاتماً للنبيين الذين أرسلهم ﷾ عند الاختلاف مبشرين ومنذرين وأنزل معهم الكتاب، فلا نبي بعده ينسخ شريعته، وإنما يأتي النبي الناسخ لشريعة موسى ﵊ مقرراً لشريعته مجدداً لما درس منها كما كان من أنبياء بني إسرائيل الذين بينه وبين موسى عليهم الصلاة والسلام، ولما كان الشخص لا يبين فضله إلا بآثاره وكانت آيات موسى وعيسى عليهما الصلاة والسلام أكثر من آيات من سبقهما خصهما بالذكر إشارة إلى ذلك، فكان فيه إظهار الفضل لنبينا ﷺ، لأنه لا نسبة لما أوتي أحد من الأنبياء إلى ما أوتي، وإبهامه يدل على ذلك من حيث إنه إشارة إلى أن
üstün kılmanın gerektirdiği şeylerin bir kısmını tayin ederek şöyle buyurdu: {درجات} “derecelerle”; yani umumî davet, baki kalan mucizeler, uzun zamanlar boyunca tahrif ve tebdil olmaksızın çokça tâbiler bulunmasıyla, şeriatının bütün şeriatları neshetmesiyle, âlemlere rahmet olmasıyla, ümmetinin insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olmasıyla ve [Allah] celle ve 'alâ'nın ihtilaf anında müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderip beraberlerinde kitap indirdiği peygamberlerin sonuncusu olmasıyla [yükseltti]. Artık ondan sonra onun şeriatını neshedecek hiçbir peygamber gelmeyecektir; ancak Musa aleyhisselâm'ın şeriatını nesheden peygamber, onun şeriatını ikrar edici ve ondan silinenleri yenileyici olarak gelecektir; nitekim kendisi ile Musa aleyhimüssalâtü vesselâm arasındaki İsrailoğulları peygamberleri de böyleydi. Bir şahsın fazileti ancak eserleriyle belli olacağından ve Musa ile İsa aleyhimessalâtü vesselâm'ın ayetleri kendilerinden öncekilerin ayetlerinden daha çok olduğundan, buna işaret etmek üzere o ikisini tahsis etti. Bunda Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için faziletin izharı vardı; çünkü peygamberlerden birine verilen hiçbir şey onun kendisine verilene denk tutulamaz. İsminin müphem bırakılması da buna delalet eder; zira bu,
إبهامه في الظهور والجلاء كذكره، لأن ما وصف به لا ينصرف إلا إليه.
müphem bırakılmasının zahir ve aşikâr olmada bizzat zikredilmesi gibi olduğuna bir işarettir; çünkü kendisiyle vasfedilen husus ancak ona raci olur.
ولما كان الناس واقفين مع الحس إلا الفرد النادر وكان لعيسى ﷺ من تكرر الآيات المحسوسات كالإحياء والإبراء ما ليس لغيره ومع ذلك ارتد أكثرهم بعد رفعه ﵊ قال صارفاً القول إلى مظهر العظمة تهديداً لمن كفر بعد ما رأى أو سمع من تلك الآيات الكبر: {وءاتينا} بما لنا من العظمة بالقدرة على كل شيء من الخلق والتصوير كيف نشاء وعلى غير ذلك {عيسى} ونسبه إلى أمه إشارة إلى أنه لا أب له فقال: {ابن مريم} أي الذي خلقناه منها بغير واسطة ذكرٍ أصلاً {البينات} من إحياء الموتى وغيره. قال الحرالي: والبينة ما ظهر
Nadir fertler müstesna insanlar hisleriyle kayıtlı kaldıklarından ve İsa sallallâhu aleyhi ve sellem için ölüleri diriltmek ve hastaları iyileştirmek gibi başkasına nasip olmayan müşahede edilen hissi ayetlerin tekrarı söz konusu olmasına rağmen, onun aleyhisselâm göğe yükseltilmesinden sonra çoğunun irtidat etmesi sebebiyle, o büyük ayetleri görüp işittikten sonra inkâr edenleri tehdit etmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {وءاتينا} “Ve verdik”; yaratma ve dilediğimiz gibi suret verme hususunda her şeye kâdir olan azametimizle ve daha başka [vasıflarımızla], {عيسى} “İsa'ya”; ve babası olmadığına işaret etmek üzere onu annesine nispet ederek şöyle buyurdu: {ابن مريم} “Meryem oğlu”; yani hiçbir erkek vasıtası olmaksızın kendisinden yarattığımız [İsa'ya verdik], {البينات} “apaçık delilleri”; ölüleri diriltmek ve diğerlerinden [verdik]. el-Harrâlî şöyle dedi: Beyyine, tabiatta,
برهانه في الطبع والعلم والعقل بحيث لا مندوحة عن شهود وجوده، وذلك فيما أظهر الله سبحانه وتعلى على يديه من الإحياء والإماتة الذي هو من أعلى آيات الله، فإن كل باد في الخلق ومتنزل في الأمر فهو من آيات الله، فما كان أقرب إلى ما اختص الله تعالى به كان أعلى وأبهر، وما كان مما يجري نحوه على أيدي خلقه كان أخفى وألبس إلا على من نبه الله قلبه لاستبصاره فيه {وأيدناه} أي بعظمتنا البالغة {بروح القدس} في إعلامه ذكر ما جعل تعالى بينه وبين عيسى ﵊ في كيانه فجرى نحوه في عمله من واسطة الروح كما قال ﷾: {فأرسلنا إليها روحنا} [مريم: ١٧] كذلك كان فعله مع تأييده؛ وفي ذلك بينه وبين موسى عليهما الصلاة والسلام موازنة ابتدائية، حيث كان أمر موسى من ابتداء أمر التكليم الذي هو غاية سقوط الواسطة، وكان أمر عيسى ﵊ من ابتداء أمر الإحياء الذي هو غاية تصرف المتصرفين - انتهى.
ilimde ve akılda bürhanı aşikâr olan ve varlığının şahitliğinden kaçış bulunmayan şeydir. Bu da, Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın onun eliyle izhar ettiği, Allah'ın en yüce ayetlerinden olan diriltme ve öldürme hususundadır; zira yaratılışta zahir olan ve emirde inen her şey Allah'ın ayetlerindendir. Allah Teâlâ'nın zatına has kıldığı şeylere daha yakın olanlar daha yüce ve daha göz alıcıdır; mahlukatının elleri üzerinde benzeri cereyan edenler ise, Allah'ın kalbini onu basiretle görmesi için uyardığı kimseler müstesna, daha gizli ve daha karmaşıktır. {وأيدناه} “ve onu destekledik”; yani kemale eren azametimizle, {بروح القدس} “Rûhu'l-Kudüs ile”; bildirmesinde, Teâlâ'nın İsa aleyhisselâm ile kendi arasında onun varlığında kıldığı ve amellerinde de benzer şekilde cereyan eden ruh vasıtasını zikretmiştir; nitekim [Allah] celle ve 'alâ: {فأرسلنا إليها روحنا} [مريم: ١٧] “ona ruhumuzu gönderdik” [Meryem: 17] buyurmuştur. Te'yidiyle birlikte fiili de böyleydi. Bunda onunla Musa aleyhimessalâtü vesselâm arasında başlangıç bakımından bir denklik vardır; zira Musa'nın durumu, vasıtanın düşmesinin nihayeti olan kelâm (konuşma) başlangıcından idi; İsa aleyhisselâm'ın durumu ise tasarruf edenlerin tasarrufunun nihayeti olan ihya (diriltme) başlangıcından idi -[sözü] bitti.-
ذكر شيء مما في الإنجيل من بيناته وحكمه وآياته
İncil'de yer alan onun beyyineleri, hikmetleri ve ayetlerinden bazılarının zikri
قال متى: أنتم ملح الأرض، فإذا فسد الملح فبماذا يملح! لا يصلح لشيء لكن يطرح خارجاً وتدوسه الناس.
Matta dedi ki: «Sizler yeryüzünün tuzusunuz. Tuz bozulursa ne ile tuzlanacak! Artık hiçbir işe yaramaz, ancak dışarı atılır ve insanlar tarafından çiğnenir.»
وقال لوقا: جيد هو الملح فإن
Ve Luka dedi ki: «Tuz iyidir, fakat
فسد بماذا يملح! لا يصلح للأرض ولا المزبلة لكن خارجاً، من كان له أذنان سامعتان فليسمع. وقال متى: أنتم نور العالم، لا تستطيع مدينة تخفي وهي موضوعة على رأس جبل، ولا يوقد سراج فيوضع تحت مكيال لكن يوضع على منارة ويضيء لكل من في البيت، هكذا فليضىء نوركم قدام الناس ليروا أعمالكم الحسنة ويمجدوا أباكم الذي في السماوات، لا تظنوا أني جئت لأخل الناموس أو الأنبياء، لم آت لأخل بل لأكمل الحق، أقول لكم إن السماء والأرض تزولان، وخطة واحدة لا تزول من الناموس حتى يكون هذا كله؛ فمن أخل إحدى هذه الوصايا الصغار وعلم الناس هكذا يدعى في ملكوت السماوات صغيراً، والذي يعمل ويعلم هذا يدعى عظيماً في ملكوت السماء؛ ثم قال: وإذا صليتم فلا تكونوا كالمرائين، لأنهم يحبون القيام في المجامع وزوايا الأزقة يصلون ليظهروا للناس الحق، أقول لكم: لقد أخذوا أجرهم، وإذا صليت فادخل
bozulursa ne ile tuzlanacak! Ne toprağa yarar ne gübreye, ancak dışarı [atılır]. İşitecek kulağı olan işitsin.» Ve Matta dedi ki: «Sizler dünyanın nurusunuz. Dağ tepesine kurulan bir şehir gizlenemez. Kandil de yakılıp ölçeğin altına konulmaz; şamdana konur ve evdekilerin hepsine ışık verir. Sizin de nurunuz insanların önünde öyle parlasın ki, güzel işlerinizi görsünler ve göklerdeki Babanızı yüceltsinler. Sanmayın ki ben Tevrat'ı veya peygamberleri iptal etmeye geldim; iptal etmeye değil, tamamlamaya geldim. Doğrusu size derim ki, gök ve yer ortadan kalksa bile, her şey gerçekleşinceye kadar Tevrat'tan tek bir nokta veya harf bile kaybolmayacaktır. Kim bu en küçük buyruklardan birini bozar ve insanlara öyle öğretirse, göklerin melekûtunda en küçük diye çağrılır; kim onları yapar ve öğretirse, göklerin melekûtunda büyük diye çağrılır.» Sonra dedi ki: «Dua ettiğiniz zaman ikiyüzlüler gibi olmayın; çünkü onlar insanlara görünmek için havralarda ve sokak başlarında dikilip dua etmeyi severler. Doğrusu size derim ki: Onlar mükâfatlarını almışlardır. Sen dua edeceğin vakit
إلى مخدعك وأغلق بابك عليك، وصل لأبيك سراً وأبوك يرى السر فيعطيك علانية، وإذا صليتم فلا تكثروا الكلام مثل الوثنيين، لأنهم يظنون أنهم سيسمع لهم لكثرة كلامهم، فلا تتشبهوا بهم، لأن أباكم عالم ما تحتاجون إليه قبل أن تسألوه، وهكذا تصلون أنتم: أبانا الذي في السماوات! قدوس اسمك، يأتي ملكوتك، تكون مشيئتك كما في السماء على الأرض، خبزنا كفافنا أعطنا في اليوم، واغفر لنا ما يجب علينا كما غفرنا لمن أخطأ إلينا، ولا تدخلنا التجارب لكن نجنا من الشرير، لأن لك المجد والقوة إلى الأبد - آمين. وقال مرقس: وإذا قمتم تصلون اغفروا لكل من لكم عليه لكيما أبوكم الذي في السماوات يترك لكم هفواتكم. وقال متى: فإن غفرتم للناس خطاياهم غفر لكم أبوكم السمائي خطاياكم، وإن لم تغفروا للناس سيئاتهم لم يغفر لكم خطاياكم. وقال لوقا وكان يصلي في قفر فلما فرغ قال واحد من تلاميذه: يا رب! علمنا نصلي كما علم
odana gir, kapını kapat ve gizlide olan Babana dua et; gizlide gören Baban da sana açıktan karşılığını verecektir. Dua ettiğinizde putperestler gibi boş sözleri tekrarlayıp durmayın; çünkü onlar sözlerinin çokluğuyla işitileceklerini sanırlar. Onlara benzemeyin; zira Babanız siz O'ndan istemeden önce neye ihtiyacınız olduğunu bilir. Siz şöyle dua edin: Göklerdeki Babamız! İsmin mukaddes kılınsın, melekûtun gelsin, gökte olduğu gibi yerde de senin iraden olsun. Gündelik ekmeğimizi bize bugün ver. Bize karşı suç işleyenleri bağışladığımız gibi, sen de bizim borçlarımızı bağışla. Bizi ayartılmaya bırakma, bizi kötü olandan kurtar. Çünkü yücelik ve kudret ebediyen senindir, âmin.» Ve Markos dedi ki: «Dua etmek için ayağa kalktığınızda, birine karşı bir şeyiniz varsa bağışlayın ki, göklerdeki Babanız da sizin kusurlarınızı bağışlasın.» Ve Matta dedi ki: «Eğer siz insanların suçlarını bağışlarsanız, semavî Babanız da sizin suçlarınızı bağışlar. Eğer insanların kötülüklerini bağışlamazsanız, günahlarınız bağışlanmaz.» Ve Luka dedi ki: «Issız bir yerde dua ediyordu; bitirince öğrencilerinden biri dedi ki: 'Ya Rab! Öğret bize dua etmeyi,
يوحنا تلاميذه، فقال لهم: إذا صليتم فقولوا: أبانا الذي في السماوات! يتقدس اسمك، يأتي ملكوتك، تكون إرادتك كما في السماء كذلك على الأرض، خبزنا كفافنا أعطنا كل يوم، اغفر لنا خطايانا لأنا نغفر لمن لنا عليه، ولا تدخلنا التجارب لكن نجنا من الشرير؛ ثم قال لهم: من منكم له صديق يمضي إليه نصف الليل فيقول له: يا صديقي! هبني ثلاث خبزات فإن صديقاً لي جاء إلي من طريق وليس لي ما أقدم إليه، فيجيبه ذلك من داخل ويقول: لا تتعبني قد أغلقت بابي، وأولادي معي على مرقدي ولا أقدر أقوم فأعطيك، أقول لكم: إن لم يقم ويعطيه من أجل الصداقة فيقوم ويعطيه من أجل الحاجة ما يحتاج إليه، وأنا أيضاً أقول لكم: سلوا تعطوا، اطلبوا تجدوا، اقرعوا يفتح لكم، كل من سأل أعطي، ومن طلب وجد، ومن يقرع يفتح له.
tıpkı Yahya'nın öğrencilerine öğrettiği gibi.' Onlara dedi ki: 'Dua ettiğinizde deyin ki: Göklerdeki Babamız! İsmin takdis edilsin, melekûtun gelsin, gökte olduğu gibi yerde de iraden olsun. Gündelik ekmeğimizi bize her gün ver, günahlarımızı bağışla, çünkü biz de bize borçlu olanları bağışlıyoruz; bizi ayartılmaya bırakma, bizi kötü olandan kurtar.' Sonra onlara dedi ki: 'Sizden birinin bir dostu olsa, gece yarısı ona gidip dese ki: 'Ey dostum! Bana üç ekmek ödünç ver; çünkü yolculuktan bir dostum bana geldi ve ona ikram edecek hiçbir şeyim yok.' O da içeriden cevap verip dese ki: 'Beni rahatsız etme, kapıyı kilitledim, çocuklarım da benimle yatakta; kalkıp sana veremem.' Size derim ki: Dostluk hatırına kalkıp vermese bile, onun ısrarı ve ihtiyacı yüzünden kalkıp ihtiyacı olanı ona verecektir. Ben de size derim ki: Dileyin, size verilecektir; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacaktır. Çünkü her dileyen alır, arayan bulur, kapıyı çalana da açılır.»
وقال متى: وإذا صمتم فلا تكونوا كالمرائين لأنهم يعبسون وجوههم ويغيرونها ليظهروا للناس صيامهم، الحق أقول لكم، لقد أخذوا أجرهم، وأنت إذا صمت ادهن رأسك واغسل وجهك لئلا يظهر للناس صيامك. وقال لوقا: من منكم له عبد يحرث أو يرعى فإذا جاء من الحقل يقول له للوقت: اصعد
Ve Matta dedi ki: «Oruç tuttuğunuz zaman ikiyüzlüler gibi surat asmayın; çünkü onlar oruç tuttuklarını insanlara göstermek için yüzlerini asar ve değiştirirler. Doğrusu size derim ki, onlar mükâfatlarını almışlardır. Sen oruç tuttuğun vakit başına yağ sür ve yüzünü yıka; ta ki insanlara oruçlu görünmeyesin.» Ve Luka dedi ki: «Sizden birinizin çift süren veya çobanlık yapan bir kulu olsa, tarladan geldiğinde ona hemen: 'Geç
واجلس، أو ليس يقول له: أعد لي ما آكله وشد حقويك، واخدمني حتى آكل وأشرب، ومن بعد ذلك تأكل وتشرب أنت، هل لذلك العبد فضل عند ما فعل ما أمر به! كذلك أنتم إذا فعلتم كل شيء أمرتم به قولوا: إنا عبيد بطالون، إنما عملنا ما يجب علينا؛ وقال أيضاً: فقال له واحد من الجمع: يا معلم! قل لأخي: يقاسمني الميراث، فقال له: يا إنسان! من أقامني عليكم حاكماً أو مقسماً! وقال لهم: انظروا وتحفظوا من كل الشره لأن الحياة ليست للإنسان بكثرة ماله، وقال لهم مثلاً: إنسان غني أخصبت له كورة ففكر وقال: ماذا أصنع إذ ليس لي حيث أضع غلاتي، أهدم أهرائي وأبنيها وأوسعها وأخزن هناك وأقول لنفسي: يا نفس! لك خيرات كثيرة موضوعة لسنين كثيرة، استريحي وكلي واشربي وافرحي، فقال له الله ﷾: يا جاهل! في هذه الليلة تنزع نفسك وهذا الذي أعددته لمن يكون هكذا، من يدخر ذخائر وليس هو غنياً بالله. وقال متى: لا تكنزوا لكم كنوزاً في الأرض حيث
ve sofraya otur' der mi? Aksine ona: 'Yiyeceğimi hazırla, kuşağını bağla ve ben yiyip içinceye kadar bana hizmet et; ondan sonra sen yer içersin' demez mi? Kendisine emredileni yaptı diye o kula teşekkür eder mi? Siz de böylece, size emredilen her şeyi yaptığınızda deyin ki: 'Biz değersiz kullarız; sadece üzerimize düşen görevi yaptık.'» Ve yine dedi ki: «Kalabalıktan biri ona dedi ki: 'Ey Öğretmen! Kardeşime söyle de mirası benimle paylaşsın.' O da ona dedi ki: 'Ey adam! Beni sizin üzerinize kim hâkim veya paylaştırıcı kıldı!' Ve onlara dedi ki: 'Bakın ve her türlü açgözlülükten sakının; çünkü insanın hayatı malının çokluğuna bağlı değildir.' Onlara bir mesel anlattı: 'Zengin bir adamın tarlası bol ürün verdi; kendi kendine düşünüp dedi ki: 'Ne yapayım? Ürünlerimi koyacak yerim yok. Ambarlarımı yıkıp daha büyüklerini yapayım, oraya depolayayım ve nefsime diyeyim ki: Ey nefsim! Yıllarca yetecek bol hayırların var; dinlen, ye, iç, sevin.' Fakat Allah celle ve 'alâ ona dedi ki: 'Ey akılsız! Bu gece canın senden alınacak; peki bu hazırladığın şeyler kime kalacak?' Kendisi için hazine biriktirip de Allah katında zengin olmayan kimsenin durumu böyledir.» Ve Matta dedi ki: «Yeryüzünde kendinize hazineler biriktirmeyin; orada
الآكلة والسوس يفسد ولا ينقب السارقون يتحيلون فيسرقون، اكنزوا لكم كنوزاً في السماء حيث لا آكلة ولا سوس يفسد ولا ينقب السارقون فيسرقون. وقال لوقا: بيعوا أمتعتكم وأعطوا رحمة فاجعلوا لكم أكياساً لا تبلى وكنوزاً في السماوات لا تفنى حيث لا يصل إليه سارق ولا يفسده سوس. وقال متى: لأنه حيث تكون كنوزكم هناك تكون قلوبكم، سراج الجسد العين، فإن كانت عينك بسيطة فجسدك كله يكون نيراً، وإن كانت عينك شريرة فجسدك كله يكون مظلماً، فإذا كان النور الذي فيك ظلاماً فالظلام ما هو! ليس يستطيع إنسان يعبد ربين إلا أن يبغض الواحد ويحب الآخر أو يجل الواحد ويحتقر الآخر، لا تقدرون أن تعبدوا الله والمال، فلهذا أقول لكم: لا تهتموا لنفوسكم بما تأكلون أو بما تشربون ولا لأجسادكم بما تلبسون، ألبس النفس؛ وقال قوقا: لأن النفس أفضل من المآكل، والجسد من اللباس، انظروا إلى طيور السماء التي لا تزرع ولا تحصد ولا تخزن في الأهراء وأبوكم السمائي يقوتها،
güve ve pas mahveder, hırsızlar da delip hileyle çalarlar. Gökte kendinize hazineler biriktirin; orada ne güve ne pas mahveder, ne de hırsızlar delip çalarlar.» Ve Luka dedi ki: «Mallarınızı satın ve sadaka verin; kendinize eskimeyen keseler, göklerde tükenmeyen hazineler edinin; oraya ne hırsız yanaşır ne de güve bozar.» Ve Matta dedi ki: «Çünkü hazineniz neredeyse, kalbiniz de orada olacaktır. Bedenin kandili gözdür; eğer gözün sağlamsa bütün bedenin aydınlık olur; eğer gözün bozuksa bütün bedenin karanlık olur. Eğer sendeki ışık karanlık ise, o karanlık ne kadar büyüktür! Hiç kimse iki efendiye birden kulluk edemez; ya birinden nefret edip ötekini sever, ya da birine bağlanıp ötekini hor görür. Siz hem Allah'a hem de mala kulluk edemezsiniz. Bu yüzden size derim ki: Ne yiyeceksiniz, ne içeceksiniz diye canınız için, ne giyeceksiniz diye bedeniniz için kaygılanmayın; canı [yaratan]»; Ve Luka dedi ki: «Çünkü can yiyecekten, beden de giyecekten daha üstündür. Gökteki kuşlara bakın; ne ekerler, ne biçerler, ne de ambarlara toplarlar; semavî Babanız onları besler;
أليس أنتم بالحريين أن تكونوا أفضل منها؛ وقال لوقا فيكم: أنتم أفضل من الطيور، من منكم يهتم فيقدر أن يزيد على قامته ذراعاً واحداً! فلماذا تهتمون باللباس! اعتبروا بزهر الحقل كيف يتربى ولا يتعب؛ وقال لوقا: تأملوا الزهر كيف ينمو بغير تعب ولا عمل - انتهى.
siz onlardan çok daha üstün değil misiniz?» Ve Luka sizin hakkınızda dedi ki: «Siz kuşlardan daha üstünsünüz. Hanginiz kaygılanmakla boyuna bir arşın ekleyebilir! O halde giyecek için neden kaygılanıyorsunuz? Kır zambaklarının nasıl yetiştiğine bakın; ne zahmet çekerler...»; Ve Luka dedi ki: «Zambakların zahmetsiz ve emeksiz nasıl büyüdüğünü düşünün» -[sözü] bitti.-
أقول لكم إن سليمان في كل مجده لم يلبس كواحدة منها، فإذا كان زهر الحقل يكون اليوم وفي غد يطرح في التنور يلبسه الله هكذا فيكم أنتم أحرى يا قليلي الإيمان فلا تهتموا وتقولوا: ماذا نأكل ونشرب وماذا نلبس؟ هذا كله يطلبه الأمم البرانية وأبوكم يعلم أنكم تحتاجون إلى هذا جميعه، اطلبوا أولاً ملكوت الله وبره وهذا كله تزادونه، لا تهتموا بالغد، فالغد يهتم بشأنه، ويكفي كل يوم شره؛ وقال لوقا: تكون أوساطكم مشدودة وسرجكم موقودة، كونوا متشبهين بأناس ينتظرون سيدهم متى يأتيهم من العرش لكي إذا جاء وقرع يفتحون له، طوبى لأولئك
«Size derim ki, Süleyman bile bütün ihtişamı içinde bunlardan biri gibi giyinmemiştir. Bugün var olup yarın fırına atılacak olan kır otunu Allah böyle giydiriyorsa, ey imanı kıt olanlar, sizi daha çok giydirmez mi? O halde 'ne yiyeceğiz, ne içeceğiz veya ne giyeceğiz?' diye kaygılanmayın. Bütün bunları diğer milletler arar; Babanız ise bütün bunlara ihtiyacınız olduğunu bilir. Siz öncelikle Allah'ın melekûtunu ve doğruluğunu arayın; bunların hepsi size fazlasıyla verilecektir. Yarın için kaygılanmayın; yarın kendi kaygısını çeker. Her günün derdi kendine yeter.» Ve Luka dedi ki: «Belleriniz bağlı, kandilleriniz yanık olsun. Efendilerinin düğünden ne zaman döneceğini bekleyen insanlar gibi olun ki, gelip kapıyı çaldığında hemen açsınlar. Ne mutlu o