Binûn

Bakara — 19. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان ذكر المؤاخذة قطعاً لقلوب الخائفين سكنها بقوله مظهراً موضع الإضمار إشارة إلى أن رحمته سبقت غضبه: {والله} أي مع ما له من العظمة {غفور} أي ستور لذنوب عباده إذا تابوا. ولما كان السياق للمؤاخذة التي هي معالجة كل من المتناظرين لصاحبه بالأخذ كان الحلم أنسب الأشياء لذلك فقال {حليم *}

Sorumlu tutulmanın zikredilmesi korkanların kalplerini parçalayacak nitelikte olduğundan, rahmetinin gazabını geçtiğine işaret ederek zamir yerine açık ismi zikredip şu buyruğu ile kalplerini teskin etti: {والله} “Ve Allah”; yani azametiyle birlikte, {غفور} “Gafûr'dur (çok bağışlayandır)”; yani tövbe ettiklerinde kullarının günahlarını çokça örtendir. Bağlam, hasımlardan her birinin diğerini cezalandırmaya kalkışması demek olan sorumlu tutulma hakkında olduğundan hilm buna en uygun vasıf idi, bu sebeple şöyle buyurdu: {حليم *} “Halîm'dir.”

لا يعاجلهم بالأخذ، والحلم احتمال الأعلى للأذى من الأدنى، وهو أيضاً رفع المؤاخذة عن مستحقها بجناية في حق مستعظم - قاله الحرالي. ولما كان الإيلاء حلفاً مقيداً وبين حكم مطلق اليمين قبله لتقدم المطلق على المقيد بانفكاكه عنه بينه دليلاً على حلمه حيث لم يؤاخذهم به فقد كانوا يضارون به النساء في الجاهلية بأن يحلفوا على عدم الوطء أبداً فتكون المرأة لا أيماً ولا ذات بعل وجعل لهم فيه مرجعاً يرجعون إليه فقال في جواب من كأنه سأل عنه لما أشعر به ما تقدم: {للذين يؤلون} أي يحلفون حلفاً مبتدئاً {من نسائهم} في صلب النكاح أو علقة الرجعة بما أفادته الإضافة بأن لا يجامعوهن أبداً أو فوق

Cezalandırmakta acele etmez. Hilm, üstte olanın altta olandan gelen ezaya katlanmasıdır; aynı şekilde büyük sayılan bir hakka karşı işlenen cinayetten ötürü cezayı hak edenden cezalandırmayı kaldırmaktır -bunu el-Harallî söylemiştir-. Îlâ mukayyet (özel) bir yemin olduğundan ve mutlak yeminin kayıtsız oluşu sebebiyle mukayyede takaddüm etmesinden ötürü mutlak yeminin hükmünü önce açıkladıktan sonra; onları bununla hemen cezalandırmaması bakımından hilmine bir delil olarak îlâyı açıkladı. Nitekim Cahiliye döneminde kadınlara eziyet etmek için asla cinsi münasebette bulunmayacaklarına yemin ederler, böylece kadın ne dul ne de evli sayılırdı; Allah onlar için dönebilecekleri bir merci koydu ve daha önceki ifadelerin hissettirdiği üzere sanki bunu soran birine cevap sadedinde şöyle buyurdu: {للذين يؤلون} “Îlâ yapanlar için”; yani baştan yemin edenler [için], {من نسائهم} “kadınlarına (yaklaşmamaya)”; izafetin ifade ettiği üzere nikah bağı altında veya ric'at (dönüş) alakası bulunan kadınlarına ebediyen veya daha fazla yaklaşmamaya...

أربعة أشهر فالتعدية بمن تدل على أخذ في البعد عنهن.

...dört aydan fazla yaklaşmamaya [yemin edenler için]. Fiilin 'min' (من) harf-i cerriyle geçişli kılınması, onlardan uzaklaşmaya yönelmeyi gösterir.

قال الحرالي: والإيلاء تأكيد الحلف وتشديده سواء كانوا أحراراً أو عبيداً أو بعضاً وبعضاً في حال الرضى أو الغضب محبوباً كان أو لا لأن المضارة حاصلة بيمينه {تربص} أي إمهال وتمكث يتحمل فيه الصبر الذي هو مقلوب لفظه - انتهى. {أربعة أشهر} ينتظر فيها رجوعهم إليهن حلماً من الله ﷾ حيث لم يجعل الأمر بتاحين الحلف بفراق أو وفاق. قال الحرالي: ولما كان لتخلص المرأة من الزوج

Harallî der ki: "Îlâ; ister hür, ister köle, ister bir kısmı hür bir kısmı köle olsun, rıza veya öfke halinde, sevilen veya sevilmeyen bir kadın olsun, yemini tekit etmek ve pekiştirmektir; zira yeminiyle zarar verme meydana gelmiştir." {تربص} “bir bekleme süresi vardır”; yani lafzının tersi olan sabrı içeren bir mühlet ve beklemedir -[sözü] bitti-. {أربعة أشهر} “dört ay”; Allah azze ve celle'nin hilmi gereği, yemin anında ayrılık veya anlaşma ile işi kesin bir karara bağlamayarak kadınlara dönmelerinin beklendiği [dört ay]. Harallî der ki: "Kadının kocadan kurtulması için...

أجل عدة كان أجلها مع أمد هذا التربص كأنه - والله ﷾ أعلم - هو القدر الذي تصبر المرأة عن زوجها، يذكر أن عمر رضي الله تعالى عنه سأل النساء عن قدر ما تصبر المرأة عن الزوج، فأخبرنه أنها تصبر ستة أشهر، فجعل ذلك أمد البعوث فكان التربص والعدة قدر ما تصبره المرأة عن زوجها، وقطع ﷾ بذلك ضرار الجاهلية في الإيلاء إلى غير حد - انتهى وفيه تصرف.

...bir iddet müddeti bulunduğundan, bu iddet müddeti bu bekleme süresiyle birlikte -Allah azze ve celle en doğrusunu bilir ya- kadının kocasından ayrı kalmaya sabredebileceği miktar gibidir. Rivayet edilir ki Ömer radıyallâhu Teâlâ anh kadınlara bir kadının kocasından ayrı kalmaya ne kadar sabredebileceğini sormuş, onlar da altı ay sabredebileceğini bildirmişlerdi; o da bunu askeri seferlerin süresi kılmıştı. Dolayısıyla bekleme süresi ve iddet, kadının kocasından ayrı sabrettiği miktar kadar oldu ve Allah azze ve celle bununla Cahiliye'nin sınırsız îla konusundaki zararını kesip attı" -[sözü] bitti, bunda tasarruf vardır-.

ولما كان حالهم بعد ذلك مردداً بين تعالى قسميه فقال مفصلاً له {فإن فاؤوا} أي رجعوا في الأشهر، وأعقبها عن المفاصلة إلى المواصلة، من الفيء وهو الرجوع إلى ما كان منه الانبعاث {فإن الله} يغفر لهم ما قارفوه في ذلك من إثم ويرحمهم بإنجاح مقاصدهم لأنه {غفور رحيم *} له هاتان الصفتان ينظر بهما إلى من

Bundan sonra onların durumu iki ihtimal arasında gidip geldiğinden, Allah Teâlâ onun iki kısmını beyan ederek bunu detaylandırdı ve şöyle buyurdu: {فإن فاؤوا} “Eğer dönerlerse”; yani bu aylar içinde dönerlerse ve ayrılıktan sonra kavuşmayı takip ettirirlerse. [Bu kelime], çıkış noktasına geri dönmek anlamına gelen fey'den (الفيء) türemiştir. {فإن الله} “şüphesiz Allah”; bu hususta işledikleri günahı onlar için bağışlar ve maksatlarını başarıya ulaştırmak suretiyle onlara merhamet eder; çünkü O, {غفور رحيم *} “Gafûr'dur, Rahîm'dir.”; bu iki sıfata sahiptir ve bunlarla layık olana bakar...

يستحقهما فيغفر ما في ذلك من جناية منهما أو من أحدهما إن شاء ويعامل بعد ذلك بالإكرام. قال الحرالي: وفي مورد هذا الخطاب بإسناده للأزواج ما يظافر معنى إجراء أمور النكاح على سترة وإعراض عن حكم الحكام من حيث جعل التربص له والفيء منه، فكأن الحكم من الحاكم إنما يقع على من هتك حرمة ستر أحكام الأزواج التي يجب أن تجري بين الزوجين من وراء ستر كما هو سر النكاح الذي هو سبب جمعهما ليكون حكم السر سراً وحكم الجهر جهراً - انتهى.

...dilerse ikisinden veya birinden bu konuda sadır olan kusuru bağışlar ve bundan sonra ikramla muamele eder. Harallî der ki: "Bu hitabın kocaların şahsına isnat edilerek gelmesinde, bekleme süresinin ona tanınması ve dönüşün de ondan olması bakımından, nikah işlerinin bir örtü altında yürütülmesi ve hakimlerin hükmünden yüz çevrilmesi manasını destekleyen bir husus vardır. Sanki hakimin hükmü, gizli olanın hükmünün gizli, açık olanın hükmünün açık kalması için iki eşi bir araya getiren sebep olan nikah sırrında olduğu gibi, karı koca arasında bir örtü arkasında cereyan etmesi gereken eşler arası hükümlerin örtü hürmetini çiğneyen kimseye uygulanır." -[Sözü] bitti-.

ولما كان الحال في مدة الإيلاء شبيهاً بحال الطلاق وليس به قال مبيناً أن الطلاق لا يقع بمجرد مضي الأربعة الأشهر بل إما أن يفيء أو يطلق فإن أبى طلق عليه الحاكم: {وإن عزموا الطلاق} فأوقع عليه العزم من غير حرف جر بمعنى أنهم تركوا ما كانوا فيه من الذبذبة وجعلوا الطلاق عزيمة واقعاً من غير مجمجة ولا ستر،

Îlâ süresindeki durum boşanma durumuna benzediği fakat bizzat boşanma olmadığı için, dört ayın geçmesiyle hemen boşanmanın meydana gelmeyeceğini, bilakis ya döneceğini ya da boşayacağını, şayet direnirse hakimin onun adına boşayacağını açıklayarak şöyle buyurdu: {وإن عزموا الطلاق} “Ve eğer boşanmaya azmederlerse”; harf-i cer olmaksızın azmi boşanmaya bağladı; bu da içinde bulundukları kararsızlığı terk ettikleri, boşanmayı hiçbir belirsizlik ve kapalılık olmaksızın kesinleşmiş bir karar kıldıkları manasındadır.

والعزم الإجماع على إنفاذ الفعل، والطلاق هو في المعنى بمنزلة إطلاق الشيء من اليد الذي يمكن أخذه بعد إطلاقه - قاله الحرالي.

Azm (عزم), fiili infaz etmeye kesin karar vermektir; talak ise mana itibariyle bir şeyi elden salıvermek gibidir ki salıverildikten sonra tekrar alınması mümkündür -bunu el-Harallî söylemiştir-.

ولما كان المطلق ربما ندم فحمله العشق على إنكار الطلاق رهبه بقوله: {فإن الله} أي الملك الذي له الجلال والإكرام {سميع} أي لعبارتهم عنه. قال الحرالي: في إشارته إعلام بأن الطلاق لا بد له من ظاهر لفظ يقع مسموعاً - انتهى.

Boşayan kimse bazen pişman olup aşk/tutku onu boşamayı inkar etmeye sevk edebileceğinden, şu buyruğu ile onu korkuttu: {فإن الله} “şüphesiz Allah”; yani celal ve ikram sahibi olan Hükümran, {سميع} “hakkıyla işitendir”; yani onların bundan kinaye veya sarih sözlerini. Harallî der ki: "Bunun işaretinde, boşanmanın işitilecek zahir bir lafızla gerçekleşmesinin şart olduğuna dair bir bildirim vardır." -[Sözü] bitti-.

{عليم} أي به وبنيتهم فيه. قال الحرالي: وفيه تهديد بما يقع في الأنفس والبواطن من المضارة والمضاجرة بين الأزواج في أمور لا تأخذها الأحكام ولا يمكن أن يصل إلى علمها الحكام فجعلهم أمناء على أنفسهم فيما بطن وظهر، ولذلك رأى العلماء أن الطلاق أمانة في أيدي الرجال كما أن

{عليم} “hakkıyla bilendir.”; yani onu da, bundaki niyetlerini de. Harallî der ki: "Bunda, eşler arasında hükümlerin kavrayamayacağı ve hakimlerin bilgisine ulaşması mümkün olmayan konularda nefislerde ve iç dünyalarda meydana gelen zarar verme ve bıktırma hususlarına karşı bir tehdit vardır; böylece gizli ve açık olan hususlarda onları kendi nefisleri üzerine emin kılmıştır. Bu sebeple alimler, tıpkı..."

العدد والاستبراء أمانة في أيدي النساء، فلذلك انتظمت آية تربص المرأة في عدتها بآية تربص الزوج في إيلائه - انتهى. وبقي من أحكام الإيلاء قسم ثالث ترك التصريح به إشارة إلى أنهم ينبغي أن يكونوا في غاية النزاهة عنه وهو الإصرار على الإضرار، وأشار بصفتي المغفرة والرحمة لفاعل ضده إلى أن مرتكبه يعامل بضدهما مما حكمه معروف في الفقه والله الموفق.

...iddet ve istibrâ da kadınların ellerinde bir emanettir; bu yüzden kadının iddetinde beklemesi ayeti, kocanın îlâsında beklemesi ayetiyle bir düzen içinde gelmiştir." -[Sözü] bitti-. Îlâ hükümlerinden üçüncü bir kısım kaldı ki ondan son derece uzak durmaları gerektiğine işaret etmek üzere onu açıkça belirtmeyi terk etti; o da zarar vermede ısrar etmektir. Zıddını yapana bağışlama ve merhamet sıfatlarıyla işaret ederek, bunu irtikâp edene fıkıhta hükmü bilinen bu iki sıfatın zıddıyla muamele edileceğine işaret etti. Muvaffak kılan Allah'tır.

ولما ختم آيتي الإيلاء بالطلاق بين عدته فقال: - وقال الحرالي: لما ذكر تربص الزوج ﷾ في أمر الطلاق الذي هو أمانته ذكر تربص المرأة في أمر العدة التي هي أمانتها؛ انتهى - فقال: {والمطلقات} أي المدخول بهن بما أفهمه الإيلاء من أن الكلام فيهن غير الحوامل لأن عدتهن بالولادة وغير ذوات الأشهر لصغر

İki îlâ ayetini talak ile bitirince onun iddetini açıklayıp şöyle buyurdu: -Harallî der ki: "Celle celâluhû, erkeğin emaneti olan boşanma hususundaki beklemesini zikredince, kadının emaneti olan iddet hususundaki beklemesini zikretti." [Sözü] bitti- Şöyle buyurdu: {والمطلقات} “Boşanmış kadınlar”; yani kendileriyle zifafa girilmiş olanlar; zira îlâdan anlaşılan sözün onlar hakkında olduğudur; hamileler hariçtir, çünkü onların iddeti doğumladır; yaş küçüklüğü...

أو كبر. ولما أريد التأكيد لأمرهن بالعدة سبق بعد تأكيده ببنائه على المبتدأ في صيغة الخبر الذي من شأنه أن يكون قد وجد وانقضى إيماء إلى المسارعة إلى امتثاله فقيل: {يتربصن} أي ينتظرن اعتداداً.

...veya büyüklüğü sebebiyle aylarla sayılanlar da hariçtir. Onların iddet bekleme emri tekit edilmek istendiğinde, müptedaya bina edilerek, gereğinin yerine getirilmesine acele edilmesine ima etmek üzere vuku bulup bitmiş olan haber kalıbındaki tekitten sonra getirilerek şöyle buyruldu: {يتربصن} “beklerler”; yani iddet sayarak gözetirler.

ولما كانت النفس داعية إلى الشهوات لا سيما أنفس النساء إلى الرجال وكان التربص عاماً في النفس بالعقد لزوج آخر وفي التعرض له باكتحال وتزين وتعريض بكلام مع البينونة وبغير ذلك خص الأول معبراً لها بالنفس هزاً إلى الاحتياط في كمال التربص والاستحياء مما يوهم الاستعجال فقال: {بأنفسهن} فلا يطمعنها في مواصلة رجل قبل انقضاء العدة.

Nefis şehvetlere, özellikle kadınların nefisleri erkeklere meyilli olduğundan ve bekleme, hem başka bir koca ile akit yapma konusunda nefiste hem de sürme çekme, süslenme, bâin talakta üstü kapalı söz söyleme ve benzeri şeylerle erkeğe yönelme hususunda genel olduğundan; tam bir bekleme ihtiyatına yöneltmek ve aceleciliği düşündüren şeylerden haya ettirmek için ona 'nefis' lafzıyla ifade ederek birinciyi tahsis etti ve şöyle buyurdu: {بأنفسهن} “kendi kendilerine”; böylece iddet bitmeden önce bir erkeğe kavuşma konusunda nefislerini ümitlendirmesinler.

ولما كان القرء مشتركاً بين الطهر والحيض وكان الأقراء مشتركاً بين جمع كل منهما وكان الطهر مختصاً عند جمع من أهل اللغة بأن يجمع على قروء كان مذكراً يؤنث عدده وكانت الحيضة مؤنثة يذكر

Kur' (قُرْء) lafzı temizlik ile hayız arasında müşterek olduğundan, akrâ' (أَقْرَاء) da her ikisinin çoğulu arasında müşterek olduğundan ve temizlik dil ehlinden bir topluluğa göre 'kurû'' (قُرُوء) şeklinde çoğul yapılmasıyla tahsis edilip müzekker olduğu için sayısı müennes kılındığından, hayız ise müennes olup sayısı müzekker kılındığından...

عددها دل على أن المراد الإظهار بما يخصه من الجمع وبتأنيث عدده فقال ذاكراً ظرف التربص: {ثلاثة قروء} أي جموع من الدم وسيأتي في أول سورة الحجر أن هذه المادة بأي ترتيب كان تدور على الجمع وأن المراد بالقروء الأطهار لأنها زمن جمع الدم حقيقة، وأما زمن الحيض فإنما يسمى بذلك لأنه سبب تحقق الجمع، والمشهور من كلام أهل اللغة أن جمع القرء بمعنى الطهر أقراء وقروء، وأن جمعه إذا أطلق على الحيض أقراء فقط؛ وذلك لأن المادة لما كانت للجمع كانت أيام الطهر هي المتحققة بذلك وكان جمع الكثرة أعرف

...sayısının çoğulu ve müennes kılınmasıyla ona has olan şeyle kastın temizlik olduğuna delalet etti. Bekleme zarfını zikrederek şöyle buyurdu: {ثلاثة قروء} “üç kur' (temizlik/hayız süresi)”; yani kanın toplanmalarıdır. Hicr Suresi'nin başında gelecektir ki bu kök hangi dizilimde olursa olsun 'toplanma' etrafında döner ve kurû'dan kastın temizlik dönemleri olduğudur; çünkü kanın hakikatte toplanma zamanı odur. Hayız zamanına ise bu ismin verilmesi, ancak toplanmanın gerçekleşme sebebi olduğu içindir. Dil ehlinin meşhur sözüne göre temizlik manasındaki kur'un çoğulu 'akrâ'' ve 'kurû''dur; hayza ıtlak edildiğinde çoğulu ise sadece 'akrâ''dır. Bunun sebebi şudur: Bu kök toplanma için olduğundan, temizlik günleri bununla tahakkuk eden günlerdir; çokluk çoğulu da toplanmada daha bilindik...

في الجمع كان بالطهر أولى.

...olduğundan temizliğe daha layıktır.

وقال الحرالي: قروء جمع قرء وهو الحد الفاصل بين الطهر والحيض الذي يقبل الإضافة إلى كل واحد منهما، ولذلك ما تعارضت في تفسير لغته تفاسير اللغويين واختلف في معناه أقوال العلماء لخفاء معناه بما هو حد بين الحالين كالحد الفاصل بين الظل والشمس فالقروء الحدود، وذلك حين تطلق المرأة لقبل عدتها في طهر لم تمس فيه ليطلقها على ظهور براءة من علقتهما لئلا يطلق ما لم تنطلق عنه، فإذا انتهى الطهر وابتدأ الحيض كان ما بينهما قرءاً لأن القرء استكمال جمع الحيض حين يتعفن فما لم ينته إلى الخروج لم يتم قرءاً، فإذا طهرت الطهر الثاني وانتهى إلى الحيض كانا قرءين، فإذا طهرت الطهر الثالث وانتهى إلى الحيض شاهد كمال القرء كان ثلاثة أقراء، فلذلك يعرب معناه عن حل المرأة عند رؤيتها الدم من الحيضة الثالثة لتمام عدة الأقراء الثلاثة، فيوافق معنى من يفسر القرء بالطهر ويكون أقرب من تفسيره بالحيض فأمد الطهر ظاهراً هو أمد الاستقراء للدم باطناً فيبعد تفسيره بالحيض عما هو تحقيقه من معنى الحد بعداً ما - انتهى.

Harallî der ki: "Kurû' (قروء), kur' (قرء) lafzının çoğuludur; o da temizlik ile hayız arasındaki ayırıcı sınırdır ki her ikisine de izafe edilmeyi kabul eder. Bu yüzden lügatçilerin açıklamaları onun lügat tefsirinde çatışmış, iki durum arasındaki bir sınır olması sebebiyle anlamının gizliliğinden dolayı âlimlerin görüşleri onun manasında ihtilaf etmiştir; tıpkı gölge ile güneş arasındaki sınır gibi. Kurû' sınırlardır; bu da kadının, aralarındaki bağdan beraatinin ortaya çıkması üzerine boşansın ve kopmadığı şeyden boşanmış olmasın diye ilişkiye girilmemiş bir temizlik döneminde iddetine dönük olarak boşandığı andır. Temizlik bittiğinde ve hayız başladığında ikisinin arası bir kur' olur; zira kur', bozulduğu sırada hayız kanının toplanmasının tamamlanmasıdır; dışarı çıkma noktasına ulaşmadıkça kur' tamamlanmış olmaz. İkinci temizliğe erip hayza ulaştığında iki kur' olur. Üçüncü temizliğe erip hayza ulaştığında kur'un kemali görülmüş ve üç kur' olmuş olur. Bu sebeple onun manası, üç kur'luk iddetin tamamlanması için kadının üçüncü hayzın kanını gördüğünde helal olmasını ifade eder. Böylece kur'u temizlikle tefsir edenin manasına uygun düşer ve hayızla tefsir edilmesinden daha yakın olur. Zira zahiren temizlik süresi, batınen kanın toplanma (istikrâ) süresidir; dolayısıyla onun hayız ile tefsir edilmesi, sınır olma manasının tahkikinden bir nebze uzak kalır." -[Sözü] bitti-.

ولما كان النكاح أشهى ما إلى الحيوان وكان حبك للشيء يعمي ويصم وكان النساء أرغب في ذلك مع ما بهن من النقص في العقل والدين فكان ذلك ربما حملهن على كتم ولد لإرادة زوج آخر تقصيراً للعدة وإلحاقاً للولد به، أو حيض لرغبة في رجعة المطلق قال ﷾: {ولا يحل لهن} أي المطلقات {أن يكتمن ما خلق الله} أي الذي له الأمر كله من ولد أو دم {في أرحامهن} جمع رحم. قال الحرالي: وهو ما يشتمل على الولد من أعضاء التناسل يكون فيه تخلقه من كونه نطفة إلى كونه خلقا آخر - انتهى. وليس فيه دليل على أن الحمل يعلم، إنما تعلم أماراته.

Nikah canlının en çok arzuladığı şey olduğundan, bir şeye olan sevgin de kör ve sağır ettiğinden, kadınlar akıl ve dindeki noksanlıklarıyla birlikte buna daha rağbetli olduklarından, bu durum iddeti kısaltmak ve çocuğu ona nispet etmek için başka bir koca arzusuyla bir çocuğu gizlemelerine veya boşayanın dönme arzusuna binaen hayzı gizlemelerine sebep olabileceğinden dolayı Celle ve Alâ şöyle buyurdu: {ولا يحل لهن} “Onlara helal olmaz”; yani boşanmış kadınlara, {أن يكتمن ما خلق الله} “Allah'ın yarattığını gizlemeleri”; yani emir bütünüyle kendisine ait olanın çocuktan veya kandan yarattığı şeyi, {في أرحامهن} “rahimlerinde”; rahim (رحم) kelimesinin çoğuludur. Harallî der ki: "O, nutfe olmasından başka bir yaratılış olmasına kadar çocuğun şekillenmesinin içinde gerçekleştiği, çocuğu kapsayan üreme organlarıdır." -[Sözü] bitti-. Bunda hamileliğin bilindiğine dair bir delil yoktur, sadece onun alametleri bilinir.

ولما كان معنى هذا الإخبار النهي ليكون نافياً للحل بلفظه مثبتاً للحرمة بمعناه تأكيداً له فكان التقدير: ولا يكتمن، قال مرغباً

Bu haberin manası, lafzıyla helalliği nefyedip manasıyla haramlığı tekit ederek ispat etmesi için nehiy olduğundan ve takdiri 've gizlemesinler' şeklinde olduğundan, itaate teşvik edip...

في الامتثال مرهباً من ضده: {إن كنّ يؤمن بالله} أي الذي له جميع العظمة {واليوم الآخر} الذي تظهر فيه عظمته أتم ظهور ويدين فيه العباد بما فعلوا، أي فإن كتمن شيئاً من ذلك دل على عدم الإيمان. وقال الحرالي: ففي إشعاره إثبات نوع نفاق على الكاتمة ما في رحمها؛ انتهى - وفيه تصرف.

...zıddından sakındırarak şöyle buyurdu: {إن كنّ يؤمن بالله} “eğer Allah'a inanıyorlarsa”; yani bütün azamet Kendisine ait olana, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”; o gün ki O'nun azameti en tam şekilde ortaya çıkar ve kullar yaptıklarının karşılığını görür; yani şayet bundan bir şeyi gizlerlerse bu, imanın yokluğuna delalet eder. Harallî der ki: "Bunun işaretinde rahmindekini gizleyen kadına bir nevi nifak isnadı vardır." [Sözü] bitti. -Bunda tasarruf vardır-.

ولما كان الرجعي أخف الطلاق بين الرجعة تنبيهاً على أنه إن كان ولا بد من الطلاق فليكن رجعياً فقال تعالى: {وبعولتهن} أي أزواجهن، جمع بعل. قال الحرالي: وهو الرجل المتهيىء لنكاح الأنثى المتأتي له ذلك، يقال على الزوج والسيد - انتهى. ولما كان

Ric'î talak boşanmanın en hafifi olduğundan, şayet boşanma kaçınılmaz ise bari ric'î olsun uyarısında bulunmak üzere dönüşü açıklayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وبعولتهن} “Kocaları da”; yani eşleri, ba'l (بعل) kelimesinin çoğuludur. Harallî der ki: "O, kadının nikahına hazır olan ve buna imkan bulan erkektir; koca ve efendi için söylenir." -[Sözü] bitti-. Boşanmış kadının...

للمطلقة حق في نفسها قال: {أحق بردهن} أي إلى ما كان لهم عليهن من العصمة لإبطال التربص فله حرمة الاستمتاع من المطلقات بإرادة السراح {في ذلك} أي في أيام الأقراء فإذا انقضت صارت أحق بنفسها منه بها لانقضاء حقه والكلام في الرجعية بدليل الآية التي بعدها.

...kendi nefsi üzerinde bir hakkı bulunduğundan şöyle buyurdu: {أحق بردهن} “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler”; yani bekleme süresini iptal etmek üzere onlar üzerindeki eski nikah bağına döndürmeye. Dolayısıyla ayrılma isteğinde bulunan boşanmış kadınlardan faydalanma hürmeti kocaya aittir, {في ذلك} “bu süre içinde”; yani kur' günlerinde. Bu süre bittiğinde ise kocasının hakkı sona erdiği için kadın kendi nefsi üzerinde kocadan daha çok hak sahibi olur. Söz, sonraki ayetin delaletiyle ric'î boşanan kadın hakkındadır.

ولما أثبت الحق لهم وكان منهم من يقصد الضرر قيده بقوله: {إن أرادوا} أي بالرجعة {إصلاحاً} وهذا تنبيه على أنه إن لم يرد الإصلاح وأرادت هي السراح كان في باطن الأمر زانياً. قال الحرالي: الإصلاح لخلل ما بينهما أحق في علم الله وحكمته من افتتاح وصلة ثانية لأن تذكر الماضي يخل بالحاضر، مما حذر النبي ﷺ نكاح اللفوت وهي التي لها ولد من زوج سابق، فلذلك كان الأحق إصلاح الأول دون استفتاح وصلة لثان - انتهى.

Hakkı onlara ispat edip onlardan bazısı da zarar vermeyi kastettiğinden, bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {إن أرادوا} “şayet isterlerse”; yani dönmekle, {إصلاحاً} “bir barışmayı/düzeltmeyi”. Bu da şayet ıslahı istemez de kadın ayrılmayı isterse, işin batınında onun zinakâr olduğuna dair bir uyarıdır. Harallî der ki: "Aralarındaki bozukluğu düzeltmek, Allah'ın ilmi ve hikmetinde ikinci bir bağ kurmaktan daha haklıdır; çünkü geçmişin hatırlanması şimdiki zamanı bozar. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem önceki kocasından çocuğu olan kadınla (lefût) evlenmekten sakındırmıştır. Bu yüzden daha layık olan, ikinci bir bağ kurmak değil ilkini düzeltmektir." -[Sözü] bitti-.

ولما اخرج أمر الرجعة عنهن جبرهن بقوله: {ولهن} أي من الحقوق {مثل الذي عليهن} أي في كونه حسنة في نفسه على ما يليق بملك منهما لا في النوع، فكما للرجال الرجعة قهراً فلهن العشرة بالجميل، وكما لهم حبسهن فلهن ما يزيل الوحشة بمن يؤنس ونحو ذلك. ولما كان كل منهما قد يجور على صاحبه قال: {بالمعروف} أي من حال كل منهما. قال الحرالي: والمعروف ما أقره الشرع وقبله العقل ووافقه كرم الطبع - انتهى.

Dönüş işini kadınların elinden çıkarınca, şu buyruğuyla onların gönlünü aldı: {ولهن} “Kadınların hakları da vardır”; yani haklardan, {مثل الذي عليهن} “üzerlerindeki vazifeler gibi”; yani tür bakımından değil, ikisinden birinin mülkiyetine layık olduğu üzere kendi nefsinde güzel olma bakımından. Erkekler için zorla dönme hakkı olduğu gibi, kadınlar için de güzellikle geçinilme hakkı vardır; erkekler için onları tutma hakkı olduğu gibi kadınlar için de kendisiyle ünsiyet kuracak biriyle yalnızlığı giderecek haklar ve benzerleri vardır. Her biri eşine haksızlık edebileceğinden şöyle buyurdu: {بالمعروف} “maruf/meşru ölçülerle”; yani her ikisinin durumuna uygun olarak. Harallî der ki: "Maruf, şeriatın ikrar ettiği, aklın kabul ettiği ve tabiatın cömertliğinin muvafakat ettiği şeydir." -[Sözü] bitti-.

ولما ذكر الرجعة له بصيغة الأحق وبين الحق من الجانبين بين فضل الرجال بقوله: {وللرجال} أعم من أن يكونوا بعولة

Kocaya dönüş hakkını 'daha hak sahibi' kalıbıyla zikredip iki tarafın da hakkını açıklayınca, erkeklerin üstünlüğünü şu buyruğuyla açıkladı: {وللرجال} “Erkekler için vardır”; koca olmalarından daha genel olarak...

{عليهن} أي أزواجهم {درجة} أي فضل من جهات لا يخفى كالإنفاق والمهر لأن الدرجة المرقى إلى العلو. وقال الحرالي: لما أوثروا به من رصانة العقل وتمام الدين - انتهى. فالرجل يزيد على المرأة بدرجة من ثلاث لأن كل امرأتين بمنزلة رجل.

{عليهن} “onların üzerinde”; yani eşlerinin üzerinde, {درجة} “bir derece”; yani nafaka ve mehir gibi gizli olmayan yönlerden bir üstünlük; zira derece yüksekliğe çıkan basamaktır. Harallî der ki: "Akıl sağlamlığı ve dinin tamlığı ile üstün kılındıkları şeylerden ötürüdür." -[Sözü] bitti-. Erkek kadından üçte bir derece fazladır; çünkü her iki kadın bir erkek mesabesindedir.

ولما أعز ﷾ الرجل وصف نفسه بالعزة مبتدئاً بالاسم الأعظم الدال على كل كمال فقال عطفاً على ما تقديره: لأن الله أعزهم عليهن بحكمته: {والله} أي الذي له كمال العظمة {عزيز} إشارة إلى أنه أعز بل لا عزيز إلا هو ليخشى كل من أعاره ثوب عزة سطوته؛ وقال: {حكيم} تنبيهاً على أنه ما فعل ذلك إلا لحكمة

Celle celâluhû erkeği üstün kılınca, bütün kemale delalet eden İsm-i A'zam ile başlayarak Kendisini izzet ile tavsif etti ve takdiri 'Çünkü Allah hikmetiyle onları kadınlara üstün kıldı' olan cümleye atıfla şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani kemal mertebesinde azamet sahibi olan, {عزيز} “Mutlak Güç Sahibidir”; O'nun üstün kıldığına, hatta O'ndan başka hiçbir aziz olmadığına bir işarettir ki kendisine izzet elbisesi ödünç verilen herkes O'nun azabından korksun. Şöyle buyurdu: {حكيم} “Hüküm ve Hikmet Sahibidir”; bunu ancak kadınları teselli eden...

بالغة تسلية للنساء وإن ما أوجده بعزته وأتقنه بحكمته لا يمكن نقضه. ولما ذكر الرجعة ولم يبين لها غاية تنتهي بها فكانت الآية كالمجمل عرض سؤال: هل هي ممتدة كما كانوا يفعلون في الجاهلية متى راجعها في العدة له أن يطلقها ما دام يفعل ذلك ولو ألف مرة أو منقطعة؟ فقال: {الطلاق} أي المحدث عنه وهو الذي تملك فيه الرجعة. قال الحرالي: لما كان الطلاق لما يتهيأ رده قصره الحق تعالى على المرتين اللتين يمكن فيهما تلافي النكاح بالرجعة - انتهى. وقال تعالى: {مرتان} دون طلقتان تنبيهاً - على أنه ينبغي أن تكون مرة بعد مرة كل طلقة في مرة لا أن يجمعهما في مرة.

...üstün bir hikmet için yaptığına ve O'nun izzetiyle var edip hikmetiyle muhkem kıldığı şeyin bozulmasının mümkün olmadığına bir uyarıdır. Dönüşü zikredip onun için sona ereceği bir sınır belirtmeyince ayet mücmel gibi oldu ve şu soru ortaya çıktı: Bu, Cahiliye'de yaptıkları gibi iddet içinde ona döndüğü sürece -bunu bin defa yapsa bile- boşama hakkına sahip olacağı şekilde uzayıp giden bir şey midir, yoksa kesintili midir? Şöyle buyurdu: {الطلاق} “Boşanma”; yani hakkında konuşulan ve içinde dönüş hakkına sahip olunan boşanma. Harallî der ki: "Boşanma, geri döndürülmesi mümkün olan bir şey olunca, Hak Teâlâ onu nikahın ric'at ile telafi edilmesinin mümkün olduğu iki defa ile sınırlandırdı." -[Sözü] bitti-. Allah Teâlâ iki boşama (طلقتان) demeyip {مرتان} “iki defadır” buyurdu; bu da ikisini tek bir defada birleştirmek değil, her boşamanın bir defada olması suretiyle peş peşe birbiri ardınca olması gerektiğine bir uyarıdır.

ولما كان له بعد الثانية في العدة حالان إعمال وإهمال وكان الإعمال إما بالرجعة وإما بالطلاق بدأ بالإعمال لأنه الأولى بالبيان لأنه أقرب إلى أن يؤذي به وأخر الإهمال إلى أن تنقضي العدة لأنه مع فهمه من آية الأقراء سيصرح به في قوله في الآية الآتية {أو سرحوهن بمعروف} [البقرة: ٢٣١] فقال معقباً بالفاء {فإمساك} أي إن راجعها في عدة الثانية. قال الحرالي: هو من المسك وهو إحاطة تحبس الشيء، ومنه المسك - بالفتح - للجلد {بمعروف} قال الحرالي فصرفهم بذلك عن ضرار الجاهلية الذي كانوا عليه بتكرير الطلاق إلى غير حد فجعل له حداً يقطع قصد الضرار - انتهى {أو تسريح} أي إن طلقها الثالثة، ولا يملك بعد هذا التسريح عليها الرجعة لما كان عليه حال أهل الجاهلية. قال الحرالي: سمى الثالثة تسريحاً لأنه إرسال لغير معنى الأخذ كتسريح الشيء الذي لا يراد إرجاعه. وقال أيضاً: هو إطلاق الشيء على وجه لا يتهيأ للعود، فمن أرسل البازي

İkinciden sonra iddet içinde onun için iki durum -kullanma ve ihmal etme- söz konusu olduğundan, kullanma da ya dönmekle ya da boşamakla olacağından, beyana daha layık ve onunla eziyet edilmeye daha yakın olduğu için kullanma ile başladı; ihmal etmeyi ise iddetin bitmesine erteledi; zira kur' ayetinden anlaşılmasıyla birlikte gelecek ayetteki {أو سرحوهن بمعروف} [el-Bakara: 231] sözüyle de açıkça ifade edilecektir. 'Fâ' ile takip ettirerek şöyle buyurdu: {فإمساك} “artık ya tutmak”; yani şayet ikinci iddetinde ona dönerse. Harallî der ki: "Bu, 'mesk'ten gelir ki o da bir şeyi hapseden kuşatmadır; fetha ile 'mesk' (deri) de bundandır." {بمعروف} “güzellikle”. Harallî der ki: "Böylece onları sınırsız bir şekilde boşamayı tekrarlayarak sürdürdükleri Cahiliye zararından çevirdi ve buna zarar kastını kesen bir sınır koydu." -[Sözü] bitti-. {أو تسريح} “ya da salıvermektir”; yani şayet onu üçüncü defa boşarsa. Artık bu salıvermeden sonra Cahiliye ehlinin durumunda olduğu gibi onun üzerinde dönüş hakkına sahip olamaz. Harallî der ki: "Üçüncüyü tesrih (salıverme) olarak isimlendirdi; çünkü o, geri döndürülmek istenmeyen bir şeyin salıverilmesi gibi geri alma manası olmaksızın bırakmadır." Yine şöyle dedi: "O, bir şeyi geri dönmeye elverişli olmayacak şekilde salıvermektir. Mesela doğanı...

مثلاً ليسترده فهو مطلق، ومن أرسله لا ليسترجعه فهو مسرح انتهى. ويجوز أن يراد بالتسريح عدم المراجعة من الثانية لا أنه طلقة ثالثة، ولما كان مقصود النكاح حسن الصحبة وكانت من الرجل الإمتاع بالنفس والمال وكان الطلاق منعاً للإمتاع بالنفس قال: {بإحسان} تعريضاً بالجبر بالملل لئلا يجتمع منعان: منع النفس

...geri almak üzere salan kimse boşamış (mutallık) sayılır; onu geri almamak üzere salan kimse ise salıvermiş (müserrih) sayılır." -[Sözü] bitti-. Tesrih ile üçüncü bir talak olması değil de ikinciden sonra dönmemenin kastedilmiş olması da caizdir. Nikahın maksadı güzel arkadaşlık olduğundan, bu da erkek tarafından can ve mal ile faydalandırmak olduğundan ve boşanma da can ile faydalandırmayı engellemek olduğundan şöyle buyurdu: {بإحسان} “iyilikle”; iki engelleme, yani canın ve...

وذات اليد - أفاده الحرالي وقال: ففيه بوجه ما تعريض بما صرحت به آية المتعة الآتية - انتهى. ومن ذلك بذل الصداق كاملاً وأن لا يشاححها في شيء لها فيه حق مع طيب المقال وكرم الفعال.

...malın engellenmesi bir araya gelmesin diye bıkkınlığı telafi etmeye üstü kapalı bir işaret olarak. -Bunu Harallî ifade etmiş ve şöyle demiştir: 'Bunda bir yönüyle gelecek olan müt'a ayetinin açıkça belirttiği şeye üstü kapalı bir işaret vardır.' [Sözü] bitti-. Mehri tam olarak vermek, tatlı söz ve cömert davranışlarla birlikte kadının hakkı olan hiçbir şeyde ona cimrilik ve çekişme yapmamak da bundandır.

ولما كان ﷾ قد خيره بين شيئين: الرجعة والتسريح الموصوفين وكانت الرجعة أقرب إلى الخير بدأ بها ولكنها لما كانت قد تكون لأجل الافتداء بما أعطيته المرأة وكان أخذه أو شيئاً منه مشاركاً للسراح في أنه يقطع عليه ما كان له من ملك الرجعة ولا يملك بعد هذا التسريح عليها الرجعة كما كان عليه حال أهل الجاهلية وكان الافتداء قد يكون في الأولى لم يفرعها بالقابل قال مشيراً إلى أن من إحسان التسريح سماح الزوج بما أعطاها عاطفاً على ما تقديره: فلا يحل لكم مضارتهن: {ولا يحل لكم} أي أيها المطلقون أو المتوسطون

Celle celâluhû onu vasfedilen iki şey -dönüş ve salıverme- arasında muhayyer bıraktığında ve dönüş hayra daha yakın olduğunda onunla başladı; fakat bu dönüş kadına verilen şey karşılığında fidye alma (muhâlaa) maksadıyla olabileceğinden ve bunun tamamını veya bir kısmını almak, erkeğin sahip olduğu dönüş hakkını elinden alması ve Cahiliye ehlinin durumunda olduğu gibi bu salıvermeden sonra kadın üzerinde bir dönüş hakkına sahip olmaması hususunda salıvermeye ortak olduğundan ve fidye verme bazen ilk boşamada da olabileceğinden, bunu sonrakine bağlamadı; salıvermedeki ihsanın bir kısmının kocanın kadına verdiğinden vazgeçmesi olduğuna işaret ederek ve takdiri 'onlara zarar vermeniz size helal olmaz' olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {ولا يحل لكم} “Size helal olmaz”; yani ey boşayanlar yahut hakimler...

من الحكام وغيرهم لأنهم لما كانوا آمرين عدوا آخذين {أن تأخذوا} إحساناً في السراح {مما آتيتموهن} من صداق وغيره {شيئاً} أي بدون مخالفة. قال الحرالي: لأن إيتاء الرجل للمرأة إيتاء نحلة لإظهار مزية الدرجة لا في مقابلة الانتفاع فلذلك أمضاه ولم يرجع منه شيئاً ولذلك لزم في النكاح الصداق لتظهر مزية الرجل بذات اليد كما ظهرت في ذات النفس - انتهى.

...ve diğerlerinden aracı olanlar; zira onlar emreden olduklarında alan hükmünde sayılırlar; {أن تأخذوا} “almanız”; salıvermede ihsan olarak, {مما آتيتموهن} “onlara verdiklerinizden”; mehir ve benzerinden, {شيئاً} “hiçbir şeyi”; yani bir geçimsizlik olmaksızın. Harallî der ki: "Çünkü erkeğin kadına vermesi, faydalanma karşılığı değil, mertebe üstünlüğünü ortaya koymak için bir bağıştır (nihle); bu yüzden onu geçerli kılmış ve ondan hiçbir şeyi geri almamıştır. İşte bu sebeple nefis hususunda erkeğin üstünlüğü ortaya çıktığı gibi mal hususunda da üstünlüğü ortaya çıksın diye nikahta mehir gerekli kılınmıştır." -[Sözü] bitti-.

ولما كان إسناد الخوف إلى ضمير الجمع ربما ألبس قال: {إلا أن يخافا} نصاً على المراد بالإسناد إلى الزوجين، وعبر عن الظن بالخوف تحذيراً من عذاب الله، وعبر في هذا الاستثناء إن قلنا إنه منقطع بأداة المتصل تنفيراً من الأخذ ومعنى البناء للمفعول في قراءة حمزة وأبي جعفر ويعقوب إلا أن يحصل لهما أمر من حظ أو شهوة يضطرهما إلى الخوف من التقصير في الحدود، ولا مفهوم للتقييد بالخوف لأنه لا يتصور من عاقل أن يفتدي بمال من غير أمر محوج ومتى حصل المحوج كان الخوف ومتى خاف أحدهما خافا لأنه متى خالفه الآخر حصل التشاجر المثير للحظوظ المقتضية للإقدام على ما لا يسوغ والله ﷾ أعلم {ألا يقيما} أي في الاجتماع {حدود الله} العظيم فيفعل كل منهما ما وجب عليه من الحق.

Korkunun çoğul zamirine isnat edilmesi bir karışıklığa yol açabileceği için, karı-kocaya isnat yoluyla kastedileni açıkça belirtmek üzere şöyle buyurdu: {إلا أن يخافا} “...Ancak ikisinin korkması hali müstesnadır...”. Allah'ın azabından sakındırmak maksadıyla zan kavramı 'korku' [kelimesi] ile ifade edilmiştir. Şayet bu istisnanın munkatı' (kesik) olduğunu söylersek, [verileni geri] almaktan caydırmak amacıyla muttasıl (bitişik) edatıyla ifade edilmiştir. Hamza, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb’un kıraatindeki meçhul yapının manası ise; nefsi bir paydan yahut bir arzudan ötürü [onları] sınırları ihlal etmekten korkmaya mecbur bırakan bir durumun hasıl olması hali müstesnadır. Korku ile kayıtlamanın [aykırı bir] mefhumu yoktur; zira akıl sahibi bir kimsenin kendisini mecbur kılan bir durum olmaksızın mal vererek fidye ile ayrılması düşünülemez. Mecbur kılan durum ortaya çıktığında korku hasıl olur; ikisinden biri korktuğunda ise her ikisi de korkmuş sayılır. Çünkü biri diğerine muhalefet ettiğinde, meşru olmayan şeylere kalkışmayı gerektiren nefsi duyguları körükleyen çekişme meydana gelir. [Ve] Allah azze ve celle en iyisini bilir. {ألا يقيما} “koruyamamaktan [korkarlarsa]”, yani beraberlikte, yüce {حدود الله} “Allah'ın sınırlarını”, böylece her biri kendi üzerine vacip olan hakkı yerine getirir.

قال الحرالي: وفي إشعاره أن الفداء في حكم الكتاب مما أخذت الزوجة من زوجها لا من غير ذلك من مالها، والحدود جمع حد وهو النهاية في المتصرف المانع من الزيادة عليه - انتهى. ثم زاد الأمر بياناً لأنه في مقام

Harallî der ki: "Bunun işaretinde, Kitap hükmünde fidyenin kadının kendi malından değil, kocasından aldığından olacağına delil vardır. Hudûd (حدود), had (حد) kelimesinin çoğuludur; o da tasarrufta üzerine çıkmayı engelleyen nihai sınırdır." -[Sözü] bitti-. Sonra sınır koyma makamında...

التحديد فقال مسنداً إلى ضمير الجمع حثاً على التحقق ليحل الفداء حلاً نافياً لجميع الحرج: {فإن خفتم} أي أيها المتوسطون بينهما من الحكام وغيرهم من الأئمة بما ترون منهما وما يخبرانكم به عن أنفسهما {ألا يقيما حدود الله} وتكرير الاسم الأعظم يدل على رفعة زائدة لهذا المقام، وتعظيم كبير لهذه لأحكام، وحث عظيم على التقيد في هذه الرسوم بالمراعاة والالتزام، وذلك لأن كل إنسان مجبول على تقديم نفسه على غيره، والشرع كله مبني على العدل الذي هو الإنصاف ومحبة المرء لغيره ما يحب لنفسه {فلا جناح} أي ميل بإثم {عليهما} وسوغ ذلك أن الظن شبهة فإنك لا تخاف ما لا تظنه

...olduğu için meseleyi daha da açıklığa kavuşturdu ve fidyenin her türlü vebalden arınmış olarak helal kılınması için hakikatin araştırılmasını teşvik etmek üzere çoğul zamirine isnat ederek şöyle buyurdu: {فإن خفتم} “Eğer siz korkarsanız”; yani ey karı koca arasındaki hakimler ve diğer önderlerden olan aracılar, onlardan gördüğünüz ve kendileri hakkında size anlattıkları şeylerden ötürü, {ألا يقيما حدود الله} “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından”. İsm-i A'zam'ın tekrarlanması bu makamın fazladan yüceliğine, bu hükümlerin büyük azametine ve bu kurallara riayet edip bağlanma hususunda büyük bir teşvike delalet eder. Çünkü her insan kendi nefsini başkasına takdim etme fıtratındadır; şeriatın tamamı ise insaf ve kişinin kendisi için istediğini başkası için de istemesi demek olan adalet üzerine kuruludur. {فلا جناح} “artık bir günah yoktur”; yani günaha meyil, {عليهما} “ikisi üzerine de”. Zan bir şüphe olduğundan bunu caiz kıldı; zira zannetmediğin şeyden korkmazsın,

{فيما افتدت به} أي لا على الزوج بالأخذ ولا عليها بالإعطاء سواء كان ذلك مما آتاها أو من غيره أكثر منه أو لا لأن الخلع عقد معاوضة فكما جاز لها أن تمتنع من أول العقد حتى ترضى ولو بأكثر من مهر المثل فكذا في الخلع يجوز له أن لا يرضى إلا بما في نفسه كائناً ما كان ويكون ذلك عما كان يملكه عليها من الرجعة، فإذا أخذه بانت المرأة فصارت أحق بنفسها فلا سبيل عليها إلا بإذنها.

{فيما افتدت به} “kadının fidyeyi verdiği şeyde”; yani ne kocaya almakla ne de kadına vermekle bir günah vardır; bu fidye ister kadına verdiği şeyden olsun ister başkasından olsun, mehir miktarından çok olsun veya olmasın fark etmez; çünkü muhâlaa bir bedel (ivaz) akdidir. Nasıl ki akdin başında emsal mehirden fazlasına olsa bile razı olana kadar kadının imtina etmesi caiz ise, aynı şekilde muhâlaada da koca ne olursa olsun gönlünden geçen miktar olmadıkça razı olmama hakkına sahiptir ve bu, kadının üzerindeki sahip olduğu dönüş hakkına karşılık olur. Koca bunu aldığında kadın bâin olur ve kendi nefsine daha çok hak sahibi haline gelir; artık kadının izni olmadan ona ulaşılamaz.

ولما كانت أحكام النساء تارة بالمرافقة وتارة بالمفارقة وكانت مبنية على الشهوات تارة على البهيمية وتارة على السبعية وكان ﷾ قد حد فيها حدوداً تكون بها المصالح وتزول المفاسد منع ﷾ من تعدى تلك الحدود أي الأحكام التي بينها في ذلك ولم يذكر قربانها كما مضى في آية الصوم فقال: {تلك} أي الأحكام

Kadınların hükümleri bazen bir arada yaşama bazen de ayrılma şeklinde olup bazen hayvani bazen yırtıcı şehvetler üzerine kurulu olduğundan ve Celle ve Alâ bu konularda maslahatların gerçekleşeceği, fesatların yok olacağı sınırlar koyduğundan, Celle ve Alâ bu konuda açıkladığı o sınırları, yani hükümleri aşmayı menetti ve oruç ayetinde geçtiği gibi 'onlara yaklaşmayın' demeyip şöyle buyurdu: {تلك} “Şunlar”; yani bu hükümler,

العظيمة التي تولى الله بيانها من أحكام الطلاق والرجعة والخلع وغيرها {حدود الله} أي شرائع الملك الأعظم الذي له جميع العزة من الأوامر والنواهي التي بينها فصارت كالحدود المعروفة في الأراضي.

Allah'ın talak, ric'at, hul' ve diğer hususlardaki hükümlerden açıklanmasını bizzat üstlendiği o yüce hükümler, {حدود الله} “Allah'ın sınırlarıdır”; yani bütün izzetin sahibi olan en Yüce Hükümran'ın açıkladığı emir ve yasaklardan oluşan şeriatıdır ki bunlar arazilerdeki bilinen sınırlar gibi olmuştur.

ولما كانت شرائع الله ملائمة للفطرة الأولى السليمة عن نوازع النقائص وجواذب الرذائل أشار إلى ذلك سبحانه بصيغة الافتعال في قوله: {فلا تعتدوها} أي لا تتكلفوا مجاوزتها، وفيه أيضاً إشارة إلى العفو عن المجاوزة من غير تعمد.

Allah'ın şeriatları noksanlık dürtülerinden ve rezillik çekimlerinden salim olan ilk fıtrata uygun olduğundan, Sübhânehu şu buyruğunda ifti'âl kalıbıyla buna işaret etti: {فلا تعتدوها} “sakın onları aşmayın”; yani onları aşmaya yeltenmeyin; bunda ayrıca kasti olmaksızın sınırı aşmanın bağışlanacağına da bir işaret vardır.

ولما أكد الأمر تارة بالبيان وتارة بالنهي زاد في التأكيد بالتهديد فقال عاطفاً على ما تقديره: فمن تعدى شيئاً منها فقد ظلم: {ومن يتعد} أي يتجاوز {حدود الله} أي المحيط بصفات الكمال التي بينها

Emri bazen açıklamayla bazen nehiyle tekit edince, tehdit ile tekidi artırıp takdiri 'Kim bunlardan bir şeyi aşarsa zulmetmiş olur' olan cümleye atfederek şöyle buyurdu: {ومن يتعد} “Kim aşarsa”; yani çiğnerse, {حدود الله} “Allah'ın sınırlarını”; yani kemal sıfatlarını kuşatan ve açıkladığı sınırları...

وأكد أمرها وزاد تعظيمها بتكرير اسمه الأعظم. قال الحرالي: ففيه ترجية فيما يقع من تعدي الحدود من دون ذلك من حدود أهل العلم ووجوه السنن وفي إعلامه إيذان بأن وقوع الحساب يوم الجزاء على حدود القرآن التي لا مندوحة لأحد بوجه من وجوه السعة في مخالفتها ولذلك تتحقق التقوى والولاية مع الأخذ بمختلفات السنن ومختلفات أقوال العلماء - انتهى. وإليه يرشد الحصر في قوله: {فأولئك} أي المستحقون للابعاد {هم الظالمون *} أي العريقون في الظلم بوضع الأشياء في غير مواضعها فكأنهم يمشون في الظلام. قال الحرالي: وفي إشعاره تصنيف الحدود ثلاثة أصناف: حد الله ﷾، وحد النبي ﷺ، وحد العالم؛ قال ﷺ: «ما جاء من الله فهو الحق، وما جاء مني فهو السنة، وما جاء من أصحابي فهو السعة» فأبرأ العباد من الظلم من حافظ على أن لا يخرج عن حدود العلماء ليكون أبعد أن يخرج من حدود السنة ليكون أبعد أن يخرج من حدود الكتاب، فالظالم المنتهي ظلمه الخارج عن الحدود الثلاثة: حد العالم، وحد السنة، وحد الله - انتهى. ولما بين قسمي الطلاق البائن - وكان نظر الطلاق إلى العدد أشد

...ve O'nun İsm-i A'zam'ını tekrarlayarak emrini tekit edip tazimini artırdı. Harallî der ki: "Bunda, ilim ehlinin sınırları ve sünnetlerin vecheleri gibi bundan daha aşağıda kalan sınırların aşılmasında meydana gelen hususlarda bir ümit vardır. Bunun bildirilmesinde, ceza günündeki hesabın, muhalefet edilmesinde hiçbir genişlik yolu bulunmayan Kur'an sınırları üzerinden gerçekleşeceğine bir bildirim vardır. Bu sebeple takva ve velayet, farklı sünnetlere ve âlimlerin farklı görüşlerine sarılmakla birlikte tahakkuk eder." -[Sözü] bitti-. Şu buyruktaki hasr buna işaret eder: {فأولئك} “İşte onlar”; yani uzaklaştırılmayı hak edenler, {هم الظالمون} “zalimlerin ta kendileridir.”; yani eşyayı yerli yerine koymayarak zulümde kökleşmiş kimselerdir, sanki karanlıkta yürüyor gibidirler. Harallî der ki: "Bunun işaretinde sınırların üç sınıfa ayrılması vardır: Allah Celle ve Alâ'nın sınırı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sınırı ve âlimin sınırı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah'tan gelen haktır, benden gelen sünnettir, ashabımdan gelen ise genişliktir.' Sünnetin sınırlarından çıkmaktan daha uzak olsun diye, o da Kitabın sınırlarından çıkmaktan daha uzak olsun diye âlimlerin sınırlarından çıkmamaya özen gösteren kimse kulları zulümden beri kılmıştır. Zulmü nihayete ermiş olan zalim ise bu üç sınırdan da çıkan kimsedir: Âlimin sınırı, sünnetin sınırı ve Allah'ın sınırı." -[Sözü] bitti-. Bâin talakın iki kısmını açıklayınca -ve talakın sayıya bakışı...

من نظره إلى العوض قدم قسمه في قوله {أو تسريح بإحسان} ثم فرع عليه فقال موحداً لئلا يفهم الحكم على الجمع أن الجمع قيد في الحكم وأفهم التكرير للجمع شدة الذم لما كانوا يفعلون في الجاهلية من غير هذه الأحكام:

...bedele bakışından daha baskın olduğundan- {أو تسريح بإحسان} [el-Bakara: 229] buyruğundaki kısmını öne aldı; sonra bunu ona bağlayıp, çoğul üzerine hükmün çoğulu hükme bir kayıt zannettirmemesi için tekil olarak ifade etti; çoğulun tekrarlanması ise Cahiliye devrinde bu hükümlerin dışında yaptıkları şeylerin kınanmasının şiddetini hissettirdi:

{فإن طلقها} أي الثالثة التي تقدم التخيير فيها بلفظ التسريح فكأنه قال: فإن اختار الطلاق البات بعد المرتين إما في العدة من الطلاق الرجعي أو بعد الرجعة بعوض أو غيره ولا فرق في جعلها ثالثة بين أن تكون بعد تزوج المرأة بزوج آخر أو لا. قال الحرالي: فردد معنى التسريح الذي بينه في

{فإن طلقها} “Eğer onu boşarsa”; yani daha önce tesrih lafzıyla muhayyerlik verilen üçüncüyü; sanki şöyle demiştir: Eğer iki defadan sonra ister ric'î talak iddetinde ister dönüşten sonra bedelli veya bedelsiz kesin boşamayı tercih ederse. Bunun üçüncü kılınmasında, kadının başka bir kocayla evlenmesinden sonra olması ile olmaması arasında fark yoktur. Harallî der ki: "Tesrih manasını, onu bir yönden geri dönmeye hazırladığı için...

موضعه بلفظ الطلاق لما هيأها بوجه إلى المعاد، وذلك فيما يقال من خصوص هذه الأمة وإن حكم الكتاب الأول أن المطلقة ثلاثاً لا تعود أبداً فلهذا العود بعد زوج صار السراح طلاقاً - انتهى. {فلا تحل له} ولما كان إسقاط الحرف والظرف يوهم أن الحرمة تختص بما استغرق زمن البعد فيفهم أن نكاحه لها في بعض ذلك الزمن يحل قال: {من بعد} أي في زمن ولو قل من أزمان ما بعد استيفاء الدور الذي هو الثلاث بما أفاده إثبات الجار، وتمتد الحرمة {حتى} أي إلى أن {تنكح} أي تجامع بذوق العسيلة التي صرح بها النبي ﷺ، قال الفارسي: إذا قال العرب: نكح فلان فلانة، أرادوا عقد عليها؛ وإذا قالوا:

...yerinde talak lafzıyla tekrarladı; bu da bu ümmetin hususiyeti olarak söylenen şeylerdendir; zira ilk Kitabın hükmü, üç defa boşanan kadının asla geri dönemeyeceği şeklindeydi. İşte başka bir kocadan sonraki bu dönüş sebebiyle salıverme bir talak oldu." -[Sözü] bitti-. {فلا تحل له} “artık ona helal olmaz”. Harf ve zarfın hazfedilmesi, haramlığın uzaklaşma vaktinin tamamını kapsayan zamana mahsus olduğunu düşündürüp o zamanın bazısında kadınla evlenmesinin helal olacağı vehmini vereceğinden şöyle buyurdu: {من بعد} “bundan sonra”; yani harf-i cerrin ispatının ifade ettiği üzere, üç olan devrin tamamlanmasından sonraki zamanlardan az bir zaman olsa bile; ve haramlık şu vakte kadar uzar: {حتى} “tâ ki”; yani şu zamana kadar: {تنكح} “nikahlanıncaya/ilişkiye girinceye kadar”; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkça belirttiği balcığı tatma yoluyla cinsi münasebette bulununca kadar. Fârisî der ki: 'Araplar, filanca filancayı nikahladı (نكح فلان فلانة) dediklerinde onunla nikah akdi yaptı demektir;...

نكح امرأته أو زوجته، أرادوا جامعها؛ وقال الإمام: إن هذا الذي قاله أبو علي جار على قوانين الأصول وإنه لا يصح إرادة غيره ودل على ذلك بقياس رتبة، فالآية دالة على أنه لا يكتفى في التحليل بدون الجماع كما بينته السنة وإلا كانت السنة ناسخة، لأن غاية الحرمة في الآية العقد وفي الخبر الوطء وخبر الواحد لا ينسخ القرآن، وأشار بقوله: {زوجاً} إلى أن شرط هذا الجماع أن يكون حلالاً في عقد صحيح {غيره} أي المطلق، وفي جعل هذا غاية للحل زجر لمن له غرض ما في امرأته عن طلاقها ثلاثاً لأن كل ذي مروة يكره أن يفترش امرأته آخر ومجرد العقد لا يفيد هذه الحكمة وذلك بعد أن أثبت له ﷾ من كمال رأفته بعباده الرجعة في الطلاق الرجعي مرتين

...kadınıyla veya eşiyle nikahlandı dediklerinde ise onunla cinsel ilişkide bulundu demektir.' İmam der ki: 'Ebû Ali'nin bu söylediği usul kurallarına uygundur ve başkasının kastedilmesi sahih değildir.' Buna rütbe kıyasıyla delil getirdi. Dolayısıyla ayet, sünnetin açıkladığı üzere helal kılmada cinsel ilişki olmaksızın yetinilmeyeceğine delalet eder; aksi takdirde sünnet nâsih olurdu; çünkü ayette haramlığın nihayeti akittir, haberde ise ilişkidir ve haber-i vâhid Kur'an'ı neshedemez. Şu buyruğuyla işaret etti: {زوجاً} “bir koca ile”; bu ilişkinin sahih bir akitle helal olması şartına, {غيره} “ondan başka”; yani boşayandan başka. Bunun helalliğin nihayeti kılınmasında, hanımında bir maksadı/arzusu olan kimse için onu üç defa boşamaktan bir caydırma vardır; zira mürüvvet sahibi her kimse hanımının yatağına bir başkasının girmesinden nefret eder; sadece akit ise bu hikmeti sağlamaz. Bu da Celle ve Alâ'nın kullarına olan tam şefkatinden dolayı ric'î talakta dönüşü iki defa ispat etmesinden sonradır;

لأن الإنسان في حال الوصال لا يدري ما يكون حاله بعده ولا تفيده الأولى كمال التجربة فقد يحصل له نوع شك بعدها وفي الثانية يضعف ذلك جداً ويقرب الحال من التحقق فلا يحمل على الفراق بعدها إلا قلة التأمل ومحض الخرق بالعجلة المنهي عنها {فإن طلقها} أي الثاني وتعبيره بإن التي للشك للتنبيه على أنه متى شرط الطلاق على المحلل بطل العقد بخروجه عن دائرة الحدود المذكورة. لأن النكاح كما قال الحرالي عقد حرمة مؤبدة لا حد متعة مؤقتة فلذلك لم يكن الاستمتاع إلى أمد محللاً في السنة وعند الأئمة لما يفرق بين النكاح والمتعة من التأبيد والتحديد - انتهى.

çünkü insan birliktelik halindeyken ondan sonra durumunun ne olacağını bilemez; birincisi ona tam bir tecrübe kazandırmaz, nitekim ondan sonra onda bir nevi şüphe hasıl olabilir; ikincide ise bu son derece zayıflar ve durum gerçekleşmeye yaklaşır; bu yüzden bundan sonra ayrılığa ancak tefekkür azlığı ve nehyedilen acelecilikteki sırf ahmaklık sevk eder. {فإن طلقها} “Eğer o da onu boşarsa”; yani ikinci koca. Şüphe bildiren 'in' (إن) edatıyla ifade etmesi, hülle yapana boşanma şart koşulduğu takdirde zikredilen sınırların dairesinden çıktığı için akdin batıl olacağına dikkat çekmek içindir. Çünkü nikah, Harallî'nin dediği gibi ebedi bir hürmet akdidir, muvakkat bir müt'a haddi değildir; bu yüzden belirli bir süreye kadar faydalanmak sünnette ve imamlara göre nikah ile müt'ayı birbirinden ayıran ebedilik ve belirlilik farkından ötürü helal kılıcı olmamıştır. -[Sözü] bitti-.

{فلا جناح عليهما} أي على المرأة ومطلقها الأول {أن يتراجعا} بعقد جديد بعد عدة طلاق الثاني المعلومة مما تقدم من قوله: {والمطلقات يتربصن} وهذه مطلقة إلى ما كانا فيه من النكاح {إن ظنا} أي وقع في ظن كل منهما {أن يقيما حدود الله} أي الذي له الكمال كله التي

{فلا جناح عليهما} “ikisine de bir günah yoktur”; yani kadına ve ilk boşayanına, {أن يتراجعا} “birbirlerine dönmelerinde”; ikinci kocanın boşanma iddetinden sonra -ki bu daha önce geçen {والمطلقات يتربصن} buyruğundan bilinmektedir ve bu da boşanmış bir kadındır- yeni bir akitle daha önce içinde bulundukları nikaha dönmelerinde; {إن ظنا} “eğer zannederlerse”; yani her birinin zannına galip gelirse, {أن يقيما حدود الله} “Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarını”; yani bütün kemale sahip olan Allah'ın...

حدها لهما في العشرة. قال الحرالي: لما جعل الطلاق سراحاً جعل تجديد النكاح مراجعة كل ذلك إيذاناً بأن الرجعة للزوج أولى من تجديد الغير - انتهى.

...geçim konusunda kendileri için çizdiği sınırları. Harallî der ki: "Talakı salıverme kılınca, nikahın yenilenmesini 'birbirine dönme' kıldı; bütün bunlar, kocaya dönüşün başkasıyla yenilemekten daha layık olduğunu bildirmek içindir." -[Sözü] bitti-.

ولما كان الدين مع سهولته ويسره شديداً لن يشاده أحد إلا غلبه وكانت الأحكام مع وضوحها قد تخفى لما في تنزيل الكليات على الجزئيات من الدقة لأن الجزئي الواحد قد يتجاذبه كليان فأكثر فلا تجردها من مواقع الشبه إلا من نور الله بصيرته عطف على تلك الماضية تعظيماً للحدود قوله: {وتلك} أي الأحكام المتناهية في مدارج العظم ومراتب الحكم {حدود الله} أي العظيمة بإضافتها إليه ﷾ وبتعليقها بالاسم الأعظم {يبينها} أي يكشف اللبس عنها بتنوير القلب {لقوم} فيهم نهضة وجد في الاجتهاد وقيام وكفاية {يعلمون *} أي يجددون النظر والتأمل بغاية الاجتهاد في كل وقت فبذلك يعطيهم الله ملكة يميزون بها ما يلبس على غيرهم {أن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً} [الأنفال: ٢٩] {واتقوا الله ويعلمكم الله} [البقرة: ٢٨٢] .

Din kolaylığı ve rahatlığı ile birlikte çetin olduğundan ve kim dine karşı gelip güç yarışına girerse din onu mağlup edeceğinden, hükümler de açıklığıyla birlikte küllî kaidelerin cüz'î meselelere uygulanmasındaki incelik sebebiyle gizli kalabileceğinden -çünkü tek bir cüz'î meseleyi iki veya daha fazla küllî kaide çekebilir ve Allah'ın basiretini nurlandırdığı kimseden başkası onu şüphe yerlerinden ayıramaz- sınırları yüceltmek üzere geçen bu hükümlere atıfla şöyle buyurdu: {وتلك} “İşte bunlar”; yani büyüklük derecelerinde ve hikmet mertebelerinde nihayete ermiş olan hükümler, {حدود الله} “Allah'ın sınırlarıdır”; yani Celle ve Alâ'ya izafe edilmesi ve İsm-i A'zam'a bağlanmasıyla yüce olan sınırlarıdır. {يبينها} “onları açıklar”; yani kalbi nurlandırmakla üzerlerindeki kapalılığı giderir, {لقوم} “bir kavim için”; kendilerinde gayret, içtihatta ciddiyet, kıyam ve yetkinlik bulunan, {يعلمون} “bilen.”; yani her vakitte en üstün içtihatla bakış ve tefekkürü yenileyenler; böylece Allah onlara başkalarına kapalı gelen şeyleri ayırt edecekleri bir meleke verir: {أن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً} [el-Enfâl: 29] “Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size bir furkan (hak ile batılı ayıran bir anlayış) verir” ve {واتقوا الله ويعلمكم الله} [el-Bakara: 282] “Allah'tan sakının; Allah size öğretir”.

ولما ذكر الطلاق رجعية وبائنة عقبه ببيان وصف الرجعة من الحل والحرمة وبيان وقتها وتحديده والإشارة إلى تصوير بعض

Talakı ric'î ve bâin olarak zikredince, hemen ardından dönüşün helallik ve haramlık vasfının açıklanması, vaktinin ve sınırının beyanı ve sakındırmak amacıyla zarar verme...

صور المضارة ترهيباً منها فليست الآية مكررة فقال: {وإذا طلقتم النساء} أي طلاقاً رجعياً والمراد من يملك نكاحها من هذا النوع الشامل للقليل والكثير ولم يقل: نساءكم، لئلا تفهم الإضافة أن لطلاقهم غير نسائهم حكماً مغائراً لهذا في بلوغ الأجل مثلاً ونحوه.

...şekillerinden bazısının tasvirine işaret edilmesini getirdi; bu yüzden ayet mükerrer değildir. Şöyle buyurdu: {وإذا طلقتم النساء} “Kadınları boşadığınız zaman”; yani ric'î bir talakla; kastolunan, azı ve çoğu kapsayan bu cinsten nikahına sahip olunan kimsedir. İzafetin, kadınları dışındakileri boşamalarının mesela müddetin sonuna ulaşma ve benzeri hususlarda bundan farklı bir hükmü olduğunu düşündürmemesi için 'kadınlarınızı' demedi.

ولما كانت إباحة الرجعة في آخر العدة دالة على إباحتها فيما قبل ذلك بطريق الأولى وكان من المقطوع به عقلاً أن لما بعد الأجل حكماً غير الحكم الذي كان له قبله لم يكن التعبير بالبلوغ ملبساً وكان التعبير به مفيداً أقصى ما يمكن به المضارة فقال: {فبلغن أجلهن} أي شارفن انقضاء العدة، بدليل الأمر بالإمساك لأنه لا يتأتى بعد

İddetin sonunda dönüşün mubah kılınması, bundan önceki sürede öncelikle mubah olduğuna delalet ettiğinden ve müddetin sonrasının, öncesinde geçerli olan hükümden başka bir hükmü olduğu aklen kesin bulunduğundan, 'ulaşma' lafzıyla ifade edilmesi bir kapalılık taşımıyordu ve bu ifadeyle zarar vermenin mümkün olan en uç noktası anlatılıyordu. Şöyle buyurdu: {فبلغن أجلهن} “ve onlar bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında”; yani iddetin bitmesine yaklaştıklarında; tutma emrinin delaletiyle böyledir, çünkü müddet...

الأجل. وقال الحرالي: ولما كان للحد المحدود الفاصل بين أمرين متقابلين بلوغ وهو الانتهاء إلى أول حده وقرار وهو الثبات عليه ومجاوزة لحده ذكر ﷾ البلوغ الذي هو الانتهاء إلى أول الحد دون المجاوزة والمحل، والأجل مشارفة انقضاء أمد الأمر حيث يكون منه ملجأ الذي هو مقلوبه كأنه مشارفة فراغ المدة - انتهى {فأمسكوهن} أي بالمراجعة إن أردتم ولو في أخر لحظة من العدة {بمعروف} أي بحال حسنة تحمد عاقبتها، ونكره إشعاراً بأنه لا يشترط فيه رضى المرأة {أو سرحوهن بمعروف} بأن تتركوهن حتى تنقضي العدة فيملكن أنفسهن من غير تلبيس بدعوى ولا تضييق في شيء من الأشياء.

...bittikten sonra bu mümkün olmaz. Harallî der ki: "Birbirine zıt iki şey arasındaki belirlenmiş sınır için bir 'bulûğ' (ulaşma) vardır ki o da sınırın başlangıcına varmaktır; bir 'karâr' (durma) vardır ki o da üzerinde sebat etmektir; bir de sınırını aşma vardır. Celle ve Alâ, sınırı aşmayı ve yerleşmeyi değil, sınırın başlangıcına varmak demek olan bulûğu zikretti. Ecel ise, onun tersi olan 'melce' (sığınak) gibi işin süresinin bitmesine yaklaşmaktır; sanki sürenin boşalmasına yaklaşmak gibidir." -[Sözü] bitti-. {فأمسكوهن} “artık onları tutun”; yani şayet isterseniz iddetin son anında bile olsa geri dönmek suretiyle, {بمعروف} “güzellikle”; yani neticesi övülen güzel bir hal ile; kadının rızasının şart koşulmadığını hissettirmek için bunu nekire (belirsiz) kıldı; {أو سرحوهن بمعروف} “yahut onları güzellikle salıverin”; hiçbir iddiayla yanıltma ve hiçbir hususta sıkıntı verme olmaksızın kendi nefislerine sahip olsunlar diye iddetleri bitene kadar onları bırakmanız suretiyle.

وقال الحرالي: هذا معروف الإمتاع والإحسان وهو غير معروف الإمساك، ولذلك فرقه الخطاب ولم يكن: فأمسكوهن أو سرحوهن بمعروف - انتهى.

Harallî der ki: "Bu, faydalandırma ve ihsan marufudur; tutma marufundan başkadır. Bu yüzden hitap bunu ayırmış ve 'onları tutun yahut maruf ile salıverin' şeklinde [ortak bir lafızla] gelmemiştir." -[Sözü] bitti-.

ولما كان المعروف يعم كل خير وكان الأمر به لا يفيد التكرار خص ترك الشر اهتماماً به معبراً بما يتناول جميع الأوقات فقال: {ولا تمسكوهن} أي بالمراجعة في آخر العدة {ضراراً} كما كان في الجاهلية {لتعتدوا} أي قاصدين بذلك التوصل إلى شيء من مجاوزة الحدود التي بينت لكم مثل أن يريد تطويل العدة عليها فإنه قد يفضي إلى اعتدادها تسعة أشهر.

Maruf her hayrı kapsadığından ve onunla emretmek tekrarı ifade etmediğinden, bütün vakitleri içine alan bir ifadeyle kötülüğü terk etmeyi ona verilen önem sebebiyle tahsis ederek şöyle buyurdu: {ولا تمسكوهن} “onları tutmayın”; yani iddetin sonunda dönmek suretiyle, {ضراراً} “zarar vermek kastıyla”; Cahiliye'de olduğu gibi, {لتعتدوا} “haddi aşmak için”; yani bununla kadının iddetini uzatmak istemesi gibi -zira bu durum onun dokuz ay iddet beklemesine yol açabilir- size açıklanan sınırları aşmaktan bir şeye ulaşmayı kastederek.

ولما كان التقدير: فمن يفعل ذلك فقد ظلم زوجه عطف عليه زيادة في التنفير عنه قوله: {ومن يفعل ذلك} أي الفعل البعيد عن الخير، وفي التعبير بالمضارع إشعار بأن في الأمة من يتمادى على فعله {فقد ظلم نفسه} أي بتعريضها لسخط الله عليه ونفرة الناس منه.

Takdiri 'Bunu kim yaparsa hanımına zulmetmiş olur' şeklinde olduğundan, bundan nefret ettirmeyi artırmak üzere şu buyruğunu ona atfetti: {ومن يفعل ذلك} “Kim bunu yaparsa”; yani hayırdan uzak olan bu fiili; muzari (şimdiki/geniş zaman) kalıbıyla ifade edilmesinde bu ümmetten bu fiili yapmaya devam edecek kimselerin bulunacağına bir işaret vardır; {فقد ظلم نفسه} “şüphesiz o, kendi nefsine zulmetmiştir”; yani onu Allah'ın gazabına ve insanların nefretine maruz bırakmakla.

ولما كان قد لا يقصد شيئاً من انتهاك الحرمات ولا من المصالح فكان مقدماً على ما لا يعلم أو يظن له عاقبة حميدة تهاوناً بالنظر وكان فاعل ذلك شبيهاً بالهازىء كما يقال لمن لا يجد فى أمر: هو لاعب، قال: {ولا تتخذوا آيات الله} أي مع ما تعلمون من عظمتها بعظمة

Bazen ne haramları çiğnemeyi ne de maslahatları kastedebilir ve düşüncesizce davranarak akıbetinin övgüye değer olduğunu bilmediği veya zannetmediği bir işe kalkışabilir; bunu yapan kimse ise bir işte ciddiyet göstermeyen kimseye 'oyun oynuyor' dendiği gibi alay edene benzediğinden şöyle buyurdu: {ولا تتخذوا آيات الله} “Ve Allah'ın ayetlerini edinmeyin”; yani O'nun azameti sebebiyle...

ناصبها {هزواً} بإهمالها عن قصد المصالح الذي هو زوجها.

...onları koyanın azametiyle birlikte [ve] ayetlerin eşi durumunda olan maslahatları gözetmeyi terk etmek suretiyle {هزواً} “alay konusu” [edinmeyin].

ولما كان على العبد أن يقتفي أثر السيد في جميع أفعاله قال: {واذكروا نعمة الله} أي الذي له الكمال كله ثم عبر بأداة الاستعلاء إشارة إلى عموم النعم وغلبتها فقال: {عليكم} هل ترون فيها شيئاً من وادي العبث بخلوه عن حكمة ظاهرة {وما} أي وخصوا بالذكر الذي {أنزل عليكم من الكتاب} الذي فاق جميع الكتب وعلا عن المعارضة فغلب جميع الخلق بما أفادته أداة الاستعلاء {والحكمة} التي بثها فيه وفي سنة نبيه ﷺ حال كونه {يعظكم} أي يذكر بما يرقق قلوبكم {به} أي بذلك كله {واتقوا الله} أي بالغوا في الخوف ممن له الإحاطة بجميع صفات الكمال باستحضار

Kulun bütün fiillerinde Efendisi'nin izinden gitmesi gerektiğinden şöyle buyurdu: {واذكروا نعمة الله} “Allah'ın nimetini anın”; yani bütün kemale sahip olan [Allah'ın]. Sonra nimetlerin umumiliğine ve üstünlüğüne işaret etmek üzere isti'lâ edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {عليكم} “üzerinizdeki”; onda zahir bir hikmetten yoksun olarak abes vadisinden bir şey görür müsünüz? {وما} “ve o şeyi de [anın]”; yani özellikle şunu anın: {أنزل عليكم من الكتاب} “size Kitap'tan indirdiği”; bütün kitapları aşan, karşı konulmaktan yüce olan, böylece isti'lâ edatının ifade ettiği üzere bütün yaratılmışlara galip gelen [Kitap'tan], {والحكمة} “ve hikmetten”; onun içinde ve Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde yaydığı, [O] şu halde iken: {يعظكم} “size öğüt veriyor”; yani kalplerinizi yumuşatacak şeyleri hatırlatıyor, {به} “onunla”; yani bütün bunlarla. {واتقوا الله} “Allah'tan sakının”; yani kemal sıfatlarının tamamını kuşatan Zât'tan, O'nun nihayetsiz...

ما له من العظمة التي لا تتناهى ونبه على عظيم أمره بقوله: {واعلموا} وبتكرير الاسم الأعظم في قوله: {أن الله} فلم يبق وراء ذلك مرمى {بكل شيء} أي من أمور النكاح وغيرها {عليم *} أي بالغ العلم فاحذروه حذر من يعلم أنه بحضرته وكل ما يعمله من سر وعلن فبعينه. قال الحرالي: والتهديد بالعلم منتهى التحديد - انتهى.

...azametini [zihinde] hazır bulundurarak son derece korkun. {واعلموا} “Ve bilin ki” buyruğuyla ve {أن الله} “şüphesiz Allah” sözünde İsm-i A'zam'ı tekrar ederek emrinin büyüklüğüne dikkat çekti; artık bunun ötesinde bir hedef kalmadı. {بكل شيء} “her şeyi”; yani nikah işlerinden ve diğer şeylerden [her şeyi], {عليم *} “hakkıyla bilendir”; yani ilmi kemal derecesindedir. O'nun huzurunda olduğunu ve gizli açık yaptığı her şeyin O'nun gözetiminde bulunduğunu bilen bir kimsenin sakınması gibi O'ndan sakının. Harallî der ki: "İlim ile tehdit etmek, sınır çizmenin (tahdidin) zirvesidir." -[Sözü] bitti-.

ولما نهى عن الضرار في العصمة وفي أثرها الذي هو العدة أتبعه النهي عما كان منه بعد انقضائها بالعضل من كل من يتصور منه عضل لكن لما كان نهي الأولياء إذا كانوا أزواجاً نهياً لغيرهم بطريق الأولى أسنده إلى الأزواج وهم في غمارهم فقال: {وإذا طلقتم} أي أيها الأزواج، وأظهر ولم يضمر لأن المذكور هنا أعم من الأول فقال: {النساء} أيّ طلاق كان {فبلغن أجلهن} أي

Nikah bağında ve onun eseri olan iddet süresinde zarar vermeyi yasaklayınca, iddet bittikten sonra kendisinden engel olma tasavvur edilen herkesten sadır olabilecek engellemeyi (adl) yasaklamayı buna ekledi. Ancak velilerin koca olmaları durumundaki yasak, evleviyet yoluyla diğerleri için de bir yasak olduğundan, bunu kocalar da onların arasında yer alacak şekilde kocalara isnad ederek şöyle buyurdu: {وإذا طلقتم} “Boşadığınız vakit”; yani ey kocalar! Burada zikredilen ilkinden daha genel olduğu için zamir getirmeyip açık isim zikrederek şöyle buyurdu: {النساء} “kadınları”; hangi boşama olursa olsun, {فبلغن أجلهن} “sürelerinin sonuna vardıklarında”; yani

انقضت عدتهن فقد دل سياق الكلامين على اختلاف البلوغين - نقله الأصبهاني عن الشافعي يعني أن الأول دل على المشارفة للأمر بالإمساك وهذا على الحقيقة للنهي عن العضل {فلا تعضلوهن} أي تمنعوهن أيها الأولياء أزواجاً كنتم أو غير أزواج، والعضل قال الحرالي هو أسوأ المنع، من عضلت الدجاجة إذا نشبت بيضتها فيها حتى تهلك - انتهى.

iddetleri bittiğinde. İki sözün bağlamı iki "bulûğ"un (ulaşmanın) farklılığına delalet etmiştir. -Bunu İsfehânî, Şâfiî'den nakletmiştir; yani ilki tutma emri sebebiyle yaklaşmaya delalet ederken, bu ise engellemenin nehyi sebebiyle hakikate delalet etmektedir-. {فلا تعضلوهن} “onlara engel olmayın”; yani ey veliler, ister koca olun ister koca dışındakiler, onlara mani olmayın. Harallî der ki: "Adl (*‘adl* / عضل), men etmenin en kötüsüdür; tavuğun yumurtası içinde sıkışıp helak olacak hale gelmesi için kullanılan 'عضلت الدجاجة' ifadesindendir." -[Sözü] bitti-.

{أن ينكحن أزواجهن} أي الذين طلقوهن وغيرهم، وسموا أزواجاً لمآل أمرهم إلى ذلك كما أن المطلقين سموا أزواجاً بما كان؛ واستدل الشافعي رضي الله تعالى عنه ورحمه بها على أنه لا نكاح إلا بولي، لأن التعبير بالعضل دال على المنع الشديد المعبر من الداء العضال، وإن عضل من غير كفوء جاز ولم تزوج منه ولو كانت المرأة تزوج نفسها لما كان إعياء ولا يثبت عضله الممنوع ليحصل عزله إلا إذا منع عند الحاكم وقد بينت ذلك السنة. وهذه الآية من عجائب أمر الاحتباك {طلقتم} يفهم الأزواج من {تعضلوهن}

{أن ينكحن أزواجهن} “eşleriyle evlenmelerine”; yani kendilerini boşayanlarla ve başkalarıyla; işlerinin neticesi buna varacağı için eşler diye isimlendirildiler, nitekim boşayanlar da geçmişteki durumları sebebiyle eşler diye isimlendirilmişti. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ve rahimehullah, bununla velisiz nikah olamayacağına delil getirmiştir; çünkü 'adl' ifadesi, 'devâ-i udâl' (çaresiz dert) tabirinden türeyen şiddetli men etmeye delalet eder. Şayet denk olmayan birinden men ederse bu caizdir ve kadın onunla evlendirilmez. Eğer kadın kendi kendini evlendirebilseydi bir güçlük olmazdı ve hakimin huzurunda men etmedikçe velilikten azledilmesini gerektirecek yasak engelleme sabit olmazdı; sünnet de bunu açıklamıştır. Bu ayet ihtibâk sanatının harikalarındandır: {طلقتم} ifadesi kocaları, {تعضلوهن} ifadesinden anlaşılır;

و {تعضلوهن} يفهم الأولياء من {طلقتم} وقد بينت ذلك في كتابي الإدراك {إذا تراضوا} أي النساء والأزواج الأكفاء بما أفهمته الإضافة دون أن يقال: أزواجاً لهن مثلاً. ولما كان الرضى ينبغي أن يكون على العدل أشار إليه بقوله: {بينهم} ولما كانا قد يتراضيان على ما لا ينبغي قيده بقوله: {بالمعروف} فإن تراضوا على غيره كما لو كان الزوج غير كفوء فاعضلوهن، وعرفه كما قال الحرالي لاجتماع معروفين منهما فكان مجموعهما المعروف التام وأما المنكر فوصف أحدهما - انتهى.

{تعضلوهن} ifadesindeki veliler ise {طلقتم} ifadesinden anlaşılır. Bunu el-İdrâk adlı kitabımda açıklamıştım. {إذا تراضوا} “kendi aralarında anlaştıkları takdirde”; yani kadınlar ve denk eşler; bu, mesela 'onlara eşler' denilmeyip tamlamanın ifade ettiği manadır. Rızanın adalet üzere olması gerektiğinden şu buyruğuyla buna işaret etti: {بينهم} “aralarında”. Uygun olmayan bir şey üzerinde de anlaşabileceklerinden, bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {بالمعروف} “meşru bir şekilde”; şayet kocanın denk olmaması gibi meşru olmayan bir şey üzerinde anlaşırlarsa onlara engel olun. Harallî'nin dediği gibi, iki taraftan gelen iki marufun birleşmesi sebebiyle bunu marife (belirli) kıldı; böylece ikisinin toplamı tam maruf oldu, münker ise ikisinden birinin vasfıdır. -[Sözü] bitti-.

ولما ذكر الأحكام مبيناً لحكمها فكان {ذلك} وعظاً وكان أكثر الناس يظن أن الوعظ مغائر للأحكام أقبل على المختار للكمال فقال: ذلك الأمر العظيم يا أيها الرسول {يوعظ} أي يرقق {به} قلوب {من كان} والوعظ قال الحرالي إهزاز النفس بموعود الجزاء ووعيده - انتهى. فهو تهديد لمن تشق عليه الأحكام وهم الأكثر.

Hükümleri, hikmetlerini açıklayarak zikrettiğinde {ذلك} “işte bununla”; bir vaaz olmuş oldu. İnsanların çoğu vaazın hükümlerden farklı olduğunu zannettiğinden, kemal için seçilmiş olana yönelerek şöyle buyurdu: Ey Elçi! İşte bu yüce emirle, {يوعظ} “öğüt verilir”; yani kalpleri yumuşatılır, {به} “kendisiyle”, {من كان} “kimselerin”. Harallî der ki: "Vaaz, nefsi mükafat vaadi ve ceza tehdidi ile sarsmaktır." -[Sözü] bitti-. Bu, hükümler kendilerine ağır gelen kimseler için bir tehdittir ki onlar çoğunluktadır.

ولما كان من أتباعه ﷺ من جاهد نفسه حتى صار أهلاً لفهم الدقائق وإدراك الإشارات والرقائق فألقى كليته للسماع

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem tabilerinden nefsini mücahede edip incelikleri anlamaya, işaret ve latifeleri kavramaya ehil hale gelen ve var gücüyle dinlemeye kulak veren kimseler bulunduğundan,

لحظه بقوله: {منكم} معلماً أن الخطاب في الحقيقة لكل فاهم، وإنما قيد بهم لأنهم المنتفعون به الفاهمون له لما لهم من رقة القلوب الناشئة عن الإذعان لأن الخطاب وإن كان بالأحكام فهو وعظ يتضمن الترهيب كما يتضمن الترغيب ولما كان من الحكمة أن من لا ينتفع بشيء لا يقصد به أشار إلى ذلك بقوله: {يؤمن بالله} أي لما له من العظمة {واليوم الآخر} خوفاً من الفضيحة فيه، وفي تسميته وعظاً إفهام بأن من تجاوز حداً في غيره سلط عليه من يتجاوز فيه حداً.

{منكم} “içinizden” buyruğuyla onu gözeterek hitabın hakikatte her anlayış sahibine olduğunu bildirdi. Ancak boyun eğmekten kaynaklanan kalp inceliğine sahip oldukları için ondan faydalanan ve onu anlayanlar onlar olduğundan onlarla kayıtlandı. Zira hitap hükümlerle ilgili olsa da rağbet ettirmeyi içerdiği gibi korkutmayı da içeren bir vaazdır. Bir şeyden faydalanmayan kimsenin o şeyle hedeflenmemesi hikmet gereği olduğundan şu buyruğuyla buna işaret etti: {يؤمن بالله} “Allah'a iman eden”; yani O'nun azameti sebebiyle, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”; oradaki rezillikten korkarak. Bunun vaaz olarak isimlendirilmesinde, başkası hakkında sınırı aşan kimsenin üzerine kendisi hakkında sınırı aşacak birinin musallat edileceğine dair bir anlatım vardır.

قال الحرالي: لأن من فعل شيئاً فعل به نحوه كأنه من عضل عن زوج عضل ولي آخر عنه حين يكون هو زوجاً، ومن زنى زنى به {سيجزيهم وصفهم} [الأنعام: ١٣٩] .

Harallî der ki: "Çünkü bir şeyi yapan kimseye benzeri yapılır; sanki bir kocaya engel olan kimseye, kendisi koca olduğunda başka bir veli engel olur; zina edene zina edilir. {سيجزيهم وصفهم} “[Allah] onların nitelemelerinin cezasını verecektir” [el-En'âm: 139]."

فلما وقع ما هيجوا إليه من كمال الإصغاء قال مقبلاً عليهم: {ذلكم} أي الأمر العظيم الشأن {أزكى لكم} أي أشد تنمية

Şevke getirildikleri tam kulak verme hali gerçekleşince onlara yönelerek şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu”; yani şanı yüce olan bu emir, {أزكى لكم} “sizin için daha geliştirici”; yani daha çok artırıcı,

وتكثيراً وتنقية وتطهيراً بما يحصل منه بينكم من المودة والبركة من الله ﷾ {وأطهر} للقلوب. ولما كان وصف المتكلم بالعلم أدعى لقبول من دونه منه قال مظهراً ومعيداً للاسم الأعظم تعظيماً للأمر: {والله} أي أشير إليكم بهذا والحال أن الملك الأعظم {يعلم} أي له هذا الوصف {وأنتم لا تعلمون*} أي ليس لكم هذا الوصف بالذات لا في الحال ولا في الاستقبال لما أفهمه النفي بكلمة لا وصيغة الدوام.

çoğaltıcı, arındırıcı ve temizleyicidir; aranızda husule gelen sevgi ve Allah celle ve 'alâ'dan gelen bereket vesilesiyle; {وأطهر} “ve daha temizdir”; kalpler için. Konuşanın ilimle nitelenmesi, altındakilerin ondan kabul etmesini daha çok sağlayacağından, meselenin büyüklüğünü vurgulamak üzere İsm-i A'zam'ı açıkça zikredip tekrarlayarak şöyle buyurdu: {والله} “Allah”; yani en yüce Hükümran olan [Allah] şu halde iken size bunu işaret ediyorum: {يعلم} “bilir”; yani bu sıfata O sahiptir, {وأنتم لا تعلمون*} “siz ise bilmezsiniz”; yani 'lâ' edatıyla yapılan olumsuzluğun ve devamlılık kalıbının ifade ettiği üzere, ne şu anda ne de gelecekte bizzat bu sıfata sahip değilsiniz.

ولما كان النكاح قد يكون عنه ولادة فيكون عنها رضاع وقد تكون المرضعة زوجة وقد تكون أجنبية والزوجة قد تكون متصلة وقد تكون منفصلة وكان الفراق بالطلاق أكثر منه بالموت وسّطه بين عدتي الطلاق والوفاة لإدلائه إلى كل بسبب واهتماماً بشأنه وحثاً على الشفقة على الصغير وشدة العناية بأمره لأن الأم ربما كانت مطلقة فاستهانت بالولد إيذاء للزوج إن كان الطلاق عن شقاق أو رغبة في زوج آخر، وكذا الأب فقال تعالى عاطفاً على ما تقديره مثلاً: فالنساء لهن أحكام كثيرة وقد علمتم منها هنا أصولاً تفهم من بصره الله كثيراً من الفروع، والمطلقات إن لم يكن بينكم وبينهن علقة بولادة أو نحوها فلا سبيل لكم عليهن. وقال الحرالي: لما ذكر ﷾ أحكام الاشتجار بين الأزواج التي عظم متنزل الكتاب لأجلها وكان من حكم تواشج الأزواج وقوع الولد وأحكام الرضاع

Evlilikten doğum meydana gelebileceği, bundan da emzirme doğacağı, emziren kadının eş veya yabancı olabileceği, eşin nikah altında veya boşanmış olabileceği, boşanma yoluyla ayrılığın ölümle ayrılıktan daha fazla olduğu ve her ikisiyle de bir sebep bağı bulunduğu için, şanına verilen önem, küçüğe şefkat göstermeye teşvik ve onun durumuna son derece özen gösterilmesi amacıyla [emzirme konusunu] boşanma ve vefat iddetlerinin arasına koydu. Zira anne boşanmış olabilir ve boşanma bir geçimsizlikten kaynaklanmışsa kocaya eziyet etmek için yahut başka bir koca arzusundan ötürü çocuğu önemsemeyebilir; baba da böyledir. Yüce Allah takdiri mesela şöyle olan bir söze atfederek buyurdu: 'Kadınların birçok hükümleri vardır; siz burada Allah'ın basiret verdiği kimseye birçok fer'i meseleyi kavratacak esasları öğrendiniz. Boşanmış kadınlarla aranızda doğum veya benzeri bir bağ yoksa onlar üzerinde bir yetkiniz yoktur.' Harallî der ki: "Allah celle ve 'alâ, uğruna Kitab'ın indirilişinin yüceldiği eşler arasındaki anlaşmazlık hükümlerini zikredince ve eşlerin kaynaşmasının hikmetlerinden biri çocuk meydana gelmesi ve emzirme hükümleri olunca,

نظم به عطفاً أيضاً على معاني ما يتجاوزه الإفصاح ويتضمنه الإفهام لما قد علم من أن إفهام القرآن أضعاف إفصاحه بما لا يكاد ينتهي عده فلذلك يكثر فيه الخطاب عطفاً أي على غير مذكور ليكون الإفصاح أبداً مشعراً بإفهام يناله من وهب روح العقل من الفهم كما ينال فقه الإفصاح من وهبه الله نفس العقل الذي هو العلم؛ انتهى - فقال تعالى: {والوالدات} أي من المطلقات وغيرهن، وأمرهن بالإرضاع في صيغة الخبر الذي من شأنه أن يكون قد فعل وتم تنبيهاً على تأكيده وإن كان الندب بما أفهمه إيجاب الأجرة لهن هنا وفي سورة الطلاق وما يأتي من الاسترضاع فقال: {يرضعن أولادهن} قال الحرالي: جعل تعالى

Kur'an'ın ima ve anlatımının, neredeyse sayılamayacak kadar açık ifadesinin katbekat fazlası olduğu bilindiğinden, açık ifadenin ötesine geçen ve imanın içerdiği anlamlara da atfederek bunu ona bağladı. Bu sebeple açık ifadenin, Allah'ın ilim olan aklın bizzat kendisini hibe ettiği kimsenin sarih ifadenin fıkhına erişmesi gibi, aklın ruhunu hibe ettiği kimsenin kavrayıştan elde edeceği bir anlayışı daima hissettirmesi için Kur'an'da zikredilmemiş olana atıf suretiyle hitap çokça yer alır." -[Sözü] bitti-. Yüce Allah şöyle buyurdu: {والوالدات} “Anneler”; yani boşanmış olanlar ve diğerleri; burada ve Talâk Suresi'nde onlara ücretin vacip kılınmasının ve ileride gelecek olan sütanne tutma konusunun ifade ettiği üzere [hüküm] mendupluk olsa da, [emri] pekiştirmeye dikkat çekmek için yapılmış ve bitmiş gibi haber kipinde emrederek şöyle buyurdu: {يرضعن أولادهن} “çocuklarını emzirirler”. Harallî der ki: "Yüce Allah

الأم أرض النسل الذي يغتذي من غذائها في البطن دماً كما يغتذي أعضاؤها من دمها فكان لذلك لبنها أولى بولدها من غيرها ليكون مغذاه وليداً من مغذاه جنيناً فكان الأحق أن يرضعن أولادهن، وذكره بالأولاد ليعم الذكور والإناث؛ وقال: الرضاعة التغذية بما يذهب الضراعة وهو الضعف والنحول بالرزق الجامع الذي هو طعام وشراب وهو اللبن الذي مكانه الثدي من المرأة والضرع من ذات الظلف - انتهى.

anneyi, organları kendi kanından beslendiği gibi karnında da kan olarak onun gıdasından beslenen neslin toprağı kıldı. Bu sebeple onun sütü, bebekken beslendiği şey ceninken beslendiği şeyden olsun diye, başkalarından ziyade kendi çocuğuna daha layık oldu. Dolayısıyla çocuklarını emzirmeye en layık olanlar [anneler] idi. Erkek ve kızları kapsasın diye 'evlatlar' lafzıyla zikretti." Ve dedi ki: "Radâ'a (emzirme), hem yiyecek hem içecek olan kapsamlı rızıkla yani kadında yeri meme, çift tırnaklı hayvanda meme ucu olan süt ile zayıflık ve cılızlık demek olan *darâ'a* (ضراعة) halini gideren beslenmedir." -[Sözü] bitti-.

ولما ذكر الرضاع ذكر مدته ولما كان المقصود مجرد تحول الزمان بفصوله الأربعة ورجوع الشمس بعد قطع البروج الاثني عشر إلى البرج الذي كانت فيه عند الولادة وليس المراد الإشعار بمدح الزمان ولا ذمه ولا وصفه بضيق ولا سعة عبر بما يدل على مطلق التحول فقال: {حولين} والحول تمام القوة في الشيء الذي ينتهي لدورة

Emzirmeyi zikredince süresini de zikretti. Kastedilen şey, sadece dört mevsimiyle zamanın dönmesi ve güneşin on iki burcu katettikten sonra doğum esnasında bulunduğu burca geri dönmesi olup zamanın övülmesi veya yerilmesi, dar ya da geniş olarak nitelenmesi kastedilmediğinden, mutlak dönüşüme delalet eden lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {حولين} “iki tam yıl”. Havl (yıl), güneşin dönüşüyle nihayete eren...

الشمس وهو العام الذي يجمع كمال النبات الذي يتم فيه قواه - قاله الحرالي. وكأنه مأخوذ مما له قوة التحويل. ولما كان الشيء قد يطلق على معظمه مجازاً فيصح أن يراد حول وبعض الثاني بين أن المراد الحقيقة قطعاً لتنازع الزوجين في مدة الرضاع وإعلاماً بالوقت المقيد للتحريم كما قال ﷺ «إنما الرضاعة من المجاعة» بقوله: {كاملين} ولما كان ذلك ربما أفهم وجوب الكمال نفاه بقوله: {لمن} أي هذا الحكم لمن {أراد أن يتم الرضاعة} فأفهم أنه يجوز الفطام للمصلحة قبل ذلك وأنه لا رضاع بعد التمام. وقال الحرالي: وهو أي الذي يكتفى به دون التمام هو ما جمعه قوله تعالى: {وحمله وفصاله ثلاثون شهراً} [الأحقاف: ١٥] فإذا كان الحمل تسعاً كان الرضاع أحداً وعشرين شهراً، وإذا كان حولين كان المجموع ثلاثاً وثلاثين شهراً فيكون ثلاثة آحاد وثلاثة عقود فيكون ذلك تمام الحمل والرضاع ليجتمع في الثلاثين تمام الرضاع وكفاية الحمل - انتهى.

[Güneş yılıdır]; o da bitkinin kuvvetlerinin tamamlandığı kemal halini kendisinde toplayan yıldır -bunu el-Harrâlî söylemiştir-. Sanki o, dönüştürme gücüne sahip olan şeyden alınmıştır. Bir şeyin ismi mecazen çoğunluğuna da verilebildiği ve dolayısıyla bundan bir tam yıl ile ikincisinin bir kısmı kastedilmiş olması caiz olabileceği için; eşlerin emzirme süresindeki çekişmelerini kesmek ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Emzirme ancak açlıktan [kaynaklanan dönemde geçerli]dir» buyurduğu gibi haramlığı bağlayan vakti bildirmek üzere, {كاملين} “Tam iki [yıl]” buyurarak kastedilenin hakikat olduğunu açıkladı. Bu durum belki de tamamlama zorunluluğunu akla getirebileceği için, {لمن} “...kimse için” yani bu hüküm {أراد أن يتم الرضاعة} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için[dir]” buyurarak bunu nefyetti. Böylece bundan önce bir maslahat sebebiyle sütten kesmenin caiz olduğunu ve tamamlandıktan sonra ise [hüküm ifade eden] bir emzirmenin olmayacağını bildirdi. el-Harrâlî şöyle demiştir: O, yani tamamına varmadan yetinilen süre, Yüce Allah'ın şu buyruğunda topladığı süredir: {وحمله وفصاله ثلاثون شهراً} [el-Ahkâf: 15] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır.” Dolayısıyla hamilelik dokuz ay olursa, emzirme yirmi bir ay olur; şayet iki yıl olursa toplam otuz üç ay olur, böylece üç birlik ve üç onluk olur. Bu da, otuz [ayda] tam emzirme ile hamileliğin asgari yeterliliğinin bir araya gelmesi için hamileliğin ve emzirmenin tamamı olur. -[Harrâlî'nin sözü] bitti.-

ولما أوهم أن ذلك يكون مجاناً نفاه بقوله: {وعلى} ولما كانت الوالدية لا تتحقق في الرجل كما تتحقق في المرأة وكان النسب يكتفى فيه بالفراش وكان للرجل دون المرأة فقال: {المولود له} أي على فراشه {رزقهن} أي المرضعات لأجل الرضاع سواء كن

Bunun karşılıksız olacağı vehmini uyandırınca bunu {وعلى} “üzerinedir” buyruğuyla giderdi. Babalık erkekte kadında gerçekleştiği gibi [fiziksel doğurma ile] gerçekleşmediğinden, nesepte evlilik bağı (firâş) yeterli görüldüğünden ve bu kadın için değil erkek için geçerli olduğundan şöyle buyurdu: {المولود له} “çocuk kendisinin olan [baba]”; yani kendi nikah yatağında doğan, {رزقهن} “onların yiyeceği”; yani emzirenlerin emzirme sebebiyle [yiyeceği], ister...

متصلات أو منفصلات فلو نشزت المتصلة لم يسقط وإن سقط ما يخص الزوجية. فلما كان اشتغالها بالرضاع عن كل ما يريده الزوج من الاستمتاع ربما أوهم سقوط الكسوة ذكرها فقال: {وكسوتهن} أجرة لهن. قال الحرالي: الكسوة رياش الآدمي الذي يستر ما ينبغي ستره من الذكر والأنثى وقال: فأشعرت إضافة الرزق والكسوة إليهن باعتبار حال المرأة فيه وعادتها بالسنة لا بالبدعة - انتهى.

...nikah altında olsunlar ister boşanmış olsunlar; dolayısıyla nikah altındaki kadın itaatsizlik (nüşûz) etse, evlilik bağına ait nafaka düşse bile bu [emzirme nafakası] düşmez. Kadının emzirme ile meşgul olmasının, kocanın istediği her türlü faydalanmaya mani olması giyeceğin düşeceği vehmini uyandırabileceğinden bunu zikrederek şöyle buyurdu: {وكسوتهن} “ve giyecekleri”; onlara bir ücret olarak. Harallî der ki: "Kisve, insanın erkek ve dişiden örtülmesi gereken yerlerini örten elbisesidir." Ve dedi ki: "Rızık ve giyeceğin onlara izafe edilmesi, bidatle değil sünnetle kadının bu husustaki durumunun ve adetinin itibar alınacağını hissettirmiştir." -[Sözü] bitti-.

ولما كان الحال مختلفاً في النفقة والكسوة باختلاف أحوال الرجال والنساء قال: {بالمعروف} أي - من حال كل منهما. قال الحرالي: فأكد ما أفهمته الإضافة وصرح الخطاب بإجماله - انتهى. ثم علله أو فسره بالحنيفية التي منَّ علينا ﷾ بها فقال: {لا تكلف} قال الحرالي: من التكليف وهو أن يحمل المرء على أن يكلف بالأمر كلفة بالأشياء التي يدعوه إليها طبعه {نفس} أي لا يقع تكليفها وإن كان له ﷾ أن يفعل ما يشاء {إلا وسعها} أي ما تسعه وتطيقه لا كما فعل سبحانه بمن قبل،

Nafaka ve giyecekte durum erkeklerin ve kadınların hallerinin farklılığına göre değiştiğinden şöyle buyurdu: {بالمعروف} “örfe uygun olarak”; yani her ikisinin durumuna göre. Harallî der ki: "İzafetin hissettirdiğini tekit etti ve hitap kapalılığını açıkladı." -[Sözü] bitti-. Sonra Allah celle ve 'alâ'nın bize lütfettiği Haniflik dini ile bunu gerekçelendirip açıklayarak şöyle buyurdu: {لا تكلف} Harallî der ki: "Tekliften gelir; bu da kişinin tabiatının kendisini çağırdığı şeylere karşı bir külfetle bir işi yüklenmeye mecbur tutulmasıdır." {نفس} “Hiçbir kimse yükümlü tutulmaz”; yani her ne kadar Allah celle ve 'alâ dilediğini yapma hakkına sahip olsa da ona teklif yüklenmez, {إلا وسعها} “ancak gücünün yettiği kadar”; yani güç yetirebileceği ve takat getirebileceği kadarıyla; nitekim Sübhânehu daha öncekilere yaptığı gibi yapmamıştır;

كان أحدهم يقرض ما أصاب البول من جلده بالمقراض والوسع قال الحرالي ما يتأتى بمنة وكمال قوة.

Onlardan biri derisine idrar isabet eden yeri makasla kesip atardı. Vüs' (*vüs'* / وسع) hakkında Harallî: "Bir lütuf ve tam bir güç ile kolaylıkla yerine getirilebilen şeydir." demiştir.

ولما كانت نتيجة ذلك حصول النفع ودفع الضر قال: {لا تضآر والدة بولدها} أي لا تضر المنفق به ولا يضرها، وضم الراء ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب على الخير وهو آكد، وفتح الباقون على النهي، ويحتمل فيها البناء للفاعل والمفعول {ولا مولود له بولده} أي المولود على فراشه ليس له أن يضر الوالدة به وليس لها أن تضره به ولا أن تضر الولد بتفريط ونحوه حملاً للمفاعلة على الفعل المجرد، وكل من أسند ﷾ المضارة إليه أضاف إليه الولد استعطافاً له عليه وتحريكاً لطبعه إلى مزيد نفعه. قال الحرالي: ففيه إيذان بأن لا يمنع الوالد الأم أن ترضع ولدها فيضرها في فقدها له ولا يسيء معاملتها في رزقها وكسوتها بسبب ولدها، فكما لم يصلح أن يمسكها زوجة إلا بمعروف لم يصلح أن يسترضعها إلا بالمعروف ولا يتم المعروف إلا بالبراءة من المضارة. وفي إشعاره تحذير الوالدات من ترك أولادهن لقصد الإضرار مع ميل الطبع إلى القيام بهم وكذلك في إشعاره أن لا تضره في سرف رزق ولا كسوة - انتهى.

Bunun neticesi faydanın elde edilmesi ve zararın defedilmesi olunca şöyle buyurdu: {لا تضآر والدة بولدها} “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın [veya zarar vermesin]”. Yani [çocuk sebebiyle] nafaka veren kimseye zarar vermesin, o da anneye zarar vermesin. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb [kıraatlerinde] râ (ر) harfini haber (bildirme kipi) kabilinden merfû (ötreli) okumuşlardır ki bu [vurgu bakımından] daha kuvvetlidir; diğerleri ise nehiy (yasaklama) kabilinden mensûb (üstünlü) okumuşlardır. Bu lafzın hem etken (mâlum) hem de edilgen (mechul) yapıda olması muhtemeldir. {ولا مولود له بولده} “Kendisi için çocuk doğurulmuş olan [baba] da çocuğu sebebiyle [zarara uğratılmasın / zarar vermesin]”. Yani nikâhı altında çocuk doğan babanın, çocuk sebebiyle anneye zarar verme hakkı olmadığı gibi, annenin de çocuk sebebiyle babaya veya ihmal ve benzeri yollarla çocuğa zarar verme hakkı yoktur; zira müfâale babı yalın fiil (sülâsî mücerred) anlamına hamletmiştir. Allah celle celâluhû, zarara uğratma/zarar verme fiilini kime isnat ettiyse, çocuğa karşı şefkatini uyandırmak ve tabiatını ona daha fazla fayda sağlamaya sevk etmek için çocuğu ona nispet ederek zikretmiştir. el-Harrâlî şöyle dedi: “Burada, babanın anneyi çocuğunu emzirmekten menedip de onu çocuğundan mahrum bırakarak zarara uğratmaması ve çocuğu sebebiyle yiyecek ve giyeceğinde ona kötü muamelede bulunmaması gerektiğine dair bir bildirim vardır. Nitekim erkeğin kadını eş olarak ancak maruf (iyilik ve hakkaniyet) ile tutması caiz olduğu gibi, onu ancak maruf ile emzirmesi caiz olur; maruf ise ancak karşılıklı zarardan uzak durmakla tamamlanır. Bu ifadenin işaretinde, tabiatları onlara bakmaya meyilli olmakla birlikte, annelerin zarar verme kastıyla çocuklarını terk etmelerine karşı bir uyarı vardır. Aynı şekilde bu ifadenin işaretinde, yiyecek veya giyecekte aşırıya kaçarak babaya zarar vermemesi gerektiği de yer almaktadır.” [Harrâlî’nin sözü] bitti.

ولما تم الأمر بالمعروف وما تبعه من تفسيره وكان ذلك على تقدير وجود الوالد إذ ذاك بين الحال بعده فقال: {وعلى الوارث} أي

Maruf ile emretme ve ardından gelen açıklaması tamamlanınca, bu da o esnada babanın hayatta olması varsayımına dayandığından, ondan sonraki durumu açıklayarak şöyle buyurdu: {وعلى الوارث} “Mirasçı üzerine de [aynı vecibe vardır]”; yani

وارث الوالد وهو الرضيع {مثل ذلك} أي المأمور به من المعروف على ما فسره به في ماله إن مات والده والوارث. قال الحرالي: المتلقى من الأحياء عن الموتى ما كان لهم من حق أو مال - انتهى. وقيل في الوارث غير ذلك لأنه تقدم ذكر الوالدات والولد والمولود له فاحتمل أن يضاف الوارث إلى كل منهم.

babanın mirasçısı olan emzirilen çocuk üzerine; {مثل ذلك} “bunun aynısı”; yani babası öldüğü takdirde açıklanan şekilde emredilen marufun benzeri onun malından karşılanır. Mirasçı (vâris) hakkında Harallî der ki: "Ölülerin sahip olduğu hak veya malı onlardan devralan yaşayan kimsedir." -[Sözü] bitti-. Mirasçı hakkında başka görüşler de ileri sürülmüştür; zira daha önce anneler, çocuk ve çocuk kendisinin olan [baba] zikredilmişti; bu yüzden mirasçının her birine izafe edilmesi ihtimal dahilindedir.

ولما بين أمد الرضاع وأمر النفقة صرح بما أفهمه الكلام من جواز الفطام قبل التمام فقال مسبباً عما أفهمته العبارة: {فإن أرادا} أي الوالدان {فصالاً} أي فطاماً قبل تمام الحولين للصغير عن الرضاع. قال الحرالي: وهو من الفصل وهو عود المتواصلين إلى بين سابق - انتهى. وهو أعم من الفطم فلذا عبر به. ولما بين ذلك نبه على أنه لا يجوز إلا مع المصلحة فقال: {عن تراض منهما}

Emzirme süresini ve nafaka emrini açıklayınca, sözün hissettirdiği iki yıl tamamlanmadan önce sütten kesmenin caiz olduğunu açıkça ifade ederek cümlenin manasına binaen şöyle buyurdu: {فإن أرادا} “Eğer isterlerse”; yani anne ve baba, {فصالاً} “sütten kesmek”; yani iki yıl dolmadan önce küçük çocuğu emzirmeden kesmek. Harallî der ki: "Bu, fasl (ayırma) kökündendir; o da birbirine bitişik iki şeyin önceki ayrılık haline dönmesidir." -[Sözü] bitti-. Bu, sütten kesmekten (fatm) daha geneldir, bu sebeple bu lafızla ifade edilmiştir. Bunu açıklayınca ancak bir maslahatla caiz olacağına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {عن تراض منهما} “aralarında karşılıklı rıza ile”

ثم بين أن الأمر خطر يحتاج إلى تمام النظر بقوله: {وتشاور} أي إدارة للكلام في ذلك ليستخرج الرأي الذي ينبغي أن يعمل به. قال الحرالي: فأفصح بإشعار ما في قوله: {أن يتم} وأن الكفاية قد تقع بدون الحولين فجعل ذلك لا يكون برياً من المضارة إلا باجتماع إرادتهما وتراضيهما وتشاورهما لمن له تبصرة لئلا تجتمعا على نقص الرأي، قال ﵊

Sonra meselenin tam bir inceleme gerektiren tehlikeli bir husus olduğunu şu buyruğuyla açıkladı: {وتشاور} “ve danışma ile”; yani kendisiyle amel edilmesi gereken görüşü ortaya çıkarmak için bu konuda fikir teatisinde bulunmak suretiyle. Harallî der ki: "{أن يتم} 'tamamlamayı' buyruğundaki işareti ve iki yıldan az bir sürede de yetebileceğini açıkça ifade etti; böylece basiret sahipleri için, görüş eksikliği üzerinde birleşmesinler diye, bu durumun ancak ikisinin iradesinin, rızasının ve istişaresinin bir araya gelmesiyle zarardan beri olacağını bildirdi. [Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

«ما خاب من استخار ولا ندم من استشار» والمشورة أن تستخلص حلاوة الرأي وخالصه من خلايا الصدور كما يشور العسل جانيه - انتهى. {فلا جناح عليهما} فيما نقصاه عن

«İstihare eden hüsrana uğramaz, istişare eden pişman olmaz». Meşveret (danışma), bal toplayanın balı petekten süzüp alması gibi, görüşün tatlısını ve en halisini göğüslerin peteklerinden çıkarıp almandır." -[Sözü] bitti-. {فلا جناح عليهما} “ikisine de bir günah yoktur”; ...iki yıldan eksilttikleri hususta...

الحولين لأنهما غير متهمين في أمره واجتماع رأيهما فيه ورأي من يستشيرانه قلّ ما يخطىء. قال الحرالي: فيه إشعار بأنها ثلاث رتب: رتبة تمام فيها الخير والبركة، ورتبة كفاية فيها رفع الجناح، وحالة مضارة فيها الجناح - انتهى. وقد أفهم تمام هذه العناية أن الإنسان كلما كان أضعف كانت رحمة الله له أكثر وعنايته به أشد.

...iki yıldan eksilttikleri hususta [ikisine de günah yoktur]; çünkü onlar çocuğun konusunda töhmet altında değillerdir ve onların bu konudaki ortak görüşü ile danıştıkları kimsenin görüşü nadiren yanılır. Harallî der ki: "Bunda üç mertebe olduğuna dair bir işaret vardır: Hayır ve bereketin bulunduğu tamamlama mertebesi, günahın kaldırıldığı yeterlilik mertebesi ve günahın bulunduğu zarar verme durumu." -[Sözü] bitti-. Bu özenin tamlığı, insan ne kadar zayıf olursa Allah'ın ona merhametinin o kadar çok ve ilgisinin o kadar kuvvetli olduğunu hissettirmiştir.

ولما بين رضاع الوالدات وقدمه دليلاً على أولويته أتبعه ما يدل على جواز غيره فقال: {وإن أردتم} أي أيّها الرجال {أن تسترضعوا} أي أن تطلبوا من يرضع {أولادكم} من غير الأمهات {فلا جناح} أي ميل بإثم {عليكم إذا سلمتم} أي إلى المراضع {ما آتيتم} أي ما جعلتم لهن من العطاء {بالمعروف} موفراً طيبة به أنفسكم من غير تشاحح ولا تعاسر لأن ذلك أقطع لمعاذير لمراضع

Annelerin emzirmesini açıklayıp önceliğine delil olarak öne alınca, başkasının emzirmesinin caiz olduğuna delalet eden hükmü buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وإن أردتم} “Ve şayet dilerseniz”; yani ey erkekler, {أن تسترضعوا} “emzirtmek”; yani emzirecek birini aramak, {أولادكم} “çocuklarınızı”; annelerden başkasına, {فلا جناح} “bir günah yoktur”; yani günah eğilimi [yoktur], {عليكم إذا سلمتم} “teslim ettiğiniz takdirde sizin üzerinize”; yani sütannelere, {ما آتيتم} “verdiğiniz şeyi”; yani onlar için belirlediğiniz ücreti, {بالمعروف} “örfe uygun olarak”; hiçbir cimrilik ve zorluk çıkarmaksızın, gönül hoşluğuyla tastamam vererek; çünkü bu, sütannelerin mazeretlerini kesmek için daha etkilidir;

فهو أجدر بالاجتهاد في النصيحة وعدم التفريط في حق الصغير.

böylece samimiyetle gayret göstermeye ve küçüğün hakkını ihmal etmemeye daha layıktır.

ولما كان التقدير: فافعلوا جميع ما أمرتكم به وانتهوا عن جميع ما نهيتكم عنه فقد جمعت لكم مصالح الدارين في هذا الكتاب الذي هو هدى للمتقين، عطف عليه قوله: {واتقوا الله} أي الذي له القدرة الشاملة والعلم الكامل ثم خوفهم سطواته بقوله منبهاً على عظم هذه الأحكام {واعلموا} وعلق الأمر بالاسم الأعظم الجامع لجميع الأسماء الحسنى فقال: {أن الله} أي المحيط بصفات الكمال تعظيماً للمقام ولذلك أكد علمه ﷾ هنا على نحو ما مضى في {وما تفعلوا من خير فإن الله به عليم} [البقرة: ٢١٥] بتقديم قوله للإعلام بمزيد الاهتمام {بما تعملون} أي من سر وعلن.

Takdiri 'Size emrettiğim her şeyi yapın ve size yasakladığım her şeyden sakının; zira takva sahipleri için hidayet olan bu Kitap'ta sizin için iki cihanın maslahatlarını topladım' şeklinde olduğundan, şu buyruğunu buna atfetti: {واتقوا الله} “Allah'tan sakının”; yani mutlak kudret ve tam ilim sahibi olan [Allah'tan]. Sonra bu hükümlerin büyüklüğüne dikkat çekerek {واعلموا} “ve bilin ki” sözüyle onları O'nun şiddetli azabından korkuttu. Makamın büyüklüğü sebebiyle hükmü bütün Esmâ-i Hüsnâ'yı kendinde toplayan İsm-i A'zam'a bağlayarak şöyle buyurdu: {أن الله} “şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarını kuşatan [Allah]. Bundan dolayı daha önce geçen {وما تفعلوا من خير فإن الله به عليم} “Hayırdan ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” [el-Bakara: 215] ayetinde olduğu gibi, daha fazla ehemmiyet verildiğini bildirmek üzere öne alarak O'nun ilmini burada pekiştirdi: {بما تعملون} “yaptıklarınızı”; yani gizli ve açık [yaptıklarınızı].

ولما كانت هذه الأحكام أدق مما في الآية التي بعدها وكثير

Bu hükümler bir sonraki ayettekilerden daha ince ve pek çoğu...

منها منوط بأفعال القلوب ختمها بما يدل على البصر والعلم فقال: {بصير *} أي بالغ العلم به فاعملوا بحسب ذلك.

...pek çoğu kalplerin fiillerine bağlı olduğundan, [ayeti] görme ve bilmeye delalet eden vasıfla bitirerek şöyle buyurdu: {بصير *} “hakkıyla görendir”; yani onu en ince ayrıntısına kadar bilendir; artık buna göre amel edin.

ولما ذكر الرضاع وكان من تقاديره ما إذا مات الأب ذكر عدة الوفاة لذلك وتتميماً لأنواع العدد فقال. وقال الحرالي: لما ذكر عدة الطلاق الذي هو فرقة الحياة انتظم برأس آيته ذكر عدة الوفاة الذي هو فراق الموت واتصل بالآية السابقة لما انجر في ذكر الرضاع من موت الوالد وأمر الوارث وكذلك كل آية تكون رأساً لها متصلان متصل بالرأس النظير لها المنتظمة به ومتصل بالآية السابقة قبلها بوجه ما- انتهى. فقال: {والذين} أي وأزواج الذين {يتوفون منكم} أي يحصل وفاتهم بأن يستوفي أنفسهم التي كانت عارية في أبدانهم الذي أعارهم إياها. قال الحرالي: من الوفاة وهو استخلاص الحق

Emzirmeyi zikredip bunun muhtemel durumlarından biri de babanın ölmesi olunca, bu sebeple ve iddet çeşitlerini tamamlamak üzere vefat iddetini zikrederek buyurdu. Harallî der ki: "Hayattaki ayrılık olan boşanma iddetini zikredince, ayetinin başıyla ölüm ayrılığı olan vefat iddetinin zikri intizam buldu; emzirme bahsinde babanın ölümü ve mirasçı meselesi geçtiği için de önceki ayete bağlandı. Nitekim başlık olan her ayetin iki bağı vardır: Biri kendisine denk ve intizamlı olan başlığa bağlıdır, diğeri de bir yönüyle kendisinden önceki ayete bağlıdır." -[Sözü] bitti-. Şöyle buyurdu: {والذين} “Ve o kimseler ki”; yani o kimselerin eşleri ki, {يتوفون منكم} “içinizden vefat edenler”; yani Allah'ın kendilerine emanet ettiği bedenlerindeki emanet canlarını O'nun tastamam almasıyla vefatları gerçekleşenler. Harallî der ki: "Vefat kelimesindendir; bu da hakkı...

من حيث وضع، إن الله ﷿ نفخ الروح وأودع النفس ليستوفيها بعد أجل من حيث أودعها فكان ذلك توفياً تفعلاً من الوفاء وهو أداء الحق {ويذرون} من الوذر وهو أن يؤخذ المرء عما شأنه إمساكه {أزواجاً} بعدهم. ولما أريد تأكيد التربص مراعاة لحق الأزواج وحفظاً لقلوب الأقارب واحتياطاً للنكاح أتى به في صيغة الخبر الذي من شأنه أن يكون قد وجد وتمّ فقال: {يتربصن} أي ينتظرن أزواجهن لانقضاء العدة. ولما كان الممنوع إنما هو العقد والتعرض له بالأفعال دون طلبه بالتعريض قال معبراً بالنفس لذلك وللتنبيه على أن العجلة عن ذلك إنما تكون شهوة نفسانية بهيمية ليكون ذلك حاوياً على البعد عنها: {بأنفسهن} فلا يبذلنها لزوج ولا يخرجن من منزل الوفاة ويتركن الزينة وكل ما للنفس فيه شهوة تدعو إلى النكاح كما بينت ذلك السنّة {أربعة أشهر وعشراً}

...konulduğu yerden tastamam almaktır. Allah celle ve 'azze, koyduğu yerden belirli bir ecelden sonra tastamam almak üzere ruhu üflemiş ve nefsi emanet etmiştir; bu durum tefe''ul babından hakkı ödemek demek olan vefâdan türeyen bir teveffî (canı alma) olmuştur. {ويذرون} “ve bırakırlar”; kişinin tutması gereken şeyden alınıp götürülmesi anlamındaki 'vezr' (*vezr* / وذر) kökündendir, {أزواجاً} “eşler”; arkalarında [eşler bırakırlar]. Kocaların hakkını gözetmek, akrabaların kalplerini korumak ve nikah hususunda ihtiyatlı davranmak için beklemenin (terabbus) tekit edilmesi murad edildiğinde, gerçekleşip tamamlanmış gibi haber kipinde getirerek şöyle buyurdu: {يتربصن} “beklerler”; yani iddetin bitmesi için beklerler. Yasaklanan şey çıtlatma (ta'rîz) yoluyla talep etmek değil bizzat akit yapmak ve fiillerle buna kalkışmak olduğundan ve bu husustaki aceleciliğin hayvani nefsani bir şehvetten kaynaklandığına dikkat çekip bundan uzak durmayı kapsasın diye nefis kelimesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {بأنفسهن} “kendi kendilerine”; böylece sünnetin açıkladığı üzere kendilerini bir kocaya sunmazlar, vefat evinden çıkmazlar, süsü ve nefsin nikaha çağıran her türlü arzusunu terk ederler; {أربعة أشهر وعشراً} “dört ay on gün”.

إن كن حرائر ولم يكن حمل سواء كانت صغيرة أو كبيرة تحيض أو لا، ابتداؤها من حين الوفاة لأنها السبب وغلب الليالي فأسقط التاء لأن أول الشهر الليل {فإذا بلغن أجلهن} ولما كان الله ﷾ قد جعل المسلمين كالجسد الواحد وكان الكلام في أزواج الموتى أعلم ﷾ بأنه يجب على إخوانهم المسلمين من حفظ حقوقهم ما كانوا يحفظونه لو كانوا أحياء بقوله: {فلا جناح عليكم} أي يا أهل الدين {فيما} ولما كان لا بد من إذن المرأة وقد تأذن للقاضي على رغم الولي عند عضله مثلا أسند الفعل إليهن فقال: {فعلن في أنفسهن} أي من النكاح ومقدماته التي كانت ممنوعة منها بالإحداد، ولا يحمل هذا على المباشرة ليكون دليلاً على - إنكاح المرأة نفسها لمعارضة آية {ولا تعضلوهن} المتأيدة بالسنّة. ولما كان ذلك قد لا يكون على وجه شرعي قال: {بالمعروف} لينصرف إلى الكامل فلا يكون في ذلك شوب نكارة، فإن فعلن ما ينكر كان على الناس الجناح بترك الأمر كما عليهن بالفعل؛ وأجمع الفقهاء غير أبي مسلم الأصفهاني على أن هذه الآية ناسخة لآية العدة بالحول، والتقدم في التلاوة لا يمنع التأخر في النزول لأن الترتيب ليس على ترتيب النزول - نقل ذلك الشمس الأصفهاني، ويرد عليه ما سيأتي نقله له عن مجاهد.

Şayet hür kadınlar iseler ve hamilelik de yoksa; ister küçük ister büyük olsun, ister hayız görsün ister görmesin [hüküm böyledir]. [İddetin] başlangıcı vefat anından itibarendir, çünkü [iddetin] sebebi vefattır. Geceler baskın kılınmış ve 'tâ' harfi düşürülmüştür, zira ayın başlangıcı gecedir. {فإذا بلغن أجلهن} “Sürelerinin sonuna vardıklarında” Allah azze ve celle Müslümanları tek bir beden gibi kılmış olduğundan ve söz konusu olan da vefat edenlerin eşleri olduğundan, azze ve celle [ölenlerin] Müslüman kardeşlerine, onlar hayatta olsalardı haklarını nasıl koruyacak idiyseler öylece korumalarının vacip olduğunu şu buyruğu ile bildirmiştir: {فلا جناح عليكم} “artık sizin üzerinize bir günah yoktur” yani ey din ehli! {فيما} “o şeyde” Kadının izni zorunlu olduğundan ve kadının -örneğin velisinin evlendirmekten kaçınması (adl) durumunda- veliye rağmen hâkime izin verebilmesi söz konusu olduğundan, fiili kadınlara isnat ederek şöyle buyurmuştur: {فعلن في أنفسهن} “kendi haklarında yaptıklarında” yani yas tutma (ihdâd) sebebiyle kendilerine yasaklanmış olan nikâh ve nikâhın öncüllerinden yaptıklarında. Bu [ifade], kadının bizzat kendini evlendirmesine delil teşkil edecek şekilde [nikâh akdini] bizzat yapması manasına hamledilemez; zira sünnet ile desteklenen {ولا تعضلوهن} “Onları engellemeyin” ayetine aykırı düşer. Bunun meşru bir şekilde gerçekleşmeme ihtimali bulunduğundan şöyle buyurmuştur: {بالمعروف} “meşru ve maruf ölçüler içinde” ki [anlam] en kâmil olana yönelsin ve bunda hiçbir münkerlik/çirkinlik şüphesi bulunmasın. Şayet münker sayılan bir şey yaparlarsa, tıpkı fiili işlemelerinden ötürü onların üzerine [günah] olduğu gibi, duruma müdahale etmeyi terk ettikleri için insanlar üzerine de günah olur. Ebû Müslim el-İsfahânî dışındaki fakihler, bu ayetin bir yıllık iddet ayetini nesh ettiği hususunda icma etmişlerdir. [Bu ayetin] tilavette önce gelmesi nüzulde sonra olmasına engel değildir; zira [Mushaf'taki] tertip nüzul sırasına göre değildir. Bunu Şems el-İsfahânî nakletmiştir; ancak birazdan kendisinden Mücahid'e dayandırılarak nakledilecek olan görüş buna itiraz teşkil eder.

ولما كان التقدير: فالله حد لكم هذه الحدود فاحفظوها عطف

Takdiri 'Allah size bu sınırları çizmiştir, öyleyse onları koruyun' şeklinde olduğundan...

عليه قوله محذراً من التهاون في شيء منها في أنفسهم أو من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر في حق غيرهم: {والله} أي الذي له صفات الكمال {بما تعملون} من سر وعلانية. ولما كان هنا من أمر العدة ما لم تعرفه العرب قبل فربما أنكرته القلوب لكونها لم تفهم سره وكان أمر النكاح إن قيد بالمعروف باطناً ختم بقوله {خبير *} أي يعلم خفايا البواطن كما يعلم ظواهرها فاحذروا مخالفته وأطيعوا أمره.

...kendi nefislerinde bunlardan birini hafife almaktan yahut başkaları hakkında emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmekten sakındırarak şu buyruğunu ona atfetti: {والله} “Ve Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {بما تعملون} “yaptıklarınızdan”; gizli ve açık yaptıklarınızdan [haberdardır]. Burada iddet hususunda Arapların daha önce bilmediği bir emir yer aldığından, kalpler sırrını anlamadığı için bunu yadırgayabileceğinden ve nikah işi batınen maruf ile kayıtlandığından [ayeti] şu buyruğuyla bitirdi: {خبير *} “hakkıyla haberdardır”; yani zahirleri bildiği gibi batınların gizliliklerini de bilir; öyleyse O'na muhalefet etmekten sakının ve emrine itaat edin.

ولما حد ﷾ هذه المدة لمنعهن عن الرجال بين أن التعريض بالخطبة ليس داخلاً في المنع فقال: {ولا جناح عليكم} أي إثم يميل {فيما عرضتم به} أي قلتموه وأنتم تقصدون ما هو بعيد عنه كأنه في جانب وهو في جانب آخر لا يتأدى إليه إلا بدورة كأنت جميلة أو نافعة، وأنا عازم على أن أتزوج، وعسى أن ييسر الله لي قرينة صالحة وقال الحرالي: من التعريض وهو تفعيل من

Allah celle ve 'alâ onları erkeklerden menetmek için bu süreyi belirleyince, evlenme teklifini çıtlatmanın (ta'rîz) bu yasağa dahil olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {ولا جناح عليكم} “Size bir günah yoktur”; yani eğilim gösteren bir günah yoktur, {فيما عرضتم به} “çıtlatmanızda”; yani 'Sen güzelsin' veya 'faydalısın', 'Ben evlenmeye niyetliyim', 'Umulur ki Allah bana saliha bir eş nasip eder' gibi, sanki o bir tarafta kastedilen başka bir tarafta olup ancak dolaylı bir yolla ona ulaşılabilecek şekilde uzak bir anlamı kastederek söylediğiniz sözlerde. Harallî der ki: "Ta'rîz kelimesindendir; bu da...