العرض والعرض وهو إلقاء القول عرضاً أي ناحية على غير قصد إليه وصمد نحوه - انتهى. والفرق بينه وبين الكناية أنه كلام ظاهر في معنى يقصد به غير معناه الظاهر فلا يفهم المراد إلا بالقرائن، كقول المحتاج: جئت لأسلم عليك وأنظر وجهك الكريم، ويسمى التلويح أيضاً، والكناية ذكر اللازم وإرادة الملزوم، وقد أفهم نوط الحل بالتعريض تحريم التصريح المقابل له وللكناية، والصريح اسم لما هو ظاهر المراد عند السامع بحيث يسبق إلى فهمه المراد ولا يسبق غيره عند الإطلاق {من خطبة} وهي الخطاب في قصد التزوج. وقال الحرالي: هي هيئة الحال فيما بين الخاطب والمخطوبة التي النطق عنها هو الخطبة بالضم {النساء} المتوفى عنهن أزواجهن ومن أشبههن في طلاق بائن بالثلاث أو غيرها.
...'el-ard' ve 'el-urud' kökünden tef'îl babıdır; o da sözü doğrudan kastetmeksizin ve ona yönelmeksizin yanlama olarak bir tarafa bırakmaktır." -[Sözü] bitti-. Ta'rîz ile kinaye arasındaki fark şudur: Ta'rîz, zahir bir anlamda olup zahir anlamından başkası kastedilen ve muradın ancak karinelerle anlaşılabildiği sözdür; ihtiyaç sahibinin 'Sana selam vermek ve kerim yüzüne bakmak için geldim' demesi gibi; buna telvih de denir. Kinaye ise lazımı zikredip melzumu kastetmektir. Helalliğin ta'rîze bağlanması, onun ve kinayenin zıddı olan açıkça söylemenin (tasrih) haram olduğunu hissettirmiştir. Sarîh ise dinleyenin nezdinde kastedilen anlamı açık olan, mutlak olarak söylendiğinde akla başka bir şey değil hemen o kastedilen anlamın geldiği lafızdır. {من خطبة} “evlenme teklifini”; bu da evlenme kastıyla yapılan konuşmadır. Harallî der ki: "Dünür ile istenen kadın arasındaki durumun heyetidir ki onun hakkında konuşmaya zamme ile *hutbe* (خُطبة) denir." {النساء} “kadınlara”; kocaları vefat etmiş olan kadınlara ve üç talakla veya başka bir yolla bâin boşanan benzerlerine.
ولما أحل له التعريض وكان قد يعزم على التصريح إذا حل له ذلك نفى عنه الحرج فيه بقوله {أو أكننتم} أي أضمرتم {في أنفسكم} من تصريح وغيره سواء كان من شهوات النفس أو لا. قال الحرالي: من الكن - بالفتح - وهو الذي من معناه الكن - بالكسر - وهو ما وارى بحيث لا يوصل به إلى شيء.
Ona ta'rîzi helal kılıp vakti geldiğinde açıkça söylemeye de azmedebileceğinden, şu buyruğuyla bu husustaki sıkıntıyı kaldırdı: {أو أكننتم} “yahut gizlediğinizde”; yani sakladığınızda, {في أنفسكم} “içinizde”; açıkça söylemekten veya başkasından, ister nefsin şehvetlerinden olsun ister olmasın. Harallî der ki: "Fetha ile 'el-kann' (*el-kann* / الکَنّ) kökündendir; bu da kesra ile 'el-kinn' (*el-kinn* / الکِنّ) anlamında olup hiçbir şeyin kendisine ulaşılamayacak şekilde örtüp gizlediği şeydir."
ولما كان لله ﷾ بهذه الأمة عناية عظيمة في التخفيف عنها أعلمها بذلك بقوله على سبيل التعليل: {علم الله} أي بما له من صفات الكمال {أنكم ستذكرونهن} أي في العدة فأذن لكم في ذلك على ما حد لكم.
Allah celle ve 'alâ'nın bu ümmete yükünü hafifletme hususunda büyük bir inayeti olduğundan, gerekçe kabilinden şu buyruğuyla bunu onlara bildirdi: {علم الله} “Allah bildi ki”; yani kemal sıfatlarıyla, {أنكم ستذكرونهن} “siz onları anacaksınız”; yani iddet esnasında; bu yüzden sizin için belirlediği çerçevede buna izin verdi.
قال الحرالي: ففيه إجراء الشرعة على الحيلة الخاص
Harallî der ki: "Bunda, şeriatın bu ümmete has olan kolaylaştırma/çare...
بهذه الأمة انتهى.
...üzerine yürütülmesi vardır." -[Sözü] bitti-.
ولما كان التقدير: فاذكروهن، استثنى منه قوله: {ولكن لا تواعدوهن} أي في ذكركم إياهن {سراً} ولما كان السر يطلق على ما أسر بالفعل وما هو أهل أن يسر به وإن جهر بين أن المراد الثاني وهو السر بالقوة فقال: {إلا أن تقولوا} أي في الذكر لهن {قولاً معروفاً} لا يستحيي منه عند أحد من الناس، فآل الأمر إلى أن المعنى لا تواعدوهن إلا ما لا يستحيي من ذكره فيسر وهو التعريض؛ فنصت هذه الآية على تحريم التصريح بعد إفهام الآية الأولى لذلك اهتماماً به لما للنفس من الداعية إليه.
Takdiri 'Onları anın' şeklinde olduğundan, şu buyruğunu bundan istisna etti: {ولكن لا تواعدوهن} “Lakin onlarla sözleşmeyin”; yani onları anmanız hususunda, {سراً} “gizlice”. Sır lafzı hem fiilen gizlenen şeye hem de açığa vurulsa bile gizlenmeye layık olan şeye ıtlak olunduğundan, ikincisinin yani potansiyel sırrın kastedildiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {إلا أن تقولوا} “söylemeniz müstesna”; yani onlara hitabınızda, {قولاً معروفاً} “meşru bir söz”; insanlardan hiç kimsenin yanında utanılmayacak [bir söz]. Böylece netice itibariyle mana şöyle oldu: 'Zikredilmesinden utanılmayıp gizlenecek olan ta'rîz müstesna, onlarla sözleşmeyin.' Böylece birinci ayetin hissettirmesinden sonra bu ayet, nefsin buna olan meyli sebebiyle verilen önemden ötürü açıkça teklif etmenin (tasrih) haram olduğunu nass ile beyan etti.
ولما كانت عدة الوفاة طويلة فكان حبس النفس فيها عن النكاح شديداً وكانت إباحة التعريض قريبة من الرتع حول الحمى وكان من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه خصها باتباعها النهي عن العقد قبل الانقضاء حملاً على التحري ومنعاً من التجري فقال: {ولا تعزموا} أي تبتّوا أي تفعلوا فعلاً بتاً مقطوعاً به غير متردد فيه
Vefat iddeti uzun olduğundan, bu sürede nefsi nikahtan alıkoymak zor olduğundan, ta'rîze izin verilmesi koruluğun etrafında otlatmaya yakın olduğundan ve koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi yakın olduğundan, dikkate ve titizliğe sevk etmek ve cüretkarlığı engellemek üzere iddet bitmeden önce nikah akdi yapma yasağını bunun peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {ولا تعزموا} “Ve kesinleştirmeyin”; yani kesin bir karara bağlamayın, yani hakkında tereddüt bulunmayan kesin ve kati bir fiil işlemeyin...
{عقدة النكاح} أي النكاح الذي يصير معقوداً للمعتدة عدة هي فيها بائن فضمن العزم البتة ولذلك أسقط «على» وأوقعه على العقدة التي هي من آثاره ولا تتحقق بدونه فكأنه قال: ولا تعزموا على النكاح باقين عقدته، وهو أبلغ مما لو قيل: ولا تعقدوا النكاح، فإن النهي عن العزم الذي هو سبب العقد نهي عن العقد بطريق الأولى. قال الحرالي: والعقدة توثيق جمع الطرفين المفترقين بحيث يشق حلها
{عقدة النكاح} “nikah bağını”; yani kendisinde bâin olduğu bir iddet bekleyen kadın için akdedilmiş hale gelen nikahı. Azim fiilini kesin bağlama anlamını tazammun ettirmiş, bu sebeple “alâ” harf-i cerrini düşürmüş ve onu, kendi eserlerinden olan ve kendisi olmaksızın gerçekleşmeyen “ukde/bağ” üzerine yöneltmiştir. Sanki şöyle buyurmuştur: “Nikahın bağını baki kılacak şekilde ona kesin karar vermeyin.” Bu ifade, “nikah akdetmeyin” denilmesinden daha beliğdir; zira akdin sebebi olan azimden nehyetmek, öncelikle akitten nehyetmektir. Harallî der ki: “Ukde (عُقْدَة), ayrılmış iki tarafın çözülmesi zor olacak şekilde birbirine bağlanıp sağlamlaştırılmasıdır;
وهو معنى دون الكتب الذي هو وصلة وخرز {حتى يبلغ الكتاب} أي الذي تقدم فيما أنزلت عليكم منه بيان عدة من زالت عصمتها من رجل بوفاه أو طلاق، أو ما كتب وفرض من العدة {أجله} أي أخر مدته التي ضربها للعدة.
bu da birleştirme ve delip dikme demek olan 'ketb' (yazma) mertebesinden daha aşağı bir anlamdır. {حتى يبلغ الكتاب} “yazılmış olan süre ulaşıncaya kadar”; yani ölüm yahut boşanma sebebiyle bir erkekten nikah bağı kalkan kadının iddetinin beyanı hakkında size indirdiklerimden daha önce geçen şey veya iddetten yazılıp farz kılınan şey, {أجله} “süresinin sonuna”; yani [Allah'ın] iddet için tayin ettiği süresinin nihayetine.
ولما أباح ﷾ التعريض وحظر عزم العقدة وغلظ الأمر بتعليقه بالكتاب وبقي بين الطرفين أمور كانت الشهوة في مثلها غالبة والهوى مميلاً غلظ ﷾ الزواجر لتقاوم تلك الدواعي فتولى تلك الأمور تهديد قوله تعالى: {واعلموا} أي أيها الراغبون في شيء من ذلك {أن الله} وله جميع الكمال {يعلم ما في أنفسكم} كله {فاحذروه} ولا تعزموا على شر فإنه يلزم من إحاطة العلم إحاطة القدرة.
[Allah] celle ve 'alâ ta'rîzi mübah kılıp nikah bağını kesinleştirmeyi yasaklayınca ve bu hükmü kitaba (farz kılınan süreye) bağlayarak işi pekiştirince, iki taraf arasında şehvetin benzerlerinde galip geldiği ve hevanın meylettirdiği meseleler kalmış oldu; Allah celle ve 'alâ bu dürtülere karşı koymak için sakındırmaları pekiştirdi. Bu meseleleri şu ayet-i kerimenin tehdidi üstlendi: {واعلموا} “Ve bilin ki”; yani bunlardan birine rağbet eden sizler, {أن الله} “şüphesiz Allah”; bütün kemalat O'na aittir, {يعلم ما في أنفسكم} “içinizde olanı bilir”; hepsini, {فاحذروه} “artık O'ndan sakının”; ve hiçbir şerre azmetmeyin; zira ilmin kuşatıcılığı, kudretin de kuşatıcılığını gerektirir.
ولما هددهم بعلمه وكان ذلك النهاية في التهديد وكان كل أحد يعلم من نفسه في النقائص ما يجل عن الوصف أخبرهم بما أوجب الإمهال على ذلك من منه بغفرانه وحلمه حثاً على التوبة وإقامة بين الرجاء والهيبة فقال: {واعلموا أن الله} أي كما اقتضى جلاله العقوبة
Onları ilmiyle tehdit edince -ki bu tehdidin son noktasıydı ve herkes kendi nefsinde vasfedilemeyecek derecede noksanlıklar olduğunu bilirdi- tövbeye teşvik etmek ve recâ ile heybet (korku ve ümit) arasında tutmak maksadıyla, bağışlaması ve hilmiyle buna mühlet vermesini gerektiren lütfunu onlara haber vererek şöyle buyurdu: {واعلموا أن الله} “Ve bilin ki şüphesiz Allah”; yani celâli cezalandırmayı gerektirdiği gibi,
اقتضى جماله العفو فهو لذلك {غفور} أي ستور لذنوب الخطائين إن تابوا {حليم *} لا يعاجل أحد العقوبة فبادروا بالتوبة رجاء غفرانه ولا تغتروا بإمهاله فإن غضب الحليم لكونه بعد طول الأناة لا يطاق، ويجوز أن يكون التقدير: ولا تصرحوا للنساء المعتدات بعقدة النكاح في عدة من العدد؛ والسر في تفاوتها أن عدة الوفاة طولت مراعاة للورثة إلى حد هو أقصى دال على براءة الرحم، لأن الماء يكون فيه أربعين يوماً نطفة ومثلها علقة ومثلها مضغة ثم ينفخ فيه الروح فتلك أربعة أشهر، وقد تنقص الأشهر أربعة أيام فزيدت عليها وجبرت بما أتم أقرب العقود إليها؛ وفي صحيح مسلم رضي الله تعالى عنه تقدير المدة الأولى «باثنين وأربعين يوماً» وفي رواية: «خمس وأربعين» وفي رواية: «بضع وأربعين» فإذا حمل البضع على ست وزيد
cemâli de affı gerektirmiştir. İşte bu sebeple O, {غفور} “çok bağışlayandır”; yani tövbe ettikleri takdirde hata edenlerin günahlarını çokça örtendir, {حليم *} “hilim sahibidir”; kimseyi cezalandırmada acele etmez; öyleyse O'nun bağışlamasını umarak hemen tövbeye koşun ve mühlet vermesine aldanmayın; zira Halîm olanın öfkesi, uzun bir sabırdan sonra olması sebebiyle dayanılmazdır. Takdirin şöyle olması da caizdir: İddetlerden herhangi bir iddet bekleyen kadınlara nikah akdini açıkça ifade etmeyin. Bu sürelerin farklı olmasındaki sır şudur: Vefat iddeti, rahmin boş olduğunu gösteren en son sınıra kadar mirasçıların hakkı gözetilerek uzatılmıştır; çünkü meni rahimde kırk gün nutfe, bir o kadar alaka, bir o kadar da mudga halinde kalır, sonra ona ruh üflenir; bu da dört aydır. Aylar bazen dört gün eksik olabilir; bu sebeple üzerine ilave edilmiş ve kendisine en yakın akitleri (onlukları) tamamlayan miktar ile telafi edilmiştir. Sahih-i Müslim'de -Allah Teâlâ ondan razı olsun- ilk müddetin takdiri «kırk iki gün», bir rivayette «kırk beş», diğer bir rivayette ise «kırk küsur» olarak geçmektedir. Küsur altıya hamledilip eklendiğinde
ما قد تنقصه الأشهر صارت أربعة أشهر وعشراً؛ ولم تزد على ذلك مراعاة للمرأة لما قيل: إنه يقل صبر النساء بعد ذلك، واقتصر في الاستبراء على قرء وهو أقل دال على براءة الرحم لأن السيد يكون مخالطاً للأمة غالباً فيشق الصبر، وثلثت عدة الحرة جرياً على سنة الشارع في الاستظهار بالتثليث مع زوال علة الإسراع من المخالطة، ولأن أكثر الطلاق رجعي فربما كان عن غيظ فمدت ليزول فيتروى، وكانت عدة الأمة من الطلاق بين الاستبراء وعدة الحرة لما تنازعها من حق السيد المقتضي للقصر وحق الزوج المقتضي للطول مع عدم إمكان التصنيف - والله ﷾ أعلم.
ve ayların eksilebileceği miktar da ilave edildiğinde dört ay on gün olur. 'Bundan sonra kadınların sabrı azalır' denildiği için kadını gözeterek bunun üzerine artırılmamıştır. İstibrâda ise rahmin boş olduğuna delalet eden en az miktar olan bir kur' (hayız/temizlik) ile yetinilmiştir; zira efendi çoğunlukla cariyesiyle bir arada bulunur, bu yüzden sabretmek güçleşir. Hür kadının iddeti ise, bir arada bulunmaktan kaynaklanan acele etme illetinin ortadan kalkmasıyla birlikte, Şâri'in üçleme konusundaki ihtiyata dayalı sünnetine uygun olarak üç [kur'] kılınmıştır. Ayrıca boşanmaların çoğu ric'î (dönüşü olan) talak olduğundan, bazen bir öfkeden kaynaklanabilir; bu sebeple öfke geçsin ve etraflıca düşünsün diye süre uzatılmıştır. Cariyenin boşanma iddeti ise, [yarım kılınması] mümkün olmamasıyla birlikte, efendinin sürenin kısalığını gerektiren hakkı ile kocanın sürenin uzunluğunu gerektiren hakkının çekişmesi sebebiyle, istibrâ ile hür kadının iddeti arasında kalmıştır -Allah celle ve 'alâ en doğrusunu bilir-.
ولما تمت أحكام العدد وما يتبعها مما حق الرجال فيه أغلب أتبعها أحكام الأصدقة، ولما كان الكلام قد طال في أحكام الطلاق
İddet hükümleri ve buna bağlı olarak erkeklerin hakkının daha baskın olduğu hususlar tamamlanınca, bunların peşine mehir hükümlerini ekledi. Boşanma hükümleri hakkında söz uzayıp
والموت ولم يذكر الصداق وكان قد ختم تلك الأحكام بصفتي الغفر والحلم وكان الصداق معلوماً عندهم قبل الإسلام اقتضى ذلك السؤال: هل يجب للمفارقة صداق أو هو مما دخل تحت المغفرة والحلم فلا يجب؟ فقيل: {لا جناح عليكم} أي لا تبعة من مهر ولا غيره إلا ما يأتي من المتعة، وأصل الجناح الميل من الثقل {إن طلقتم النساء} أي إن طلق أحد منكم ما يملك عصمته منهن {ما لم تمسوهن} أي تجامعوهن. من المس ومن المماسة في القراءة الأخرى وهو ملاقاة الجرمين بغير حائل بينهما - قاله الحرالي {أو تفرضوا لهن فريضة} أي تسموا لهن مهراً معلوماً. أي لا جناح عليكم ما لم يقع أحد الأمرين أي مدة انتفائه ولا ينتفي الأحد المبهم إلا بانتفاء الأمرين معاً فإذا انتفيا انتفى الجناح وإن وجدا أو أحدهما وجد، فإن وجد المسيس وجب المسمى أو مهر المثل. وإن وجد الفرض وجب نصفه إن خلا عن مسيس. قال الحرالي: ففي إنبائه صحة عقد النكاح مع إهمال ذكر الصداق
ve ölüm zikredilip de mehir anılmayınca ve o hükümleri mağfiret ve hilim sıfatlarıyla mühürlemiş olunca, mehir de İslam'dan önce onların nezdinde bilinen bir husus olduğundan, bu durum şu soruyu gerektirdi: Ayrılan kadın için mehir vacip midir, yoksa o da mağfiret ve hilmin kapsamına girip vacip değil midir? Bunun üzerine şöyle buyuruldu: {لا جناح عليكم} “Üzerinize bir günah yoktur”; yani ileride gelecek olan müt'a dışında mehir yahut başka bir şeyden dolayı hiçbir vebal yoktur; günahın (cünâh) aslı ise ağırlıktan dolayı meyletmektir; {إن طلقتم النساء} “eğer kadınları boşarsanız”; yani sizden biri nikah bağı elinde olan kadınları boşarsa, {ما لم تمسوهن} “kendilerine dokunmadığınız”; yani onlarla cinsel ilişkide bulunmadığınız. [Bu kelime] diğer kıraatteki *el-mess* (المَسّ) ve *el-mümâsesse* (المُمَاسّة) köklerindendir ki aralarında bir engel olmaksızın iki cismin birbirine temas etmesidir -bunu Harallî söylemiştir-. {أو تفرضوا لهن فريضة} “yahut onlar için bir mehir belirlemediğiniz [kadınları]”; yani onlara belirli bir mehir tayin etmediğiniz [sürece]. Yani iki durumdan biri vuku bulmadığı, yani yokluğu müddetince üzerinize bir günah yoktur. Müphem olan iki şeyden biri ise ancak her iki durumun birlikte yok olmasıyla ortadan kalkar; bu ikisi yok olduğunda günah da kalkar; şayet ikisi veya birisi bulunursa [günah/yükümlülük] doğar. Eğer temas gerçekleşmişse belirlenen mehir veya emsal mehir vacip olur; şayet belirleme (farz) gerçekleşmişse temas olmasa bile yarısı vacip olur. Harallî der ki: “Bunun bildirilmesinde, mehrin zikrinin ihmal edilmesi halinde nikah akdinin sahih olduğu vardır;
لا مع إبطاله، ففيه صحة نكاح التفويض ونكاح التأخير لذكر الصداق، فبان به أن الصداق ليس ركناً فيه وأن إبطاله مانع من بنائه، فيكون له ثلاثة أحوال من رفع الجناح فيه عن المهمل الذي لم يمس فيه كأنه كان يستحق فرضاً ما فرفع عنه جناحه من حيث إن على الماس كلية النحلة وعلى الفارض شطر النحلة فرفع عنه جناح الفرض وجبر موضع الفرض بالإمتاع، ولذلك ألزمت المتعة طائفة من العلماء - انتهى.
fakat mehrin tamamen iptal edilmesiyle değil. Dolayısıyla bunda tefvîz nikahının (mehir belirlenmeyen nikahın) ve mehir zikrinin ertelendiği nikahın sahih olduğu anlaşılır. Böylece mehrin nikahın bir rüknü olmadığı ve onu iptal etmenin ise akdin kurulmasına engel olduğu açıklık kazanmış oldu. Buna göre, temas edilmemiş olup mehrin ihmal edildiği durumda günahın kaldırılmasının üç hali vardır: Sanki bir belirlemeyi hak ediyormuş gibi iken, temas edene mehrin tamamı, belirleyene ise yarısı düştüğü cihetten üzerinden belirleme vebali kaldırılmış ve belirlenmesi gereken yer müt'a ile telafi edilmiştir. İşte bu sebeple bir grup âlim müt'ayı zorunlu kılmıştır.” -[Sözü] bitti-.
ولما كان التقدير: وطلقوهن إن أردتم وراعوا فيهن ما أوجبت من الحقوق لكم وعليكم عطف عليه قوله: {ومتعوهن} أي جبراً لما وقع من الكسر بالطلاق على حسب حال المطلقين، والمطلقة من غير مس ولا فرض تستحقه للمتعة بالإجماع - نقله الأصبهاني. و {على الموسع} منهم أي الذي له في حاله سعة. وقال الحرالي: هو من الإيساع وهو المكنة في السعة التي هي أكثر من
Takdiri 'Eğer dilerseniz onları boşayın ve lehinize ve aleyhinize farz kıldığım hakları onlarda gözetin' şeklinde olduğundan, şu buyruğunu buna atfetti: {ومتعوهن} “onlara müt'a verin”; yani boşayanların durumuna göre, boşanmanın sebep olduğu kırgınlığı telafi etmek maksadıyla. Kendisine temas edilmemiş ve mehir belirlenmemiş olarak boşanan kadın, icmâ ile müt'ayı hak eder -bunu el-İsfahânî nakletmiştir-. {على الموسع} “durumu geniş olana”; onlardan hali vakti yerinde olan kimseye. Harallî der ki: 'İsâ' (genişletme) kökündendir; o da kifayetten (yetecek olandan) fazla olan
الكفاية {قدره} من القدر وهو الحد المحدود في الشيء حساً أو معنى {وعلى المقتر} أي الذي في حاله ضيق. قال الحرالي: هو من الإقتار وهو النقص من القدر الكافي - انتهى {قدره} أي ما يقدر عليه ويطيقه، وقراءة فتح الدال كقراءة إسكانها فإنهما لغتان أو أن الفتح مشير إلى التفضل بتحمل شيء ما فوق القدرة {متاعاً} أي تمتيعاً {بالمعروف} وهو ما ليس فيه في الشرع نكارة {حقاً على المحسنين *} أي الذين صار الإحسان لهم وصفاً لازماً، والإحسان غاية رتب الدين كأنه كما قال الحرالي إسلام ظاهر يقيمه إيمان باطن يكمله إحسان شهودي - انتهى. فالكلام على هذا النظام إلهاب وتهييج لا قيد، وإنما كانت إحساناً لأن ملاك القصد فيها كما قال الحرالي ما تطيب به نفس المرأة ويبقى باطنها وباطن أهلها سلماً أو ذا مودة
genişlikteki imkandır. {قدره} “kendi gücüne göre”; *kadr* (قَدْر) kökünden olup, hissi veya manevi olarak bir şeydeki belirlenmiş sınırdır. {وعلى المقتر} “durumu dar olana da”; yani hali darlık içinde olana. Harallî der ki: 'İktâr' (daraltma) kökünden olup kafi miktardan eksilmedir -[Sözü] bitti-. {قدره} “kendi gücüne göre”; yani güç yetirebildiği ve takat getirebildiği kadar. Dal harfinin fethasıyla olan kıraat, sükûnuyla olan kıraat gibidir; zira bunlar iki lehçedir yahut fetha, gücün üzerindeki bir şeyi üstlenerek lütufta bulunmaya işarettir. {متاعاً} “bir faydalandırma olarak”; yani faydalandırarak, {بالمعروف} “örfe uygun”; şeriatta yadırganmayan bir şekilde, {حقاً على المحسنين *} “ihsan sahipleri üzerine bir borçtur”; yani ihsan kendileri için ayrılmaz bir vasıf haline gelmiş olan kimseler üzerine. İhsan, din mertebelerinin zirvesidir; Harallî'nin dediği gibi, sanki zahir bir İslam'dır ki onu batın bir iman ayakta tutar ve şuhûdî bir ihsan kemale erdirir -[Sözü] bitti-. Bu tertip üzere olan söz, bir kayıt değil, teşvik ve gayrete getirmedir. Bunun ihsan olması ise, Harallî'nin dediği gibi, bundaki asıl maksadın kadının gönlünün hoş edilmesi ve kendisi ile ailesinin içinin esenlikte veya muhabbet üzere kalması olmasındandır;
{لعل الله يحدث بعد ذلك أمراً} [الطلاق: ١] انتهى. ولا شك في أن هذا إحسان.
{لعل الله يحدث بعد ذلك أمراً} “Bakarsın Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır.” [Talâk: 1] -[Sözü] bitti-. Şüphe yok ki bu bir ihsandır.
ولما نفي الجناح بانتفاء المسيس والفرض فأفهم أنهما إذا وجدا وجد الجناح بوجوب المفروض كله أتبعه ما إذا انتفى أحدهما فقط فذكر الحكم عند انتفاء المسيس وحده صريحاً في ضد المفوضة السابقة وأفهم بذلك ما إذا انتفى الفرض وحده تلويحاً فقال: {وإن طلقتموهن} أي الزوجات {من قبل أن تمسوهن} أي تجامعوهن سواء كانت هناك خلوة أو لا {وقد} أي والحال أنكم {فرضتم} أي سميتم {لهن فريضة} أي مهراً مقدراً {فنصف} أي فالمأخوذ نصف {ما فرضتم} أي سميتم لهن من الصداق لا غير.
Temasın ve mehrin belirlenmesinin yokluğu halinde günah nefyedilip bunların bulunması durumunda belirlenenin tamamının vacip olmasıyla günahın/vebalin var olacağı anlaşılınca, ikisinden yalnızca birinin yokluğu halini bunun peşine ekledi. Böylece önceki 'müfevvada'nın (mehri belirlenmeyenin) zıddı olarak sadece temasın bulunmaması halindeki hükmü sarih olarak zikretti ve bununla yalnız mehrin belirlenmemiş olması halini de ima yoluyla hissettirerek şöyle buyurdu: {وإن طلقتموهن} “Ve eğer onları boşarsanız”; yani zevceleri, {من قبل أن تمسوهن} “kendilerine dokunmadan önce”; yani ister baş başa kalma (halvet) olsun ister olmasın kendileriyle cinsel ilişkide bulunmadan önce, {وقد} “iken”; hal şu ki, {فرضتم} “belirlemiş [iken]”; yani tayin etmiş [iken], {لهن فريضة} “onlar için bir mehir”; yani takdir edilmiş bir mehir, {فنصف} “o takdirde yarısıdır”; yani alınacak olan yarısıdır, {ما فرضتم} “belirlediğinizin”; yani onlar için mehir olarak tayin ettiğiniz şeyin [yarısıdır], başkası değil.
ولما أوجب لها ذلك بعثها على تركه لأن الزوج لم ينتفع منها بشيء بالتعبير بالعفو فقال: {إلا أن يعفون} أي النساء فإن النون ضميرهن والواو لام الفعل فلا يؤخذ منكم شيء {أو يعفوا الذي بيده} أي إليه ولكن لما كان أغلب الأعمال باليد أسندت كلها إليها فصارت كناية عن القدرة {عقدة النكاح} وهو الزوج الذي إن شاء أبقاها وإن شاء حلها فيسمح لها بالجميع كان التعبير بهذا هزاً للزوج إلى العفو في نظير ما جعل إليه من هذا دونها.
[Allah] ona (kadına) bunu gerekli kıldığında, koca kendisinden hiçbir şekilde faydalanmadığı için 'af' (bağışlama) ifadesini kullanarak kadını bundan vazgeçmeye teşvik etti ve şöyle buyurdu: {إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ} “Meğer ki [kadınlar] bağışlasınlar” yani kadınlar [bağışlasın]. Zira [buradaki] nûn (ن) onların zamiridir, vâv (و) ise fiilin lâm’ıdır (üçüncü kök harfidir); bu takdirde sizden hiçbir şey alınmaz. {أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} “Yahut nikâh bağı elinde bulunan kimse bağışlasın”. Yani [yetki] kendisine ait olan [kimse]; fakat işlerin çoğu el ile yapıldığı için hepsi ele isnat edilmiş ve böylece kudretten kinaye olmuştur. [O da] dilerse nikâhı devam ettiren, dilerse sona erdiren ve böylece [mehirin] tamamını kadına bağışlayan kocadır. Bu şekilde ifade edilmesi, kadına değil de sadece kendisine verilen bu yetkiye karşılık kocayı bağışlamaya teşvik etmek içindir.
قال الحرالي: إذا قرن هذا الإيراد بقوله: {ولا تعزموا عقدة النكاح} خطاباً للأزواج قوي فسر من جعل الذي بيده عقدة النكاح هو الزوج معادلة للزوجات، ومن خص عفوهن بالمالكات أي الراشدات خص هذا بالأولياء فكان هذا النمط من التهديف للاختلاف ليس عن سعة إيهام وكأنه عن تبقية بوجه ما من نهاية الإفصاح فمنشأ الخلاف فيه دون منشأ الخلاف من خطابات السعة بالإيهام - انتهى. وجعل الإمام هذا مفهوماً من التعبير بالعقدة لأنها تدل على المفعول كالأكلة واللقمة والذي بيده ذلك الزوج والذي بيد الولي العقد وهو المصدر كالأكل واللقم لا العقدة الحاصلة بعد العقد {وأن تعفوا} أيها الرجال والنساء {أقرب} أي من الحكم بالعدل الذي هو السواء.
Harallî der ki: 'Bu ifade, kocalara hitap eden {ولا تعزموا عقدة النكاح} “Nikah bağını kesinleştirmeyin” ayetiyle birlikte ele alındığında, kadınlara karşılık olarak elinde nikah bağı bulunan kimseyi koca olarak tefsir edenin görüşü kuvvet kazanır. Kadınların affını mâlike olanlara, yani reşid kadınlara tahsis edenler ise bunu velilere tahsis etmişlerdir. İhtilafa bu şekilde hedef kılınma, müphemliğin genişliğinden değil, sanki nihai açıklıktan bir yönüyle geriye kalan bir durumdan kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bundaki ihtilafın kaynağı, müphemlik içeren geniş hitaplardaki ihtilafın kaynağından daha aşağıdadır.' -[Sözü] bitti-. İmam [Râzî] bunu 'ukde' (عُقْدَة) kelimesinden anlaşılan bir mana kılmıştır; zira bu kelime, 'ekle' (yenen lokma) ve 'lukme' (lokma) gibi mef'ule (yapılan işin sonucuna) delalet eder ve bu da elinde nikah bağı bulunan kocadır. Velinin elinde olan ise, akitten sonra ortaya çıkan ukde (bağ) değil, yemek ve yutmak gibi masdar olan akittir. {وأن تعفوا} “Ve sizin bağışlamanız”; ey erkekler ve kadınlar, {أقرب} “daha yakındır”; yani eşitlik olan adalet hükmünden [daha yakındır].
ولما كان المقام للترغيب عبر باللام الدالة على مزيد القرب دون
Makam teşvik makamı olduğundan, 'ilâ' (إلى) yerine yakınlığın fazlalığına delalet eden lâm (لـ) harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu:
إلى فقال: {للتقوى} أما من المرأة فلأجل أن الزوج لم ينل منها شيئاً ولا حظي بطائل فهو أقرب إلى رضاه، وأما من الرجل فلما أشار إليه بجعل العقدة بيده فإنه كما ربطها باختياره حلها باختياره فدفعه الكل أقرب إلى جبر المرأة ورضاها، ومن فعل الفضل كان بفعله ذلك أقرب إلى أن يفعل الواجب بمن لم يفضل.
{للتقوى} “takvaya”. Kadın açısından; çünkü koca ondan hiçbir şey elde etmemiş ve bir kazanç sağlamamıştır; dolayısıyla onun rızasına daha yakındır. Erkek açısından ise; nikah bağının elinde kılındığına işaret edildiği üzere, kendi tercihiyle bağladığı gibi kendi tercihiyle de çözmüştür; dolayısıyla tamamını vermesi kadının gönlünü almaya ve rızasına daha yakındır. Fazileti işleyen kimse, bu fiiliyle fazilette bulunmayan kimseye göre vacibi işlemeye daha yakın olur.
ولما كان العفو فضلاً من العافي وإحساناً لها منه وكانوا إنما يتفاخرون بالفضائل أكده بقوله: {ولا تنسوا} أي تتركوا ترك المنسي، والتعبير بالنسيان آكد في النهي {الفضل} أي أن تكونوا مفضلين في جميع ما مضى لا مفضلاً عليكم، فإن اليد العليا خير من اليد السفلى، وزاده تأكيداً بقوله: {بينكم} أي حال كونه واقعاً فيكم من بعضكم لبعض ليس شيء منه خارجاً عنكم، ولن ينال الله منه شيء لأنه غني عن كل شيء، فما أمركم به إلا لنفعكم خاصة، لئلا يتأذى الزوج
Affetmek affedenden bir fazilet ve kadına yönelik bir ihsan olduğundan ve onlar da ancak faziletlerle övündüklerinden, şu buyruğuyla bunu pekiştirdi: {ولا تنسوا} “Ve unutmayın”; yani unutulmuş gibi terk etmeyin; unutma ifadesiyle anlatım nehiyde daha kuvvetlidir, {الفضل} “fazileti/iyiliği”; yani geçmiş bütün konularda iyilikte bulunan taraf olun, size iyilik yapılan değil; zira veren el alan elden hayırlıdır. Şu buyruğuyla pekiştirmeyi artırdı: {بينكم} “aranızdaki”; yani sizden birinizden diğerine kendi aranızda gerçekleşen bir halde olup hiçbir şeyi dışınıza taşmayacak şekilde. Allah'a ise bundan hiçbir şey ulaşmaz; zira O her şeyden müstağnidir. Size bunu ancak bizzat sizin menfaatiniz için emretmiştir; ta ki koca,
ببذل لم ينتفع في مقابله من المرأة بشيء، ولا المرأة بطلاق لم يحصل لها في نظير ما يلحقها من الكسر بسببه شيء، وهو يصح أن يكون بالتغليب خطاباً للقبيلين. وخصه الحرالي بالرجال فقال: فمن حق الزوج الذي له فضل الرجولة أن يكون هو العافي وأن لا يؤاخذ النساء بالعفو، ولذلك لم يأت في الخطاب أمر لهن ولا تحريض، فمن أقبح ما يكون حمل الرجل على المرأة في استرجاع ما آتاها بما يصرح به قوله: {أو آتيتم إحداهن قنطاراً فلا تأخذوا منه شيئاً} [آل عمران: ٢٠] فينبغي أن لا تنسوا ذلك الفضل فتجرون عليه حيث لم تلزموا به - انتهى.
karşılığında kadından hiçbir şekilde faydalanmadığı bir harcama ile incinmesin; kadın da bu sebeple maruz kaldığı kırgınlığa karşılık eline bir şey geçmeyen bir boşanma ile incinmesin. Bu ifadenin tağlîb yoluyla her iki tarafa hitap olması sahihtir. Harallî ise bunu erkeklere has kılarak şöyle demiştir: 'Erkeklik üstünlüğüne sahip olan kocanın hakkı, affeden taraf olması ve kadınları affa zorlamamasıdır. Bu sebeple hitapta kadınlara yönelik bir emir ve teşvik gelmemiştir. Bir erkeğin kadına verdiğini geri almak için onun üzerine varması en çirkin durumlardandır; nitekim şu buyruk bunu açıkça belirtir: {أو آتيتم إحداهن قنطاراً فلا تأخذوا منه شيئاً} “Onlardan birine yüklerle mehir vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şey almayın.” [Âl-i İmrân: 20]. Öyleyse bu fazileti unutmamanız ve zorunlu tutulmadığınız yerde onun gereğince davranmanız gerekir.' -[Sözü] bitti-.
ثم علل ذلك مرغباً مرهباً بقوله: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {بما تعملون} أي وإن دق {بصير *} وأفهم ذلك: وإن طلقتموهن بعد المسيس وقبل الفرض فجميع مهر المثل.
Sonra hem teşvik edip hem de sakındırarak bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün kemalata sahip olan, {بما تعملون} “yaptıklarınızı”; ne kadar ince/gizli olsa da, {بصير *} “hakkıyla görendir”. Bundan şu da anlaşıldı: Şayet onları temastan sonra ve mehir belirlenmeden önce boşarsanız, emsal mehrin tamamı gerekir.
ولما ذكرت أحكام النساء وشعبت حتى ضاق فسيح العقل بانتشارها وكاد أن يضيع في متسع مضمارها مع ما هناك من مظنة الميل بالعشق والنفرة بالبغض الحامل على الإحن والشغل بالأولاد وغير ذلك من فتن وبلايا ومحن يضيق عنها نطاق الحصر ويكون بعضها مظنة للتهاون بالصلاة بل وبكل عبادة اقتضى الحال أن يقال: يا رب! إن الإنسان ضعيف وفي بعض ذلك له شاغل عن كل مهم فهل بقي له سعة لعبادتك؟ فقيل: {حافظوا} بصيغة المفاعلة الدالة على غاية العزيمة أي ليسابق بعضكم بعضاً في ذلك ويجوز أن يكون ذلك
Kadınların hükümleri zikredilip dallanıp budaklanınca, öyle ki geniş akıl bunların yayılmasıyla daralacak ve geniş meydanında neredeyse kaybolacak hale gelince; bununla birlikte orada aşk ile meyletme, kin ve nefrete sevk eden buğz ile uzaklaşma, çocuklarla meşguliyet ve sayma sınırına sığmayacak diğer fitne, bela ve mihnetlerin bulunma ihtimali varken ve bunlardan bazısı namazı, hatta her ibadeti hafife alma ihtimali taşırken durum şöyle denilmesini iktiza etti: 'Ey Rabbim! İnsan zayıftır ve bunlardan bazısında onun için her mühim işten alıkoyan bir meşguliyet vardır; O'nun için Senin ibadetine vakit kalır mı?' Bunun üzerine şöyle buyuruldu: {حافظوا} “Devam edin/koruyun”; son derece azmi gösteren müfâale kalıbıyla; yani bu konuda birbirinizle yarışın. Bunun
بالنسبة إلى العبد وربه فيكون المعنى: احفظوا صلاتكم له ليحفظ صلاته عليكم فلا يفعل فيها فعل الناسي فيترك تشريفكم بها، وأخصر منه أن يقال: لما ذكر ﷾ ما بين العباد خاصة ذكر ما بينه وبينهم فقال: - وقال الحرالي: لما كان ما أنزل له الكتاب إقامة ثلاثة أمور: إقامة أمر الدين الذي هو ما بين العبد وربه، وتمشية حال الدنيا التي هي دار محنة العبد، وإصلاح حال الآخرة والمعاد الذي هو موضع قرار العبد، صار ما يجري ذكره من أحكام تمشية الدنيا غلساً نجوم إنارته أحكام أمر الدين فلذلك مطلع نجوم خطابات الدين أثناء خطابات أمر الدنيا فيكون خطاب الأمر نجماً خلال خطابات الحرام والحلال في أمر الدنيا؛ وإنما كان نجم هذا الخطاب للمحافظة على الصلاة لأن هذا الاشتجار المذكور بين الأزواج فيما يقع من تكره في الأنفس وتشاح في الأموال إنما وقع من تضييع المحافظة على الصلوات لأن الصلاة بركة في الرزق وسلاح على الأعداء وكراهة الشيطان؛ فهي دافعة للأمور التي منها تتضايق الأنفس وتقبل
kul ile Rabbi arasında olması da caizdir; bu takdirde mana şöyle olur: O'nun için namazınızı muhafaza edin ki O da sizin üzerinizdeki nimetini/rahmetini muhafaza etsin ve orada unutan kimsenin yaptığını yapıp sizi onunla şereflendirmeyi terk etmesin. Bundan daha vecizi ise şöyle denilmesidir: [Allah] celle ve 'alâ özellikle kullar arasındaki hususları zikredince, Kendisi ile onlar arasındaki hususu zikredip şöyle buyurdu: Harallî der ki: 'Kitabın indirilme gayesi üç hususu ikame etmek olduğundan -ki bunlar: Kul ile Rabbi arasındaki din işinin ikamesi, kulun imtihan yurdu olan dünya halinin yürütülmesi ve kulun karar kılacağı yer olan ahiret ve mead halinin ıslahıdır- dünya işini yürütme hükümlerinden zikredilenler, aydınlatıcı yıldızları din işinin hükümleri olan bir alacakaranlık haline geldi. Bu sebeple dünya işine dair hitapların arasında din hitaplarının yıldızları doğar; böylece dünya işindeki helal ve haram hitapları arasında emir hitabı bir yıldız olur. Namaza devam etmeye dair bu hitap yıldızının doğuşu ise şundandır: Karı-koca arasında nefislerde meydana gelen hoşnutsuzluk ve mallardaki cimrilik hususunda zikredilen bu çekişme, ancak namazları muhafaza etmenin zayi edilmesinden kaynaklanmıştır. Zira namaz rızıkta bereket, düşmanlara karşı silah ve şeytanı kahredicidir. Dolayısıyla namaz nefislerin daraldığı,
الوسواس ويطرقها الشح، فكان في إفهام نجم هذا الخطاب أثناء هذه الأحكام الأمر بالمحافظة على الصلوات لتجري أمورهم على سداد يغنيهم عن الارتباك في جملة هذه الأحكام - انتهى. فقال تعالى: {حافظوا} قال الحرالي: من المحافظة مفاعلة من الحفظ وهو رعاية العمل علماً وهيئة ووقتاً وإقامة بجميع ما يحصل به أصله ويتم به عمله
vesveseyi kabul ettiği ve cimriliğin musallat olduğu şeyleri defedicidir. Bu hükümler arasında bu hitap yıldızının hissettirdiği hususta, işlerinin dosdoğru yürümesi ve bu hükümlerin tamamında bocalayıp kalmaktan onları müstağni kılması için namazları muhafaza etme emri yer almıştır.' -[Sözü] bitti-. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {حافظوا} “Devam edin/koruyun”. Harallî der ki: 'el-Muhâfaza (المحافظة); korumak anlamına gelen el-hıfz (الحفظ) kökünden müfâale babındadır ki o da ameli ilim, heyet ve vakit bakımından gözetmek ve aslının hasıl olacağı, amelinin tamamlanacağı
وينتهي إليه كماله، وأشار إلى كمال الاستعداد لذلك بأداة الاستعلاء فقال: {على الصلوات} فجمع وعرف حتى يعم جميع أنواعها، أي افعلوا في حفظها فعل من يناظر آخر فيه فإنه لا مندوحة عنها في حال من الأحوال حتى ولا في حال خوف التلف، فإن في المحافظة عليها كمال صلاح أمور الدنيا والآخرة لا سيما إدرار الأرزاق وإذلال الأعداء {وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها} [طه: ١٣٢] و {استعينوا بالصبر والصلاة} [البقرة: ١٩٣] «كان النبي ﷺ إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة» ولا شك أن اللفظ صالح لدخول صلاة الجنازة فيه، ويزيده وضوحاً اكتناف آيتي الوفاة لهذه الآية سابقاً ولاحقاً.
ve kemalinin nihayete ereceği bütün şartlarla ikame etmektir.' Buna yönelik tam hazırlığa isti'lâ edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {على الصلوات} “namazlara”; çoğul getirip belirli kıldı ki bütün çeşitlerini kapsasın. Yani onun muhafazasında, birbiriyle yarışan kimsenin yaptığını yapın; zira hiçbir durumda, hatta telef olma korkusu halinde bile ondan kaçış yoktur. Çünkü namazı muhafaza etmekte dünya ve ahiret işlerinin tam bir ıslahı, bilhassa rızıkların bollaşması ve düşmanların zelil kılınması vardır: {وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها} “Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırlı ol.” [Tâhâ: 132] ve {استعينوا بالصبر والصلاة} “Sabır ve namaz ile yardım isteyin.” [Bakara: 193]. «Nebi ﷺ'e bir iş zor geldiğinde hemen namaza koşardı.» Şüphe yok ki bu lafız cenaze namazının da kapsamına girmesine uygundur; vefatla ilgili iki ayetin bu ayeti öncesinden ve sonrasından kuşatması da buna açıklık kazandırmaktadır.
وقال الحرالي: إن الله ﷾ يعطي الدنيا على نية الآخرة وأبى أن يعطي الآخرة على نية الدنيا، خلل حال المرء في دنياه ومعاده إنما هو عن خلل حال دينه، وملاك دينه وأساسه إيمانه وصلاته، فمن حافظ على الصلوات أصلح الله حال دنياه وأخراه، وفي المحافظة عليها تجري مقتضيات عملها عملاً إسلامياً وخشوعاً وإخباتاً إيمانياً ورؤية وشهوداً إحسانياً فبذلك تتم المحافظة عليها، وأول ذلك
Harallî der ki: 'Allah celle ve 'alâ dünyayı ahiret niyetine verir; dünyayı isteme niyetine ahireti vermekten ise imtina etmiştir. Kişinin dünyasındaki ve ahiretindeki halinin bozulması, ancak dinindeki halinin bozulmasındandır. Dininin esası ve temeli ise imanı ve namazıdır. Kim namazları muhafaza ederse, Allah onun dünya ve ahiret halini ıslah eder. Namazı muhafazada onun amelinin gereği İslami bir amel, imana dayalı bir huşû ve teslimiyet, ihsana dayalı bir müşahede ve şuhûd olarak cereyan eder; işte namazı muhafaza etmek bununla tamamlanır. Bunun ilki ise,
الطهارة لها باستعمال الطهور على حكم السنة وتتبع معاني الحكمة، كما في مسح الأذنين مع الرأس، لأن من فرق بينهما لم يكد يتم له طهور نفسه بما أبدته الحكمة وأقامته السنة وعمل العلماء فصد عنه عامة الخلق الغفلة؛ ثم التزام التوبة عندها لأن طهور القلب التوبة كما أن طهور البدن والنفس الماء والتراب، فمن صلى على غير تجديد توبة صلى محدثاً بغير طهارة؛ ثم حضور القلب في التوحيد عند الأذان والإقامة، فإن من غفل قلبه عند الأذان والإقامة عن التوحيد نقص من صلاته روحها فلم يكن لها عمود قيام، من حضر قلبه عند الأذان والإقامة حضر قلبه في صلاته، ومن غفل قلبه عندهما غفل قلبه في صلاته؛ ثم هيئتها في تمام ركوعها وسجودها؛ وإنطاق كل ركن عملي بذكر الله يختص به أدنى ما يكون ثلاثاً فليس في الصلاة عمل لا نطق له؛ ولا يقبل الله صلاة من لم يقم صلبه في ركوعه وسجوده وقيامه وجلوسه؛ فبالنقص من تمامها تنقص المحافظة عليها وبتضييع المحافظة عليها يتملك الأعداء النفس ويلحقها الشح فتنتقل عليها الأحكام وتتضاعف عليها مشاق الدنيا، وما من عامل يعمل عملاً في وقت صلاة أو حال أذان إلا كان وبالاً عليه وعلى من ينتفع به من عمله، وكان ما يأخذه من أجر فيه
sünnetin hükmünce temizliği kullanarak ve hikmetin manalarını takip ederek onun için abdest almaktır; nitekim baş ile birlikte kulakları meshetmekte olduğu gibi. Zira bu ikisini birbirinden ayıran kimse için, hikmetin ortaya koyduğu, sünnetin ikame ettiği ve âlimlerin amel ettiği şekliyle nefsinin temizliği neredeyse tamamlanmaz; gفlet ise mahlukatın çoğunu bundan alıkoymuştur. Sonra abdest esnasında tövbeye sarılmaktır; zira bedenin ve nefsin temizliği su ve toprak olduğu gibi, kalbin temizliği de tövbedir. Kim tövbesini yenilemeksizin namaz kılarsa, abdestsiz olarak hades üzere namaz kılmış olur. Sonra ezan ve kamet esnasında kalbin tevhid üzere hazır bulunmasıdır; zira ezan ve kamet anında kalbi tevhidden gafil olan kimsenin namazından onun ruhu eksilir ve onun dikilecek bir direği olmaz. Ezan ve kamet esnasında kalbi hazır olanın, namazında da kalbi hazır olur; o ikisinde kalbi gafil olanın ise namazında da kalbi gafil olur. Sonra rükû ve secdelerinin tam yapılmasındaki heyetidir; ve ameli her bir rüknün kendisine has Allah'ın zikriyle en az üç defa olmak üzere konuşturulmasıdır; nitekim namazda kendisi için bir söz bulunmayan hiçbir amel yoktur. Allah rükûunda, secdesinde, kıyamında ve oturuşunda belini doğrultmayan kimsenin namazını kabul etmez. Namazın tamamiyetindeki noksanlık ile onu muhafaza etmek noksanlaşır; onu muhafaza etmeyi zayi etmekle ise düşmanlar nefsi ele geçirir ve ona cimrilik musallat olur; böylece hükümler aleyhine döner ve dünyanın meşakkatleri üzerine katlanır. Bir namaz vaktinde veya ezan anında bir iş yapan hiçbir çalışan yoktur ki bu, kendisi ve o işinden faydalanan kimse üzerine bir vebal olmasın ve oradan alacağı ücret
شقى خبث لا يثمر له عمل بر ولا راحة نفس في عاجلته ولا آجلته، وخصوصاً بعد أن أمهل الله الخلق من طلوع شمس يومهم إلى زوالها ست ساعات فلم يكن لدنياهم حق في الست الباقية فكيف إذا طولبوا منها بأويقات الأذان والصلاة وما نقص عمل من صلاة، فبذلك كانت المحافظة على الصلوات ملاكاً لصلاح أحوال الخلق مع أزواجهم في جميع أحوالهم - انتهى. {والصلاة الوسطى} أي خصوصاً فإنها أفضل الصلوات لأنها أخصها بهذا النبي الخاتم كما مضى بيانه في أول السورة في قوله: {استعينوا بالصبر والصلاة} [البقرة: ١٩٣] فخصها ﷾ بمزيد تأكيد وأخفاها لأداء ذلك إلى المحافظة على الكل ولهذا السبب أخفى ليلة القدر في رمضان، وساعة الإجابة في يوم الجمعة، والاسم الأعظم في جميع الأسماء، ووقت الموت حملاً على التوبة في كل لحظة. وقال الحرالي: وما من جملة إلا ولها زهرة فكان في الصلوات ما هو منها بمنزلة الخيار من الجملة وخيارها وسطاها فلذلك خصص تعالى خيار الصلوات بالذكر، وذكرها بالوصف إبهاماً ليشمل الوسطى الخاصة بهذه الأمة وهي العصر التي لم تصح لغيرها من الأمم، ولينتظم
peşininde de sonrasında da kendisine hiçbir hayırlı amel yahut gönül huzuru vermeyen habis bir şekavet olmasın. Bilhassa Allah mahlukata günlerinin güneşinin doğuşundan zevaline kadar altı saat mühlet vermişken, geriye kalan altı saatte dünyaları için bir hak kalmamıştır; o halde ezan ve namaz vakitçikleri kendilerinden istendiğinde durum nasıl olur? Bir namaz sebebiyle hiçbir iş eksilmez; işte bu sebeple namazları muhafaza etmek, bütün hallerinde mahlukatın eşleriyle olan durumlarının ıslahının esası olmuştur.' -[Sözü] bitti-. {والصلاة الوسطى} “ve orta namaza”; yani özellikle ona; zira o, sure başında {استعينوا بالصبر والصلاة} “Sabır ve namaz ile yardım isteyin.” [Bakara: 193] buyruğunda beyanı geçtiği üzere bu Hatemü'l-Enbiya'ya en has olan namaz olması sebebiyle namazların en faziletlisidir. Allah celle ve 'alâ onu daha fazla tekit ile tahsis etmiş ve hepsini muhafaza etmeye sevk etmesi için de onu gizlemiştir; işte bu sebeple Ramazan'da Kadir gecesini, Cuma gününde icabet saatini, bütün isimler arasında İsm-i Âzam'ı ve her an tövbeye sevk etmek üzere ölüm vaktini gizlemiştir. Harallî der ki: 'Her topluluğun mutlaka bir çiçeği vardır; namazlar arasında da o topluluğun en seçkini makamında olan bir namaz vardır ki onların en hayırlısı ortancasıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ namazların en hayırlısını zikirle tahsis etmiş ve bu ümmete has olan ve diğer ümmetler için sahih olmayan ikindi namazını kapsasın ve hem bütün ümmetler hem de bu ümmet için genel olan orta namazı -ki o da sabah namazıdır- içine alsın diye
الوسطى العامة لجميع الأمم ولهذه الأمة التي هي الصبح، ولذلك اتسع لموضع أخذها بالوصف مجال العلماء فيها ثم تعدت أنظارهم إلى جميعها لموقع الإبهام في ذكرها حتى تتأكد المحافظة في الجميع بوجه ما، وفي قراءة عائشة رضي الله تعالى عنها: وصلاة العصر - عطفاً ما يشعر بظاهر العطف باختصاص الوسطى بالصبح على ما رآه بعض العلماء، وفيه مساغ لمرجعه على {الصلاة الوسطى} بنفسها ليكون عطف أوصاف، وتكون تسميتها بالعصر مدحة ووصفاً من حيث إن العصر خلاصة الزمان كما أن عصارات الأشياء خلاصاتها
onu müphem kılmak suretiyle vasıfla zikretmiştir. Bu sebeple onu vasıfla ele alma makamı hususunda âlimlerin sahası genişlemiş, sonra da hepsini muhafaza etmek bir şekilde pekişsin diye zikrindeki kapalılık sebebiyle görüşleri hepsine sirayet etmiştir. Âişe'nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- kıraatinde yer alan: “ve ikindi namazına” -atfı, bazı âlimlerin benimsediği üzere lafzın zahirinde orta namazın sabah namazına tahsis edildiğini hissettirmektedir; bunda ise vasıfların atfı olması maksadıyla bizzat {الصلاة الوسطى} “orta namaz” ifadesine dönmesine de bir mecal vardır; böylece şeylerin usaresi (özü) onların hülasası olduğu gibi, asrın da zamanın hülasası olması cihetiyle onun ikindi (asr) olarak adlandırılması bir övgü ve vasıf olur.
{ثم يأتي من بعد ذلك عام فيه يغاث الناس وفيه يعصرون} [يوسف: ٤٩] فعصر اليوم هو خلاصة لسلامته من وهج الهاجرة وغسق الليل، ولتوسط الأحوال والأبدان والأنفس بين حاجتي الغداء والعشاء التي هي مشغلتهم بحاجة الغذاء؛ ومن إفصاح العرب عطف الأوصاف المتكاملة فيقال: فلان كريم وشجاع - إذا تم فيه الوصفان، فإذا نقصا عن التمام قيل: كريم شجاع - بالاتباع، فبذلك يقبل معنى هذه القراءة أن تكون الوسطى هي العصر عطفاً لوصفين ثابتين لأمر واحد - انتهى. ويوضح ما قاله رحمه الله تعالى قولهم في الرمان المز: حلو حامض - من غير عطف،
{ثم يأتي من بعد ذلك عام فيه يغاث الناس وفيه يعصرون} “Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki, insanlar onda yağmura kavuşacak ve onda sıkıp sağacaklar.” [Yûsuf: 49]. Günün ikindisi ise öğle sıcağının hararetinden ve gecenin karanlığından salim olması, gıda ihtiyacıyla kendilerini meşgul eden öğle ve akşam yemeği ihtiyaçları arasında hallerin, bedenlerin ve nefislerin dengelenmesi sebebiyle günün bir hülasasıdır. Birbirini tamamlayan vasıfların atfedilmesi Arapların fasih kelamındandır; nitekim iki vasıf kendisinde tam olarak bulunduğunda: 'Filan kimse cömert ve cesurdur' denir; şayet kemal derecesinden noksan iseler [atıfsız] tebâiyetle: 'Cömert, cesur' denir. İşte bununla bu kıraatin manası, tek bir husus için sabit olan iki vasfın atfı olarak orta namazın ikindi olması anlamını kabul eder.' -[Sözü] bitti-. [Allah Teâlâ ona rahmet etsin] onun bu sözünü, mayhoş nar hakkında atıf yapmaksızın: 'tatlı ekşi' demeleri açıklamaktadır;
وبرهانه أنهم قالوا: إن الجمل إذا تتابعت من غير عطف كان ذلك مؤذناً بتمام الاتصال بينها فتكون الثانية إما علة للأولى وإما مستأنفة على تقدير سؤال سائل ونحو ذلك مما قاله البيانيون في باب الفصل والوصل، ولولا إشعار الكلام الأول بالجملة الثانية لاحتياجه إليها لم يوجد محرك للسؤال بخلاف ما إذا تعاطفت كان ذلك يؤذن بأن كل واحدة منها غنية عما بعدها وذلك مؤذن بالتمام: وأما أسماء الله تعالى فتتابعها دون عطف، لأن شيئاً منها لا يؤدي جميع مفهوم اسم الذات العلم ولذلك ختم ﷾ آيات سورة الحشر بقوله: {له الأسماء الحسنى} [الحشر: ٢٤] أي أن هذه الأسماء التي ذكرت هي مما أفهمه مدلول الاسم العلم المبتدأ به سواء قلنا إنه مشتق أو لا، ومهما اطلعت على وصف حسن يليق به ﷾ فهو مما دل عليه الاسم الأعظم، لأن من يستحق العبادة لا يكون إلا كذلك جامعاً لأوصاف الكمال، أو لأنه لما جبلت النفوس وطبعت القلوب على المعرفة بأنه ﷾ منزه عن شوائب النقص ومتصف بأوصاف الكمال كان الإعراء من العطف فيها للإيذان بذلك وما عطف منها فلمعنى دعا إليه كما يأتي بيانه إن شاء الله تعالى في مواضعه، وأنا لا أشك أن المعطل إذا وقع في ضيق أخرجه ودهمه من البلاء ما أعجزه وأحرق
bunun delili ise şudur: Cümleler atıfsız olarak peş peşe geldiğinde bu, aralarındaki tam bir irtibata delalet eder; böylece ikincisi ya birincinin illeti olur yahut soran birinin sorusu takdir edilerek müste'nefe (başlangıç cümlesi) olur ve beyan âlimlerinin fasıl ve vasıl babında söyledikleri benzeri durumlar geçerli olur. Şayet ilk söz, ihtiyacından ötürü ikinci cümleyi hissettirmeseydi soruyu harekete geçiren bir sebep bulunmazdı; aksine birbirine atfedildiklerinde ise bu, her birinin kendisinden sonrakinden müstağni olduğuna delalet eder ki bu da tamlığın göstergesidir. Allah Teâlâ'nın isimleri ise atıfsız olarak peş peşe gelir; zira onlardan hiçbirisi alem olan zat isminin bütün mefhumunu tek başına ifade etmez. İşte bu sebeple [Allah] celle ve 'alâ Haşr suresinin ayetlerini şu buyruğuyla mühürlemiştir: {له الأسماء الحسنى} “En güzel isimler O'nundur.” [Haşr: 24]. Yani zikredilen bu isimler, ister türemiş olduğunu söyleyelim ister söylemeyelim, baştaki alem ismin delaletinin hissettirdiği hususlardandır. O'na celle ve 'alâ layık olan ne kadar güzel vasıf görürsen, hepsi İsm-i Âzam'ın delalet ettiği şeylerdendir; zira ibadete layık olan zat, ancak kemal vasıflarını kendisinde toplayan böyle bir zat olabilir. Yahut nefisler ve kalpler O'nun celle ve 'alâ noksanlık şaibelerinden münezzeh ve kemal vasıflarıyla muttasıf olduğunu bilmek üzere yaratılıp fıtrata bağlandığından, isimlerin atıftan soyutlanması bunu bildirmek içindir; onlardan atfedilenler ise inşallah kendi yerlerinde beyanı geleceği üzere bunu gerektiren bir manadan ötürüdür. Şüphe duymuyorum ki, inkarcı bir kimse kendisini çaresiz bırakan bir darlığa düştüğünde, kendisini aciz bırakan ve kalbini yakan bir bela üzerine hücum ettiğinde
قلبه وأجرى دمعه التفت قلبه ضرورة إلى الله ﷾ في كشفه وضرع إليه في إزالته لما ركز في جبلته من كماله وعظمته وجلاله ذاهلاً عما تكسبه من قُرناه السوء من سوء الاعتقاد وجر نفسه إليه من العناد - والله ﷾ أعلم؛ فدونك قاعدة نفيسة طال ما تطلبتها وسألت عنها الفضلاء فما وجدتها وضربت بفكري في رياض الفنون ومهامه العلوم حتى تصورتها ثم بعد فراغي من تفسيري رأيت الكشاف أشار إليها في آية «والمستغفرين بالأسحار» في آل عمران - والله ﷾ الموفق.
ve gözyaşlarını akıttığında, kötü arkadaşlarından edindiği kötü inancı ve nefsini sürüklediği inadı unutup fıtratına yerleştirilmiş olan O'nun kemali, azameti ve celali sebebiyle kalbi zorunlu olarak o sıkıntının kaldırılması için Allah celle ve 'alâ'ya yönelir ve onun giderilmesi için O'na yalvarır -en doğrusunu Allah celle ve 'alâ bilir-. İşte sana nefis bir kaide; nice zamandır bunu aradım ve fazilet sahibi kimselere sordum da bulamadım; nihayet zihnimi ilimlerin meydanlarında ve sanatların bahçelerinde dolaştırarak onu tasavvur ettim; sonra tefsirimi bitirdikten sonra el-Keşşâf'ın Âl-i İmrân'daki «seherlerde bağışlanma dileyenler» ayetinde buna işaret ettiğini gördüm -muvaffak kılan Allah celle ve 'alâ'dır-.
ولما أمر بالمحافظة عليها أتبعه جامع ذلك فقال: {وقوموا لله} أي الذي له الجلال والإكرام {قانتين *} أي مطيعين - قاله الحسن وسعيد بن جبير والشعبي وعطاء وقتادة وطاوس. وروى الطبراني في الأوسط والإمام أحمد وأبو يعلى الموصلي في مسنديهما وابن حبان في صحيحه عن أبي سعيد رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: «كل حرف ذكر من القنوت في القرآن فهو الطاعة» وقيل: القنوت السكوت، ففي الصحيحين عن زيد بن أرقم رضي الله
Namazı muhafaza etmeyi emredince, bütün bunları toplayan emri peşine ekleyip şöyle buyurdu: {وقوموا لله} “Ve Allah için kıyama durun”; yani celâl ve ikram sahibi olan Allah için, {قانتين *} “saygı ve itaatle boyun eğerek”; yani itaat ediciler olarak -bunu Hasan[-ı Basrî], Saîd b. Cübeyr, Şa'bî, Atâ, Katâde ve Tâvûs söylemiştir-. Taberânî el-Evsat'ta, İmam Ahmed ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî müsnedlerinde, İbn Hibbân Sahih'inde Ebû Saîd'den -Allah Teâlâ ondan razı olsun- şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Kur'an'da geçen her 'kunût' lafzı itaattir.» Kunûtun sükût olduğu da söylenmiştir; nitekim Sahîhayn'da Zeyd b. Erkam'dan -Allah Teâlâ ondan
تعالى عنه قال: «كنا نتكلم في الصلاة، يكلم الرجل صاحبه وهو إلى جنبه في حاجته حتى نزلت {وقوموا لله قانتين} فأمرنا بالسكوت ونهينا عن الكلام» وقال مجاهد: خاشعين، وقيل غير ذلك؛ وإذا علم أصل معنى هذه الكلمة لغة علم أن المراد: مخلصين، وإليه يرجع جميع ما قالوه، وذلك أن مادة قنت بأي ترتيب كان تدور على الضمور من القتين للقليل اللحم والطعم، وقتن المسك إذا يبس، فيلزمه الاجتذاب والخلوص، فإنه لولا تجاذب الأجزاء لزوال ما بينها من المانع لم يضمر، ومنه امرأة ناتق إذا كانت ولوداً كأنها تجتذب المني كله فتظفر بما يكون منه الولد، أو أنه لما كان المقصود الأعظم من الجماع الولد كانت كأنها المختصة بجذب المني وكأن اجتذاب غيرها عدم، أو كأنها تجتذب الولد من رحمها فتخرجه، وذلك من نتق السقاء وهو نفضه، حتى يقتلع ما فيه فيخلص، ومن
razı olsun- şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Biz namazda konuşurduk; adam ihtiyacı hususunda yanı başındaki arkadaşıyla konuşurdu; nihayet {وقوموا لله قانتين} “Allah için saygı ve itaatle boyun eğerek kıyama durun” ayeti indi; böylece bize susmamız emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk.» Mücâhid: 'Huşû duyanlar olarak' demiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. Bu kelimenin dildeki asıl anlamı bilindiğinde, kastedilenin 'ihlaslı kimseler' olduğu ve onların söyledikleri her şeyin de buna döndüğü anlaşılır. Şöyle ki: 'Ka-ne-te' (قنت) maddesi hangi tertipte olursa olsun, eti ve yemesi az olan kimse için kullanılan 'el-katîn' (القَتِين) kelimesindeki gibi incelip zayıflama (dumûr) etrafında döner; misk kuruduğunda 'katene'l-misk' denir ki bu da birbirini çekmeyi ve saflaşmayı gerektirir; zira aralarındaki engelin kalkması sebebiyle parçaların birbirini çekmesi olmasaydı zayıflayıp büzülmezdi. Çok doğuran kadın için 'imraetün nâtık' denmesi de bundandır; sanki o meninin tamamını kendine çeker de kendisinden çocuk oluşacak şeyi elde eder; yahut cinsel birlikteliğin en büyük maksadı çocuk olduğundan sanki meniyi çekmek sadece ona has kılınmış ve başkasının çekmesi yok sayılmıştır; yahut da sanki çocuğu rahminden çekip dışarı çıkarmaktadır. Bu da su tulumunu silkeleyip içindekini söküp çıkararak tertemiz kılmak demek olan 'natk' (نَتْق) kökündendir.
ذلك: البيت المعمور نتاق الكعبة، أي مطل عليها من فوق فلو أنه جاذب شيئاً من الأرض لكان إياها لأنه تجاهها، ومن الضمور: التقن - لرسابة الماء؛ وهو الكدر الذي يبقى في الحوض فإنه متهيىء لاجتذاب العكولة؛ ويلزم الضمور الإحكام لجودة التراص في الأجزاء لخلوصها عن مانع، ومنه: أمر متقن، أي محكم، و: رجل تقن - إذا كان حاذقاً بالأشياء، فهو خالص الرأي؛ ويلزمه الإخلاص والخشوع والتواضع فتأتي الطاعة بالدعاء وغيره فإنها جمع الهم على المطاع {أمَّن هو قانت آناء الليل} [الزمر: ٩] ونحو ذلك، والتقن أيضاً الطبيعة فإنها سر الشيء وخالصه، ومنه الفصاحة من: تقن فلان، أي طبعه؛ ويلزم الضمور القيام فإنه ضمور بالنسبة إلى بقية الهيئات؛ ومنه: أفضل الصلاة طول القنوت.
Bu kabilden olarak: 'el-Beytü'l-Ma'mûr Kâbe'nin nıtâkıdır' denir; yani yukarıdan ona bakmaktadır, şayet yeryüzünden bir şeyi çekecek olsaydı tam karşısında olduğu için onu çekerdi. Dumûr (incelme/saflaşma) anlamından biri de suyun tortusu için kullanılan 'et-tikn' (التِّقْن) kelimesidir; o da havuzda kalan bulanıklıktır ve bulanıklığı kendine çekmeye hazırdır. Dumûr, parçaların bir engelden arınarak iyice kenetlenmesi sebebiyle sağlamlığı (ihkâmı) iktiza eder; nitekim 'sağlam iş' için 'emrun mutkan', işlerde mahir olup görüşü katıksız olan kimse için 'raculün tikn' denir. Yine ihlası, huşûu ve tevazuyu iktiza eder; böylece dua ve benzeri şeylerle yapılan itaat meydana gelir; zira itaat, dikkati itaat olunana toplamaktır: {أمَّن هو قانت آناء الليل} “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve kıyama durarak itaat eden kimse gibi midir?” [Zümer: 9] ve benzeri ayetler. 'et-Tikn' aynı zamanda tabiat demektir; zira tabiat bir şeyin sırrı ve katıksızıdır; 'filan kimsenin tabiatı oldu' anlamındaki 'tekane fülânun' ifadesinden gelen fesahat de bundandır. Dumûr kıyamı (ayakta durmayı) gerektirir; zira o, diğer duruşlara nispetle bir zayıflama/incelmedir; 'Namazın en faziletlisi kunûtu (kıyamı) uzun olanıdır' hadisi de bundandır.
والسكوت ضمور بالنسبة إلى الكلام؛ ويلزم الضمور اليبس والذبول ومنه التقن للطين الذي يذهب عنه الماء فييبس ويتشقق؛ والقلة ومنه: قراد قتين، أي قليل الدم، فيأتي أيضاً السكوت والإحكام؛ وإذا راجعت معاني هذه المادة وهي قنت وقتن وتقن ونتق من كتب اللغة ازددت بصيرة في هذا، وإذا علم ذلك علم
Susmak da konuşmaya nispetle bir dumûrdur (sönmedir). Dumûr kurumayı ve solmayı gerektirir; suyu gidip kuruyan ve çatlayan çamur için 'et-tikn' denmesi bundandır. Yine azlığı gerektirir; kanı az olan kene için 'kırâdün katîn' denmesi bundandır; böylece sükût ve ihkâm (sağlamlaştırma) manaları da gelir. Bu maddenin, yani 'k-n-t', 'k-t-n', 't-k-n' ve 'n-t-k' köklerinin lügat kitaplarındaki anlamlarına müracaat ettiğinde bu hususta basiretin artar. Bu bilindiğinde şu da bilinir ki:
أن الآية منطبقة على الحديث محتملة لجميع أقوال العلماء رضي الله تعالى عنهم، وذلك أن الصلاة إذا أخلصت لم يكن فيها قول ولا فعل ليس منها وذلك محض الطاعة والخشوع. وقال الحرالي: القنوت الثبات على أمر الخير وفعله، وذلك أن فعل الخير والبر يسير على الأكثر ولكن الثبات والدوام عسير عليهم، وكان من القنوت مداومة الحق فيما جاء به في الصلاة حتى لا يقع التفات للخلق، فلذلك لزم الصمت عن الخلق من معناه، لأن كلام الناس قطع لدوام المناجاة، ففي إشعاره أن من قام لله ﷾ قانتاً في صلاته أقام الله ﷾ في دنياه حاله في إقامته ومع أهله، كما يشير إليه معنى آية {وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسئلك رزقاً نحن نرزقك} [طه: ٣٢] ففيه إيذان بأن الصلاة تصلح الحال مع الأهل وتستدر البركة في الرزق - انتهى. وحديث زيد هذا صريح في أن الصلاة في أول الأمر لم تكن على الحدود التي صارت إليها آخراً؛ فيحتمل أن الفعل كان مباحاً فيها كما كان الكلام، ويؤيده أن الأصل في الأشياء الإباحة حتى يأتي نص بالمنع، وبهذا يزول ما في حديث ذي اليدين من الإشكال من أنه يقتضي إباحة القول والفعل للمصلي إذا ظن
Ayet hadise tam olarak uymakta ve âlimlerin -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- bütün sözlerini kapsamaktadır. Şöyle ki: Namaz ihlasla kılındığında, onda namazdan olmayan hiçbir söz ve fiil bulunmaz; bu da sırf itaat ve huşûdur. Harallî der ki: 'Kunût, hayır işinde sebat etmek ve onu işlemektir; zira hayır ve iyilik işlemek insanların çoğuna kolay gelir, ancak onda sebat ve devamlılık onlara zor gelir. Kunûttan biri de, mahlukata hiçbir yönelme olmasın diye namazda gelen hakikate devam etmektir. İşte bu sebeple mahlukata karşı susmak onun anlamının bir gereği olmuştur; zira insanlarla konuşmak münacatın devamlılığını keser. Ayetin hissettirdiği manada şu vardır: Kim namazında Allah celle ve 'alâ için boyun eğerek kıyama durursa, Allah celle ve 'alâ da onun dünyasında, mukimliği esnasında ve ailesiyle olan halini ikame eder; nitekim {وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسئلك رزقاً نحن نرزقك} “Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırlı ol; Biz senden bir rızık istemiyoruz, seni Biz rızıklandırırız.” [Tâhâ: 132] ayetinin manası da buna işaret eder. Dolayısıyla bunda namazın aile ile olan hali ıslah ettiğine ve rızıkta bereketi celbettiğine bir bildirim vardır.' -[Sözü] bitti-. Zeyd'in bu hadisi, namazın başlangıçta sonradan ulaştığı sınırlar üzere olmadığı hususunda açıktır; dolayısıyla söz mübah olduğu gibi fiilin de onda mübah olması muhtemeldir. Eşyada aslolanın yasaklayıcı bir nass gelinceye kadar mubahlık olması da bunu destekler. Bununla Zü'l-Yedeyn hadisindeki müşkül de ortadan kalkar; zira o hadis, kılan kişi zannettiğinde
أنه أكمل الصلاة أو نسي أنه فيها، «لأن النبي ﷺ صلى إحدى صلاتي العشي فسلم من ركعتين ثم قام إلى خشبة في ناحية المسجد فاتكأ عليها وخرج سرعان الناس، فلما أعلمه ذو اليدين بالحال سأل الناس فصدقوه، فرجع فأكمل الصلاة» فإن الحديث غير مؤرخ فيحتمل أنه كان قبل تحريم الأفعال والأقوال بهذه الآية. ويؤيد احتمال إباحة الأفعال أولاً اتباع الآية بقوله تعالى: {فإن خفتم} أي بحال من أحوال الجهاد الذي تقدم أنه {كتب عليكم} أو نحو ذلك من عدو أو سبع أو غريم يجوز الهرب منه أو غير ذلك {فرجالاً} أي قائمين على الأرجل، وهو جمع راجل من حيث إنه أقرب إلى صورة الصلاة. قال البغوي: أي إن لم يمكنكم أن تصلوا قانتين موفين للصلاة حقها لخوف فصلوا مشاة على أرجلكم {أو ركباناً} أي كائنين على ظهور الدواب على هيئة التمكن. وقال الحرالي: ما من حكم شرعه الله في السعة إلا وأثبته في الضيق والضرورة
namazı tamamladığını zannettiğinde yahut namazda olduğunu unuttuğunda konuşmanın ve fiilin namaz kılana mubah olmasını iktiza etmektedir. «Zira Nebi ﷺ ikindi/öğle namazlarından birini kıldırdı, iki rekatta selam verdi, sonra mescidin bir tarafındaki ahşaba doğru yürüyüp ona dayandı ve aceleci kimseler mescitten çıktı; Zü'l-Yedeyn durumu kendisine bildirince cemaate sordu, onlar da doğruladılar; bunun üzerine geri dönüp namazı tamamladı.» Hadis tarihlendirilmiş değildir; dolayısıyla bu ayetle fiiller ve sözler haram kılınmadan önce olması muhtemeldir. Başlangıçta fiillerin mubah olması ihtimalini, ayetin peşinden Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun gelmesi de destekler: {فإن خفتم} “Eğer korkarsanız”; yani daha önce {كتب عليكم} “üzerinize yazıldı” şeklinde geçen cihat hallerinden bir hal yahut düşman, yırtıcı hayvan veya kendisinden kaçılması caiz olan bir alacaklı ya da başka bir şey sebebiyle [korkarsanız], {فرجالاً} “yaya olarak”; yani ayaklar üzerinde durarak; namaz suretine daha yakın olması bakımından 'râcil'in (yayanın) çoğuludur. Begavî der ki: 'Yani korkudan dolayı boyun eğerek ve namazın hakkını tastamam vererek kılamıyorsanız, ayaklarınız üzerinde yürüyerek kılın.' {أو ركباناً} “yahut binekli olarak”; yani bineklerin sırtında imkan dahilindeki bir heyet üzere. Harallî der ki: 'Allah'ın genişlik halinde meşru kıldığı hiçbir hüküm yoktur ki darlık ve zaruret halinde de onu sabit kılmış olmasın;
بحيث لا يفوت في ضيقه بركة من حال سعته ليعلم أن فضل الله لا ينقصه وقت ولا يفقده حال، وفيه إشعار بأن المحافظة على الصلاة في التحقيق ليس إلا في إقبال القلب بالكلية على الرب، فما اتسع له الحال ما وراء ذلك فعل وإلا اكتفى بحقيقتها، ولذلك انتهت الصلاة عند العلماء في شدة الخوف إلى تكبيرة واحدة يجتمع إليها وحدها بركة أربع الركعات التي تقع في السعة، وفيها على حالها من البركة في اتساع الرزق وصلاح الأهل ما في الواقعة في السعة مع
öyle ki genişlik halindeki bereketten hiçbir şey darlık halinde elden kaçmasın; ta ki Allah'ın lütfunu hiçbir vaktin eksiltmediği ve hiçbir halin yok etmediği bilinsin. Bunda, hakikatte namazı muhafaza etmenin ancak kalbin bütünüyle Rabbe yönelmesinden ibaret olduğuna bir işaret vardır; durum bunun ötesine elverirse yapılır, elvermezse namazın hakikatiyle yetinilir. İşte bu sebeple şiddetli korku anında namaz âlimler nezdinde tek bir tekbire kadar inmiştir ki genişlik halinde kılınan dört rekatın bereketi yalnızca onda toplanır. Korku halinde imkan nispetinde namazı kılma azmi için nusretin hazırlanmasıyla birlikte,
معالجة النصرة لعزيمة إقامتها على الإمكان في المخافة، وقد وضح باختلاف أحوال صلاة الخوف أن حقيقتها أنها لا صورة لها، فقد صح فيها عن النبي ﷺ أربع عشرة صورة وزيادة صور في الأحاديث الحسان - انتهى.
genişlik halinde kılınanda olduğu gibi rızkın genişlemesi ve ailenin ıslahı hususundaki bereketi o haliyle onda da mevcuttur. Korku namazının hallerinin farklılığı ile açıklık kazanmıştır ki onun hakikati tek bir suretinin olmamasıdır; nitekim bu hususta Nebi ﷺ'den sahih olarak on dört suret ve hasen hadislerde daha fazla suret rivayet edilmiştir.' -[Sözü] bitti-.
وروى البخاري في التفسير عن عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما كيفية في صلاة الخوف ثم قال: فإن كان خوف أشد من ذلك صلوا رجالاً قياماً على أقدامهم أو ركباناً مستقبلي القبلة أو غير مستقبليها. قال مالك: قال نافع: لا أرى عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما ذكر ذلك إلا عن رسول الله ﷺ يعني لأن مثل ذلك لا يقال من قبل الرأي {فإذا أمنتم} أي حصل لكم الأمن مما كان أخافكم.
Buhârî Tefsir bölümünde Abdullah b. Ömer'den -Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun- korku namazına dair bir keyfiyet rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: 'Eğer korku bundan daha şiddetli olursa ayakları üzerinde ayakta duran yayalar olarak yahut kıbleye dönerek veya dönmeyerek binekli olarak kılsınlar.' Mâlik der ki: Nâfi' şöyle dedi: 'Abdullah b. Ömer'in -Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun- bunu ancak Resûlullah ﷺ'den naklettiğini düşünüyorum; zira bunun gibi bir şey şahsi görüşle söylenmez.' {فإذا أمنتم} “Güvene kavuştuğunuzda ise”; yani sizi korkutan şeyden yana güvene kavuştuğunuzda.
ولما كان المراد الأعظم من الصلاة الذكر وهو دوام حضور القلب قال مشيراً إلى أن صلاة الخوف يصعب فيها ذلك منبهاً بالاسم الأعظم على ما يؤكد الحضور في الصلاة وغيرها من كل ما يسمى ذكراً {فاذكروا الله} أي الذي له الأمر كله. قال البغوي: أي فصلوا الصلوات الخمس تامة بحقوقها. وقال الحرالي: أظهر المقصد في عمل الصلاة وأنه
Namazdan asıl maksat zikir, yani kalbin devamlı hazır bulunması olduğundan, korku namazında bunun zor olduğuna işaret ederek ve zikir diye isimlendirilen her şeyde namazda ve namaz dışında kalbin hazır bulunmasını pekiştiren İsm-i Âzam ile uyararak şöyle buyurdu: {فاذكروا الله} “Allah'ı anın”; yani bütün emirlerin sahibi olanı. Begavî der ki: 'Yani beş vakit namazı haklarıyla tastamam kılın.' Harallî der ki: 'Namaz amelindeki maksadı ve onun
إنما هو الذكر الذي هو قيام الأمن والخوف - انتهى: فكأنه ﷾ لما منع مما ليس من الصلاة من الأقوال والأفعال استثنى الأفعال حال الخوف فأبقيت على الأصل لكن قد روى الشافعي رضي الله تعالى عنه وصرحه في كتاب اختلاف الحديث من الأم وأبو داود والنسائي من طريق عاصم بن أبي النجود عن أبي وائل عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: كنا نسلم على رسول الله ﷺ وهو في الصلاة - الحديث في أنه لما رجع من الحبشة قال له النبي ﷺ: «إن الله يحدث من أمره ما شاء وإن مما أحدث أن لا تتكلموا في الصلاة» وحكم بأنه قيل حديث ذي اليدين لما في بعض طرقه مما يقتضي أن رجوعه كان قبل هجرة النبي ﷺ إلى المدينة وهو كذلك، لكن عاصم له أوهام في الحديث وإن كان حجة في القراءة فلا يقوى حديثه لمعارضة ما في الصحيحين من حديث زيد الماضي المغيا بنزول الآية.
ancak güven ve korkunun direği olan zikir olduğunu ortaya koymuştur.' -[Sözü] bitti-. Sanki O celle ve 'alâ, namazdan olmayan söz ve fiilleri yasaklayınca korku halindeki fiilleri istisna etmiş ve bunlar asıl üzere bırakılmıştır. Ancak İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ondan razı olsun- rivayet etmiş ve el-Ümm'deki 'İhtilâfu'l-Hadîs' kitabında bunu açıkça belirtmiştir; Ebû Dâvûd ve Nesâî de Âsım b. Ebi'n-Necûd yoluyla Ebû Vâil'den, o da İbn Mes'ûd'dan -Allah Teâlâ ondan razı olsun- şöyle rivayet etmiştir: «Biz Resûlullah ﷺ namazdayken kendisine selam verirdik...» -Habeşistan'dan döndüğünde Nebi ﷺ'in kendisine: «Şüphesiz Allah emrinden dilediğini ortaya koyar ve ortaya koyduğu hükümlerden biri de namazda konuşmamanızdır» buyurduğuna dair hadis-. Bazı rivayet yollarında onun dönüşünün Nebi ﷺ'in Medine'ye hicretinden önce olduğunu gerektiren ifadeler bulunduğu için bunun Zü'l-Yedeyn hadisinden önce olduğuna hükmedilmiştir ve durum da böyledir; ancak Âsım, kıraatte hüccet olsa da hadiste vehimleri olan biridir, dolayısıyla onun hadisi, Sahîhayn'da geçen ve nüzul ayetiyle sınırlandırılmış olan önceki Zeyd hadisine muaraza edecek güçte değildir.
والبقرة مدنية كما في الصحيح في فضائل القرآن عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: ما نزلت سورة البقرة والنساء إلا وأنا عند النبي ﷺ، وفيه في النكاح وغيره أنه ﷺ بنى بها وهي بنت تسع سنين وأقامت عنده تسعاً، فيكون ذلك في السنة الثانية من الهجرة. وقال
Bakara suresi Medenîdir; nitekim Sahih'te Fedâilü'l-Kur'ân bölümünde Âişe'den -Allah Teâlâ ondan razı olsun- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bakara ve Nisâ sureleri ancak ben Nebi ﷺ'in yanındayken indi.' Yine Sahih'te nikah ve diğer bölümlerde geçtiği üzere, Nebi ﷺ kendisi dokuz yaşındayken onunla gerdeğe girmiş ve yanında dokuz yıl kalmıştır; dolayısıyla bu, hicretin ikinci yılında olmuştur.
الشافعي رضي الله تعالى عنه في الرسالة في باب وجه آخر من الناسخ والمنسوخ: أخبرنا محمد بن أبي فديك عن ابن أبي ذئب عن المقبري عن عبد الرحمن بن أبي سعيد الخدري عن أبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه قال: «حُبسنا مع رسول الله ﷺ يوم الخندق عن الصلاة حتى كان بعد المغرب يهوي من الليل حتى كفينا وذلك قول الله ﷾: {وكفى الله المؤمنين القتال وكان الله قوياً عزيزاً} [الأحزاب: ٢٥] قال: فدعا رسول الله ﷺ بلالاً فأمره فأقام الظهر فصلاها فأحسن صلاتها كما كان يصليها في وقتها، ثم أقام العصر كذلك، ثم أقام المغرب فصلاها كذلك، ثم أقام العشاء فصلاها كذلك أيضاً؛ وذلك قبل أن ينزل الله تعالى في صلاة الخوف {فإن خفتم فرجالاً أو ركباناً} [البقرة: ٢٣٩] » وقد روى الشيخان أيضاً حديث ابن مسعود رضي الله تعالى عنه بلفظ: كنا نسلم على النبي ﷺ وهو في الصلاة فيرد علينا، فلما رجعنا من عند النجاشي سلمنا عليه فلم يرد علينا وقال: «إن في الصلاة شغلاً» لكنه ليس صريحاً في تحريم الكلام فيعود الاحتمال السابق، فإن كان الواقع أن حديث زيد متأخر كان ما قلت وإلا كان الذي ينبغي القول به أنه لا فرق بين القول والفعل لأن اشتمال حديث ذي اليدين عليهما على حد سواء، كما صححه صاحب التتمة من أصحاب الشافعي
Şâfiî -Allah Teâlâ ondan razı olsun- er-Risâle'de 'Nâsih ve Mensûhun Diğer Bir Yönü' babında şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ebî Fedîk, İbn Ebî Zi'b'den, o Makbürî'den, o Abdurrahman b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den -Allah Teâlâ ondan razı olsun- nakletti ki şöyle demiştir: «Hendek günü akşamdan sonra geceden bir vakit geçinceye ve [düşmandan yana] kurtuluncaya kadar Resûlullah ﷺ ile birlikte namazdan alıkonulduk; bu da Allah celle ve 'alâ'nın: {وكفى الله المؤمنين القتال وكان الله قوياً عزيزاً} “Allah savaşta müminlere yetti. Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir.” [Ahzâb: 25] buyruğudur. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah ﷺ Bilâl'i çağırdı ve ona emretti; Bilâl kamet getirdi ve öğle namazını vaktinde kıldığı gibi güzelce kıldırdı; sonra ikindi için kamet getirdi, onu da öyle kıldırdı; sonra akşam için kamet getirdi, onu da öyle kıldırdı; sonra yatsı için de kamet getirdi ve onu da öyle kıldırdı; bu durum ise Allah Teâlâ korku namazı hakkında {فإن خفتم فرجالاً أو ركباناً} “Eğer korkarsanız yaya yahut binekli olarak kılın” [Bakara: 239] ayetini indirmeden önceydi.» Şeyhân (Buhârî ve Müslim) de İbn Mes'ûd'un -Allah Teâlâ ondan razı olsun- hadisini şu lafızla rivayet etmişlerdir: «Biz Nebi ﷺ namazdayken selam verirdik, O da selamımızı alırdı. Necâşî'nin yanından döndüğümüzde kendisine selam verdik, selamımızı almadı ve şöyle buyurdu: «Şüphesiz namazda meşguliyet vardır.» Fakat bu ifade sözün haram kılındığı hususunda sarih değildir; dolayısıyla önceki ihtimal geri döner. Şayet Zeyd hadisinin daha sonra olduğu vakıa ise dediğim gibidir; aksi takdirde söylenmesi gereken, söz ile fiil arasında hiçbir farkın olmadığıdır; zira Zü'l-Yedeyn hadisinin her ikisini de kapsaması eşit düzeydedir; nitekim Şâfiî ashabından et-Tetimme sahibi bunu tashih etmiş
ونقل عن اختيار الشيخ محيي الدين النواوي في كتابه التحقيق وتبعه عليه السبكي وغيره من المتأخرين، وكلام الشافعي ظاهر فيه فإنه قال في الرد على من نسبه إلى أنه خالف في التفريع على الحديث المذكور: فأنت خالفت أصله وفرعه ولم نخالف نحن من أصله ولا من فرعه حرفاً واحداً - هذا نصه في كتاب الرسالة.
ve Şeyh Muhyiddin en-Nevevî'nin et-Tahkîk adlı kitabındaki tercihi olarak nakledilmiş, Sübkî ve diğer müteahhirûn da bu konuda ona uymuştur. Şâfiî'nin sözü de bu hususta açıktır; zira o, mezkûr hadisten hüküm çıkarmada muhalefet ettiğini iddia eden kimseye reddiyesinde şöyle demiştir: 'Sen onun aslına ve fer'ine muhalefet ettin; biz ise onun ne aslından ne de fer'inden tek bir harfe muhalefet etmedik' -bu, onun er-Risâle kitabındaki lafzıdır-.
ولما أمر ﷾ بالذكر عند الأمن علله بقوله: {كما علمكم} أي لأجل إنعامه عليكم بأن خلق فيكم العلم المنقذ من الجهل، فتكون الكاف للتعليل وقد جوزه أبو حيان في النهر ونقله في موضع آخر منه عن النحاة - والله ﷾ أعلم {ما لم تكونوا تعلمون *} بما آتاكم على لسان هذا النبي الكريم من الأحكام التي تقدمت في هذه السورة المفصلة ببدائع الأسرار من الأصول ودقائق العلوم كلها.
[Allah] celle ve 'alâ güven anında zikretmeyi emredince, bunu şu buyruğuyla illetlendirdi: {كما علمكم} “size öğrettiği gibi”; yani cehaletten kurtaran ilmi sizde yaratmak suretiyle üzerinizdeki nimeti sebebiyle; bu durumda kâf harfi ta'lîl (gerekçe) içindir; Ebû Hayyân en-Nehr'de bunu caiz görmüş ve onun başka bir yerinde nahivcilerden nakletmiştir -en doğrusunu Allah celle ve 'alâ bilir-. {ما لم تكونوا تعلمون *} “bilmediğiniz şeyleri”; bu şerefli Peygamber'in diliyle size bahşettiği, bu surede geçen ve bütün usulün eşsiz sırları ile ilimlerin incelikleriyle açıklanan hükümler vasıtasıyla.
وقال الحرالي: من أحكام هيئة الصلاة في الأعضاء
Harallî der ki: 'Namazın organlardaki ve bedendeki heyetine dair hükümlerden
والبدن وحالها في النفس من الخشوع والإخبات والتخلي من الوسواس وحالها في القلب من التعظيم والحرمة، وفي إشارته ما وراء ظاهر العلم من أسرار القلوب التي اختصت بها أئمة هذه الأمة - انتهى.
nefisteki huşû, teslimiyet ve vesveseden arınma halinden ve kalpteki tazim ve hürmet halinden. Ayetin işaretinde ise, zahir ilmin ötesinde bu ümmetin imamlarına has kılınan kalp sırları vardır.' -[Sözü] bitti-.
ولما كان ذكر أحكام عشرة النساء على هذا الوجه مظنة سؤال سائل كما تقدم يقول: قد استغرق الاشتغال بهن الزمان وأضر بالفراغ للعبادة وكان هذا السؤال إيماء إلى الاستئذان في الرهبانية والاختصاء الذي سأل فيه من سأل كما سيبين إن شاء الله ﷾ في المائدة في قوله: {ولا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} [المائدة: ٨٧] وكان الإعراض عن جواب السائل بالأمر بالمحافظة على الصلاة ربما أشعر بالإقرار على مضمون السؤال والإذن في الترهّب بقرينة الإعراض عن السؤال وربما كان مشيراً إلى النهي عن الترهب بقرينة السكوت على ما تقدم من الأمر بعشرتهن من غير نهي عنه عقب الأمر بذلك ببعض آيات النساء تأكيداً لما أفهمته تلك الإشارة أي اتركوا الترهب وكونوا رجالاً في الاقتداء بنبيكم صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Kadınlarla muaşeret hükümlerinin bu şekilde zikredilmesi, daha önce geçtiği üzere soran birinin: 'Onlarla meşgul olmak zamanı tüketmiş ve ibadet için boş vakit kalmasına zarar vermiştir' demesi ihtimalini doğurunca ve bu soru, Mâide suresinde {ولا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [Mâide: 87] ayetinde inşallah Allah celle ve 'alâ açıklanacağı üzere, soru soranların sorduğu ruhbanlık ve kendini hadım etme hususunda izin istemeye bir ima olunca ve soran kimsenin cevabından yüz çevirip namazı muhafaza etmeyi emretmek, sorudan yüz çevirme karinesiyle belki de sorunun muhtevasını ikrar etmeyi ve ruhbanlığa izin verildiğini hissettirebilecek ve nehyedilmeksizin kadınlarla muaşeret emrinin daha önce geçmesi üzerine susma karinesiyle de ruhbanlıktan nehyetmeye işaret edebilecek olunca, bu işaretin hissettirdiği şeyi tekit etmek üzere bunun emredilmesinin peşine kadınlarla ilgili bazı ayetler getirildi; yani ruhbanlığı terk edin ve Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymada yiğit erler olun.
في القيام بحقوق الله وحقوق نفسه وغيره من سائر العباد وجعل ما تعقب آية الصلاة من تعلق النكاح آيتين فقط أولاهما في حكم من أحكام الموت وهي منسوخة كما قال الأكثر ليست من دعائم أحكام هذا الباب إشارة إلى أنه ينبغي أن يكون الإقبال على العبادة أكثر وأن يكون الاشتغال بأمر النساء والأولاد إنما هو على وجه التزود للموت وما بعده فقال تعالى: {والذين} وقال الحرالي: لما ذكر ﷾ أحكام الأزواج في الطلاق والوفاة وحكم الفرض والمتعة في المطلقات قبل الدخول ختم هذه الأحكام المؤكدة بالفرض والأمر بما هو من نحوها فنظم بالمتعة من النفقة والكسوة والإخدام وما في معناه المتعة بالسكنى للمتوفى عنها زوجها إلى حد ما كانت العدة في الجاهلية ليكون للخير والمعروف بقاء في الإسلام بوجه ما أيما عقد وعهد كان في الجاهلية فلن يزيده الإسلام إلا شدة - انتهى. فقال تعالى: {يتوفون منكم} أي يقاربون أن يستوفي أرواحهم من أعارها أبدانهم فيخلصها منها كاملة لا يغادر منها شيئاً ولا يأخذ شيئاً من الجسم معها مع ما بينهما من كمال الامتزاج الذي لا يقدر معه على تمييز أحدهما عن الآخر إلا هو ﷾ {ويذرون أزواجاً} بعد موتهم، فليوصوا {وصية} ومن رفع فالتقدير عندهم: فعليهم
Allah'ın haklarını, kendi nefsinin haklarını ve diğer bütün kulların haklarını yerine getirmede [örnek olun], namaz ayetinin ardından nikahla ilgili kısmı sadece iki ayet kıldı; bunların ilki ölüm hükümlerinden bir hüküm hakkındadır ve çoğunluğun dediği gibi mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır), bu babın temel hükümlerinden değildir; bu da ibadete yönelmenin daha fazla olması gerektiğine, kadınlar ve çocuklarla meşgul olmanın ise ancak ölüm ve sonrası için azık edinme kabilinden olması icap ettiğine işaret etmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {والذين} Harallî der ki: 'Allah celle ve 'alâ boşanma ve vefat durumunda eşlerin hükümlerini, zifaftan önceki boşanmış kadınlarda farz ve müt'a hükmünü zikredince, farz ve emir ile pekiştirilen bu hükümleri benzerleriyle mühürledi; nafaka, giyim, hizmetçi temini ve bu anlamdaki müt'a nevilerini, vefat iddetinin Cahiliye'deki sınırına kadar kocası ölen kadının barınma müt'asıyla birleştirdi ki İslam'da iyilik ve maruf bir şekilde devam etsin; nitekim Cahiliye'de her ne akit ve ahit varsa, İslam onu ancak daha da pekiştirmiştir.' -[Sözü] bitti-. Yüce Allah şöyle buyurdu: {يتوفون منكم} “İçinizden vefat edenler”; yani bedenlerini kendilerine ariyet olarak veren Zât'ın ruhlarını tastamam kabzetmesi yaklaşanlar; öyle ki [Allah] o ruhu bedenden eksiksizce çekip çıkarır, ondan hiçbir şey bırakmaz ve bedenle arasındaki -ancak Kendisinin celle ve 'alâ birini diğerinden ayırt etmeye güç yetirebileceği- tam kaynaşmaya rağmen bedeninden hiçbir şeyi ruhla birlikte almaz. {ويذرون أزواجاً} “ve arkalarında eşler bırakanlar” ölümlerinden sonra [eşleri için] bir vasiyet bıraksınlar {وصية} “vasiyet etsinler”. [Kelimeyi] merfû (vasiyyetün) okuyanlara göre takdir şöyledir: 'Onların üzerine bir vasiyet borçtur.'
وصية، ويجوز أن تحمل الوفاة على حقيقتها ويكون التقدير: وصية من الله لأزواجهم، أو يوصيكم الله وصية {لأزواجهم} بالسكنى في بيوتهم {متاعاً} لهن {إلى} رأس {الحول} من حين الوفاة. قال الحرالي: وهو غاية العمر وجامع لجملة الفصول التي بوفائها تظهر أحوال الصبر عن الشيء والحرص عليه وإنما الحول الثاني استدراك - انتهى.
Vefatın hakikatine hamledilmesi ve takdirin: 'Allah'tan eşlerine bir vasiyet' yahut 'Allah size bir vasiyet tavsiye ediyor' şeklinde olması da caizdir. {لأزواجهم} “eşleri için” evlerinde barınmaları hususunda, {متاعاً} “bir geçimlik” olarak onlar için {إلى} {الحول} “yıla kadar”, vefat anından itibaren senenin sonuna kadar. Harallî der ki: 'Bu, ömrün nihayeti ve tamamlanmasıyla bir şeye karşı sabır ve ona hırs gösterme hallerinin açığa çıktığı mevsimlerin toplamıdır; ikinci yıl ise ancak bir telafidir.' -[Sözü] bitti-.
{غير إخراج} أي غير مصاحب ذلك المتاع بنوع إخراج أو غير ذوي إخراج. قال الحرالي: لتكون الأربعة الأشهر والعشر فرضاً وباقي الحول متاعاً لتلحق أنواع المتعة بأنواع اللازم في الزوجية من نفقة وكسوة وإخدام وسكنى، ولما كان هذا المتاع الزائد إنما هو تقرير للزوجة في حال ما كانت عليه مع زوجها إشعاراً ببقاء العصمة وإلاحة من الله تعالى بحسن صبر المرأة المتوفى عنها زوجها على زوجها، لا تتزوج عليه غيره حتى تلقاه فتكون معه على النكاح السابق ليكون للأمة في أزواجهم لمحة حظ من تحريم أزواج نبيهم بعده اللاتي يقمن بعده إلى أن يلقينه أزواجاً بحالهن، فيكون ذلك لمن يستشرف من خواص أمته إلى اتباعه في أحكامه وأحكام أزواجه لأن الرجال مما يستحسنون ذلك لأزواجهم، فمن أشد
{غير إخراج} “çıkarılmaksızın”; yani bu müt'aya (geçimliğe) herhangi bir çıkarma eşlik etmeksizin yahut [varisler] çıkarıcılar olmaksızın. Harallî der ki: 'Dört ay on gün farz, yılın geri kalanı ise müt'a olsun ki müt'a çeşitleri evlilikteki nafaka, giyim, hizmetçi temini ve barınma gibi lazım olan türlere katılsın. Bu ziyade müt'a, kadının nikah bağının devam ettiğini hissettirmek ve Yüce Allah tarafından kocası ölen kadının kocasına karşı güzel sabrına, ona kavuşuncaya dek üzerine başka bir erkekle evlenmeyip önceki nikah üzere onunla birlikte kalmasına bir teşvik olmak üzere kocasının yanındaki hali üzere bırakılması kabilinden olunca -tâ ki ümmet için eşleri hususunda, Peygamberlerinin vefatından sonra onunla eş olarak buluşuncaya kadar aynı halleri üzere kalan Peygamber eşlerinin haram kılınışından bir nasip payı bulunsun ve bu, ümmetinin havasından Peygamber'in ve eşlerinin hükümlerine tabi olmaya can atan kimseler için bir lütuf olsun; çünkü erkekler bunu eşleri için güzel görürler; nitekim bir erkeğin vefatından sonra başına gelecek en ağır şeylerden biri
ما يلحق الرجل بعد وفاته تزوج زوجه من بعده لأنها بذلك كأنها هي المطلقة له، ولذلك ورد أن المرأة إنما تكون لآخر زوج. لأنها تركت الزوج ولم يتركها هو، قال ﷺ: «أنا وسفعاء الخدين حبست نفسها على يتاماها حتى ماتوا - أو: بانوا - كهاتين في الجنة» كأنه ﷺ أكد ذلك المعنى على من ترك لها المتوفى ذرية لأنه أثبت عهد معه - انتهى. روى البخاري في التفسير عن مجاهد {والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجاً} [البقرة: ٢٣٤] قال: كانت هذه العدة تعتد عند أهل زوجها واجب فأنزل الله ﷿: {والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجاً وصية لأزواجهم متاعاً إلى الحول غير إخراج} [البقرة: ٢٤٠] قال: جعل الله ﷾ لها تمام السنة سبعة أشهر وعشرين ليلة وصية، إن شاءت سكنت في وصيتها وإن شاءت خرجت وهو قول الله ﷾: {غير إخراج} فالعدة كما هي واجب عليها.
vefatından sonra eşinin evlenmesidir, zira bu durumda sanki kadının kendisi erkeği boşamış gibi olur; bundan dolayı kadının son kocasına ait olacağı rivayet edilmiştir. Çünkü kadın kocayı terk etmiştir, koca onu terk etmemiştir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ve yetimlerine kendisini adayıp onlar vefat edene -yahut ayrılana- kadar sabreden yanağı solgun kadın, cennette şu ikisi [işaret parmağı ile orta parmak] gibi olacağız.» Sanki o sallallâhu aleyhi ve sellem bu manayı, ölenin geride zürriyet bıraktığı kadın hakkında tekit etmiştir; çünkü o, kocasıyla olan ahdi en kuvvetli şekilde tutandır.' -[Sözü] bitti-. Buhârî, Tefsir'de Mücâhid'den {والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجاً} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar...” [Bakara: 234] ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu iddeti [kadın] kocasının ailesi yanında beklerdi ve bu vacipti. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجاً وصية لأزواجهم متاعاً إلى الحول غير إخراج} “İçinizden ölüp geriye eşler bırakanlar, eşlerinin evlerinden çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” [Bakara: 240] ayetini indirdi.' [Mücâhid] dedi ki: 'Allah celle ve 'alâ kadın için senenin tamamlanmasını yedi ay yirmi gece vasiyet kıldı; kadın dilerse vasiyet gereği evinde oturur, dilerse çıkar. Allah azze ve celle'nin {غير إخراج} “çıkarılmaksızın” buyruğu budur. İddet ise olduğu gibi onun üzerine vaciptir.'
ولما كان هذا المتاع الواجب من جهة الزوج جائزاً من جهة المرأة نبه عليه بقوله {فإن خرجن} أي من أنفسهن من غير مزعج
Koca yönünden vacip olan bu müt'a kadın yönünden caiz olunca, şu buyruğuyla buna dikkat çekmiştir: {فإن خرجن} “Eğer kendiliklerinden çıkarlarsa”; yani onları rahatsız eden
ولا مخرج {فلا جناح عليكم} يا أهل الدين الذين يجب عليهم الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر {فيما فعلن في أنفسهن} من النكاح ومقدماته. ولما كانت لهن في الجاهلية أحوال منكرة في الشرع قيده بقوله: {من معروف} أي عندكم يا أهل الإسلام.
ve çıkaran kimse olmaksızın kendi istekleriyle [çıkarlarsa], {فلا جناح عليكم} “size bir günah yoktur” ey iyiliği emredip kötülükten nehyetmesi vacip olan din ehli! {فيما فعلن في أنفسهن} “kendi haklarında yaptıklarından dolayı”, nikah ve onun öncüllerinden. Cahiliye devrinde kadınların şeriata aykırı halleri olduğundan bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {من معروف} “meşru olarak”; yani ey İslam ehli, sizin nezaket ve şeriat ölçülerinize uygun olarak.
ولما كان في هذا حكمان حكم من جهة الرجال فضل وآخر من جهة النساء عفو فكان التقدير: فالله غفور حليم، عطف عليه قوله: {والله} أي الذي لا كفوء له {عزيز حكيم *} وفي ضمنه كما قال الحرالي تهديد شديد للأولياء إن لم ينفذوا ويمضوا هذه الوصية بما ألزم الله، ففي إلاحته أن من أضاع ذلك ناله من عزة الله عقوبات في ذات نفسه وزوجه ومخلفيه من بعده ويجري مأخذ ما تقتضيه العزة على وزن الحكمة جزاء وفاقاً وحكماً قصاصاً، وهذه
Bunda iki hüküm bulunup biri erkekler yönünden bir fazilet, diğeri kadınlar yönünden bir af olunca takdir: 'Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir' şeklinde oldu ve buna şu buyruğu atfedildi: {والله} “Allah” yani dengi ve benzeri olmayan, {عزيز حكيم *} “Azîzdir, Hakîmdir.” Harallî'nin dediği gibi bunun zımnında, Allah'ın bağlayıcı kıldığı bu vasiyeti infaz edip yerine getirmemeleri halinde velilere yönelik şiddetli bir tehdit vardır; ayetin işaretinde şu vardır: Kim bunu zayi ederse, Allah'ın izzetinden ötürü bizzat kendi nefsinde, eşinde ve geride bıraktıklarında cezalar ona ulaşır ve izzetin gerektirdiği müeyyideler, hikmet ölçüsüne göre tam bir karşılık ve kısas hükmü olarak cereyan eder. Bu
الآية مما ذكر فيها بعض الناس النسخ وإنما هي مما لحقها نسيان أوقعه الله تعالى على الخلق حتى لا يكاد أن يكون عمل بها أحد إلا أحداً لم يذكر به ولم يشتهر منه فهي مما أنسى فران عليه النسيان لأمر شاءه الله ﷾ والله يقول الحق وهو يهدي السبيل، وقد ورد «أن النبي ﷺ أنفذ لامرأة من تركة زوجها نفقة سنة» وذلك والله ﷾ أعلم قبل نزول آية الفرائض حين كانت الوصية للوالدين والأقربين بالمعروف - انتهى.
ayet, bazı insanların hakkında nesh olduğunu zikrettikleri ayetlerdendir; oysa bu ayet, Allah Teâlâ'nın kulların üzerine getirdiği bir unutmanın iliştiği ayetlerdendir, öyle ki adı anılmayan ve meşhur olmayan kimseler dışında neredeyse hiç kimse onunla amel etmemiştir; dolayısıyla bu, Allah celle ve 'alâ'nın dilediği bir hikmetten ötürü unutturulan ve üzerine unutma çöken şeylerdendir. Allah gerçeği söyler ve O doğru yola iletir. Nitekim «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kadına kocasının terekesinden bir yıllık nafakayı hükmettiği» rivayet edilmiştir; bu da -en doğrusunu Allah celle ve 'alâ bilir- vasiyetin maruf ölçülerde ana-baba ve en yakın akrabalara yönelik olduğu dönemde, feraiz (miras) ayetinin nüzulünden önce idi.' -[Sözü] bitti-.
وبما قال الحرالي من أنها غير منسوخة قال مجاهد كما تقدم في رواية البخاري عنه أن الزوجة إن اختارت هذا فعدتها الحول وإلا فعدتها الآية الأولى، ونقله الشمس الأصفهاني عنه في تفسيره، ونقل عن بلديه أبي مسلم قريباً منه فإنه قال بعد أن نقل عنه أنها غير منسوخة: ليس
Harallî'nin bu ayetin mensuh olmadığı yönündeki sözünü, Buhârî'nin ondan rivayetinde daha önce geçtiği üzere Mücâhid de söylemiştir; yani kadın bunu seçerse iddeti bir yıldır, seçmezse iddeti ilk ayetteki gibidir. Şems el-İsfahânî de tefsirinde bunu ondan nakletmiş, hemşehrisi Ebû Müslim'den de buna yakın bir görüş aktarmıştır; nitekim o, ayetin mensuh olmadığını naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Takdir,
التقدير ما يفيد الوجوب على الزوج مثل: فليوصوا بل التقدير: وقد وصوا، أو: ولهم وصية. وحسن تعقيب آية المحافظة على الصلاة بعدة الوفاة كون الخوف المذكور فيها من أسباب القتل، ولعل إثباتها في التلاوة مع كونها منسوخة الحكم على ما قال الجمهور تذكيراً للنساء بما كان عدة لهن في أول الأمر لئلا يستطلن العدة الثابتة بأربعة أشهر وعشر فينتهكن شيئاً من حرماتها، كما أشار إليه ما في الصحيحين وغيرهما عن أم سلمة رضي الله تعالى عنها «» أن امرأة استأذنت النبي ﷺ أن تكحل ابنتها لوجع أصابها، فأبى وقال: «قد كانت إحداكن في الجاهلية ترمي بالبعرة على رأس الحول» «.
"Vasiyet etsinler" gibi koca üzerine vücubu ifade eden bir mana değil, bilakis: "Vasiyet etmişlerdir" yahut "Onlar için bir vasiyet vardır" şeklindedir.' Namazı muhafaza etme ayetinin ardından vefat iddetinin getirilmesinin güzelliği, orada zikredilen korkunun ölüm sebeplerinden biri olmasındandır. Hükmü cumhurun dediğine göre mensuh olmakla birlikte tilavette sabit tutulması, kadınlara ilk baştaki iddetlerini hatırlatmak içindir; ta ki dört ay on gün olarak sabit olan iddeti uzun bulup da onun hürmetlerinden bir şeyi çiğnemesinler; nitekim Sahîhayn ve diğerlerinde Ümmü Seleme radıyallâhu teâlâ anhâ'dan gelen şu rivayet buna işaret etmektedir: «Bir kadın, gözündeki bir ağrı sebebiyle kızına sürme çekmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istedi, o ise bunu kabul etmeyip şöyle buyurdu: 'Cahiliye devrinde sizden biriniz [iddetini tamamladığında] tam bir yılın başında deve tersi fırlatırdı.'»
ولما ذكر ﷾ متاع المتوفى عنهن عقبه متاع المطلقات تأكيداً للحكم بالتكرير وتعميماً بعد تخصيص بعض أفراده فقال تعالى: {وللمطلقات} أي أيّ المدخول بهن بأي طلاق كان {متاع} أي من جهة الزوج يجبر ما حصل لها من الكسر {بالمعروف} أي من حالهما {حقاً على المتقين *} قال الحرالي:
[Allah] celle ve 'alâ vefat edenlerin eşlerinin müt'asını zikredince, bazı fertlerini tahsis ettikten sonra hükmü tekrarlayarak tekit etmek ve genelleştirmek üzere peşinden boşanmış kadınların müt'asını getirdi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وللمطلقات} “Boşanmış kadınlar için de vardır”; yani hangi tür boşanma ile olursa olsun zifafa girilmiş kadınlar için, {متاع} “bir müt'a (geçimlik)”; yani koca tarafından kadının uğradığı kalp kırıklığını telafi edecek bir bedel, {بالمعروف} “maruf (örfe uygun) olarak”; yani her ikisinin durumuna göre, {حقاً على المتقين *} “sakınanlar üzerine bir haktır.” Harallî der ki:
حيث كان الذي قبل الدخول حقاً على المحسنين كان المحسن يمتع بأيسر وصلة في القول دون الإفضاء والمتقي يحق عليه الإمتاع بمقدار ما وقع له من حرمة الإفضاء ولما وقع بينهم من الإرهاق والضجر فيكون في المتعة إزالة لبعض ذلك وإبقاء بسلام أو مودة - انتهى. وفيه إشارة إلى أن الطلاق كالموت لانقطاع حبل الوصلة الذي هو كالحياة وأن المتاع كالإرث.
'Zifaftan önceki boşanma muhsinler üzerine bir hak olunca, muhsin olan kimse temas olmaksızın sözdeki en kolay yakınlık vesilesiyle müt'a verir; muttaki olan kimseye ise temasın getirdiği mahremiyet ölçüsünce ve aralarında meydana gelen usanç ve sıkıntı sebebiyle müt'a vermek vacip olur; böylece müt'a ile bunun bir kısmı giderilir ve geriye esenlik yahut sevgi kalır.' -[Sözü] bitti-. Bunda, hayat gibi olan vuslat bağının kopması sebebiyle talakın ölüm gibi olduğuna ve müt'anın da miras gibi olduğuna bir işaret vardır.
ولما بيّن ﷾ هذه الأحكام هذا البيان الشافي كان كأن سائلاً قال: هل يبين غيرها مثلها؟ فقال: {كذلك} أي مثل هذا البيان {يبين الله} أي الذي له الحكمة البالغة لأنه المحيط بكل شيء {لكم آياته} أي المرئية بما يفصل لكم في آياته المسموعة {لعلكم تعقلون *} أي لتكونوا على حال يرجى لكم معها
[Allah] celle ve 'alâ bu hükümleri böylesine şifa verici bir açıklıkla beyan edince, sanki soran biri: 'Bunun dışındakileri de bunun gibi açıklar mı?' demiş gibi oldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böylece”; yani bu açıklama gibi, {يبين الله} “Allah açıklar”; yani her şeyi kuşattığı için sonsuz hikmet sahibi olan [Allah], {لكم آياته} “size ayetlerini”; yani işitilen ayetlerinde sizin için açıkladığı şeylerle görülen ayetlerini [açıklar], {لعلكم تعقلون *} “umulur ki akledersiniz.”; yani kendisiyle umut beslenen bir hal üzere olasınız diye
التفكر في الآيات المسموعات والآيات المرئيات كما يفعل العقلاء فيهديكم ذلك إلى سواء السبيل؛ وقد كرر مثل هذا القول كثيراً وفصلت به الآيات تفصيلاً وكان لعمري يكفي الفطن السالم من مرض القلب وآفة الهوى إيراده مرة واحدة في الوثوق بمضمونه والركون إلى مدلوله، وإنما كرر تنبيهاً على بلاغة الآيات المختومة به وخروجها عن طوق البشر وقدرة المخلوق، وذلك أنهم كلما سمعوا شيئاً من ذلك وهم أهل السبق في البلاغة والظفر على جميع أرباب الفصاحة والبراعة فرأوه فائتاً لقواهم وبعيداً من قدرهم خطر لهم السؤال عن مثل ذلك البيان ناسين لما تقدم من صادق الوعد وثابت القول بأن الكل على هذا المنوال البديع المثال البعيد المنال، لما اعتراهم من دهش العقول وانبهار الألباب والفهوم.
akıl sahiplerinin yaptığı gibi işitilen ve görülen ayetler üzerinde tefekkür edesiniz de bu sizi dosdoğru yola iletsin. Bu tür ifadeler çokça tekrar edilmiş ve ayetler bununla etraflıca açıklanmıştır; ömrüme andolsun ki kalp hastalığından ve heva afetinden uzak, anlayışlı bir kimse için bunun muhtevasına güvenmek ve delaletine dayanmak adına bir defa zikredilmesi yeterliydi. Ancak bununla mühürlenen ayetlerin belagatine, beşer takatinin ve mahlukun gücünün fevkinde olduğuna dikkat çekmek için tekrar edilmiştir. Şöyle ki, onlar belagatte öncü ve bütün fesahat ve maharet sahiplerine üstün kimseler oldukları halde bundan bir şey işittiklerinde, bunu kendi güçlerinin ötesinde ve kudretlerinden uzak görünce akıllarına benzer bir beyanın sorusu gelir ve akılların hayrete düşmesi, idrak ve anlayışların kamaşması sebebiyle her şeyin bu eşsiz, örneği bulunmaz ve ulaşılması güç üslup üzere olduğuna dair daha önce geçen doğru vaadi ve kesin sözü unutuverirlerdi.
ولما انقضى ما لا بد منه مما سيق بعد الإعلام بفرض القتال المكروه للأنفس من تفصيل ما أحمل في ليل الصيام من المشارب والمناكح وما تبعها وكان الطلاق كما سلف كالموت وكانت المراجعة كالإحياء وختم ذلك بالصلاة حال الخوف الذي أغلب صورة
Nefislere hoş gelmeyen savaşın farz kılındığının bildirilmesinden sonra sevk edilen; oruç gecesinde serbest bırakılan içecekler, nikahlar ve bunlara bağlı hususların detaylarından vazgeçilmez olan kısımlar sona erip, talak daha önce geçtiği üzere ölüm gibi, ric'at (evliliğe dönüş) ise diriltme gibi olunca ve bu bölüm, en bariz şekli
الجهاد ثم بتبيين الآيات أعم من أن تكون في الجهاد أو غيره عقب ذلك بقوله دليلاً على آية كتب القتال المحثوث فيها على الإقدام على المكاره لجهل المخلوق بالغايات: {ألم تر} وقال الحرالي: لما كان أمر الدين مقاماً بمعالمه الخمس التي إقامة ظاهرها تمام في الأمة وإنما تتم إقامتها بتقوى القلوب وإخلاص النيات كان القليل من المواعظ والقصص في شأنه كافياً، ولما كان حظيرة الدين
cihad olan korku halindeki namaz ile, ardından da ister cihad ister başka hususta olsun ayetlerin genel anlamda beyan edilmesiyle mühürlenince; mahlukatın neticeleri bilmemesi sebebiyle hoşlanılmayan şeylere atılmaya teşvik edilen savaşın farziyeti ayetine bir delil olmak üzere bunun peşine şu buyruk getirildi: {ألم تر} Harallî der ki: 'Dinin esası, zahirinin ikamesi ümmette kemal sayılan beş temel direk üzerine kurulup bunların ikamesi de ancak kalplerin takvası ve niyetlerin ihlasıyla tamamlanınca, onun hakkında az bir öğüt ve kıssa kafi gelmekteydi. Dinin korunağı ve kalesi ise
إنما هو الجهاد الذي فيه بذل الأنفس وإنفاق الأموال كثرت فيه مواعظ القرآن وترددت وعرض لهذه الأمة بإعلام بما يقع فيه فذكر ما وقع من الأقاصيص في الأمم السالفة وخصوصاً أهل الكتابين بني إسرائيل ومن لحق بهم من أبناء العيص فكانت وقائعهم مثلاً لوقائع هذه الأمة فلذلك أحيل النبي ﷺ على استنطاق أحوالهم بما يكشفه الله ﷾ له من أمرهم عياناً وبما ينزله من خبرهم بياناً وكان من جامعة معنى ذلك ما تقدم من قوله ﷾:
ancak canların feda edildiği ve malların infak edildiği cihad olunca, Kur'an'ın bu husustaki öğütleri çoğalmış, tekrarlanmış ve onda vuku bulacak şeyler bildirilerek bu ümmete sunulmuştur. Böylece geçmiş ümmetlerde, özellikle iki kitap ehlinde; İsrailoğullarında ve onlara katılan Îs oğullarında cereyan eden kıssalar zikredilmiştir. Zira onların yaşadığı hadiseler bu ümmetin hadiselerine birer misal olmuştur; bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın celle ve 'alâ ona onların işlerinden ayan beyan açtığı ve haberlerinden bir beyan olarak indirdiği şeylerle onların hallerini konuşturmaya yönlendirilmiştir. Bu manayı toplayan hususlardan biri de [Allah] celle ve 'alâ'nın daha önce geçen şu buyruğudur:
{سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة} [البقرة: ٢١١] وكان من جملة الآيات التي يحق الإقبال بها على النبي ﷺ لعلو معناها فأشرف المعاني ما قيل فيه {ألم تر} إقبالاً على النبي ﷺ وعموم المعاني ما قيل فيه {ألم تروا} [لقمان: ٢٠] إقبالاً على الأمة ليخاطب كل على قدر ما قدم لهم من تمهيد موهبة العقل لتترتب المكسبة من العلم على مقدار الموهبة من العقل فكان من القصص العلي العلم اللطيف الاعتبار ما تضمنته هذه الآيات من قوله: {ألم تر}
{سل بني إسرائيل كم آتيناهم من آية بينة} “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik” [Bakara: 211]. Manasının yüceliği sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi gereken ayetlerin tamamından olup, en şerefli manalar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelerek hakkında {ألم تر} “Görmedin mi?” denilenlerdir; genel manalar ise ümmete yönelerek hakkında {ألم تروا} “Görmediniz mi?” [Lokmân: 20] denilenlerdir; ta ki herkes kendisine bahşedilen akıl kabiliyeti ölçüsünde muhatap alınsın ve ilimden elde edilen kazanç akıl vergisinin miktarına göre tertip edilsin. İşte yüce ilim ve latif ibret içeren kıssalardan biri de şu buyruğundaki ayetlerin ihtiva ettiği husustur: {ألم تر}
ليكون ذلك عبرة لهذه الأمة حتى لا يفروا من الموت فرار من قبلهم، قال ﵊: «إذا نزل الوباء بأرض وأنتم بها فلا تخرجوا فراراً منه» وذلك لتظهر مزيتهم على من قبلهم بما يكون من عزمهم كما أظهر الله تعالى مزيتهم على من قبلهم بما آتاهم من فضله ورحمته التي لم ينولها لمن قبلهم - انتهى.
Bu, kendilerinden öncekilerin kaçtığı gibi ölümden kaçmamaları için bu ümmete bir ibret olsun diyedir. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bir yerde veba çıktığını işittiğinizde ve siz de orada bulunduğunuzda, ondan kaçarak oradan çıkmayınız.» Bu da, kendilerinden öncekilere vermediği lütuf ve rahmetinden onlara bahşettikleriyle Yüce Allah onların üstünlüğünü açığa çıkardığı gibi, azimleri sayesinde kendilerinden öncekilere olan üstünlüklerinin zahir olması içindir.' -[Sözü] bitti-.
ولما كانت مفارقة الأوطان مما لا يسمح به نبه بذكره على عظيم ما دهمهم فقال: {إلى الذين خرجوا} أي ممن تقدمكم من الأمم {من ديارهم} التي ألفوها وطال ما تعبوا حتى توطنوها لما وقع فيها مما لا طاقة لهم به على الموت {وهم ألوف} أي كثيرة جداً تزيد على العشرة بما أفهمه جمع التكثير. قال الحرالي: فيه إشعار بأن تخوفهم لم يكن من نقص عدد وإنما كان من جزع أنفس فأعلم سبحانه
Vatanlardan ayrılmak nefislerin kolayca kabulleneceği bir şey olmayınca, bunu zikrederek başlarına gelen felaketin büyüklüğüne dikkat çekip şöyle buyurdu: {إلى الذين خرجوا} “O kimselere ki çıktılar”; yani sizden önceki ümmetlerden, {من ديارهم} “yurtlarından”; alıştıkları ve yurt edinmek için nice zahmet çektikleri yerlerden, orada ölüme karşı güç yetiremeyecekleri bir durum baş gösterince [çıktılar], {وهم ألوف} “ve onlar binlercedirler”; yani çoğul kipiyle anlaşıldığı üzere on bini aşan pek çok [kişi idiler]. Harallî der ki: 'Bunda, onların korkusunun sayı azlığından değil, sadece nefislerin paniğinden ve sabırsızlığından olduğuna bir işaret vardır. Böylece Sübhânehu
وتعالى أن الحذر لا ينجي من القدر وإنما ينجى منه كما قال النبي ﷺ الدعاء «إن الدعاء ليلقي القدر فيعتلجان إلى يوم القيامة» انتهى. {حذر الموت} فراراً من طاعون وقع في مدينتهم أو فراراً من عدو دعاهم نبيهم إلى قتاله - على اختلاف الرواية - ظناً منهم أن الفرار ينجيهم.
ve Teâlâ sakınmanın kaderden kurtarmayacağını, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dua hakkında buyurduğu gibi: «Şüphesiz dua kaderle karşılaşır ve kıyamet gününe kadar birbiriyle güreşirler» kurtulunabileceğini bildirdi.' -[Sözü] bitti-. {حذر الموت} “ölüm korkusuyla”; şehirlerinde baş gösteren bir taundan yahut peygamberlerinin kendilerini savaşmaya çağırdığı bir düşmandan kaçarak -rivayetlerin farklılığına göre- kaçmanın kendilerini kurtaracağını zannederek [çıktılar].
ودل ﷾ على أن موتهم كان كنفس واحدة بأن جعلهم كالمأمور الذي لم يمكنه التخلف عن الامتثال بقوله مسبباً عن خروجهم على هذا الوجه: {فقال لهم الله} أي الذي لا يفوته هارب ولا يعجزه طالب لأن له الكمال كله {موتوا} أي فماتوا أجمعون موت نفس واحدة لم ينفعهم حذرهم ولا صد القدر عنهم علمهم بالأمور وبصرهم إعلاماً بأن من هاب القتال حذر الموت لم يغنه حذره مع ما جناه من إغضاب ربه ومن أقدم عليه لم يضره إقدامه مع ما فاز به من مرضاة مولاه.
[Allah] celle ve 'alâ bu şekilde çıkmalarının bir neticesi olarak onların boyun eğmekten geri durması mümkün olmayan bir memur gibi kılındığını şu buyruğuyla ifade ederek ölümlerinin tek bir canın ölümü gibi olduğuna delalet etti: {فقال لهم الله} “Allah onlara dedi ki”; yani kemal sıfatlarının tamamı Kendisine ait olduğu için hiçbir kaçanın elinden kurtulamayacağı ve hiçbir arayanın Kendisini aciz bırakamayacağı Zât, {موتوا} “Ölün!”; yani hepsi tek bir canın ölümü gibi birden öldüler; sakınmaları kendilerine fayda vermediği gibi, işlere dair bilgileri ve basiretleri de kaderi onlardan savamadı. Bu, ölüm korkusuyla savaştan çekinen kimseye, Rabbini öfkelendirme günahını yüklenmesiyle birlikte sakınmasının hiçbir fayda sağlamayacağını; savaşa atılan kimseye de Mevlasının rızasını kazanmasıyla birlikte bu atılganlığının hiçbir zarar vermeyeceğini bildirmek içindir.
قال الحرالي: في إشعاره
Harallî der ki: 'Ayetin işaretinde
إنباء بأن هذه الإماتة إماتة تكون بالقول حيث لم يقل: فأماتهم الله، فتكون إماتة حاقة لا مرجع منها، ففيه إبداء لمعنى تدريج ذات الموت في أسنان متراقية من حد ضعف الأعضاء والقوى بالكسل إلى حد السنة إلى حد النوم إلى حد الغشي إلى حد الصعق إلى حد هذه الإماتة بالقول إلى حد الإماتة الآتية على جملة الحياة التي لا ترجع إلا بعد البعث وكذلك الإماتة التي يكون عنها تبدد الجسم مع بقائه على صورة أشلائه أشد إتياناً على الميت من التي لا تأتي على أعضائه «إن الله حرم على الأرض أن تأكل أجساد الأنبياء والشهداء والعلماء والمؤذنين» فكما للحياة أسنان من حد ربو الأرض إلى حد حياة المؤمن إلى ما فوق ذلك من الحياة كذلك للموت أسنان بعدد أسنان الحياة مع كل سن حياة موت إلى أن ينتهي الأمر إلى الحي الذي لا يموت {وإن إلى ربك المنتهى} [النجم: ٤٢] ، فبذلك يعلم ذو الفهم أن
bu öldürmenin sözle gerçekleşen bir öldürme olduğuna dair bir haber vardır; zira "Allah onları öldürdü" dememiştir ki bu takdirde geri dönüşü olmayan kesin bir ölüm olurdu. Bunda, ölümün mahiyetinin organların ve kuvvetlerin tembellikle zayıflaması sınırından, uyuklama sınırına, uyku sınırına, baygınlık sınırına, çarpılma (sa'k) sınırına, sözle olan bu öldürme sınırına ve nihayet ancak yeniden dirilişten sonra dönülebilen hayatın tamamını yok eden öldürme sınırına kadar basamak basamak ilerleyen derecelerinin manasını ortaya koyma vardır. Aynı şekilde cesedin dağılıp parçalarının sureti üzere kalmasıyla neticelenen öldürme, organları yok etmeyen öldürmeden ölüye daha şiddetlidir: «Şüphesiz Allah, peygamberlerin, şehitlerin, alimlerin ve müezzinlerin cesetlerini yemesini toprağa haram kılmıştır.» Nitekim hayatın yeryüzünün canlanmasından müminin hayatına ve onun fevkindeki hayata kadar mertebeleri olduğu gibi, ölümün de hayat mertebeleri sayısınca mertebeleri vardır; her hayat mertebesinin yanında bir ölüm vardır, ta ki iş ölmeyen Diri'ye (Hayy) varıp dayanıncaya kadar: {وإن إلى ربك المنتهى} “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” [Necm: 42]. İşte bununla anlayış sahibi kimse bilir ki
ذلك توطئة لقوله: {ثم أحياهم} وفي كلمة {ثم} إمهال إلى ما شاء الله - انتهى. وجعل ﷾ ذلك تقريراً له ﷺ بالرؤية إما لأنه كشف له عنهم في الحالتين وإما تنبيهاً على أنه في القطع بإخبار الله تعالى له على حالة هي كالرؤية لغيره تدريباً لأمته؛ ولعل في الآية حضاً على التفضل بالمراجعة من الطلاق كما تفضل الله على هؤلاء بالإحياء بعد أن أدبهم بالإماتة وختم ما قبلها بالإقامة في مقام الترجي للعقل فيه إشارة إلى أن الخارجين من ديارهم لهذا الغرض سفهاء فكأنه قيل: لتعقلوا فلا تكونوا كهؤلاء الذين ظنوا أن فرارهم ينجيهم من الله بل تكونون عالمين بأنكم أينما كنتم ففي قبضته وطوع
bu, O'nun şu buyruğuna bir hazırlıktır: {ثم أحياهم} “Sonra onları diriltti.” {ثم} “Sonra” kelimesinde ise Allah'ın dilediği vakte kadar bir mühlet vardır.' -[Sözü] bitti-. [Allah] celle ve 'alâ bunu, ya iki durumda da onların halini Peygamber'e keşfettiği için yahut ümmetini eğitmek üzere Allah Teâlâ'nın ona bildirmesindeki kesinliğin başkaları için bizzat görmek gibi bir mertebede olduğuna dikkat çekmek için o sallallâhu aleyhi ve sellem'e görme yoluyla bir takrir kıldı. Belki de ayette, Allah'ın bu kimseleri ölümle terbiye ettikten sonra diriltmekle lütufta bulunduğu gibi, boşamadan sonra dönüş (ric'at) yaparak lütufta bulunmaya bir teşvik vardır; bir önceki ayetin aklı ümit etme makamında mühürlenmesinde ise bu amaçla yurtlarından çıkanların akılsız kimseler olduğuna bir işaret vardır; sanki şöyle denilmiştir: Akledesiniz de kaçışlarının kendilerini Allah'tan kurtaracağını zanneden bu kimseler gibi olmayasınız; bilakis nerede olursanız olun O'nun kabzasında ve
مشيئته وقدرته فيفيدكم ذلك الإقدام على ما كتب عليكم مما تكرهونه من القتال، أو يقال: ولما كان المتوفى قد يطلق زوجه في مرض موته فراراً من إرثها وقد يخص بعض وارثيه مما يضار به غيره وقد يحتال على المطلقة ضراراً بما يمنع حقها ختم آية الوفاة عن الأزواج والمطلقات بترجية العقل بمعنى أنكم إذا عقلتم لم تمنعوا أحداً من فضل الله الذي آتاكم علماً منكم بأنه تعالى قادر على أن يمنع المراد إعطاؤه ويمنح المراد منعه بأسباب يقيمها ودواعي يخلقها أو يشفي فاعل ذلك من مرضه ثم يسلبه فضله فيفقره بعد غناه ويضعفه بعد قواه، فإنه لا ينفع من قدره حذر، ولا يدفع مراده كيد ولا حيل وإن كثر العدد وجل المدد، {ألم تر} إلى أن قال: {إن الله} أي الذي له الإحاطة بالجلال والإكرام {لذو فضل} {على الناس} أي عامة فليذكر كل واحد ما له عليه من الفضل،
iradesi ile kudretine boyun eğmiş durumda olduğunuzu bilesiniz; böylece bu bilgi üzerinize farz kılınan ve hoşlanmadığınız savaş hususunda atılgan olmanızı sağlasın. Yahut şöyle denilir: Vefat eden kimse, bazen mirasından kaçırmak için ölüm hastalığında eşini boşayabileceğinden, bazen mirasçılarından bir kısmını diğerine zarar verecek şekilde tahsis edebileceğinden ve bazen de boşanmış kadının hakkına mani olmak için hileye başvurabileceğinden; eşlerin vefatı ve boşanmış kadınlar ayeti, akıldan umut kesilmeyerek mühürlenmiştir; yani eğer aklederseniz, Allah Teâlâ'nın var edeceği sebepler ve yaratacağı saikler ile verilmek isteneni engellemeye ve engellenmek isteneni vermeye muktedir olduğunu; yahut bunu yapan kimseye hastalığından şifa verip sonra da lütfunu elinden alarak zenginliğinden sonra onu fakir, kuvvetinden sonra zayıf kılabileceğini bilerek Allah'ın size bahşettiği lütuftan hiç kimseyi mahrum etmezsiniz. Zira O'nun takdirinden hiçbir sakınma fayda vermez, sayı ne kadar çok ve destek ne kadar büyük olursa olsun hiçbir tuzak ve hile O'nun iradesini geri çeviremez. {ألم تر} “Görmedin mi?” [ayetinden] şu buyruğuna kadar: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani celal ve ikramı kuşatan [Allah], {لذو فضل} “büyük bir lütuf sahibidir” {على الناس} “insanlara karşı”; yani bütün insanlara, öyleyse herkes O'nun kendi üzerindeki lütfunu hatırlasın,
وليرغبوا في العفو عمن يرون أن منعه عدل لأن ذلك أقرب إلى الشكر وأبعد عن الكفر، فطلاق الفار إخراج الزوجة عن دائرة عصمته حذراً من إماتة ماله بأخذ ما يخصها منه وخروج الزوج عن دائرة النكاح حذراً من موت مقيد بكونها في عصمته وخروج الألوف من دار الإقامة حذراً من موت مطلق، ومن المناسبات البديعة أنه لما كانت حقيقة حال العرب أنهم انتقلوا بعد أبيهم إسماعيل ﵊ والتابعين له بإحسان من ضيق دار العلم والإيمان حذراً من هلاك الأبدان بتكاليف الأديان إلى
ve mahrum bırakılmasını adalet gördükleri kimseleri affetmeye rağbet etsinler; çünkü bu şükre daha yakın, nankörlükten ise daha uzaktır. Zira [mirastan] kaçanın boşaması, kadına düşen payı almasıyla malının eksilmesinden sakınarak eşini nikah dairesinden çıkarmaktır; kocanın nikah dairesinden çıkması kadının kendi nikahında olmasıyla mukayyet bir ölümden sakınmak içindir; binlerce kişinin ikamet yurdundan çıkması ise mutlak bir ölümden sakınmak içindir. Eşsiz münasebetlerdendir ki Arapların hakiki hali, ataları İsmail aleyhisselâm ve ona güzellikle tabi olanlardan sonra, dinlerin yükümlülükleri sebebiyle bedenlerin helak olmasından sakınarak ilim ve iman yurdunun darlığından
قضاء الشهوات والعصيان فوقعوا في موت الجهل والكفران فلما نزل عليهم القرآن وكان أكثر هذه السورة في الرد على أهل الكتاب وكرر فيها هداية العرب من الكفر والجهل بكلمة الإطماع في غير موضع نحو
şehvetleri tatmin etmeye ve isyana yönelmiş olmalarıdır; böylece cehalet ve küfür ölümüne düştüler. Onlara Kur'an indiğinde ve bu surenin çoğu Ehl-i Kitab'a reddiye olup, içinde Arapların küfür ve cehaletten hidayete erdirilmesi birden fazla yerde ümitlendirme lafzıyla tekrar edilince; örneğin:
{ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون} [البقرة: ١٥٠] {لعلكم تتقون} [البقرة: ٢١] {لعلهم يرشدون} [البقرة: ١٨٦] {لعلكم تتفكرون في الدنيا والآخرة} [البقرة: ٢١٩، ٢٢٠] وغير ذلك إلى أن ختم هذه الآيات بترجي العقل وكان أهل الكتاب قد اشتد حسدهم لهم بجعل النبي الذي كانوا ينتظرونه منهم وكان الحاسد يتعلق في استبعاد الخير عن محسوده بأدنى شيء كانوا كأنهم قالوا: أيحيي هؤلاء العرب على كثرتهم وانتشارهم في أقطار هذه الجزيرة من موت الكفر والجهل بالإيمان والعلم بعد أن تمادت بهم فيهما الأزمان وتوالت عليهم الليالي والأيام حتى عتوا فيهما وعسوا ومردوا عليهما وقسوا؟ فأجيبوا بنعم وما استبعدتموه غير بعيد، فقالوا: فإن كان لله بهم عناية فلم تركهم يجهلون ويكفرون بعد ما شرع لهم أبوهم إسماعيل ﵊ دين أبيه إبراهيم ﵊؟ فأجيبوا بأنه فعل بهم ذلك لذنب استحقوه
{ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون} “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, umulur ki doğru yolu bulursunuz” [Bakara: 150], {لعلكم تتقون} “umulur ki sakınırsınız” [Bakara: 21], {لعلهم يرشدون} “umulur ki doğru yola ererler” [Bakara: 186], {لعلكم تتفكرون في الدنيا والآخرة} “dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye” [Bakara: 219, 220] ve benzeri ifadelerle bu ayetler aklı ümit etmekle mühürlenince ve Ehl-i Kitap, bekledikleri peygamberin Araplardan çıkması sebebiyle onlara karşı şiddetli bir hasede kapılınca -ki hasetçi, haset ettiği kimseden hayrı uzak görmede en küçük şeye tutunur- sanki şöyle dediler: 'Bu kadar çokluklarına ve bu yarımadanın dört bir yanına yayılmış olmalarına rağmen, içlerinde asırlar geçip gece ve gündüzler birbirini kovaladıktan, nihayet küfür ve cehalette azgınlaşıp yaşlanarak, onlara alışıp kalpleri katılaştıktan sonra bu Arapları küfür ve cehalet ölümünden iman ve ilim ile diriltecek mi?' Onlara: 'Evet, uzak gördüğünüz şey uzak değildir' diye cevap verildi. Bunun üzerine: 'Eğer Allah'ın onlara bir inayeti vardıysa, ataları İsmail aleyhisselâm babası İbrahim aleyhisselâm'ın dinini onlar için şeriat kıldıktan sonra neden onları cahil ve kafir olarak bıraktı?' dediler. Onlara, geçmiş ilminin gerektirdiği bir hikmetten ötürü hak ettikleri bir günah sebebiyle
لحكمة اقتضاها سابق علمه ثم ذكّرهم قدرته في مثل ذلك من العقوبة واللطف بما هم به عالمون فقال تعالى مخاطباً لنبيه ﷺ والمراد هم - كما يقال: الكلام لك واسمعي يا جارة - {ألم تر} ويجوز أن يكون الخطاب لكل فاهم أي تعلم بقلبك أيها السامع علماً هو كالرؤية ببصرك لما تقدم من الأدلة التي هي أضوأ من الشمس على القدرة على البعث ويؤيد أنه لمح فيه الإبصار تعديته بإلى في قوله: {إلى الذين خرجوا} وقال: {فقال لهم الله} أي الذي له العظمة كلها عقوبة لهم بفرارهم من أمره {موتوا ثم أحياهم} بعد أن تطاول عليهم الأمد وتقادم بهم الزمن كما أفهمه العطف بحرف التراخي تفضلاً منه، فكما تفضل على أولئك بحياة أشباههم بعد عقوبتهم بالموت فهو يتفضل على هؤلاء بحياة أرواحهم من موت الكفر والجهل إظهاراً لشرف نبيهم ﷺ، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له العظمة كلها بما له من الجلال والعظمة والكمال {لذو فضل} أي عظيم {على الناس} أي
Allah'ın onlara bunu yaptığı cevabı verildi. Sonra bildikleri bir hususta benzer ceza ve lütuftaki kudretini onlara hatırlatarak Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edip murat onlar olmak üzere -"Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla" denildiği gibi- şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?” Hitabın her anlayış sahibine olması da caizdir; yani ey işiten kimse, yeniden diriltmeye dair güneşten daha parlak olan geçmiş deliller sebebiyle gözünle görmüş gibi kalbinle bil! Ayette görmeye ima edildiğini, {إلى الذين خرجوا} “o kimselere ki çıktılar” buyruğundaki ilâ harfiyle geçişli kılınması teyit etmektedir. Ve buyurdu ki: {فقال لهم الله} “Allah onlara dedi ki”; yani O'nun emrinden kaçtıkları için kendilerine bir ceza olarak bütün azamet sahibi olan Zât [dedi]: {موتوا ثم أحياهم} “Ölün! Sonra onları diriltti.”; aradan uzun zaman geçip devirler eskidikten sonra -terâhî (gecikme) bildiren atıf harfinden anlaşıldığı üzere- Kendi lütfundan [onları diriltti]. Nasıl ki ölüm cezası verdikten sonra benzerlerini diriltmekle onlara lütufta bulunduysa, peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefini izhar etmek için bu kimselere de ruhlarını küfür ve cehalet ölümünden diriltmekle lütufta bulunmaktadır. Sonra bunu şu buyruğuyla illetlendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani celal, azamet ve kemaliyle bütün azamet Kendisine ait olan Zât, {لذو فضل} “büyük bir lütuf sahibidir” {على الناس} “insanlara karşı”; yani
كافة مطيعهم وعاصيهم.
itaatkârı ve isyankârı ile bütün insanlara.
قال الحرالي: بما ينسبهم تارة إلى أحوال مهوية ثم ينجيهم منها إلى أحوال منجية بحيث لو أبقى هؤلاء على هذه الإماتة ومن لحق بسنتهم من بعدهم لهلكت آخرتهم كما هلكت دنياهم ولكن الله ﷾ أحياهم لتجدد فضله عليهم - انتهى. كما تفضل عليكم يا بني إسرائيل بأن أحياكم من موت العبودية وذلك الذل بعد أن كان ألزمكموه بذنوبكم دهوراً طويلة وكما تفضل عليكم أيها العرب بقص مثل هذه الأخبار عليكم لتعتبروا {ولكن أكثر الناس} كرر الإظهار ولم يضمر ليكون أنص على العموم لئلا يدعي مدع أن المراد بالناس الأول أهل زمان ما فيخص الثاني أكثرهم {لا يشكرون *} وذلك تعريض ببني إسرائيل في أنهم لم يشكروه ﷾ في الوفاء بمعاهدته لهم في اتباع هذا النبي الكريم عليه أفضل الصلاة والسلام، وفي هذا الأسلوب بعد هذه المناسبات إثبات لقدرته ﷾ على الإعادة وجرّ لمنكر ذلك إلى الحق من حيث
Harallî der ki: 'Onları kimi zaman helak edici hallere nispet edip sonra oradan kurtarıcı hallere çıkarmasıyla [lütfeder]; öyle ki eğer bunları ve arkalarından yollarına uyanları bu ölüm üzere bıraksaydı, dünyaları helak olduğu gibi ahiretleri de helak olurdu; fakat Allah celle ve 'alâ üzerlerindeki lütfunu yenilemek için onları diriltti.' -[Sözü] bitti-. Nitekim ey İsrailoğulları, günahlarınız sebebiyle uzun devirler boyunca sizi mahkum ettiği o zilletten ve kulluk ölümünden sizi dirilterek size lütufta bulunduğu gibi; ey Araplar, ibret alasınız diye bu tür haberleri size anlatarak size de lütufta bulunmuştur. {ولكن أكثر الناس} “Lakin insanların çoğu”; genelliği daha açık kılmak için zamir yerine zahir isim tekrar edildi ki bir kimse ilk "insanlar" ile belli bir zamanın ehlinin kastedildiğini, ikincisinin ise onların çoğunu tahsis ettiğini iddia etmesin, {لا يشكرون *} “şükretmezler.” Bu, bu şerefli Peygamber'e -en faziletli salat ve selam onun üzerine olsun- tabi olma hususunda kendilerine verdiği ahdi yerine getirmeyerek Allah'a celle ve 'alâ şükretmediklerine dair İsrailoğullarına bir tarizdir. Bu münasebetlerden sonraki bu üslupta, O'nun celle ve 'alâ yeniden diriltmeye olan kudretinin ispatı ve bunu inkar edeni farkında olmadan
لا يشعر. قال الحرالي: والشكر ظهور باطن الأمر على ظاهر الخلق بما هو باطن فمن حيث إن الأمر كله لله قسراً فالشكر أن يبدو الخلق كله بالله شكراً، لأن أصل الشكور الدابة التي يظهر عليها ما تأكله سمناً وصلاحاً، فمن أودع خلق أمر لم يبد على خلقه فهو كفور. فلما أودعه ﷾ في ذوات الأشياء من معرفته وعلمه وتكبيره كان من لم يبد ذلك على ظاهر خلقه كفوراً، ومن بدا ما استسر فيه من ذلك شكوراً، وليس من وصف الناس ذلك لترددهم بين أن يكون البادي عليهم عندهم تارة من الله ﷾ وتارة من أنفسهم وممن دون الله ممن اتخذوه أولياء على حد كفر أو هوى أو بدعة أو خطيئة وعلى حد رين كسبهم على قلوبهم، ففي اعتبار هذه الآية تحذير لهذه الأمة من أن يحذروا الموت. قال بعض التابعين رضي الله تعالى عنهم: لقد رأينا أقواماً يعنون من أصحاب رسول الله ﷺ الموت إلى أحدهم أشهى من الحياة عندكم اليوم؛ وإنما ذلك لما تحققوا من موعود الآخرة حتى كأنهم يشاهدونه فهان عليهم الخروج من خراب الدنيا إلى عمارة آخرتهم - انتهى. وما أحسن
hakka çekme vardır. Harallî der ki: 'Şükür, işin bâtınının bâtın olması hasebiyle mahlukatın zâhirinde görünmesidir; işin tamamı cebren Allah'a ait olduğundan, şükür bütün yaratılmışların şükür olarak Allah ile zuhur etmesidir; çünkü "şekûr"un aslı, yediği yem semizlik ve sıhhat olarak üzerinde görünen hayvandır. Kimin fıtratına bir emir emanet edilir de bu onun fıtratında görünmezse o nankördür (kefûrdur). Allah celle ve 'alâ eşyanın zatına Kendi marifetini, ilmini ve tekbirini emanet edince, bunu zahir fıtratında göstermeyen nankör (kefûr); onda gizli olanı açığa çıkaran ise çok şükredici (şekûr) olur. İnsanların bu vasıfta olmaması ise kendilerinde zahir olan şeyin kendi katlarında bazen Allah celle ve 'alâ'dan, bazen kendilerinden ve bazen de küfür, heva, bidat yahut günah ölçüsünde ve kalplerine çöken kazançlarının pası ölçüsünde Allah'tan başka edindikleri velilerden gelmesi arasında bocalayıp durmalarındandır. Bu ayetin ibretinde, bu ümmete ölümden sakınmalarına dair bir uyarı vardır. Bazı tâbiîn radıyallâhu teâlâ anhüm şöyle demiştir: "Biz öyle topluluklar (yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını) gördük ki, ölüm onlardan birine bugün sizin katınızdaki hayattan daha sevimliydi; bu da ancak ahiret vaadini adeta müşahede edercesine yakinen kavramış olmalarındandır; böylece dünyanın harabından ahiretlerinin imarına çıkmak onlara pek kolay geldi."' -[Sözü] bitti-. Ne güzeldir
الرجوع إلى قصص الأقدمين والالتفات إلى قوله: {كتب عليكم القتال وهو كره لكم} [البقرة: ٢١٦] على هذا الوجه وهؤلاء الذين أماتهم الله ثم أحياهم؛ قال أهل التفسير: إن إحياءهم كان على يد حزقيل أحد أنبياء بني إسرائيل عليهم الصلاة والسلام؛ وقال البغوي: إنه ثالث خلفائهم، والذي رأيته في سفر الأنبياء المبعوثين منهم بعد موسى ﵊ لتجديد أمر التوراة وإقامة ما درس من أحكامها وهم ستة عشر نبياً أولهم يوشع بن نون وآخرهم دانيال على جميعهم الصلاة والسلام والتحية والإكرام أن حزقيل خامس عشرهم ﵊.
bu şekilde öncekilerin kıssalarına dönmek ve {كتب عليكم القتال وهو كره لكم} “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] buyruğuna iltifat etmek! Allah'ın kendilerini öldürüp sonra dirilttiği bu kimseler hakkında tefsir ehli şöyle demiştir: 'Onların diriltilmesi İsrailoğulları peygamberlerinden -hepsine salat ve selam olsun- Hizkîl'in eliyle olmuştur.' Begavî ise onun İsrailoğullarının üçüncü halifesi olduğunu söylemiştir. Tevrat'ın emrini yenilemek ve onun silinen hükümlerini ikame etmek için Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra onlardan gönderilen -ilki Yûşa b. Nûn ve sonuncusu Dânyâl olmak üzere hepsine salat, selam, tahiyyet ve ikram olsun- on altı peygamberin kitabında gördüğüme göre Hizkîl aleyhisselâm onların on beşincisidir.
قال في الإصحاح الحادي والعشرين من نبوته: وكانت
Peygamberliğinin yirmi birinci babında şöyle demiştir: 'Rabbin eli üzerimdeydi
على يد الرب وأخرجني روح الرب إلى صحراء مملوءة عظام موتى وأمرني أجوز عليها وأدور حولها، فرأيتها كثيرة في الصحراء يابسة وقال لي: يا ابن الإنسان! هل تعيش هذه العظام؟ فقلت: أنت تعلم يا رب الأرباب! قال لي: تنبأ على هذه العظام وقل لها: أيتها العظام البالية! اسمعوا كلام الله أن هكذا يقول رب الأرباب لهذه العظام: إني أرد فيكم الروح فتحيون وتعلمون أني أنا الرب، آتي بالعصب والجلد واللحم أنبته، وأرد فيكم الأرواح فتحيون، فلما تنبأت بهذا صار صوت عظيم وزلزلة، واقتربت العظام كل عظم إلى مفصله، ورأيت قد صعد عليها العصب ونبت اللحم ورد عليها الجلد من فوق ذلك ولم يكن فيهم روح، وقال الرب: يا ابن الإنسان! هذه العظام كلها من بني إسرائيل ومن الأنبياء الذين كانوا يقتلون وقد بليت عظامهم وكل رجل بطل، تنبأ أيها الإنسان وقل للروح: هكذا يقول رب الأرباب: تعالوا أيها الأرواح، وأنفخ في هؤلاء القتلى فيعيشوا، فتنبأت كالذي أمرني الرب، فدخلت فيهم الروح
ve Rabbin rûhu beni ölü kemikleriyle dolu bir sahraya çıkardı; üzerlerinden geçmemi ve etraflarında dolaşmamı emretti; onları sahrada pek çok ve kurumuş olarak gördüm. Bana: "Ey insanoğlu! Bu kemikler dirilir mi?" dedi. Ben de: "Sen bilirsin ey Rablerin Rabbi!" dedim. Bana dedi ki: "Bu kemikler üzerine peygamberlik et ve onlara de ki: Ey çürümüş kemikler! Allah'ın kelamını dinleyin; Rablerin Rabbi bu kemiklere şöyle buyuruyor: Ben içinize ruhu iade edeceğim, böylece dirileceksiniz ve bileceksiniz ki Rab Benim; sinirleri, deriyi ve eti getirip bitireceğim, içinize ruhları iade edeceğim ve dirileceksiniz." Ben bunu tebliğ ettiğimde büyük bir ses ve sarsıntı oldu; kemikler yaklaştı, her kemik kendi mafsalına ulaştı. Gördüm ki üzerlerine sinirler çıkmış, et bitmiş ve yukarıdan üzerlerine deri kaplanmıştı, fakat içlerinde ruh yoktu. Rab buyurdu ki: "Ey insanoğlu! Bu kemiklerin hepsi İsrailoğullarındandır ve öldürülen peygamberlerdendir; kemikleri çürümüştür ve her bir adam bir yiğitti. Ey insan, peygamberlik et ve ruha de ki: Rablerin Rabbi şöyle buyuruyor: Gelin ey ruhlar ve bu öldürülmüşlere üfürün ki dirilsinler!" Ben de Rabbin bana emrettiği gibi tebliğ ettim; içlerine ruh girdi
وعاشوا وقاموا على أرجلهم جيش عظيم جداً، وقال لي الرب: يا ابن الإنسان! هذه العظام كلها من بني إسرائيل ومن الأنبياء الذين كانوا يقتلون وقد بليت عظامهم وكل رجل بطل، فمن أجل هذا تنبأ وقل: هكذا يقول رب الأرباب: هو ذا أفتح قبوركم وأصعدكم من قبوركم وآتي بكم إلى أرض إسرائيل وتعلمون أني أنا الرب أنفخ فيكم روحي فتعيشون وأترككم تعملون؛ قد قلت هذا وأنا أفعله - انتهى. ولما بيّن ﷾ أن الموت لا يصون منه فرار أمر بالجهاد الذي هو المقصود الأعظم بهذه السياقات ولفت القول إلى من يحتاج إلى الأمر به وصدره بالواو فأفهم العطف على غير معطوف عليه مذكور أن التقدير: فلا تفروا من أسباب الموت بل اثبتوا في مواطن البأساء {وقاتلوا} وعبر بفي الظرفية إشارة إلى وجوب كونهم
ve yaşadılar, ayakları üzerine çok büyük bir ordu olarak kalktılar. Rab bana dedi ki: "Ey insanoğlu! Bu kemiklerin hepsi İsrailoğullarındandır ve öldürülen peygamberlerdendir; kemikleri çürümüştür ve her adam bir yiğitti. Bundan ötürü peygamberlik et ve de ki: Rablerin Rabbi şöyle buyuruyor: İşte Ben kabirlerinizi açıyorum, sizi kabirlerinizden çıkarıyorum ve sizi İsrail toprağına getiriyorum; bileceksiniz ki Ben Rabbim, içinize rûhumu üfleyeceğim ve yaşayacaksınız, amel etmeniz için sizi bırakacağım; bunu Ben söyledim ve Ben yaparım."' -[Sözü] bitti-. [Allah] celle ve 'alâ ölümden hiçbir kaçışın korumayacağını beyan edince, bu siyakların en büyük maksadı olan cihadı emretti; sözü kendisine emredilmeye muhtaç olan kimseye çevirdi ve vav harfiyle başlayarak zikredilmeyen bir matuf aleyhe atıfla takdirin şöyle olduğunu hissettirdi: 'Ölüm sebeplerinden kaçmayın, bilakis zorluk anlarında sebat edin {وقاتلوا} “ve savaşın”'. Zarflık bildiren "fî" harfiyle ifade etmesi, onların
في القتال وإن اشتدت الأحوال مظروفين للدين مراعين له لا بخرجون عنه بوجه ما فيصدقون في الإقدام على من لج في الكفران ويسارعون إلى الإحجام عمن بدا منه الإذعان ونحو ذلك من مراعاة شرائع الإيمان، وعبر بالسبيل إشارة إلى يسر الدين ووضوحه فلا عذر في الخروج عن شيء منه بحال فقال: {في سبيل الله} أي الذي لا كفوء له كما كتبه عليكم وإن كنتم تكرهون القتال.
şartlar ne kadar çetin olursa olsun savaşta dine zarf olmalarının, onu gözetmelerinin ve hiçbir şekilde dışına çıkmamalarının vacip olduğuna bir işarettir; böylece küfürde diretene karşı atılmada dürüst davranırlar, boyun eğdiğini gösterenden ise derhal el çekerler ve imanın şeâirini gözetmede buna benzer tavırlar sergilerler. "Sebîl" kelimesiyle ifade etmesi ise dinin kolaylığına ve apaçıklığına, dolayısıyla hiçbir surette ondan çıkmaya bir mazeret bulunmadığına işarettir. Şöyle buyurdu: {في سبيل الله} “Allah yolunda”; yani savaştan hoşlanmasanız bile üzerinize farz kıldığı şekilde dengi ve benzeri olmayan [Allah yolunda].
ولما أمرهم بعد ما حذرهم رغبهم ورهبهم بقوله: {واعلموا} منبهاً لهم لأن يلقوا أسماعهم ويحضروا أفهامهم لما يلقى عليهم {أن الله} أي الذي له القدرة الكاملة والعلم المحيط {سميع} لما تقولون إذا أمرتم بما يكره من القتال {عليم *} بما تضمرون من الإعراض عنه والإقبال فهو يجازيكم على الخير قولاً وعملاً ونية، الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعين ضعفاً إلى سبعمائة ضعف إلى أضعاف كثيرة وعلى السيئة بمثلها إن شاء
Onları sakındırdıktan sonra emredince, kendilerine tebliğ edilen şeylere kulak vermeleri ve anlayışlarını hazır tutmaları için onları uyararak şu buyruğuyla rağbet ettirip korkuttu: {واعلموا} “Ve bilin ki”, {أن الله} “şüphesiz Allah”; yani tam kudret ve kuşatıcı ilim sahibi olan [Allah], {سميع} “hakkıyla işitendir”; hoşlanılmayan savaş emredildiğinde söylediklerinizi [işitendir], {عليم *} “hakkıyla bilendir.”; savaştan yüz çevirme ve ona yönelme hususunda içinizde gizlediklerinizi [bilendir]. O, iyiliğe söz, amel ve niyet olarak; bire on katından yetmiş katına, yedi yüz katına ve nice katlarına kadar karşılık verir; kötülüğe ise dilerse misliyle karşılık verir
{ولا يظلم ربك أحداً} [الكهف: ٤٩] .
{ولا يظلم ربك أحداً} “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” [Kehf: 49].
ولما كانت النفقة التي هي من أعظم مقاصد السورة أوثق دعائم الجهاد وأقوى مصدق للإيمان ومحقق لمبايعة الملك الديان كرر الحث عليها على وجه أبلغ تشويقاً مما مضى فقال على هيئه الممتحن للصادق ممن أمره وحذره وأنذره: {من ذا الذي} منكم يا من كتب عليهم القتال والخروج عن الأنفس والأموال {يقرض الله} الذي تفرد بالعظمة، وهو من الإقراض أي إيقاع القرض ولذا قال: {قرضاً} وشبه ﷾ العمل به لما يرجى عليه من الثواب فهو كالقرض الذي هو بذل المال للرجوع بمثله، وعبر به لدلالته على المحبة لأنه لا يقرضك إلا محب، ولأن أجره أكثر من أجر
Sure'nin en büyük gayelerinden olan infak, cihadın en sağlam dayanağı, imanın en güçlü tasdikçisi ve Melik ve Deyyân olan [Allah] ile yapılan biatin en muhakkak göstergesi olunca; emrettiği, sakındırdığı ve uyardığı kimselerden sadık olanı imtihan eden bir üslupla daha önceki teşviklerden çok daha beliğ bir şekilde infaka teşviki tekrarlayarak şöyle buyurdu: {من ذا الذي} “Kimdir o kimse ki”; ey üzerlerine savaşmak, canlarından ve mallarından vazgeçmek farz kılınanlar, içinizden kimdir o kimse ki, {يقرض الله} “Allah'a borç verecek?”; azamette tek olan [Allah'a]. Bu, borç verme eylemini gerçekleştirmek demek olan ikrazdandır; bu sebeple şöyle buyurdu: {قرضاً} “bir borç (karz)”. [Allah] celle ve 'alâ, umulan sevap sebebiyle O'nun yolunda ameli, mislini geri almak üzere malı vermek demek olan borca (karza) benzetti; sevgiye delaleti sebebiyle bu lafızla ifade etti; zira sana ancak seven kimse borç verir; bir de onun sevabı
الصدقة {حسناً} أي جامعاً لطيب النفس وإخلاص النية وزكاء المال. وقال الحرالي: القرض الجزّ من الشيء والقطع منه، كأنه يقطع له من ماله قطعة ليقطع له من ثوابه أقطاعاً مضاعفة، والقرض بين الناس قرضاً بقرض مثلاً بمثل فمن ازداد فقد أربى ومن زاد من غير عقد ولا عهد فقد وفى، فالقرض مساواة والربا ازدياد، ووصف ﷾ القرض الذي حرض عليه بالحسن لتكون المعاملة بذلة على وجه الإحسان الذي هو روح الدين وهو أن يعامل الله به كأنه يراه - انتهى.
sadaka sevabından daha fazladır. {حسناً} “güzel bir borç”; yani gönül hoşluğunu, niyet ihlasını ve malın helalliğini kendisinde toplayan [bir borç]. Harallî der ki: 'Karz, bir şeyden kesip ayırmaktır; sanki koca mükâfatından kat kat paylar kesip versin diye malından O'nun için bir parça kesip ayırmaktadır. İnsanlar arasındaki karz (borç), borca borç, misline misildir; kim fazlasını alırsa faiz işlemiş olur, kim de bir akit ve şart olmaksızın fazla verirse hakkıyla ödemiş olur; dolayısıyla karz eşitlik, riba ise fazlalıktır. [Allah] celle ve 'alâ teşvik ettiği borcu "güzel" (hasen) olarak vasıfladı ki muamele, dinin ruhu olan ihsan üzere bir fedakarlık olsun; o da Allah'a O'nu görüyormuşçasına muamele etmektir.' -[Sözü] bitti-.
ولما كانت الأنفس مجبولة على الشحّ بما لديها إلا لفائدة رغبها بقوله مسبباً عن ذلك: {فيضاعفه} قال الحرالي: من المضاعفة مفاعلة من الضعف - بالكسر - وهي ثني الشيء بمثله مرة أو مرات، وأزال عنه ريب الاحتمال بقوله: {له} أي في الدنيا والآخرة.
Nefisler bir menfaat olmaksızın ellerindekine karşı cimrilik üzere yaratılmış olduğundan, buna bir netice olarak şu buyruğuyla onları rağbet ettirdi: {فيضاعفه} “böylece onu kat kat artırsın”. Harallî der ki: 'Muzâafe, bir şeyi misliyle bir veya birkaç defa katlamak demek olan dı'f (kat) kökünden müfâale babındandır.' Şu buyruğuyla da ihtimal şüphesini ondan giderdi: {له} “onun için”; yani dünyada ve ahirette.
قال الحرالي: هذه المضاعفة أول إنبائها أن الزائد ضعف ليس كسراً من واحد المقرض ليخرج ذلك عن معنى وفاء القضاء فإن المقترض تارة يوفي على الواحد كسراً من وزنه، «كان رسول الله ﷺ لا يقترض قرضاً إلا وفى عليه زيادة، وقال: خير الناس أحسنهم قضاء» فأنبأ تعالى أن اقتراضه ليس بهذه المثابة بل بما هو فوق ذلك لأنه يضعف القرض بمثله وأمثاله إلى ما يقال فيه الكثرة؛ وفي قوله: {أضعافاً} ما يفيد أن الحسنة بعشر، وفي قوله: {كثيرة} ما يفيد البلاغ إلى فوق العشر وإلى المائة كأنه المفسر في قوله بعد هذا {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} [البقرة: ٢٦١] ، فأوصل تخصيص هذه الكثرة إلى المئين ثم فتح باب التضعيف إلى ما لا يناله علم العالمين في قوله:
Harallî der ki: 'Bu kat kat artırmanın ilk bildirdiği husus, borç ödemenin gereğini yerine getirme manasından çıksın diye fazlalığın borç verilen birimin bir cüzü değil, katı olmasıdır; zira borç alan kimse bazen bir birimin üzerine onun ağırlığından bir cüz ilave eder. «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir borç aldığında mutlaka üzerine bir fazlalıkla öder ve: İnsanların en hayırlısı borcunu en güzel ödeyendir, buyururdu.» Yüce Allah Kendi borç almasının bu derecede değil, bunun fevkinde olduğunu bildirdi; çünkü O, borcu misliyle ve "çokluk" denilecek derecede katlarıyla katlar. {أضعافاً} “kat kat” buyruğunda hasenenin on katı olduğuna dair bir ifade vardır; {كثيرة} “nice” buyruğunda ise onun on katın üzerine ve yüze kadar ulaştığına dair bir mana vardır; sanki bundan sonra gelen {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu...” [Bakara: 261] buyruğunun bir müfessiridir. Böylece bu çokluğun tahsisini yüzlere ulaştırmış, sonra şu buyruğunda kat kat artırma kapısını yaratılmışların ilminin erişemeyeceği bir noktaya açmıştır: