ولما كان انتكاسهم بعد هذا الأسباب المسعدة بعيداً، أشار إليه بأداة التراخي، أو هي إشارة إلى تطاول دعار الرسل لهم واحتمالهم إياهم فقال: {ثم كان} أي كوناً تعذر الانفكاك عنه، وهو في غاية الهول كما اشار إليه تذكير الفعل {عاقبة} أي آخر أمر {الذين أساءوا} أظهر موضع الإضمار تعميماً ودلالة على السبب {السوأَى} أي الحالة التي هي أسوأ ما يكون، وهي خسارة الأنفس بالدمار في الدنيا والخلود في العذاب في الأخرى، جزاء لهم بجنس عملهم، فنهم كما أساؤوا الرسل ساءهم الملك؛ ثم ذكر العلة بقوله: {أن كذبوا} أي لأجل تكذيبهم الرسل، مستهينين {بآيات الله} أي الدلالات المنسوبة إلى الملك الأعلى الذي له الكمال كله الدالة عليه على عظمها بعظمه {وكانوا} أي كوناً كأنه جبلة لهم {بها} مع كونها أبعد شيء عن الهزء {يستهزءون} أي يستمرون على ذلك بتجديده في كل حين مع تعظيمه حتى كان استهزاؤهم بغيرها كأن عدم، كما أنكم أنتم تكذبون بما وقع من الوعد في أمر الروم وتستهزئون به فاحذروا أن يحل بكم ما حل بالأولين، ثم تردون إليه سبحانه فيعذبكم العذاب الأكبر، ويجوز أن يكون هذا بدلاً من «السُّوأَى» أو بياناً لها بمعنى أنهم لما أساؤوا زادتهم
Kurtarıcı olan bu sebeplerden sonra onların gerisin geriye dönmeleri akıldan uzak bir durum olduğu için, Allah buna terâhî (aralık) bildiren edatla ({ثم}) işaret etti. Yahut bu, peygamberlerin onları davet etmesinin ve onlara katlanmasının uzun sürmesine bir işarettir. Şöyle buyurdu: {ثم كان} “Sonra oldu”, yani kendisinden kurtulmanın imkânsız olduğu bir oluşla ki fiilin müzekker kılınmasının işaret ettiği üzere son derece korkunçtur; {عاقبة} “sonucu”, yani nihai akıbeti, {الذين أساءوا} “kötülük yapanların”. Zamir yerine açık isim kullanılması, hükmü genelleştirmek ve sebebe delalet etmek içindir; {السوأَى} “en kötüsü”, yani olabilecek en kötü durum ki o da dünyada helakle nefislerin hüsrana uğraması, ahirette ise azapta ebedî kalmaktır; kendi amellerinin cinsiyle cezalandırılmışlardır. Zira onlar peygamberlere kötülük ettikleri gibi Mülkün Sahibi de onlara kötü karşılık vermiştir. Sonra gerekçesini şu buyruğuyla zikretti: {أن كذبوا} “yalanlamaları sebebiyle”, yani peygamberleri yalanladıkları için, küçümseyerek: {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini”; yani bütün kemale sahip olan ve O'nun azametiyle azametine delalet eden Yüce Hükümran'a nispet edilen delilleri. {وكانوا} “Ve idiler”, yani adeta onların bir cibilliyeti olmuş bir oluşla, {بها} “onlarla”, alaya alınmaktan en uzak şeyler olmalarına rağmen, {يستهزءون} “alay ediyorlardı”; yani ayetlerin büyüklüğüne rağmen bunu her an yenileyerek sürdürüyorlardı, öyle ki onların başka şeylerle alay etmesi sanki yok hükmündeydi. Nitekim sizler de Rumlar konusunda gerçekleşen vaadi yalanlıyor ve onunla alay ediyorsunuz. O halde öncekilerin başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakının; sonra O Sübhân'a döndürüleceksiniz de sizi en büyük azapla cezalandıracaktır. Bu cümlenin, «es-Sûâ» kelimesinden bedel veya onun bir beyanı olması da caizdir; yani kötülük yaptıklarında bu kötülükleri onların
إساءتهم عماوة حتى ارتكسوا في العمى فوصلوا إلى التكذيب والاستهزاء الذي هو أقبح الحالات، عكس ما يجازي به المؤمن من أنه يزداد بإيمانه هدى.
körlüklerini artırdı, nihayet körlüğe gömülüp durumların en çirkini olan yalanlama ve alay etmeye vardılar. Bu durum, müminin iman sebebiyle hidayetinin artmasıyla mükâfatlandırılmasının tam zıddıdır.
ولما كان حاصل ما مضى أنه ﷾ قادر على الإعادة كما قدر على الابتداء، وكان للتصريح مع النفس حالة ليست لغيره، قال ذاكراً نتيجة ما مضى ومحصله تصريحاً بالمقصود وتلخيصاً للدليل: {الله} أي المحيط علماً وقدرة {يبدأ الخلق} أي بدا منه ما رأيتم وهو يجدد في كل حين ما يريد من ذلك كما تشاهدون {ثم يعيده} بعد ما يبيده، وترك توكيده إشارة إلى أنه غني عنه لأنه من القضايا المسلمة أن من اخترع شيئاً كان لا محالة قادراً على إعادته.
Geçenlerin özeti, O Azîz ve Celîl'in ilk defa yaratmaya kadir olduğu gibi yeniden yaratmaya da kadir olduğu idi. Açıkça ifade etmenin ise nefiste başka şeylerde olmayan bir tesiri bulunduğundan, kastı açıkça belirtmek ve delili özetlemek üzere geçmişin neticesini ve hülasasını zikrederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah”, yani ilim ve kudreti her şeyi kuşatan, {يبدأ الخلق} “yaratmayı başlatır”; yani gördüğünüz üzere yaratılış O'ndan başlamıştır ve müşahede ettiğiniz gibi bundan dilediğini her an yenilemektedir; {ثم يعيده} “sonra onu yok ettikten sonra tekrar iade eder”. Fiilin tekit edilmeyip yalın bırakılması, buna ihtiyaç duyulmadığına işarettir; zira bir şeyi yoktan var edenin onu tekrar yaratmaya kesinlikle kadir olacağı apaçık ve kabul edilmiş bir hakikattir.
ولما كان الجزاء أمراً مهولاً، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم إليه} أي لا إلى غيره {ترجعون*} معنى في أموركم كلها في الدنيا وإن كنتم لقصور النظر تنسبونها إلى الأسباب، وحسا بعد قيام الساعة، وقراءة الجماعة بالالتفات إلى الخطاب أبلغ لأنها أنص على المقصود، وقرأ أبو عمرو وأبو بكر عن عاصم وروح عن يعقوب بالياء التحتانية على النسق الماضي.
Karşılık vermek korkunç bir mesele olduğu için, buna terâhî edatıyla işaret edip şöyle buyurdu: {ثم إليه} “Sonra yalnızca O'na”, başkasına değil, {ترجعون*} “döndürüleceksiniz”; manevi olarak dünyadaki bütün işlerinizde -her ne kadar siz bakışınızın kıtlığından dolayı onları sebeplere nispet etseniz de- ve hissi olarak kıyamet koptuktan sonra [O'na döndürüleceksiniz]. Çoğunluğun muhatap sîgasına iltifatla okuyuşu daha beliğdir; çünkü kastedilen manayı daha açık ifade eder. Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb'dan rivayetle Ravh ise önceki akışa uygun olarak gayb sîgasında "ye" ile (yerciûn şeklinde) okumuşlardır.
ولما ذكر الرجوع، أتبعه بعض أحواله فقال: {ويوم تقوم الساعة}
Dönüşü zikredince, onun bazı hallerini peşinden getirip şöyle buyurdu: {ويوم تقوم الساعة} “Kıyametin kopacağı gün”.
سميت بذلك إشارة إلى عظيم القدرة عليها مع كثرة الخلائق على ما فيهم من العظماء والكبراء والرؤساء {يبلس} أي يسكت ويسكن يأساً وتحيراً على غاية الذل - بما أشار إليه تذكير الفعل مع التجدد والاستمرار بما أومأ إليه المضارع {المجرمون*} الذين وصلوا من الدنيا ما من حقه أن يقطع لفنائه، وقطعوا من أسباب الآخرة ما من حقه أن يوصل لبقائه، وكانوا في غاية اللبس في الجدل ومعرفة كل ما يغيظ الخصم من القول والفعل والتمايل والتضاحك عند سكوت الخصم تعجباً من جريانهم في هذيانهم سروراً منهم بإسكاته ليظن بعض من رآه أنه انقطع وأن الحجة لهم.
İçlerindeki büyükler, ileri gelenler ve reislerle birlikte mahlukatın çokluğuna rağmen kıyametin koparılmasındaki kudretin büyüklüğüne işaret etmek için bu isim verildi: {يبلس} “susup kalır”, yani son derece zillet içinde, çaresizlik ve şaşkınlıkla susar ve donakalır -ki fiilin müzekker kılınması buna, muzari sîgasının işaret ettiği yenilenme ve süreklilik ise durumun devamına işaret eder- {المجرمون*} “günahkârlar”; yani fani olduğu için kesilmesi gereken dünyayı bağlayan, baki olduğu için bağlanması gereken ahiret sebeplerini ise koparan kimseler. Onlar tartışmada son derece yanıltıcı idiler; hasmı öfkelendirecek her sözü ve eylemi, hasmın onların saçmalamasına şaşırıp susması karşısında böbürlenip gülüşmeyi iyi bilirlerdi; onu susturmaktan duydukları sevinçle, gören kimsenin hasmın aciz kaldığını ve delilin kendilerinde olduğunu zannetmesi için böyle yaparlardı.
ولما كان الساكت ربما أغناه عن الكلام غيره، نفى ذلك بقوله محققاً له بجعله ماضياً: {ولم يكن} ولما كان المقام لتحقيرهم بتحقير شركائهم رتب نفي النفع الموجع لهم هذا الترتيب، ويجوز أن يراد بترتيبه مع ذلك التخصيص فيقال: {لهم} أي خاصة في ذلك الوقت ولا بعده، ولا كان في عداد ذلك من قبل لو كانوا يعقلون، وأما غيرهم ممن يصح وصفه بالإجرام لكونه من أهل الشرك الخفي فقد يشفع فيه من رباه من الشهداء والعلماء وعامة المؤمنين {من شركائهم} الذي زعموهم خاصة ليتبين لهم خلطهم وجهلهم المفرط في قولهم: {هؤلاء شفعاؤنا عند الله} [
Susan kimsenin yerine bazen başkası konuşup onu söz söylemekten müstağni kılabileceği için, Allah geçmiş zaman kipiyle bunu kesinleştirerek şöyle nefyetti: {ولم يكن} “Ve bulunmaz”. Makam, ortak koştukları şeylerin tahkiri yoluyla kendilerini tahkir etme makamı olduğu için, onlara acı veren faydanın nefyini bu tertiple dizdi; bu tertiple birlikte tahsisin kastedilmiş olması da caizdir. Dolayısıyla şöyle denilir: {لهم} “onlar için”, yani özellikle o vakitte ve sonrasında; eğer akıllarını kullansalardı bundan önce de böyle bir şeyin sayılmayacağını anlarlardı. Gizli şirk ehlinden olduğu için günahkâr olarak nitelendirilmesi sahih olan diğer kimselere gelince; şehitlerden, âlimlerden ve genel müminlerden onu yetiştiren kimseler ona şefaat edebilir. {من شركائهم} “ortak koştuklarından”, yani onların özel olarak iddia ettikleri ortaklarından; ta ki: {هؤلاء شفعاؤنا عند الله} “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [
يونس: ١٨] وأما غيرهم فيقع منهم ما يسمى شفاعة تارة تصريحاً وأخرى تلويحاً كالشفاعة العامة من نبينا ﷺ في الخلق عامة لفصل القضاء، وقوله ﷺ في ناس بأعيانهم: «أصحابي إليّ إليّ، فيقال: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك، فيقول: فسحقاً سحقاً» وقول إبراهيم ﵊ {ومن عصاني فإنك غفور رحيم} [إبراهيم: ٣٦] {شفعاء} ينقذونهم مما هم فيه وما يستقبلونه وإتيانه بصيغة جمع الكثرة يمكن أن يكون لا مفهوم له، لأن مورده رد اعتقادهم في قولهم السالف، ويمكن أن يفهم أنه قد يقع من بعض من عبدوه شفاعة، أو تلويح بها كقول عيسى ﵇ {وإن تغفر لهم فإنك أنت العزيز الحكيم} [المائدة: ١١٨] .
Yûnus: 18] sözlerindeki aşırı cehaletleri ve yanılgıları kendilerine apaçık ortaya çıksın. Başkalarına gelince; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmün verilmesi için bütün mahlukata yapacağı genel şefaat gibi bazen açıkça, bazen de ima yoluyla şefaat denilen şey kendilerinden vaki olur. Nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in belirli kimseler hakkında şöyle buyurmuştur: «Ashabım! Bana gelin, bana gelin! Denilir ki: Senden sonra onların ne bidatler çıkardığını sen bilmezsin. Bunun üzerine o şöyle buyurur: Uzak olsunlar, uzak olsunlar!» İbrahim aleyhisselâm'ın şu sözü de böyledir: {ومن عصاني فإنك غفور رحيم} “Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” [İbrâhîm: 36]. {شفعاء} “şefaatçiler” [bulunmaz], yani onları içinde bulundukları ve karşılaşacakları durumdan kurtaracak kimseler. Kelimenin çoğul sîgasıyla getirilmiş olmasının mefhumu bulunmayabilir; zira geliş sebebi onların önceki sözlerindeki inançlarını reddetmektir. Yahut bundan, taptıkları bazı kimselerden İsa aleyhisselâm'ın şu sözündeki gibi bir şefaat veya şefaat iması vaki olabileceği de anlaşılabilir: {وإن تغفر لهم فإنك أنت العزيز الحكيم} “Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” [Mâide: 118].
ولما ذكر حال الشفعاء معهم، ذكر حالهم مع الشفعاء فقال: {وكانوا} أي كوناً هو في غاية الرسوخ {بشركائهم} أي خاصة {كافرين*} أي متبرئين منهم ساترين لأن يكونوا اعتقدوهم آلهة وعبدوهم جرياً على عادتهم فيما لا يغنيهم من العناد والبهت.
Şefaatçilerin onlarla olan durumunu zikredince, onların şefaatçilerle olan durumunu zikrederek şöyle buyurdu: {وكانوا} “Ve onlar idiler”, yani son derece kökleşmiş bir oluşla, {بشركائهم} “ortak koştuklarını”, yani özellikle onları, {كافرين*} “inkâr edenler”; yani kendilerine hiçbir fayda sağlamayan inat ve iftiralarındaki adetleri üzere onlardan teberri eden, onları ilah edinip onlara taptıklarını gizleyen kimseler [idiler].
ولما كانت النفس ربما تشوفت إلى أنه هل يكون بعد إبلاسهم
Nefis onların susup kalmalarından sonra
شيء آخر، قال مفيداً له مهولاً بإعادة ما مضى: {ويوم تقوم الساعة} أي ويا له من يوم، ثم زاد في تهويله يقوله: {يومئذ يتفرقون} أي المؤمنون الذين يفرحون بنصر الله والكافرون فرقة لا اجتماع بعدها، هؤلاء في عليين، وهؤلاء في أسفل سافلين. حكى لي بعض القضاة من أصحابي - عفا الله عنه - وهو يبكي أنه رأى مناماً مهولاً، وذلك أنه رأى القيامة قد قامت، والناس يحشرون - على ما وصف في الأحاديث - في صعيد واحد عرايا خائفين حائرين، يموج بعضهم في بعض، فإذا شخص مما له أمر قد أشار بسوط معه وخط به في الأرض فقسمهم قسمين فقال: هؤلاء مطيعون، وهؤلاء عصاة، قال: فكنت في العصاة، وفي الحال غاب عنا الطائعون، فلم تر منهم أحداً ثم خط بذلك السوط مرة أخرى فقسمنا قسمين فقال: هؤلاء عصاة الأقوال، وهؤلاء عصاة الأفعال، قال: فكنت في عصاة الأفعال، ثم غاب في الحال عنا عصاة الأقوال، فلم نر منهم أحداً وبقينا نحن منا الجالس ومنا المضطجع، ونحن قليل بالنسبة إلى عصاة الأقوال، فبينا نحن كذلك إذ جاء آتٍ إلى شخص إلى جانبي فأخذه من كعبه ثم نشطه فأخرج جلده بمرة واحدة كأنه جراب نزع عن شيء فيه يابس، فحصل لي من ذلك
başka bir şeyin olup olmayacağını merak edebileceği için, geçmişi tekrar ederek dehşeti artıran şu ifadeyle bunu bildirdi: {ويوم تقوم الساعة} “Ve kıyametin kopacağı gün”, yani o ne gündür! Sonra şu buyruğuyla onun dehşetini daha da artırdı: {يومئذ يتفرقون} “O gün ayrılırlar”; yani Allah'ın yardımıyla sevinen müminler ile kâfirler bir daha bir araya gelmemek üzere ayrılırlar; bunlar İlliyyîn'de, şunlar ise Esfele Sâfilîn'dedir. Hâkim olan arkadaşlarımdan biri -Allah onu affetsin- ağlayarak bana korkunç bir rüya gördüğünü anlattı: Hadislerde anlatıldığı üzere kıyametin koptuğunu, insanların tek bir düzlükte çıplak, korkmuş ve şaşkın halde, bir kısmı diğerine karışarak toplandığını görmüş. Derken emir yetkisi olan bir şahıs elindeki kamçıyla işaret edip yere bir çizgi çekerek onları iki gruba ayırmış ve: 'Bunlar itaatkârlar, bunlar da günahkârlardır' demiş. Dedi ki: 'Ben günahkârların arasındaydım ve o anda itaatkârlar gözümüzün önünden kayboldu, onlardan hiçbirini görmez olduk. Sonra o kamçıyla bir kez daha çizdi ve bizi ikiye ayırıp: 'Bunlar söz günahkârları, bunlar da fiil günahkârlarıdır' dedi. Ben fiil günahkârlarının arasındaydım. O anda söz günahkârları da gözümüzün önünden kayboldu, onlardan hiçbirini görmez olduk. Biz ise kimimiz oturmuş, kimimiz uzanmış halde kaldık; söz günahkârlarına nispetle az bir topluluktuk. Biz bu haldeyken yanıma birisi geldi, yanımdaki bir adamı topuğundan tutup çekti ve derisini, içindeki kuru bir şeyden sıyrılan tulum gibi tek seferde çıkardı. Bundan dolayı bana
ذعر شديد فبينا أنا كذلك إذ آتٍ جاءني من ورائي، فألقى عليّ جوخة فجعلها على أكتافي وأدارها على أفخاذي فسترني بها ولكن على غير هيئة لبس المخيط، قال: واستيقظت وأنا على ذلك فقصصته على بعض الصالحين فقال: أحمد الله على كونك من عصاة الأفعال، وأخذ من ستري بالجوخة على تلك الهيئة أني أحج، فبشرني بذلك فحججت في ذلك العام - والله تعالى المسؤول في التوبة، فإنه الفعّال لما يريد {فأما الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان بألسنتهم {وعملوا} تصديقاً لإقرارهم {الصالحات} أي كلها.
şiddetli bir dehşet geldi. Ben bu haldeyken arkamdan birisi geldi ve üzerime bir çuha kumaşı attı; onu omuzlarıma koyup kalçalarıma sardı ve dikilmiş elbise giyme tarzı dışında beni onunla örttü. Dedi ki: Ben bu haldeyken uyandım ve bunu salih kimselerden birine anlattım. O da şöyle dedi: Fiil günahkârlarından olduğuna hamdet. Çuha ile o şekilde örtülmemden de hacca gideceğimi çıkardı ve beni bununla müjdeledi. O sene hacca gittim -Tevbe konusunda kendisinden dilekte bulunulacak olan yalnız Allah Teâlâ'dır; zira O, dilediğini hakkıyla yapandır. {فأما الذين آمنوا} “İman edenlere gelince”, yani dilleriyle imanı ikrar edenler, {وعملوا} “ve işleyenler”, ikrarlarını tasdik etmek üzere, {الصالحات} “salih amelleri”, yani hepsini.
ولما تقدم هنا ذكر عمارة الأرض وإصلاحها للنبات ووعظ من جعلها أكبر همه بأنها لم تدم له ولا أغنت عنه شيئاً، ذكر أنه جزى من أعرض عنها بقلبه لاتباع أمره سبحانه أعظم ما يرى من زهرتها ونضرتها وبهجتها على سبيل الدوام فقال: {فهم} أي خاصة {في روضة} أي لا أقل منها وهي أرض عظيمة جداً منبسطة واسعة ذات ماء غدق ونبات معجب بهج - هذا أصلها في اللغة وقال الطبري: ولا تجد أحسن منظراً ولا أطيب نشراً من الرياض. {يحبرون*} أي يسرون على سبيل التجدد كل وقت سروراً تشرق له الوجوه، وتبسم الأفواه، وتزهو العيون، فيظهر حسنها وبهجتها، فتظهر
Burada daha önce yeryüzünün imarı, bitkiler için ıslah edilmesi ve onu en büyük gayesi kılan kimseye onun kendisine baki kalmadığı ve hiçbir fayda vermediği hususundaki vaaz zikredildiği için; O Sübhân'ın emrine uymak maksadıyla kalbiyle dünyadan yüz çeviren kimseyi, onun görülen en büyük çiçeği, tazeliği ve neşesiyle sürekli bir biçimde mükâfatlandırdığını zikrederek şöyle buyurdu: {فهم} “İşte onlar”, özellikle onlar, {في روضة} “bir bahçe içindedirler”, yani ondan aşağı olmayan bir yerdedirler; bu, son derece büyük, düz, geniş, bol sulu ve hayranlık verici neşeli bitkileri olan bir arazidir -lügatteki asıl anlamı budur. Taberî şöyle demiştir: Bahçelerden daha güzel bir manzara ve daha hoş bir koku bulamazsın. {يحبرون*} “sevindirilirler”; yani her an yenilenen bir şekilde, yüzlerin parıldadığı, ağızların tebessüm ettiği, gözlerin parladığı, güzelliğinin ve neşesinin ortaya çıktığı bir sevinçle sevindirilirler; böylece
النعمة بظهور آثارها على أسهل الوجوه وأيسرها.
nimet, eserlerinin en kolay ve en rahat şekilde belirmesiyle tezahür eder.
قال الرازي في اللوامع: وأصله - أي الحبرة - في اللغة أثر في حسن، وقال غيره: حبره - إذا سره سروراً تهلل له وجهه، وظهر فيه أثره. {وأما الذين كفروا} أي غطوا ما كشفته أنوار العقول، {وكذبوا} عناداً {بآياتنا} التي لا تصدق منها ولا أضوأ من أنوارها، بما لها من عظمتنا {ولقآءِ الآخرة} الذي لم يدع لبساً في بيانه {فأولئك} أي البعداء البغضاء {في العذاب} أي الكامل لا غيره {محضرون*} من أي محضر كان، بالسوق الحثيث، والزجر العنيف، فإذا وصلوا إلى مقره وكل بهم من يديم كونهم كذلك - لإفادة الجملة الاسمية الدوام، فلا يغيبون عنه ولا يخفف عنهم.
Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: Habre (حبرة) kelimesinin lügatteki aslı, güzellikteki eser/izdir. Başkası ise şöyle demiştir: 'Haberehû', yüzünün aydınlanacağı ve eseri üzerinde görülecek bir sevinçle onu sevindirdiği zaman kullanılır. {وأما الذين كفروا} “İnkâr edenlere gelince”, yani akıl nurlarının açığa çıkardığı şeyleri örtenler, {وكذبوا} “ve yalanlayanlar”, inat ederek, {بآياتنا} “ayetlerimizi”; azametimiz sebebiyle kendisinden daha doğrusu ve nurlarından daha parlağı olmayan ayetlerimizi, {ولقآءِ الآخرة} “ve ahirete kavuşmayı”; beyanında hiçbir şüphe bırakılmayan ahireti, {فأولئك} “işte onlar”, yani o uzak ve nefret edilen kimseler, {في العذاب} “azabın içinde”, yani başkası değil tam anlamıyla azabın içinde, {محضرون*} “hazır bulundurulurlar”; nasıl bir huzur olursa olsun, şiddetli sürükleme ve sert azarlama ile. Karargâhına ulaştıklarında ise isim cümlesinin süreklilik bildirmesi sebebiyle onları sürekli bu halde tutacak olanlar kendilerine vekil kılınır; artık ondan kaybolmazlar ve azapları hafifletilmez.
ولما بين سبحانه المبدأ بخلق السماوات والأرض، والمعاد بالجنة والنار، وأنهم كذبوا به، وكان تكذيبهم به مستلزماً لاعتقاد نقائص كثيرة منها العجز وإخلاف الوعد وترك الحكمة، كان ذلك سبباً لأن ينزه سبحانه نفسه المقدسة ويأمر بتنزيهها، لأن ذلك يدفع عن المنزه مضار الوعيد، ويرفعه إلى مسار الوعد، فقال ذاكراً من أفعاله العالية التي لا مطمع لغيره في القدرة على شيء منها ما يدل على خلاف ذلك الذي يلزم اعتقادهم، لافتاً الكلام عن صيغة العظمة إلى أعظم منها بذكر الاسم الأعظم. {فسبحان الله} أي سبحوا الذي له جميع العظمة بمجامع التسبيح بأن تقولوا هذا القول الذي هو عَلَمه، فهو
Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratarak başlangıcı, cennet ve cehennem ile de dönüşü beyan edip onların bunu yalanladıklarını ve bu yalanlamalarının acziyet, vaadinden dönme ve hikmeti terk etme gibi pek çok noksanlığı itikat etmeyi gerektirdiğini bildirince; bu durum, O Sübhân'ın mukaddes zatını tenzih etmesine ve tenzih edilmesini emretmesine bir sebep teşkil etti. Çünkü tenzih, tenzih eden kimseden tehdidin zararlarını defeder ve onu vaadin sevinçlerine yükseltir. Böylece onların inancının gerektirdiği şeyin aksine delalet eden ve başkasının bunlardan herhangi birine güç yetirmesine imkân bulunmayan yüce fiillerini zikrederek, azamet sîgasından İsm-i A'zam'ı zikrederek daha büyüğüne iltifat edip şöyle buyurdu: {فسبحان الله} “O halde Allah'ı tesbih edin”; yani bütün tesbihleri bir araya toplayarak bütün azamete sahip olan Zat'ı, O'nun özel adı olan bu sözü söyleyerek tesbih edin; zira O,
منزه عن كل نقص؛ ثم ذكر أوقات التسبيح إشارة إلى ما فيها من التغير الذي هو منزه عنه وإلى ما يتجدد فيها من النعم ووجود الأحوال الدالة على القدرة على الإبداع الدال على البعث، فقال دالاً على الاستغراق بنزع الخافض مقدماً المحو لأنه أدل على البعث الذي النزاع فيه وهو الأصل، لافتاً الكلام إلى الخطاب لأنه أشد تنبيهاً: {حين تمسون} أي أول دخول الليل بإذهاب النهار وتفريق النور، فيعتريكم الملل، ويداخلكم الفتور والكسل، على سبيل التجدد والاستمرار، وأكد الندب إلى التسبيح بإعادة المضاف فقال: {وحين تصبحون*} بتحويل الأمر فتقومون أحياء بعد أن كنتم أمواتاً فتجدون نهاراً قد أضاء بعد ليل كان دجى، فتفعلون ما هو سبحانه منزه عنه من الحركة والسعي في جلب النفع ودفع الضرر، وأرشد السياق إلى أن التقدير: وله الحمد في هذين الجنسين.
her türlü noksanlıktan münezzehtir. Sonra tesbih vakitlerini zikretti; bu vakitlerde bulunan ve O'nun münezzeh olduğu değişime, bunlarda yenilenen nimetlere ve dirilişe delalet eden icat kudretini gösteren hallerin varlığına işaret etmek üzere. Cer edatını düşürerek istiğrak (kapsayıcılık) bildirdi ve çekişme konusu olan ve asıl kabul edilen dirilişe daha çok delalet ettiği için gidermeyi öne aldı; daha kuvvetli bir uyarı olması için sözü hitaba çevirerek şöyle buyurdu: {حين تمسون} “Akşama girdiğiniz zaman”; yani gündüzün gitmesi ve nurun dağılmasıyla gecenin ilk girişinde; böylece yenilenen ve süreklilik arz eden bir biçimde üzerinize bir bıkkınlık çöker, içinize gevşeklik ve tembellik girer. Muzafı tekrar ederek tesbihe teşviki pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وحين تصصبحون*} “ve sabaha erdiğiniz zaman”; durumun değişmesiyle, ölü iken diri olarak kalkarsınız ve karanlık olan bir geceden sonra aydınlanmış bir gündüz bulursunuz; böylece O Sübhân'ın münezzeh olduğu hareket, fayda sağlama ve zararı defetme çabasında bulunursunuz. Sözün akışı takdirin şöyle olduğuna işaret etti: Bu iki tür vakitte hamd de O'na mahsustur.
ولما ذكر ما يدل على خصوص التنزيه، اتبعه ما يعرف بعموم الكمال، فقال ذاكراً لوقت كمال النهار وكمال الظلام، وتذكيراً بما يحدث عندهما للآدمي من النقص بالفتور والنوم اعتراضاً بين الأوقات للاهتمام بضم التحميد إلى التسبيح: {وله} أي وحده مع النزاهة عن شوائب النقص {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال.
Özel tenzihe delalet eden şeyi zikredince, genel kemali bildiren şeyi onun peşinden getirdi. Gündüzün ve karanlığın kemal vaktini zikrederek, tesbihe hamdi ekleme ihtimamından dolayı vakitler arasına bir itiraz cümlesi olarak bu iki vakitte insanda gevşeklik ve uyku sebebiyle meydana gelen noksanlığı hatırlatıp şöyle buyurdu: {وله} “Ve yalnız O'na aittir”, noksanlık şaibelerinden münezzeh olmakla birlikte, {الحمد} “hamd”, yani kemal sıfatlarını kuşatmak.
ولما قدم سبحانه أن تنزهه ملأ الأزمان، وكان ذلك مستلزماً
Allah Teâlâ O'nun tenzihinin bütün zamanları doldurduğunu öne geçirince, bu durum
لملء الأكوان، وكان إثبات الكمال أبين شرفاً من التنزيه عن النقص، صرح فيه بالقبيلين فقال: {في السماوات} أي الأجرام العالية كلها التي تحريكها - مع أنها من الكبر في حد لا يحيط به إلا هو سبحانه - سبب للإمساء والإصباح وغيرهما من المنافع {والأرض} التي فيها من المنافع ما يجل عن إحاطتكم به مع أنها بالنسبة إلى السماء كحلقة ملقاة في فلاة، ولولا ذلك لظهر لكم ذلك برؤية ما وراءها هو شأن كل مظل مع كل مقل كما تشاهدون السحاب ونحوه.
bütün varlıkları doldurmayı gerektirdi ve kemali ispat etmek noksanlıktan tenzih etmekten şerefçe daha açık olduğu için, orada her iki fırkayı açıkça zikredip şöyle buyurdu: {في السماوات} “Göklerde”, yani büyüklükleri ancak Kendisi tarafından kavranabilecek derecede olmasına rağmen hareket ettirilmeleri akşama ve sabaha ermenin ve diğer faydaların sebebi olan bütün yüce cisimlerde, {والأرض} “ve yerde”; semaya nispetle çöle atılmış bir halka gibi olmasına rağmen içinde sizin kavrayamayacağınız kadar çok faydalar bulunan yerde. Eğer böyle olmasaydı, bulut ve benzerlerini müşahede ettiğiniz gibi her gölgeleyen ile her altında kalanın durumunda olduğu gibi arkasındakini görmenizle bu size aşikâr olurdu.
ولما خص الإمساء والإصباح، عمّ فقال معبراً بما يدل على الدوام، لأن وقت النوم الدال على النقص أولى بإثبات الكمال فيه: {وعشياً} أي من الزوال إلى الصباح {وحين تظهرون*} أي تدخلون في شدة الحر، وسبحانه الله في ذلك كله، فالآية من الاحتباك: ذكر التسبيح أولاً دليلاً على إرادته ثانياً، والحمد ثانياً دليلاً على إرادته أولاً، ولعل المراد بالإظهار هنا ما هو أعم من وقت الظهر ليكون المراد به من حين يزول اسم الصباح من وقت ارتفاع الشمس إلى أن يحدث اسم المساء، وهو من الظهر إلى الغروب - قاله ابن طريف
Akşama ve sabaha ermeyi tahsis edince, genelleştirdi ve süreklilik bildiren lafızla ifade etti; zira noksanlığa delalet eden uyku vakti kemali ispat etmeye daha layıktır: {وعشياً} “ve ikindi vaktinde”, yani zevalden sabaha kadar, {وحين تظهرون*} “ve öğleye erdiğiniz zaman”, yani sıcağın şiddetli olduğu vakte girdiğinizde. Bütün bunlarda Allah'ı tesbih edin. Ayette ihtibâk sanatı vardır: İkincisinde kastedildiğine delil olsun diye ilkinde tesbihi zikretti; ilkinde kastedildiğine delil olsun diye de ikincisinde hamdi zikretti. İzhâr (öğleye erme) ile burada öğle vaktinden daha genel olan bir mananın kastedilmiş olması muhtemeldir; öyle ki bununla güneşin yükselme vaktinden sabah isminin kalktığı andan akşam isminin meydana geldiği ana kadar olan vakit kastedilmiş olsun ki bu da öğleden batışa kadardır -bunu İbn Tarîf
في كتابه الأفعال ونقله عن الإمام عبد الحق في كتابه الواعي، وذلك حين استبداد النهار فيكون كماله فيما دون ذلك من باب الأولى، وهذا مع هذه الدقائق إشارة إلى الصلوات الخمس، أي سبحوه بالخضوع له بالصلاة في وقت المساء بصلاة العصر والمغرب، وفي وقت الصباح بالصبح، وفي العشى بالعشاء، وفي الإظهار بالظهر، وفي هذا التخريج من الحسن بيان الاهتمام بالصلاة الوسطى، فابتدأ سبحانه بالعصر التي قولها أصح الأقوال، ودخول المغرب في حيزها بطريق التبعية والقصد الثاني، وثنى بالصبح وهي تليها في الأصحيّة وهما القريبتان، لقوله ﷺ: «من صلى البردين دخل الجنة» - رواه الشيخان عن أبي موسى ﵁، «من صلى قبل طلوع الشمس وقبل غروبها وجبت له الجنة» - أسنده صاحب الفردوس عن عمارة بن روبية ﵁ ورواه مسلم وغيره عنه بلفظ: «لن يلج النار أحد صلى قبل طلوع الشمس وقبل غروبها» - يعني الفجر والعصر «كنا عند النبي ﷺ فنظر إلى القمر ليلة البدر فقال:» إنكم سترون ربكم كما ترون هذا القمر، لا تضامون في رؤيته، فإن استطعتم أن لا تغلبوا على صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها فافعلوا لا تفوتنكم «، ثم قرأ {فسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل الغروب} رواه البخاري عن جرير بن عبد الله ﵁، وحديث أبي هريرة ﵁ في الصحيح» يتعاقبون فيكم ملائكة بالليل وملائكة بالنهار ويجتمعون في صلاة الفجر وصلاة العصر «يدخل هنا.
[İbnü'l-Kûtıyye bunu] el-Ef‘âl adlı kitabında [zikretmiş] ve bunu İmam Abdülhak'tan el-Vâ‘î adlı kitabından nakletmiştir. Bu da gündüzün tam hâkim olduğu vakittir; dolayısıyla [Allah'ın mülkünün] bundan daha aşağısındaki mükemmelliği evleviyetle sabittir. Bu husus, bu inceliklerle birlikte beş vakit namaza bir işarettir. Yani akşam vaktinde ikindi ve akşam namazıyla, sabah vaktinde sabah namazıyla, yatsı vaktinde yatsı namazıyla ve öğle vaktinde öğle namazıyla O'na boyun eğerek [namazla] tesbihte bulunun. Bu tahrîcde, orta namaza (salât-ı vustâ) gösterilen ihtimamın beyanı açısından bir güzellik vardır. Zira [Allah] Teâlâ, [orta namaz olduğu] görüşü görüşlerin en sahihi olan ikindi ile başlamış, akşam namazı da tâbi olma ve ikinci derecede kastedilme yoluyla onun kapsamına girmiştir. İkinci olarak da sahihlik açısından onu takip eden sabah namazını zikretmiştir; nitekim bu ikisi [faziletçe] birbirine yakındır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İki serinlik [vaktinin] namazını (sabah ve ikindiyi) kılan cennete girer" buyurmuştur -Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir-. "Güneş doğmadan önce ve batmadan önce namaz kılan kimseye cennet vacip olur" -Bunu el-Firdevs sahibi, Umâre b. Rueybe radıyallâhu anh'tan senediyle rivayet etmiştir; Müslim ve diğerleri de ondan şu lafızla rivayet etmiştir: "Güneş doğmadan önce ve batmadan önce namaz kılan hiçbir kimse ateşe girmeyecektir" -yani sabah ve ikindi namazı-. "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; dolunay gecesi aya baktı ve şöyle buyurdu: 'Siz şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de [açıkça] göreceksiniz, O'nu görmekte birbirinize baskı yapmayacak/zahmete düşmeyeceksiniz. O halde güneşin doğmasından önceki ve batmasından önceki namaz hususunda mağlup olmamaya (onları kaçırmamaya) gücünüz yetiyorsa bunu yapın, sakın onları kaçırmayın.' Sonra { فسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل الغروب } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” [ayetini] okudu." -Bunu Buhârî, Cerîr b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir-. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın Sahîh'teki: "Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler ve sabah namazı ile ikindi namazında toplanırlar" hadisi de buraya dâhildir.
ولما ذكر دلالة على البعث المستلزم للوحدانية مطلق التحويل الذي هو إحياء في المعنى بعد إماتة، أتبعه الإحياء والإماتة حقيقة، صاعداً من ذكر البعث تصريحاً بما كان ألقاه تلويحاً فقال: {يخرج الحي} كالإنسان والطائر {من الميت} كالنطفة والبيضة {ويخرج الميت} كالبيضة والنطفة {من الحي} عكس ذلك {ويحيي الأرض} باخضرار النبات.
Tevhidi gerektiren dirilişe bir delil olarak, öldürdükten sonra manevi bir diriltme olan mutlak değişimi zikredince; ima yoluyla sunduğu şeyi açıkça belirterek dirilişin zikrinden yukarı çıkıp hakiki anlamda diriltme ve öldürmeyi peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {يخرج الحي} “Ölüden diriyi çıkarır”, insan ve kuş gibi, {من الميت} “ölüden”, nutfe ve yumurta gibi; {ويخرج الميت} “ve diriden ölüyü çıkarır”, yumurta ve nutfe gibi, {من الحي} “diriden”, bunun tam aksine; {ويحيي الأرض} “ve yeri diriltir”, bitkilerin yeşermesiyle.
ولما كان من الأراضي ما لا ينبت إلا بعد مدة إنزال المطر، ومنها ما ينبت من حين إنزال المطر عقب تحطم ما كان بها من النبات سواء، أسقط الجار هنا تنبيهاً على الأمر الثاني لأنه أدل على القدرة، فهو أنسب لهذا السياق ولمقصود السورة، ولأنه جعل فيه قوة إحيائها على الدوام فقال: {بعد موتها} بيبسه وتهشمه. ولما كان التقدير: كذلك يفعل على سبيل التكرر وأنتم تنظرون، عطف عليه قوله:
Toprakların bir kısmı ancak yağmurun yağmasından belli bir süre sonra bitki bitirdiği, bir kısmı da üzerindeki bitkilerin kırılıp ufalanmasının hemen ardından yağmurun inmesiyle derhal bitki bitirdiği için; ikinci duruma dikkat çekmek üzere burada cer edatını düşürdü; çünkü bu kudrete daha çok delalet eder, dolayısıyla bu bağlama ve surenin maksadına daha uygundur ve yeryüzünü sürekli diriltme gücünü onda kıldığı içindir. Şöyle buyurdu: {بعد موتها} “ölümünden sonra”, kuruyup ufalanmasından sonra. Takdirî mana: Siz bakıp dururken bunu tekrar eden bir biçimde böylece yapar, şeklinde olunca şu buyruğunu ona atfetti:
{وكذلك} أي ومثل فعله هذا الفعل البديع من إخراجه لهذا الحي حساً ومعنى من الميت {تخرجون} بأيسر أمر من الأرض بعد تفرق أجسامكم فيها من التراب الذي كان حياً بحياتكم - هذا على قراءة الجماعة البناء للمفعول. وبناه حمزة والكسائي وابن ذكوان بخلاف عنه للفاعل إشارة إلى أنهم لقوة تهيئهم لقبول البعث صاروا كأنهم يخرجون بأنفسهم - روى عبد الله ابن الإمام أحمد في زيادات المسند عن لقيط بن عامر ﵁ أنه خرج وافداً إلى رسول الله ﷺ ومعه صاحب له يقال له نهيك بن عاصم بن مالك بن المنتفق ﵁، قال: فخرجت أنا وصاحبي حتى قدمنا على رسول الله ﷺ لانسلاخ رجب، فأتينا رسول الله ﷺ حين انصرف من صلاة الغداة فقام في الغداة خطيباً إلى أن قال: «ألا اسمعوا تعيشوا ألا اجلسوا ألا اجلسوا، قال: فجلس الناس فقمت أنا وصاحبي حتى إذا فرغ لنا فؤاده وبصره قلت: يا رسول الله! ما عندك من علم الغيب، فضحك لعمر الله وهز رأسه فقال: ضن ربك بمفاتيح الخمس من الغيب فذكره حتى ذكر البعث قال: فقلت: يا رسول الله، كيف يجمعنا بعد ما تفرقنا الرياح
{وكذلك} “Ve işte böylece”, yani bu diriyi ölüden hissen ve manen çıkarmak şeklindeki harikulade fiili gibi, {تخرجون} “çıkarılacaksınız”; bedenleriniz onda dağıldıktan sonra, hayatınızla canlı olan topraktan en kolay bir şekilde yerden [çıkarılacaksınız]. Bu, çoğunluğun meçhul (tuhrecûn) okuyuşuna göredir. Hamza, Kisâî ve bir rivayetinde İbn Zekvân ise dirilişi kabule olan güçlü hazırlıklarından ötürü sanki kendiliklerinden çıkıyorlarmış gibi bir işaret olmak üzere malum (tahrucûn) okumuşlardır. İmam Ahmed'in oğlu Abdullah, el-Müsned'in Ziyâdât'ında Lakît b. Âmir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: O, yanında Nüheyk b. Âsım b. Mâlik b. el-Müntefik radıyallâhu anh adlı bir arkadaşıyla birlikte elçi olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitmek üzere yola çıkmış. Dedi ki: Ben ve arkadaşım Recep ayının bitiminde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıncaya kadar yol aldık. Sabah namazından çıktığı vakit Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik; sabahleyin ayağa kalkıp bir hutbe irat etti ve nihayet şöyle buyurdu: «Haberiniz olsun, dinleyin ki yaşayasınız! Haberiniz olsun, oturun! Haberiniz olsun, oturun!» Dedi ki: İnsanlar oturdu. Ben ve arkadaşım kalktık, nihayet kalbini ve bakışını bize ayırdığında dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Gayb ilminden sende ne var? Allah'a yemin olsun ki güldü, başını salladı ve: «Rabbin gaybın beş anahtarını [kendine saklayıp] esirgedi» buyurdu ve bunu dirilişi zikredinceye kadar anlattı. Dedi ki: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, rüzgârlar,
والبلى والسباع؟ قال: أنبئك بمثل ذلك في آلاء الله، الأرض أشرفت عليها وهي مدرة بالية فقلت: لا تحيا أبداً، ثم أرسل ربك ﷿ عليها السماء فلم تلبث عليك إلا أياماً حتى أشرقت عليها وهي شرفة واحدة، ولعمر إلهك لهو أقدر على أن يجمعكم من الماء كما أنه يجمع نبات الأرض فتخرجون» . ولما كان التقدير: هذا من آيات الله التي تشاهدونها كل حين دلالة على بعثكم، عطف عليه التذكير بما هو أصعب منه في مجاري العادات فقال: {ومن آياته} أي على قدرته على بعثكم. ولما كان المراد إثبات قدرته سبحانه على بعثهم بعد أن صاروا تراباً بإيجاده لأصلهم من تراب يزيد على البعث في الإعجاب بأنه لم يكن له أصل في الحياة، وكان فعله لذلك إنما مكان مرة واحدة، قال معبراً بالماضي: {أن خلقكم} بخلق أبيكم آدم {من تراب} لم يكن له أصل اتصاف ما بحياة.
çürüme ve yırtıcı hayvanlar bizi dağıttıktan sonra [Allah] bizi nasıl bir araya getirecek? Şöyle buyurdu: «Sana Allah'ın nimetlerinden bunun benzerini haber vereyim: Sen kuru, çorak ve harap bir toprağa uğramıştın da 'bu asla dirilmez' demiştin. Sonra Rabbin Azze ve Celle onun üzerine semayı (yağmuru) gönderdi; aradan sadece birkaç gün geçti ki sen ona uğradığında baştan başa yeşermişti. İlahına yemin olsun ki, O sizi sudan toplamaya, yerin bitkisini toplayıp da sizin çıkmanız gibi [toplamaya] elbette daha çok kadirdir.» Takdirî mana: Bu, diriltilmenize delil olmak üzere her an müşahede ettiğiniz Allah'ın ayetlerindendir, şeklinde olunca; adetlerin akışında bundan daha zor olan şeyi hatırlatmayı ona atfedip şöyle buyurdu: {ومن آياته} “Ve O'nun ayetlerindendir”, yani sizi diriltmeye olan kudretine dair [delillerindendir]. Kastedilen şey, hayatla hiçbir nitelenme aslı bulunmayan topraktan asıllarını yaratmasıyla -ki bu, hayatta bir aslı olmaması yönüyle hayranlık bakımından yeniden diriltilmekten daha üstündür- toprak olduktan sonra onları diriltmeye O Sübhân'ın kudretini ispat etmek olduğu ve bunu yapması da yalnızca bir defa vaki olduğu için geçmiş zaman kipiyle ifade edip şöyle buyurdu: {أن خلقكم} “sizi yaratmış olmasıdır”, babanız Âdem'i yaratmak suretiyle, {من تراب} “bir topraktan”; hayatla hiçbir nitelenme aslı bulunmayan [bir topraktan].
ولما كان ابتداء الإنسان من التراب في غاية العجب، أشار إلى ذلك بأداة البعد فقال: {ثم} أي بعد إخراجكم منه {إذا أنتم بشر} أي فاجأتم كونكم لكم بشرة هي في غاية التماسك والاتصال مع اللين
İnsanın başlangıcının topraktan olması son derece şaşırtıcı olduğu için, uzaklık bildiren edatla buna işaret edip şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”, yani sizi ondan çıkardıktan sonra, {إذا أنتم بشر} “bir de bakarsınız ki siz birer beşersiniz”; yani yumuşaklıkla birlikte son derece tutarlı ve bitişik bir tene (cilde) sahip olduğunuzu ansızın görürsünüz,
عكس ما كان لكم من الوصف إذا كنتم تراباً، وأسند الانتشار إلى المبتدأ المخاطب لا إلى الخبر لأن الخطاب أدل على المراد فقال: {تنتشرون} أي تبلغون بالنشر كل مبلغ بالانتقال من مكان إلى مكان مع العقل والنطق، ولم يختم هذه الآية بما ختم به ما بعدها دلالة على أنها جامعة لجميع الآيات، ودلالة على جميع الكمالات، وختم ما بعدها بذلك تنبيهاً على أن الناس أهملوا النظر فيها على وضوحها، وكان من حقهم أن يجعلوها نصب أعينهم، دلالة على كل ما نزلت به الكتب، وأخبرت به الرسل، وكذلك أكد في الإخبار إعلاماً بأنهم صاروا لإهمالها في حيز الإنكار.
toprak olduğunuz zamanki vasfınızın tam aksine. Hitap kastedilen manaya daha çok delalet ettiği için yayılmayı habere değil, muhatap olan mübtedaya isnat ederek şöyle buyurdu: {تنتشرون} “yayılıyorsunuz”; yani akıl ve konuşma yeteneğiyle birlikte bir yerden bir yere intikal ederek yayılmada her mertebeye ulaşıyorsunuz. Bu ayet, bütün ayetleri toplayıcı ve bütün kemallere delil olduğunu göstermek için sonrakilerin bağlandığı fezlekeyle bitirilmedi. Sonrakiler ise açıklığına rağmen insanların bu hususta düşünmeyi terk ettiklerini, oysa kitapların indirdiği ve peygamberlerin haber verdiği her şeye bir delil olarak onu gözlerinin önüne koymaları gerektiğini ihtar etmek üzere öyle bitirildi. Aynı şekilde ihmalleri sebebiyle onların inkâr konumuna düştüklerini bildirmek için haberde tekit yapıldı.
ولما كان أعجب من ذلك أن هذا الذي خلقه التراب ذكراً خلق منه أنثى، وجعلهما شبهي السماء والأرض ماء ونبتاً وطهارة وفضلاً، قال: {ومن آياته} أي على ذلك؛ ولما كان إيجاد الأنثى من الذكر خاص لم يكن إلا مرة واحدة كالخلق من التراب، عبر بالماضي فقال: {أن خلق لكم} أي لأجلكم ليبقى نوعكم بالتوالد، وفي تقديم الجار دلالة على حرمة التزوج من غير النوع، والتعبير بالنفس أظهر في كونها من بدن الرجل في قوله: {من أنفسكم} أي جنسكم بعد إيجادها من
Bundan daha şaşırtıcı olanı; topraktan yarattığı bu varlığı erkek kılıp, ondan bir dişi yaratması ve onları su, bitki, temizlik ve fazilet bakımından gök ile yerin benzerleri kılması olunca şöyle buyurdu: {ومن آياته} “Ve O'nun ayetlerindendir”, yani buna delalet eden; dişinin erkekten özel olarak var edilmesi tıpkı topraktan yaratma gibi sadece bir defa vaki olduğu için geçmiş zaman kipiyle ifade edip şöyle buyurdu: {أن خلق لكم} “sizin için yaratmış olmasıdır”, yani üreme yoluyla türünüz devam etsin diye sizin için; car-mecrurun öne alınmasında kendi türünden başkasıyla evlenmenin haram olduğuna delalet vardır. {من أنفسكم} “kendi nefislerinizden” buyruğunda nefis ifadesinin kullanılması, kadının erkeğin bedeninden olduğunu göstermede daha açıktır; yani babanız Âdem aleyhisselâm'ın zatından var edildikten sonra kendi cinsinizden,
ذات أبيكم آدم ﵇ {أزواجاً} إناثاً هن شفع لكم {لتسكنوا} مائلين {إليها} بالشهوة والألفة، من قولهم: سكن إليه - إذا مال وانقطع واطمأن إليه، ولم يجعلها من غير جنسكم لئلا تنفروا منها.
size çift olan dişiler [yaratmasıdır]; {أزواجاً} “eşler”, {لتسكنوا} “huzur bulasınız diye”, meylederek, {إليها} “onlara”, şehvet ve ülfetle. Bu, bir kimsenin bir şeye meyletmesi, ona bağlanması ve onunla mutmain olması anlamındaki «sekenet ileyhi» sözünden gelir; onlardan nefret edip kaçmayasınız diye onları cinsinizden başkası kılmadı.
ولما كان المقصود بالسكن لا ينتظم إلا بدوام الألفة قال: {وجعل} أي صير بسبب الخلق على هذه الصفة {بينكم مودة} أي معنى من المعاني يوجب أن لا يحب واحد من الزوجين أن يصل إلى صاحبه شيء يكرهه مع ما طبع عليه الإنسان من محبة الأذى، وإنما كان هذا معناه لأن مادة «ودد» مستوياً ومقلوباً تدور على الاتساع والخلو من الدو والدوية بتشديد الواو وهي الفلاة، والود والوداد قال في القاموس: الحب، وقال أبو عبد الله القزاز ونقله عنه الإمام عبد الحق في واعيه: الأمنية، تقول وددت أن ذاك كان، وذاك لاتساع مذاهب الأماني، وتشعب أودية الحب، وفي القاموس: ودان: قرية قرب الأبواء وجبل طويل قرب فيد، والمودة: الكتاب - لاتساع الكلام فيه. وقال الإمام أبو الحسن الحرالي في شرح الأسماء الحسنى: الود خلو عن إرادة المكروه، فإذا حصل إرادة الخير وإيثاره
Huzur bulma gayesi ancak ülfetin sürekliliği ile tamamlanacağı için şöyle buyurdu: {وجعل} “Ve kıldı”, yani bu sıfat üzere yaratma sebebiyle meydana getirdi, {بينكم مودة} “aranızda bir sevgi”; yani insanın tabiatında eziyet etme sevgisi bulunmasına rağmen, eşlerden hiçbirinin arkadaşına hoşlanmadığı bir şeyin ulaşmasını istememesini gerektiren manevi bir hal. Bu kelimenin anlamının böyle olması; gerek düz gerekse tersiyle «vedede» kökünün genişlik ve çöl demek olan şeddeli vav ile devv ve devviyyeden hali olma manaları etrafında dönmesinden dolayıdır. el-Kâmûs'ta el-Vüdd ve el-Vidâd'ın 'sevgi' olduğu belirtilmiştir. Ebû Abdillâh el-Kazzâz ise -ki İmam Abdülhak bunu el-Vâ'î'sinde ondan nakletmiştir- bunun 'temenni' olduğunu söylemiş ve: 'Şunun olmasını temenni ettim (vedidtü)' dersin demiştir; bu da temennilerin yollarının genişliğinden ve sevgi vadilerinin kollara ayrılmasındandır. el-Kâmûs'ta şöyle denir: Veddân: Ebvâ yakınlarında bir köy ve Feyd yakınlarında uzun bir dağdır; el-mevedde ise içindeki sözün genişliğinden dolayı 'mektup' demektir. İmam Ebü'l-Hasen el-Harrâlî Esmâ-i Hüsnâ şerhinde şöyle demiştir: Vedd, hoşlanılmayan şeyi istemekten uzak olmaktır; hayrı istemek ve onu tercih etmek hâsıl olduğunda ise
كان حياً، من لم يرد سواه فقد ود ومن أراد خيراً فقد أحب، والود أول التخلص من داء أثر الدنيا بما يتولد لطلابها من الازدحام عليها من الغل والشحناء، وذلك ظهور لما يتهياً له من طيب الحب، فمن ود لا يقاطع، ومن أحب واصل وآثر، والودود هو المبرأ من جميع جهات مداخل السور ظاهره وباطنه.
sevgi olur. Başkasını istemeyen kimse meveddet beslemiştir (vedde); hayrı dileyen ise sevmiştir (ehabbe). Vedd, dünya talebinde bulunanların birbirine üşüşmesinden doğan kin ve düşmanlık gibi dünya izinin hastalığından kurtulmanın ilk basamağıdır; bu da kendisi için hazırlanan temiz sevginin ortaya çıkışıdır. Seven (veddeden) kimse ilişkiyi kesmez; muhabbet besleyen ise irtibatı sürdürür ve tercih eder. el-Vedûd ise zahirinde ve bâtınında sevinç girişlerinin her türlü yönünden arınmış olandır.
ولما كان هذا المعنى الحسن لا يتم إلا بإرادة الخير قال: {ورحمة} أي معنى يحمل كلاًّ على أن يجتهد للآخر في جلب الخير، ودفع الضير، لكن لما كانت إرادة الخير قد تكون بالمن ببعض ما يكره جمع بين الوصفين، وهما من الله، والفرك - وهو البغض - من الشيطان.
Bu güzel anlam ancak hayrı istemekle tamamlanacağı için şöyle buyurdu: {ورحمة} “ve bir merhamet”; yani her birini diğeri için hayrı celbetmeye ve zararı savmaya gayret göstermeye sevk eden bir anlam. Ancak hayrı istemek bazen hoşlanılmayan bazı şeyleri başa kakmakla olabileceği için bu iki vasfı bir arada zikretti; bu ikisi Allah'tandır, nefret (ferk) ise şeytandandır.
ولما كان ذلك من العظمة بمكان يجل عن الوصف، أشار إليه بقوله مؤكداً لمعاملتهم له بالإعراض عما يهدي إليه معاملة من يدعي أنه جعل سدى من غير حكمة، مقدماً الجار إشارة إلى أن دلالته في العظم بحيث تتلاشى عندها كل آية، وكذا غيره مما ان هكذا على نحو
Bu, vasfedilemeyecek kadar büyük bir azamete sahip olduğu için; hidayet ettiği şeyden yüz çevirme hususundaki muamelelerini, bunun hikmetsizce boş yere yapıldığını iddia eden kimsenin muamelesi kıldıklarını tekit ederek buna şu buyruğuyla işaret etti; delaletinin büyüklüğü karşısında her ayetin silinip gideceğine işaret etmek üzere car-mecruru öne aldı. Şu ayette olduğu gibi bu şekilde olan diğer deliller de böyledir:
{وما نريهم من آية إلا وهي أكبر من أختها} [الزخرف: ٤٨] : {إن في ذلك} أي الذي تقدم من خلق الأزواج على الحال المذكور وما يتبعه من المنافع {لآيات} أي دلالات واضحات على قدرة فاعله وحكمته.
{وما نريهم من آية إلا وهي أكبر من أختها} “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet mutlaka diğerinden daha büyüktü” [Zuhruf: 48]: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani eşlerin zikredilen hal üzere yaratılması ve onu takip eden menfaatlerde, {لآيات} “elbette ayetler vardır”; yani bunu yapanın kudretine ve hikmetine apaçık deliller vardır.
ولما كان هذا المعنى مع كونه دقيقاً يدرك بالتأمل قال: {لقوم} أي رجال أو في حكمهم، لهم قوة وجد ونشاط في القيام بما يجعل إليهم {يتفكرون*} أي يستعملون أفكارهم على القوانين المحررة ويجتهدون في ذلك.
Bu mana ince olmakla birlikte düşünmekle kavranabileceği için şöyle buyurdu: {لقوم} “bir topluluk için”, yani kendilerine tevdi edilen işi yerine getirmede güç, ciddiyet ve gayret sahibi olan erkekler veya onların hükmündeki kimseler için; {يتفكرون*} “düşünen”; yani fikirlerini belirlenmiş kurallar çerçevesinde kullanan ve bu hususta gayret sarf eden kimseler için.
ولما ذكر سبحانه الذكر والأنثى، المخلوقين من الأرض، وكانت السماء كالذكر للأرض التي خلق منها الإنسان، وكان خلقهما مع كونهما مخلوقين من غير شيء أعجب من خلقه فهو أدل على القدرة، وكان خلق الأرض التي هي كالأنثى متقدماً على عكس ما كان في الإنسان، أتبعه ذكرهما بادئاً بما هو كالذكر فقال مشيراً - بعد ما ذكر من آيات الأنفس - إلى آيات الآفاق: {من آياته} أي الدالة على ذلك، ولما كان من العجب إيجاد الخافقين من العدم إيجاداً مستمراً على حالة واحدة، عبر بالمصدر فقال: {خلق السماوات} على علوها وإحكامها {والأرض} على اتساعها وإتقانها.
Allah Teâlâ topraktan yaratılan erkek ve dişiyi zikredince; gök, kendisinden insanın yaratıldığı yer için erkek konumunda olduğundan ve hiçbir şeyden yaratılmamış olmalarıyla birlikte bu ikisinin yaratılışı insanın yaratılışından daha şaşırtıcı ve dolayısıyla kudrete daha çok delalet ettiğinden; dişi konumunda olan yerin yaratılışı da insandakinin aksine öne geçmiş bulunduğundan, enfüsî (içsel) ayetleri zikrettikten sonra afâkî (dışsal) ayetlere işaret ederek erkek konumunda olanla başlayıp bu ikisinin zikrini peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {من آياته} “O'nun ayetlerindendir”, yani buna delalet eden; doğu ile batı arasındakilerin yokluktan tek bir hal üzere sürekli bir var edilişle yaratılması hayret verici olduğundan masdar ile ifade edip şöyle buyurdu: {خلق السماوات} “Göklerin yaratılışı”, yüceliği ve sağlamlığıyla birlikte, {والأرض} “ve yerin [yaratılışı]”, genişliği ve intizamıyla birlikte.
ولما كان من الناس من ينسب الخلق إلى الطبيعة، قال تعالى ذاكراً من صفات الأنفس ما يبطل تأثير الآفاق بأنفسها من غير خلقه وتقديره، وتكوينه وتدبيره: {واختلاف ألسنتكم} أي لغاتكم ونغماتكم وهيئاتها، فلا تكاد تسمع منطقين متفقين في همس ولا جهارة، لا حد ولا رخاوة،
İnsanlardan yaratılışı tabiata nispet edenler bulunduğu için, Allah Teâlâ O'nun yaratması, takdiri, var etmesi ve tedbiri olmaksızın afâkın (dış alemin) bizzat kendi kendine tesirini iptal eden nefislerin sıfatlarını zikrederek şöyle buyurdu: {واختلاف ألسنتكم} “ve dillerinizin farklılığı”; yani lügatlerinizin, nağmelerinizin ve bunların heyetlerinin farklılığı. Öyle ki fısıltıda, açık söyleyişte, sertlikte, yumuşaklıkta,
ولا لكنة ولا فصاحة، ولا إسهاب ولا وجازة، وغير ذلك من صفات النطق وأحواله، ونعوته وأشكاله، وأنتم من نفس واحدة، فلو كان الحكم للطبيعة لم يختلف لأنه لا اختيار لها مع أن نسبة الكل إليها واحدة.
tutuklukta, fesahatte, uzun anlatımda, vecizlikte ve konuşmanın diğer sıfat, hal, nitelik ve şekillerinde birbirine tamamen uyan iki konuşma tarzı neredeyse işitemezsiniz; üstelik hepiniz tek bir nefistensiniz. Eğer hüküm tabiatın olsaydı, hepsinin tabiata nispeti bir olduğu halde tabiatın iradesi bulunmadığı için bu durum farklılık göstermezdi.
ولما كان لون السماء واحداً، وألوان الأراضي يمكن حصرها، قال: {وألوانكم} أي اختلافاً مع تفاوته وتقاربه لا ضبط له مع وحدة النسبة، ولولا هذا الاختلاف ما وقع التعارف، ولضاعت المصالح، وفاتت المنافع، وطوي سبحانه ذكر الصور لاختلاف صور النجوم باختلاف أشكالها، والأراضي بمقادير الجبال والروابي وأحوالها، فلو كان الاختلاف لأجل الطبيعة فإما أن يكون بالنظر إلى السماء أو إلى الأرض، فإن كان للسماء فلونها واحد، وإن كان للأرض فلون أهل كل قطر غير مناسب للون أرضهم. وأما الألسنة فأمرها أظهر.
Göğün rengi tek, yerlerin renkleri ise sınırlandırılabilir olduğu için şöyle buyurdu: {وألوانكم} “ve renklerinizin [farklılığı]”; yani aralarındaki farklılık ve yakınlıkla birlikte, nispetin bir olmasına rağmen zaptedilemeyecek derecede olan bir farklılık. Bu farklılık olmasaydı tanışma gerçekleşmez, maslahatlar zayi olur ve menfaatler kaçardı. Allah Teâlâ yıldızların şekillerinin farklılığıyla suretlerinin farklı olmasından, yeryüzünün ise dağların, tepelerin miktarları ve halleriyle farklılaşmasından dolayı suretlerin zikrini dürdü/kapalı geçti. Eğer bu farklılık tabiat sebebiyle olsaydı, ya göğe ya da yere bakılarak olurdu: Eğer göğe göre olsaydı, onun rengi tektir; eğer yere göre olsaydı, her iklim ahalisinin rengi kendi topraklarının rengine uymazdı. Dillere gelince, onların durumu ise çok daha açıktır.
ولما كان هذا مع كونه في غاية الوضوح لا يختص بجنس من الخلق دون غيره قال: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم العالي الرتبة في بيانه وظهور برهانه {لآيات} أي دلالات عدة واضحة جداً على وحدانيته تعالى وفعله بالاختيار وبطلان ما يقوله أصحاب الطبائع من تلك الاحتمالات التي هي مع خفائها واهية، ومع بعدها مضمحلة متلاشية
Bu durum son derece açık olmakla birlikte yaratılmışlardan belli bir cinse mahsus kalmayıp genele şamil olduğu için şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani beyanı ve delilinin zuhuru bakımından rütbesi yüce olan bu büyük meselede, {لآيات} “elbette ayetler vardır”; yani O Teâlâ'nın birliğine, ihtiyar (irade) ile fiil işlediğine ve tabiatçıların kapalılığıyla birlikte çürük, uzaklığıyla birlikte yok olup gitmiş olan o ihtimallerinin bâtıl olduğuna dair son derece açık birçok delil vardır;
{للعالمين*} كلهم لا يختص به صنف منهم دون آخر من جن ولا إنس ولا غيرهم، وفي رواية حفص عن عاصم بكسر اللام حث للمخاطبين على النظر ليكونوا من أهل العلم، وفي قراءة الباقين بالفتح إيماء إلى أن ذلك من الوضوح بحيث لو نطق الجماد لأخبر بمعرفته، ففيه إشارة إلى أنهم عدم، فلا تبكيت أوجع منه.
{للعالمين*} “âlemler için”; yani onların hepsi için, cinlerden, insanlardan veya başkalarından hiçbir sınıf ayırt edilmeksizin. Âsım'dan Hafs rivayetinde lam harfinin kesresiyle (el-Âlimîn / bilenler şeklinde) okunması, muhatapları ilim ehlinden olsunlar diye bakıp düşünmeye teşviktir. Diğerlerinin fetha ile (el-Âlemîn / âlemler şeklinde) okuyuşunda ise; bunun, cansız varlıklar konuşacak olsa bildiklerini haber verecekleri derecede açık olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla bunda onların yok hükmünde olduğuna bir işaret bulunmaktadır ki bundan daha acı verici bir kınama olamaz.
ولما ذكر المقلة والمظلة ومن فيهما، وبعض صفاتهم اللازمة، ذكر ما ينشأ عن كل من ذلك من الصفات المفارقة فقال: {ومن آياته} أي على ذلك وغيره من أنواع القدرة والعلم {منامكم} أي نومكم ومكانه وزمانه الذي يغلبكم بحيث لا تستطيعون له دفعاً.
Yeri, göğü, bunlarda bulunanları ve bunların bazı ayrılmaz sıfatlarını zikredince; bunlardan her birinden doğan ayrılabilir sıfatları zikredip şöyle buyurdu: {ومن آياته} “Ve O'nun ayetlerindendir”, yani buna ve kudret ile ilmin diğer türlerine delalet eden, {منامكم} “uyumanız”; yani uykunuz, onun mekânı ve onu defetmeye hiçbir şekilde güç yetiremeyeceğiniz biçimde size galip gelen zamanı.
ولما كان الليل محل السكن والراحة والنوم، ذكر ما جعل من نوم النهار أيضاً لأن ذلك أدل على الفعل بالاختبار فقال: {بالّيل والنهار} أي الناشئين عن السماوات والأرض باختلاف الحركات التي تنشأ إلا عن فاعل مختار وانقطاعكم بالنوم عن معاشكم وكل ما يهمكم وقيامكم بعد منامكم أمراً قهرياً لا تقدرون على الانفكاك عن واحد منهما أصلاً {وابتغاؤكم} أي طلبكم بالجد والاجتهاد {من فضله} بالمعاش فيهما، فالآية من الاحتباك: دل ذكر النوم على القيام منه، ودل
Gece sükûnet, istirahat ve uyku yeri olduğu için; gündüz uykusunu da zikretti, çünkü bu iradeyle yapılan fiile daha çok delalet eder. Şöyle buyurdu: {بالّيل والنهار} “geceleyin ve gündüzün”; yani ancak muhtar (dilediğini seçen) bir failden neşet edebilecek farklı hareketlerle göklerden ve yerden doğan gece ve gündüzde. Uyku sebebiyle maişetinizden ve sizi ilgilendiren her şeyden kesilmeniz ve uykunuzdan sonra kalkmanız zorunlu bir durumdur; bu ikisinden hiçbirinden asla ayrılamazsınız. {وابتغاؤكم} “ve aramanız”, yani ciddiyet ve gayretle talep etmeniz, {من فضله} “O'nun lütfundan”, her iki vakitte maişet arayarak. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Uykunun zikredilmesi uykudan kalkmaya delalet etmiş,
الابتغاء على الانقطاع عنه، حذف نهاية الأول وبداية الثاني {إن في ذلك} أي الأمر العظيم العالي الرتبة من إيجاد النوم بعد النشاط، والنشاط بعد النوم الذي هو الموت الأصغر، وإيجاد كل من الملوين بعد إعدامهما، والجد في الابتغاء مع المفاوتة في التحصيل {لآيات} أي عديدة على القدرة والحكمة لا سيما البعث.
talep etmek (ibtigâ) ise uykudan kesilmeye delalet etmiştir; birincinin sonu ile ikincinin başı hazfedilmiştir. {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani zindelikten sonra uykuyu, küçük ölüm olan uykudan sonra da zindeliği var etmek, yok edilmelerinden sonra gece ve gündüzün her birini icat etmek ve elde etmedeki farklılıkla birlikte maişet talebinde gayret göstermek gibi rütbesi yüce olan bu büyük meselede, {لآيات} “elbette ayetler vardır”; yani kudret ve hikmete, bilhassa dirilişe dair pek çok delil vardır.
ولما كانت هذه الآيات في دلالتها على ما تشير إليه من البعث والفعل بالاختيار دقيقة لا يستقل العقل بها دون توقيف من الدعاة لأنه قد يسند النوم والابتغاء إلى العباد والا يتجاوز عن ذلك إلى الخالق إلا الأفراد من خلص العباد، وكان النائم يقوم صافي الذهن فارغ السر نشيط البدن. قال: {لقوم يسمعون*} أي من الدعاة النصحاء سماع من انتبه من نومه فجسمه مستريح نشيط وقلبه فارغ عن مكدر للنصح مانع من قبوله، أو المعنى: لقوم هم أهل للسمع بأن يكونوا قد تنبهوا من رقادهم، فرجعوا عن عنادهم، إشارة إلى أن من لم يتأمل في هذه الآيات فهو نائم لا مستيقظ. فهو غير متأهل لأن يسمع.
Bu ayetlerin işaret ettiği dirilişe ve iradeyle yapılan fiile delaleti; davetçilerin bildirmesi olmaksızın aklın tek başına kavrayamayacağı derecede ince olduğu için -çünkü insan uykuyu ve maişet aramayı kullara nispet edebilir ve ihlaslı kullardan az sayıda kimse dışında buradan Yaratıcı'ya geçemez- ve uyuyan kimse berrak bir zihin, arınmış bir iç dünya ve dinç bir bedenle kalktığı için şöyle buyurdu: {لقوم يسمعون*} “işiten bir topluluk için”; yani uykusundan uyanmış, bedeni dinlenmiş ve zinde, kalbi nasihati bulandıran ve kabulüne engel olan şeylerden arınmış bir kimsenin işitişi gibi nasihatçi davetçilerden işitenler için. Yahut mana şöyledir: Uykularından uyanıp inatlarından dönmek suretiyle işitmeye ehil olan bir topluluk için. Bu da bu ayetler üzerinde düşünmeyen kimsenin uyanık değil, uykuda olduğuna; dolayısıyla işitmeye ehil olmadığına bir işarettir.
ولما ختم بالسمع آية جمعت آيات الأنفس والآفاق لكونها نشأت من أحوال البشر والخافقين، افتتح بالرؤية آية أخرى جامعة لهما لكونها ناشئة عنهما مع كونها أدل على المقصود جامعة بين
İnsanların ve yer ile göğün hallerinden neşet etmesi sebebiyle enfüsî ve afâkî ayetleri kendisinde toplayan bir ayeti işitmekle bitirince; kastedilen manaya daha çok delalet etmesi ve
الترغيب والترهيب فقال: {ومن آياته} ولما كان لمعان البرق جديراً بالتماع البصر عند أول رؤية، وكان يتجدد في حين دون حين، عبر بالمضارع حاذفاً الدال على إرادة المصدر للدلالة على التجدد المعجب منه فقال: {يريكم البرق} أي على هيئات وكيفيات طالما شاهدتموها تارة تأتي يما يضر وتارة بما يسر، ولذلك قال معبراً بغاية الإخافة والإطماع لأن الغايات هي المقصودة بالذات: {خوفاً} أي للإخافة من الصواعق المحرقة {وطمعاً} أي وللاطماع في المياه الغدقة، وعبر بالطمع لعدم الأسباب الموصلة إليه.
korkutma ile ümitlendirmeyi bir arada bulundurması yönüyle her ikisinden neşet eden ve her ikisini toplayan diğer bir ayete görme ile başlayıp şöyle buyurdu: {ومن آياته} “Ve O'nun ayetlerindendir”. Şimşeğin parlaması ilk görüldüğünde gözün kamaşmasına layık olduğu ve zaman zaman yenilendiği için; hayranlık verici olan bu yenilenmeye delalet etmek üzere masdar iradesine delalet eden edatı hazfederek muzari sîgasıyla ifade edip şöyle buyurdu: {يريكم البرق} “size şimşeği göstermesi”; yani defalarca müşahede ettiğiniz, bazen zarar veren bazen de sevindiren şeylerle gelen şekil ve keyfiyetlerde [göstermesi]. Bundan dolayı gayeler bizzat kastedilen şeyler olduğu için en ileri derecedeki korkutma ve ümitlendirme ile ifade ederek şöyle buyurdu: {خوفاً} “korku olarak”, yani yakıcı yıldırımlardan korkutmak için, {وطمعاً} “ve umut olarak”, yani bol sulara umutlandırmak için; ona ulaştıracak sebeplerin bulunmayışından ötürü umut (tame') lafzıyla ifade etti.
ولما كان البرق غالباً من المبشرات بالمطر، وكان ما ينشأ عن الماء أدل شيء على البعث، أتبعه شرح ما أشار إليه به من الطمع فقال: {وينزّل} ولما كان إمساك الماء في جهة العلو في غاية الغرابة، قال محققاً للمراد بالإنزال من الموضع الذي لا يمكن لأحد غيره دعواه {من السماء ماء} .
Şimşek çoğunlukla yağmurun müjdecilerinden olduğu ve sudan neşet eden şeyler dirilişe en çok delalet eden şey olduğu için; şimşekle işaret ettiği o umudun açıklamasını onun peşinden getirip şöyle buyurdu: {وينزّل} “ve indirir”. Suyun yukarı cihette tutulması son derece şaşırtıcı olduğu için, Kendisinden başkasının iddia edemeyeceği bir makamdan indirme kastını kesinleştirerek şöyle buyurdu: {من السماء ماء} “gökten bir su”.
ولما جعل سبحانه ذلك سبباً لتعقب الحياة قال: {فيحيي به} أي الماء النازل من السماء خاصة لأن أكثر الأرض لا تسقى بغيره {الأرض} أي بالنبات الذي هو لها كالروح لجسد الإنسان، ولما كانت الأرض ليس لها من ذاتها في الإنبات إلا العدم، وكان إحياؤها
Allah Teâlâ bunu, ardından hayat gelmesinin bir sebebi kılınca şöyle buyurdu: {فيحيي به} “bununla diriltir”; yani özellikle gökten inen o su ile; zira yeryüzünün çoğu bundan başkasıyla sulanmaz, {الأرض} “yeryüzünü”; yani insan bedeni için ruh ne ise, yeryüzü için de o mesabede olan bitkilerle. Yeryüzünün bitki bitirme konusunda kendi zatından gelen yokluktan başka bir şeyi olmadığı ve onun
به متكرراً، فكان كأنه دائم، وكان ذلك أنسب لمقصود السورة حذف الجار قائلاً: {بعد موتها} أي بيبسه وتهشمه {إن في ذلك} أي الأمر العظيم العالي القدر {لآيات} لا سيما على القدرة على البعث. ولما كان ذلك ظاهراً كونه من الله الفاعل بالاختيار لوقوعه في سحاب دون سحاب وفي وقت دون آخر وفي بلد دون آخر، وعلى هيئات من القوة والضعف والبرد والحر وغير ذلك من الأمر، وكان من الوضوح في الدلالة على البعث بمكان لا يخفى على عاقل قال: {لقوم يعقلون*} .
bununla diriltilmesi sürekli tekrarlanıp adeta kesintisiz hale geldiği ve bu da surenin maksadına daha uygun olduğu için harf-i cerri hazfederek şöyle buyurdu: {بعد موتها} “ölümünden sonra”; yani kuruyup un ufak olmasından sonra. {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”; yani bu yüce ve kadri yüksek işte, {لآيات} “nice ayetler vardır”; bilhassa yeniden diriltmeye olan kudrete [dair]. Bu durumun, dilediğini yapan fail olan Allah'tan olduğu; bir buluttan yağıp diğerinden yağmaması, bir vakitte olup diğerinde olmaması, bir beldede olup diğerinde olmaması ve güç, zayıflık, soğukluk, sıcaklık gibi değişik hallerde cereyan etmesi sebebiyle apaçık ortada olduğu ve yeniden diriltmeye olan delaletindeki açıklık hiçbir akıl sahibine gizli kalmayacak bir derecede bulunduğu için şöyle buyurdu: {لقوم يعقلون*} “akleden bir topluluk için”.
ولما كان جميع ما مضى من الآيات المرئيات ناشئاً عن هذين الخلقين العظيمين المحيطين بمن أنزلت عليهم هذه الآيات المسموعات بياناً لمن أشكل عليه أمر الآيات المرئيات، ذكر أمراً جامعاً للكل وهو من الوضوح بحيث لا يحتاج إلى أكثر من العقل المختوم به ما قبل فقال: {ومن آياته} أي على تمام القدرة وكمال الحكمة.
Görülen ayetlerin tamamı, görülen ayetlerin durumu kendilerine kapalı gelen kimselere bir açıklama olsun diye işitilen bu ayetlerin kendilerine indirildiği muhatapları kuşatan bu iki büyük yaratılıştan (gök ve yer) neşet ettiği için; hepsini toplayan ve kendisinden önceki ayetin kendisiyle mühürlendiği akıldan fazlasına ihtiyaç bırakmayacak derecede açık olan bir hususu zikredip şöyle buyurdu: {ومن آياته} “Ve O'nun ayetlerindendir”; yani tam kudretine ve kemal derecesindeki hikmetine [delalet eden ayetlerindendir].
ولما كانت هذه الآية في الثبات لا في التجدد، أتى بالحرف الدال على المصرف ليسلخ الفعل عن الاستقبال، وعبر بالمضارع لأنه لا بد من إخراجهما عن هذا الوضع فقال: {أن تقوم} أي تبقى على ما تشاهدون من الأمر العظيم بلا عمد {السماء} أفرد لأن السماء الأولى
Bu ayet yenilenmede değil sebatta olduğu için fiili istikbal manasından sıyırmak üzere masdara delalet eden harfi getirdi ve her ikisinin de bu durumdan mutlaka çıkarılacak olması sebebiyle muzari sîgasıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {أن تقوم} “durması”; yani direksiz olarak müşahede ettiğiniz o azametli hal üzere sebat etmesi, {السماء} “göğün”; tekil getirdi çünkü birinci gök,
لا تقبل النزاع لأنها مشاهدة مع صلاحية اللفظ للكل لأنه جنس {والأرض} على ما لهما من الجسامة والثقل المقتضي للهبوط {بأمره} لا بشيء سواه.
gözle görüldüğü için ihtilaf kabul etmez, bununla birlikte lafız cins olduğu için hepsine elverişlidir, {والأرض} “ve yerin”; aşağı inmeyi gerektiren o cüsselerine ve ağırlıklarına rağmen, {بأمره} “O'nun emriyle”; O'ndan başka hiçbir şeyle değil.
ولما لم يبق في كمال علمه وتمام قدرته شبهة، قال معبراً بأداة التراخي لتدل - مع دلالتها على ما هي له - على العظمة، فقال دالاً على أن قدرته على الأشياء كلها مع تباعدها على حد سواء، وأنه لا فرق عنده في شمول أمره بين قيام الأحياء وقيام الأرض والسماء {ثم إذا دعاكم} وأشار إلى هوان ذلك الأمر عنده بقوله: {دعوة من الأرض} على بعد ما بينها وبين السماء فضلاً عن العرش، وأكد ذلك بكونه مثل لمح البصر أو هو أقرب فقال معبراً بأداة الفجاءة: {إذا أنتم تخرجون*} أي يتجدد لكم هذا الوصف بعد اضمحلالكم بالموت والبلى، ويتكرر باعتبار آحادكم من غير تلبث ولا مهلة أصلاً، إلا أن يترتب على الأفضل فالأفضل لقوله ﷺ: «أنا أول من تنشق عنه الأرض» كما دعاكم منها أولاً إذا خلقكم من تراب ثم إذا أنتم بشر تنتشرون، وأعرى هذه مما ختم به الآيات السالفة تنبيهاً على أنها مثل الأولى قد انتهت في الظهور، ولا سيما بانضمامها إلى الأولى التي هي أعظم دال عليها إلى حد هو أضوأ من النور، كما تأتي الإشارة إليه في آية «وهو أهون عليه» .
O'nun ilminin kemalinde ve kudretinin tamlığında hiçbir şüphe kalmayınca, kendi manasına delalet etmekle birlikte azamete de delalet etmesi için terahi edatıyla ifade ederek; aralarındaki uzaklığa rağmen bütün şeylere olan kudretinin eşit olduğuna ve O'nun katında emrinin kuşatıcılığı bakımından dirilerin ayağa kalkması ile yer ve göğün durması arasında bir fark bulunmadığına delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {ثم إذا دعاكم} “Sonra sizi çağırdığı zaman”; arş bir yana dursun, gökle yer arasındaki mesafenin uzaklığına rağmen bu işin Kendi katındaki kolaylığına şu sözüyle işaret etti: {دعوة من الأرض} “yerden bir davetle”. Bunun göz açıp kapama gibi veya daha da yakın olduğunu teyit ederek sürpriz edatıyla (iza-i fücaiyye) şöyle buyurdu: {إذا أنتم تخرجون*} “hemen çıkıverirsiniz”; yani ölüm ve çürüme ile yok oluşunuzun ardından bu vasıf sizin için yenilenir; hiçbir şekilde duraksama ve mühlet olmaksızın, fertleriniz itibarıyla tekrarlanır; meğerki sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kabri ilk açılacak olan benim» hadis-i şerifi gereğince fazilet sırasına göre olsun; nitekim sizi ilkin topraktan yarattığında oradan davet etmiş, sonra siz yeryüzüne yayılan insanlar oluvermiştiniz. Bunun, önceki ayet gibi zuhurunda nihayete erdiğine, bilhassa onun üzerine en büyük delil olan birinciye katılmasıyla ışıktan daha parlak bir dereceye ulaştığına dikkat çekmek üzere -«O'na daha kolaydır» ayetinde işaret edileceği gibi- bu ayeti önceki ayetleri mühürlediği şeyden arındırdı.
ولما ذكر تصرفه في الظرف وبعض المظروف من الإنس والجن، ذكر قهره للكل فقال: {وله} أي وحده بالملك الأتم {من في السماوات والأرض} أي كلهم، وأشار إلى الملك بقوله: {كلٌّ له} أي وحده. ولما كان انقياد الجمع مستلزماً لانقياد الفرد دون عكسه جمع في قوله: {قانتون*} أي مخلصون في الانقياد ليس لأنفسهم ولا لمن سواه في الحقيقة والواقع تصرف بوجه ما إلا بإذنه، وقال ابن عباس ﵄: مطيعون طاعة الإرادة وإن عصوا أمره في العبادة - نقله عنه البغوي وغيره ورجحه الطبري وهو معنى ما قلت.
Zarfta (mekânda) ve mazrufun (mekândakilerin) insan ve cin gibi bir kısmındaki tasarrufunu zikredince, hepsine olan kahrını ve galebesini zikredip şöyle buyurdu: {وله} “Ve yalnız O'nundur”; yani en mükemmel mülkiyetle sadece O'nundur, {من في السماوات والأرض} “göklerde ve yerde olanlar”; yani hepsi. {كلٌّ له} “Hepsi O'na”; yani sadece O'na diyerek mülküyete işaret etti. Çoğulun boyun eğmesi ferdin boyun eğmesini gerektirdiği, fakat aksi gerekmediği için şu sözünde çoğul getirdi: {قانتون*} “boyun eğmişlerdir”; yani boyun eğmede ihlaslıdırlar; gerçekte ve vakıada ne kendileri için ne de O'ndan başkası için O'nun izni olmaksızın hiçbir şekilde tasarruf yoktur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "İbadette O'nun emrine isyan etseler bile, irade bakımından itaatkârdırlar" - bunu ondan Begavî ve başkaları nakletmiş, Taberî de tercih etmiştir ki bu benim söylediğim manadır.
ولما كان هذا معنى يشاهده كل أحد في نفسه مع ما جلى سبحانه من عرائس الآيات الماضيات، فوصل الأمر في الوضوح إلى حد عظيم قال: {وهو} أي لا غيره {الذي يبدأ الخلق} أي على سبيل التجديد كما تشاهدون، وأشار إلى تعظيم الإعادة بأداة التراخي فقال: {ثم يعيده} أي بعد أن يبيده.
Bu, Allah Teâlâ'nın geçen ayetlerin güzelliklerini ortaya koymasıyla birlikte herkesin kendi nefsinde müşahede ettiği bir mana olduğu ve böylece mesele açıklıkta büyük bir dereceye ulaştığı için şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O'dur”; yani başkası değil, {الذي يبدأ الخلق} “yaratmayı başlatan”; yani müşahede ettiğiniz üzere yenileme yoluyla [başlatan]. Terahi edatıyla yeniden yaratmanın azametine işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم يعيده} “sonra onu iade eden”; yani onu yok ettikten sonra.
ولما كان من المركوز في فطر جميع البشر أن إعادة الشيء أسهل من ابتدائه قال: {وهو} أي وذلك الذي ينكرونه من الإعادة {أهون عليه} خطاباً لهم بما الفوه وعقلوه ولذلك أخر الصلة
Bütün insanların fıtratında bir şeyi yeniden yapmanın onu ilk başta yapmaktan daha kolay olduğu yerleşik bulunduğu için, alıştıkları ve akıl ettikleri şey üzerinden onlara hitap ederek şöyle buyurdu: {وهو} “ve bu”; yani onların inkâr ettiği bu yeniden diriltme, {أهون عليه} “O'na daha kolaydır”. Bu sebeple sılayı tehir etti,
لأنه لا معنى هنا للاختصاص الذي يفيده تقديمها.
zira burada sılanın öne alınmasının sağlayacağı ihtisas (has kılma) manasının bir yeri yoktur.
ولما كان هذا إثماً هو على طريق التمثيل لما يخفى عليهم بما هو جلي عندهم، وكل من الأمرين بالنسبة إلى قدرته على حد سواء لا شيء في علمه أجلى من آخر، ولا في قدرته أولى من الآخر، قال مشيراً إلى تنزيه نفسه المقدسة عما قد يتوهمه بعض الأغبياء من ذلك: {وله} أي وحده {المثل الأعلى} أي الذي تنزه عن كل شائبة نقص، واستولى على كل رتبة كمال، وهو أمره الذي أحاط بكل مقدور، فعلم به إحاطته هو سبحانه بكل معلوم، كما تقدم في البقرة في شرح المثل
Bu [ifade], onlara gizli kalan şeyi yanlarında açık olan şeyle temsil yoluyla anlatmaktan ibaret olduğu ve her iki husus da O'nun kudretine nispetle eşit olup ilminde hiçbir şey diğerinden daha açık, kudretinde de hiçbiri diğerinden daha öncelikli olmadığı için; bazı ahmakların bundan vehmedebileceği şeylerden mukaddes Zatını tenzih etmeye işaret ederek şöyle buyurdu: {وله} “Ve yalnız O'nundur”, {المثل الأعلى} “en yüce sıfat”; yani her türlü noksanlık şaibesinden münezzeh olan ve her kemal mertebesini kuşatan [sıfat]; o da güç yetirilen her şeyi kuşatan emridir; böylece O'nun bilinen her şeyi kuşattığı anlaşılmıştır. Nitekim Bakara'da mesel bahsinde geçtiği üzere,
{ألا له الخلق والأمر} [الأعراف: ٥٤] .
{ألا له الخلق والأمر} [A'râf: 54] “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir”.
ولما كان الخلق لقصورهم مقيدين بما لهم به نوع مشاهدة قال: {في السماوات والأرض} اللتين خلقهما ولم تستعصيا عليه، فكيف يستعصي عليه شيء فيهما، وقد قالوا: إن المراد بالمثل هنا الصفة، وعندي أنه يمكن أن يكون على حقيقته تقريباً لعقولنا، فإذا أردنا تعرفه سبحانه في الملك مثلنا بأعلى ما نعلم من ملوكنا فنقول: الاستواء على العرش مثل للتدبير والتفرد بالملك كما يقال في ملوكنا: فلان جلس على سرير الملك، بمعنى: استقل بالأمر وتفرد بالتدبير وإن لم يكن هنا سرير ولا جلوس، وإذا ذكر بطشه سبحانه وأخذه لأعدائه في نحو قوله تعالى: {يد الله فوق أيديهم} [الفتح: ١٠] {إن بطش ربك لشديد} [البروج: ١٢] مثلناه بما لو قهر
Yaratılanlar acizlikleri sebebiyle kendileri için bir tür müşahede bulunan şeylerle kayıtlı olduklarından şöyle buyurdu: {في السماوات والأرض} “göklerde ve yerdeki”; O, bu ikisini yaratmış ve onlar O'na karşı gelememişlerdir; öyleyse bu ikisinde bulunan herhangi bir şey O'na nasıl karşı gelebilir? Alimler buradaki meselden muradın sıfat olduğunu söylemişlerdir. Bana göre ise akıllarımıza yaklaştırmak için hakikati üzere olması da mümkündür. Zira O'nu mülkte tanımak istediğimizde, krallarımızdan bildiğimiz en üstün kimseyle temsil getirir ve şöyle deriz: Arş'a istiva etmek, tedbir ve mülkte teklik için bir temsildir; nitekim krallarımız hakkında da: "Falan kimse mülk tahtına oturdu" denilir; yani ortada ne bir taht ne de oturma olmasa bile, işi tek başına üstlendi ve tedbirde tek kaldı manasındadır. Allah Teâlâ'nın düşmanlarını yakalaması ve cezalandırması Allah Teâlâ'nın şu ayetlerinde geçtiği gibi zikredildiğinde: {يد الله فوق أيديهم} [Fetih: 10] “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir”, {إن بطش ربك لشديد} [Bürûc: 12] “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir”; bunu sanki bir hükümdarın
سلطان أعدائه بحزمه وصحة تدبيره وكثرة جنوده فقلنا «محق سيفه أعداءه» فأطلقنا سيفه على ما ذكر من قوته، وإذا قيل: تجري بأعيننا، ونحو ذلك علمنا أنه مثل ما نقول إذا رأينا ملكاً حسن التدبير لا يغفل عن شيء من أحوال رعيته فقلنا «هو في غاية اليقظة» فأطلقنا اليقظة التي هي ضد النوم على حسن النظر وعظيم التدبير وشمول العلم، وهذه تفاصيل مما قدمت أنه مثله، وهو أمره المحيط الذي انجلى لنا به غيب ذاته سبحانه، وهكذا ما جاء من أمثاله نأخذ من العبارة روحها فنعلم أنه المراد، وأن ذلك الظاهر ما ذكر إلا تقريباً للأفهام النقيسة على ما نعرف من أعلى الأمثال، والأمر بعد ذلك أعلى مما نعلم، ولذلك قال تعالى: {وهو} أي وحده {العزيز} أي الذي إذا أراد شيئاً كان له في غاية الانقياد كائناً ما كان {الحكيم*} أي الذي إذا أراد شيئاً أتقنه فلم يقدر غيره على التوصل إلى نقص شيء منه، ولا تتم حكمة هذا الكون على هذه الصورة إلا بالبعث، بل هو محط الحكمة الأعظم ليصل كل ذي حق إلى حقه بأقصى التحرير على ما نتعارفه وإلا لكان الباطل أحق من الحق وأكثر، فكان عدم هذا الموجود خيراً
düşmanlarını kararlılığı, yerinde tedbiri ve ordusunun çokluğuyla kahretmesi gibi temsil ederiz de «kılıcı düşmanlarını yok etti» deriz ve kılıcını zikredilen o gücü için kullanırız. «Gözlerimizin önünde akıp gitmektedir» ve benzeri ifadeler geçtiğinde biliriz ki bu, tebaasının hiçbir halinden gafil olmayan iyi idareci bir kral gördüğümüzde söylediğimiz «o son derece uyanıktır» sözümüzün bir benzeridir; böylece uykunun zıddı olan uyanıklığı güzel bakış, büyük tedbir ve ilmin kuşatıcılığı için kullanmış oluruz. İşte bunlar, O'nun temsili olduğunu önceden belirttiğim şeylerin ayrıntılarıdır; o da Zât-ı Akdes'inin gaybının bize kendisiyle tecelli ettiği kuşatıcı emridir. O'nun getirdiği temsillerde de durum böyledir; ifadeden onun ruhunu alırız ve kastedilenin bu olduğunu, zahirin ise ancak bildiğimiz en üstün temsiller kıyaslanarak anlayışlara yaklaştırmak için zikredildiğini biliriz. Mesele bundan sonra bildiğimizin de fevkindedir. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O'dur”; yani yalnız O'dur, {العزيز} “Azîz olan”; yani bir şeyi dilediği vakit, ne olursa olsun O'na son derece boyun eğilen, {الحكيم*} “Hakîm olan”; yani bir şeyi murad ettiğinde onu muhkem kılan; öyle ki başkası ondan bir şeyi eksiltmeye asla güç yetiremez. Bu kâinatın hikmeti bu suret üzere ancak dirilişle tamam olur; bilakis o, örfümüzde bildiğimiz üzere en ince teferruatına kadar her hak sahibinin hakkına kavuşması için hikmetin en büyük dayanak noktasıdır; aksi takdirde batıl haktan daha haklı ve daha çok olurdu da bu mevcudatın yokluğu varlığından daha hayırlı
من وجوده وأحكم.
ve daha hikmetli olurdu.
ولما بان من هذا أنه المتفرد في الملك بشمول العلم وتمام القدرة وكمال الحكمة، اتصل بحسن أمثاله وإحكام مقاله وفعاله قوله: {ضرب لكم} أي بحكمته في أمر الأصنام وبيان إبطال من يشرك بها وفساد قوله بأجلى ما يكون من التقرير: {مثلاً} مبتدئاً {من أنفسكم} التي هي أقرب الأشياء إليكم، فأنتم لما تذكرون به أجدر بأن تفهموه.
Bundan O'nun ilmin kuşatıcılığı, kudretin tamlığı ve hikmetin kemaliyle mülkte tek olduğu ortaya çıkınca, O'nun güzel temsillerine, sözünün ve fiilinin sağlamlığına şu sözü bağlandı: {ضرب لكم} “Size bir misal verdi”; yani putlar meselesinde hikmetiyle ve O'na ortak koşanların durumunun iptalini ve sözlerinin bozukluğunu en açık bir takrirle beyan ederek, {مثلاً} “bir misal”; başlayarak: {من أنفسكم} “kendinizden”; ki onlar size en yakın şeylerdir; dolayısıyla kendisiyle uyarıldığınız şeyi anlamaya en layık olan sizlersiniz.
ولما كان حاصل المثل أنه لا يكون مملوك كمالك، وكان التقرير أقرب إلى التذكير وأبعد عن التنفير، قال منكراً موبخاً مقرراً: {هل لكم} أي يا من عبدوا مع الله بعض عبيده {من ما} أي من بعض ما {ملكت أيمانكم} أي من العبيد أو الإماء الذين هم بشر مثلكم، وعم في النفي الذي هو المراد بالاستفهام بزيادة الجار بقوله: {من شركاء} أي في حالة من الحالات يسوغ لكم بذلك أن تجعلوا لله شركاء، ونبه على ما في إيجاد الرزق ثم قسمته بين الخلق وغير ذلك من شؤونه بقوله: التفاتاً بعد طول التعبير بالغيبة التي قد يتوهم معها بعد - إلى التلكم بالنون الدال مع القرب على العظمة ولذة الإقبال بالمخاطبة:
Temsilin özü bir memlûkün malik gibi olamayacağı ve ikrar ettirmenin hatırlatmaya daha yakın ve nefret ettirmekten daha uzak olduğu cihetle, inkâr, azarlama ve ikrar ettirme kabilinden şöyle buyurdu: {هل لكم} “Sizin için var mıdır?”; yani ey Allah ile birlikte O'nun bazı kullarına tapanlar! {من ما} “şeylerden”; yani bazısından, {ملكت أيمانكم} “sağ ellerinizin malik olduğu”; yani sizin gibi birer insan olan köle veya cariyelerden. Soru ile kastedilen olumsuzluğu, harf-i cerri ziyade ederek şu sözüyle genelleştirdi: {من شركاء} “hiçbir ortak”; yani hiçbir durumda, kendisi sebebiyle Allah'a ortaklar koşmanızı mazur kılacak [bir ortak]. Rızkı var etmede, sonra onu mahlukat arasında taksim etmede ve O'nun diğer işlerindeki hikmete; bir uzaklık vehmedilebilecek olan gaiplik sîgasıyla uzun süre ifade ettikten sonra -azamete ve hitapla yönelmenin lezzetine delalet eden mütekellim-i maalgayr zamirine- iltifat ederek şöyle dikkat çekti:
{فيما رزقناكم} أي لما لنا من العظمة من مال أو جاه مع ضعف ملككم فيه.
{فيما رزقناكم} “size verdiğimiz rızıklarda”; yani azametimize layık olarak mal veya makamdan verdiğimiz şeylerde; üstelik sizin ondaki mülkiyetinizin zayıflığına rağmen.
ولما كانت الشركة سبباً لتساوي الشريكين في الأمر المشترك قال: {فأنتم} أي معاشر الأحرار والعبيد. ولما كان ربما توهم أن «من شركاء» صفة لأولاد من سراريهم، قدم الصلة دفعاً لذلك فقال: {فيه} أي الشيء الذي وقعت فيه الشركة من ذلك الرزق خاصة لا غيره من نسب أو حسب ونحوهما أو خفة في بدن أو قلب أو طول في عمر ونحوها، وأما أولادهم من السراري فربما ساووهم في ذلك وغيره من النسب ونحوه، والعبيد ربما ساووهم في قوة البدن وطول العمر أو زادوا {سواء} ثم بين المساواة التي هي أن يكون حكم أحد القبيلين في المشترك على السواء كحكم الآخر لا يستبد أحدهما عن الآخر بشيء بقوله: {تخافونهم} أي معاشر السادة في التصرف في ذلك الشيء المشترك.
Ortaklık, iki ortağın ortak olunan şeyde eşitliğini gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {فأنتم} “Böylece siz”; yani ey hürler ve köleler topluluğu! «Ortaklardan» ifadesinin cariyelerden olan çocukların sıfatı zannedilmesi ihtimaline karşı bunu defetmek için sılayı öne alarak şöyle buyurdu: {فيه} “onda”; yani soy, şeref ve benzerleri yahut beden ve kalp çevikliği veya ömür uzunluğu gibi şeyler değil, özellikle ortaklığın gerçekleştiği o rızıkta. Cariyelerden olan çocuklara gelince, onlar bazen bunda ve soy gibi diğer hususlarda onlara eşit olabilirler; köleler de bazen beden gücü ve ömür uzunluğunda onlara eşit olabilir veya üstün gelebilirler; {سواء} “eşit [misiniz]?”. Sonra iki fırkadan birinin ortak şeydeki hükmünün diğeri gibi eşit olup birinin diğerinden bağımsız hareket edememesi demek olan bu eşitliği şu sözüyle açıkladı: {تخافونهم} “onlardan korkarsınız”; yani ey efendiler topluluğu, o ortak şeyde tasarrufta bulunurken [korkarsınız].
ولما كانت أداة التشبيه أدل، أثبتها فقال: {كخيفتكم أنفسكم} أي كما تخافون بعض من تشاركونه ممن يساويكم في الحرية والعظمة أن تتصرفوا في الأمر المشترك بشيء لا يرضيه وبدون إذنه، فظهر أن حالكم في عبيدكم مثل له فيمن أشركتموهم به موضح لبطلانه، فإذا لم ترضوا هذا لأنفسكم وهو أن يستوي عبيدكم معكم في
Teşbih edatı daha açık delalet ettiği için onu sabit kılıp şöyle buyurdu: {كخيفتكم أنفسكم} “kendinizden korktuğunuz gibi”; yani hürriyet ve azamette size denk olup ortaklık kurduğunuz kimselerin rızası olmaksızın ve izni bulunmaksızın o ortak işte tasarruf etmekten çekindiğiniz gibi. Böylece köleleriniz konusundaki durumunuzun, O'na ortak koştuklarınız hususunda O'nun için bir mesel olduğu ve bunun batıllığını açıkladığı zahir oldu. Kölelerinizin sizinle mülkte eşit olmasını
الملك فكيف ترضونه بخالقكم في هذه الشركاء التي زعمتموها فتسوونها به وهي من أضعف خلقه أفلا تستحيون؟ .
kendiniz için kabul etmediğiniz halde, nasıl olur da iddia ettiğiniz bu ortaklar hususunda Yaratıcınız için bunu kabul eder, üstelik O'nun en zayıf yaratıklarından oldukları halde onları O'na denk tutarsınız? Hiç utanmaz mısınız?
ولما كان هذا المثال، في الذروة من الكمال، كان السامع جديراً بأن يقول: جل ألله! ما أعلى شأن هذا البيان! هل يبين كل شيء هكذا؟ فقال: {كذلك} أي مثل هذا البيان العالي {نفصل} أي نبين، لأن الفصل هو الميز وهو البيان، وذلك على وجه عظيم - بما أشار إليه التضعيف مع التجديد والاستمرار: {الآيات} أي الدلالات الواضحات.
Bu misal kemalin zirvesinde olunca, dinleyenin şöyle demesi yerinde olurdu: Allah ne yücedir! Bu beyanın şanı ne kadar da yücedir! Acaba her şey böyle mi açıklanır? Bunun üzerine şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böylece”; yani bu yüce beyan gibi, {نفصل} “ayrıntılı olarak açıklarız”; yani beyan ederiz; çünkü fasl, ayırt etmek ve beyan etmektir; yenilenme ve süreklilikle birlikte şeddenin işaret ettiği üzere azametli bir surette [açıklarız]: {الآيات} “ayetleri”; yani apaçık delilleri.
ولما كان البيان لا ينفع المسلوب قال: {لقوم يعقلون*} إشارة إلى أنهم إن لم يعملوا بمقتضى ذلك كانوا مجانين، لأن التمثيل يكشف المعاني بالتصوير والتشكيل كشفاً لا يدع لبساً، فمن خفي عليه لم يكن له تمييز.
Beyan, akıldan mahrum kimseye fayda vermediği için şöyle buyurdu: {لقوم يعقلون*} “akleden bir topluluk için”. Bu da onların bunun gereğiyle amel etmedikleri takdirde deli sayılacaklarına bir işarettir; zira temsil, manaları tasvir ve şekillendirme yoluyla hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde açığa çıkarır; bu durum kime gizli kalırsa onun temyiz gücü yok demektir.
ولما كان جوابهم قطعاً: ليس لنا شركاء بهذا الوصف، كان التقدير، فلم تتبعوا في الإشراك بالله دليلاً، فنسق عليه: {بل} وكان الأصل: اتبعتم، ولكنه أعرض عنهم، إيذاناً بتناهي الغضب للعناد بعد البيان، وأظهر الوصف الحامل لهم على ذلك تعميماً وتعليقاً للحكم به
Onların cevabı kesinlikle: "Bizim bu vasıfta ortaklarımız yoktur" şeklinde olunca, takdir: "Öyleyse siz Allah'a şirk koşmada hiçbir delile uymadınız" şeklinde oldu ve bunun üzerine şöyle bağlandı: {بل} “Bilakis”. Asıl olan: "Siz uydunuz" şeklinde olmasıydı; fakat beyandan sonraki inat sebebiyle öfkenin son raddeye ulaştığını bildirmek için onlardan yüz çevirdi ve hükmü genele yaymak ve ona bağlamak için onları buna sevk eden vasfı açıkça zikrederek
فقال: {اتبع} أي بتكليف أنفسهم خلاف الفطرة الأولى {الذين ظلموا} أي وضعوا الشيء في غير موضعه فعل الماشي في الظلام {أهواءهم} وهو ما يميل إليه نفوسهم.
şöyle buyurdu: {اتبع} “uydular”; yani ilk fıtratın aksine nefislerini zorlayarak, {الذين ظلموا} “o zulmedenler”; yani karanlıkta yürüyenin yaptığı gibi bir şeyi layık olmadığı yere koyanlar, {أهواءهم} “kendi hevalarına”; yani nefislerinin meylettiği şeylere.
ولما كان اتباع الهوى قد يصادف الدليل، وإذا لم يصادف وكان من عالم رده عنه علمه قال: {بغير علم} إشارة إلى بعدهم في الضلال لأن الجاهل يهيم على وجهه بلا مرجح غير الميل كالبهيمة لا يرده شيء، وأما العالم فربما رده علمه.
Hevaya uymak bazen delille örtüşebildiği, örtüşmediğinde ise eğer bir alimden sadır olmuşsa ilmi onu bundan vazgeçirebileceği için şöyle buyurdu: {بغير علم} “bir ilim olmaksızın”. Bu da onların sapıklıkta ne kadar ileri gittiklerine bir işarettir; çünkü cahil kimse bir hayvan gibi meyil dışında hiçbir tercih sebebi olmaksızın şuursuzca dolaşır, onu hiçbir şey geri çevirmez; alime gelince, bazen ilmi onu vazgeçirir.
ولما كان هذا ربما أوقع في بعض الأوهام أن هذا يغير إرادته سبحانه، دل بفاء السبب على أن التقدير: وهذا ضلال منهم بإرادة الله، فلما أساؤوا بإعراقهم فيه كانت عاقبتهم السوء والخذلان، لأنهم أبعدوا أنفسهم عن أسباب الهدى: {فمن يهدي} أي بغير إرادة الله، ولفت الكلام من مظهر العظمة إلى أعظم منه بذكر الاسم الأعظم لاقتضاء الحال له فقال: {من أضل الله} الذي له الأمر كله، ودل بواو العطف على أن التقدير: ليس أحد يهديهم لأنهم أبعدوا أنفسهم عن أسباب الهدى فبعدوا عن أسباب النصر لأنهم صاروا على جرف هار في كل أمورهم، فلذا حسن موضع تعقيبه بقوله: {وما لهم} وأعرق في النفي فقال: {من ناصرين*} أي من الأصنام ولا غيرها يخلصونهم مما هم فيه من
Bu durum bazı vehimlerde bunun Allah Teâlâ'nın iradesini değiştireceği düşüncesini doğurabileceğinden, sebebiyet ifade eden 'fa' harfiyle takdirin şöyle olduğuna delalet etti: Bu, Allah'ın iradesiyle onların bir sapıklığıdır. Onlar onda derinleşerek kötülük yapınca, kendilerini hidayet sebeplerinden uzaklaştırdıkları için akıbetleri kötülük ve yardımsızlık oldu: {فمن يهدي} “artık kim hidayete erdirebilir?”; yani Allah'ın iradesi olmaksızın. Halin gerektirmesi sebebiyle sözü azamet makamından İsm-i A'zam'ı zikrederek ondan daha yücesine çevirip şöyle buyurdu: {من أضل الله} “Allah'ın saptırdığı kimseyi”; O ki bütün emir O'nundur. Atıf 'vav'ı ile takdirin şöyle olduğuna delalet etti: Onları hidayete erdirecek hiç kimse yoktur; çünkü onlar kendilerini hidayet sebeplerinden uzaklaştırdılar, böylece bütün işlerinde çökmek üzere olan bir yarın kenarına geldikleri için zafer ve yardım sebeplerinden de uzaklaştılar. Bu sebeple ardından gelen şu sözün yeri pek güzel oldu: {وما لهم} “Ve onlar için yoktur”. Nefyde daha da ileri giderek şöyle buyurdu: {من ناصرين*} “hiçbir yardımcı”; yani ne putlardan ne de başkalarından onları içinde bulundukları
الخذلان وأسر الشيطان، ومما يسببه من النيران، ونفى الجميع دون الواحد لأن العقل ناصر لهم بما هو مهيأ له من الفهم واتباع دليل السمع لو استعملوه، أو لأنه ورد جواباً لنحو {واتخذوا من دون الله آلهة ليكونوا لهم عزاً لعلهم ينصرون} [مريم: ٨١] أو للإشارة إلى أن تتبع الهوى لا ينفع في تلافي أمره إلا أعوان كثيرون ودل على نفي الواحد {لا تجزي نفس عن نفس} [البقرة: ١٢٣] ، و {أن الكافرين لا مولى لهم} [محمد: ١١] و {فما له من قوة ولا ناصر} [الطارق: ١٠] في أمثالها.
yardımsızlık ve şeytanın esaretinden, onun sebep olacağı cehennem ateşinden kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur. Tekili değil de çoğulu nefyetti; çünkü eğer akıllarını kullansalardı, akıl sahip olduğu anlama ve işitilen delile uyma kabiliyetiyle onlar için bir yardımcıydı; yahut bu, {واتخذوا من دون الله آلهة ليكونوا لهم عزاً لعلهم ينصرون} [Meryem: 81] “Kendilerine bir izzet olsun diye Allah'tan başka ilahlar edindiler; umulur ki kendilerine yardım edilir” ayeti gibilerine bir cevap olarak gelmiştir; yahut da hevanın peşine düşmenin getirdiği zararı telafi etmede ancak pek çok yardımcının fayda verebileceğine işaret etmek içindir. Tekilin nefyine ise: {لا تجزي نفس عن نفس} [Bakara: 123] “Kimse kimseden bir şey ödeyemez”, {أن الكافرين لا مولى لهم} [Muhammed: 11] “Kâfirlerin ise hiçbir mevlası yoktur” ve {فما له من قوة ولا ناصر} [Târık: 10] “Artık onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı” ayetleri ve benzerleri delalet etmiştir.
ولما تحررت الأدلة، وانتصبت الأعلام، واتضحت الخفايا، وصرحت الإشارات، وأفصحت ألسن العبارات، أقبل على خلاصة الخلق، إيذاناً بأنه لا يفهم ذلك حق فهمه غيره، فقال مسبباً عن ذلك ممثلاً لإقباله واستقامته وثباته: {فأقم وجهك} أي قصدك كله {للدين} أي نصباً بحيث تغيب عما سواه، فلا تلتفت عنه أصلاً فلا تنفك عن المراقبة، فإن من اهتم بشيء سدد إليه نظره، وقوم له وجهه.
Deliller kuvvetlenip alametler dikilince, gizlilikler açıklığa kavuşup işaretler sarihleşince ve ifadelerin lisanı fasihleşince; bunu hakkıyla kendisinden başkasının anlamayacağını bildirmek üzere yaratılmışların en seçkinine yöneldi ve bundan neşet eden bir sebeple, onun yönelişini, istikametini ve sebatını temsil ederek şöyle buyurdu: {فأقم وجهك} “Öyleyse yüzünü doğrult”; yani bütün kastını ve yönelişini [doğrult], {للدين} “dine”; yani O'ndan başkasından tamamen fani olacak, O'ndan asla yüz çevirmeyecek ve murakabeden hiçbir zaman ayrılmayacak şekilde dosdoğru tut. Zira bir şeyi dert edinen kimse bakışını ona odaklar ve yüzünü ona doğru tutar.
ثم عرض بجلافة أهل الضلال وغشاوتهم، وكثافتهم وغباوتهم، وجمودهم وقساوتهم، بقوله: {حنيفاً} أي حال كونك ميالاً مع الدليل هيناً ليناً نافذ الصبر نير البصيرة ساري الفكر سريع الانتقال طائر الخاطر،
Sonra sapıklık ehlinin kabalığına, gözlerinin perdeliliğine, anlayışsızlıklarına, ahmaklıklarına, donukluklarına ve katılıklarına şu sözüyle tarizde bulundu: {حنيفاً} “bir muvahhid olarak”; yani delille birlikte meyleden, yumuşak huylu, müsamahakâr, sabrı derin, basireti aydınlık, fikri işlek, intikali süratli, zihni kıvrak bir halde olarak.
ثم بين أن هذا الأمر في طبع كل أحد وإن كانوا فيه متفاوتين كما تراهم إذا كانوا صغاراً أسهل شيء انقياداً، ولكنه لما يكشف لهم الحال في كثير من الأشياء عن أن انقيادهم كان خطأ يصيرون يدربون أنفسهم على المخالفة دائماً حتى تصير لبعضهم طبعاً تجريبياً فيصير أقسى شيء وأجمده بعد أن كان أسهل شيء وأطوعه، وأكثر ما يكون هذا من قرناء السوء الذين يقولون ما لا يفعلون، ولهذا نهى أن يوعد الطفل بما لا حقيقة له: روى أحمد وابن أبي الدنيا من طريق الزهري عن أبي هريرة ﵁ قال المنذري: ولم يسمع منه أن النبي ﷺ قال: «من قال لصبي: تعال هاك! ثم لم يعطه فهي كذبة» ، ولأبي داود والبيهقي وابن أبي الدنيا عن مولى عبد الله بن عامر - قال ابن أبي الدنيا: زياد عن عبد الله بن عامر - أن أمه ﵂ قالت له: تعالَ أعطيك، فقال لها رسول الله ﷺ: «ما أردت أن تعطيه؟ قالت: تمراً، فقال: أما إنك لو لم تعطيه شيئاً كتبت عليك كذبة» ، فقال مبيناً لهم صحة دينه بأمر هو في
Sonra bu durumun -her ne kadar aralarında farklılıklar bulunsa da- herkesin tabiatında olduğunu açıkladı; nitekim küçükken onların boyun eğmeye en yatkın varlıklar olduğunu görürsün. Fakat birçok şeyde boyun eğmelerinin bir hata olduğu kendilerine açığa çıkınca, sürekli muhalefet etmeye kendilerini alıştırırlar; hatta bu durum bazılarında tecrübeyle kazanılmış bir tabiat haline gelir de en uysal ve itaatkâr bir halde iken en katı ve donuk bir varlığa dönüşür. Bu durum en çok yapmayacakları şeyleri söyleyen kötü arkadaşlardan kaynaklanır. Bu sebeple çocuğa aslı olmayan bir vaatte bulunulması yasaklanmıştır: Ahmed ve İbn Ebi'd-Dünyâ, Zührî tarikiyle Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir -Münzirî: Ondan işitilmemiştir der- ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir çocuğa: 'Gel sana şunu vereyim!' der de sonra vermezse bu bir yalandır». Ebû Dâvûd, Beyhakî ve İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Abdullah b. Âmir'in azatlısından rivayet ettiğine göre -İbn Ebi'd-Dünyâ: Ziyâd, Abdullah b. Âmir'den dedi- annesi radıyallâhu anhâ ona: "Gel sana bir şey vereceğim" demiş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ona ne vermek istedin?» buyurmuş; o da: "Hurma" deyince, şöyle buyurmuştur: «Haberin olsun ki eğer ona bir şey vermeseydin, aleyhine bir yalan yazılacaktı». Kendi nefislerinde bulunan bir hususla dinlerinin batıllığını açıkladığı gibi,
أنفسهم، كما بين بطلان دينهم بأمر هو في أنفسهم: {فطرت الله} أي الزم فطرة الملك الذي لا رادَّ لأمره، وهي الخلقة الأولى التي خلق عليها البشر والطبع الأول، وقال الغزالي في آخر كتاب العلم من الإحياء في بيان العقل في هذه الآية: أي كل آدمي فطر على الإيمان بالله تعالى بل على معرفة الأشياء على ما هي عليه، أعني أنها كالمتضمنة فيه لقرب استعداده للإدراك - انتهى، ثم أكد ذلك بقوله: {التي فطر الناس} أي كل من له أهلية التحرك {عليها} كلهم الأشقياء والسعداء، وهي سهولة الانقياد وكرم الخلق الذي هو في الصورة فطرة الإسلام، وتحقيق ذلك أن المشاهد من جميع الأطفال سلامة الطباع وسلاسة الانقياد لظاهر الدليل، ليس منهم في ذلك عسر كما في الكبار إن تفاوتوا في ذلك، فالمراد بالفطرة قبولهم للحق وتمكنهم من إدراكه، كما تجد الأخرس يدرك أمر المعاد إدراكاً بيناً، وله فيه ملكة راسخة، وهذا المعنى هو الذي أشار إليه حديث أبي هريرة ﵁ في الصحيحين وحديث ابن عباس ﵄ عند أحمد بن منيع أن النبي ﷺ قال:
yine kendi nefislerinde bulunan bir hususla dininin doğruluğunu onlara açıklayarak şöyle buyurdu: {فطرت الله} “Allah'ın fıtratına”; yani emrini geri çevirecek hiçbir güç bulunmayan Hükümran'ın fıtratına sımsıkı sarıl; bu da insanların üzerinde yaratıldığı ilk yaratılış ve ilk tabiattır. Gazzâlî, İhyâ'nın İlim Kitabı'nın sonunda bu ayetteki aklı açıklarken şöyle demiştir: Yani her âdemoğlu Allah Teâlâ'ya iman üzere, hatta eşyayı olduğu gibi bilmek üzere yaratılmıştır; yani idrake olan istidadının yakınlığından ötürü bunlar adeta onun içinde saklı gibidir -alıntı bitti-. Sonra bunu şu sözüyle pekiştirdi: {التي فطر الناس} “insanları yarattığı”; yani hareket etme kabiliyeti olan herkesi, {عليها} “onun üzerine”; şakileri ve saitleri de dahil olmak üzere hepsini. Bu da surette İslam fıtratı olan kolayca boyun eğme ve cömert tabiatlı olmadır. Bunun tahkiki şudur: Bütün çocuklarda müşahede edilen şey, tabiatların selametliği ve açık delile kolayca boyun eğmeleridir; büyüklerde durum farklı olsa da çocuklarda bu konuda hiçbir zorluk yoktur. Dolayısıyla fıtrattan murat, onların hakkı kabul etmeleri ve onu idrak edebilme güçleridir; nitekim dilsiz birinin de ahiret meselesini apaçık bir şekilde idrak ettiğini ve onda bu hususta köklü bir meleke bulunduğunu görürsün. Sahihayn'da yer alan Ebû Hüreyre radıyallâhu anh hadisi ile Ahmed b. Menî' rivayetindeki İbn Abbas radıyallâhu anhümâ hadisinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğuyla işaret ettiği mana da budur:
«كل مولود يولد على الفطرة» - وفي رواية للبخاري: «ما من مولود إلا يولد على الفطرة - فأبواه يهودانه أو ينصرانه أو يمجسانه كما تولد البهيمة بهيمة جمعاء، هل تجدون فيها من جدعاء حتى تكونوا أنتم تجدعونها» فلذلك الجدع والوسم وشق الأذن ونحو ذلك مثالٌ للأخلاق التي يتعلمها الطفل ممن يعامله بها من الغش والكذب وغير ذلك، وكذا حديث عياض بن حمار المجاشعي ﵁ في مسلم في صفة النار والنسائي في فضائل القرآن وأبي داؤد الطالسي أن النبي ﷺ قال: «كل مال نحلته عبداً حلال، وإني خلقت عبادي» حنفاء كلهم «وأنهم أتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم، وحرمت عليهم ما أحللت لهم، وآمرتهم أن يشركوا بي ما لم أنزل به سلطانه» ولكن الشيطان لا يتمكن إلا بإقدار الله له في الحال بما يخلق في باطن المخذول من الباعث وفي الماضي من الطبائع التي هيأه بها لمثل ذلك كما أشار إليه قوله ﷺ المتفق عليه في الصحيح عن علي رضي الله تعالى عنه: «
«Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar» -Buhârî'nin bir rivayetinde: «Hiçbir doğan çocuk yoktur ki fıtrat üzere doğmasın; sonra anne babası onu yahudileştirir, hristiyanlaştırır veya mecûsileştirir; nitekim hayvan da azaları tam bir hayvan doğurur; siz onda kulağı kesik bir hayvan görür müsünüz, ta ki siz kendiniz onun kulağını kesinceye kadar?» Dolayısıyla kulağı kesmek, damgalamak, kulağı yarmak ve benzeri şeyler; çocuğun kendisiyle muamele eden kimseden öğrendiği aldatma, yalan ve benzeri kötü ahlaklar için bir misaldir. Müslim'de cehennemin vasfı bahsinde, Nesâî'de Fedâilü'l-Kur'ân'da ve Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'de geçen İyâz b. Hımâr el-Mücâşiî radıyallâhu anh hadisi de böyledir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir kula verdiğim her mal helaldir. Ben kullarımı» hepsini muvahhidler olarak «yarattım. Fakat şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdı, onlara helal kıldığım şeyleri haram kıldı ve hakkında hiçbir delil indirmediğim şeyleri Bana ortak koşmalarını emretti». Lakin şeytan, ancak Allah'ın o anda o mahrum bırakılmış kimsenin içinde yarattığı sevk edici etken ve geçmişte onu buna benzer şeylere hazırladığı tabiatlar sebebiyle ona güç yetirmesiyle muvaffak olabilir; nitekim Sahih'te Ali radıyallâhu anh'tan müttefekun aleyh olarak rivayet edilen şu hadis-i şerifte de buna işaret edilmiştir: «
اعملوا فكل ميسر لما خلق له» وآية سبحان {كل يعمل على شاكلته} [الإسراء: ٨٤] وذلك أنه لما أخبرهم ﷺ أن الله تعالى قد كتب أهل الجنة وأهل النار، فلا يزاد فيهم ولا ينقص، قالوا: أفلا نتكل على كتابنا وندع العمل؟ فالكتاب حجة عليهم، لأن مبناه على أن فلاناً من أهل النار لكونه لم يعمل كذا وكذا، فأرادوا أن يجعلوه حجة لهم فاعلموا أن في ذلك أمرين لا يبطل أحدهما الآخر: باطن هو العلة الموجبة في حكم الربوبية وهو العلم، وظاهر هو السمة اللازمة في حق العبودية وهو العمل، وهو أمارة مخيلة غير مفيدة حقيقة العلم، عولموا بذلك ليتعلق خوفهم بالباطن المغيب عنهم، ورجاؤهم بالظاهر البادي لهم، والخوف والرجاء مدرجتا العبودية ليستكملوا بذلك صفة الإيمان، ونظير ذلك أمران: الرزق المقسوم مع الأمر بالمكسب، والأجل المحتوم مع المعالجة بالطب، فالمغيب فيهما علة موجبة والظاهر سبب مخيل، وقد اصطلح خواصهم وعوامهم على أن الظاهر منهما لا يترك بالباطن - ذكر معناه الرازي في اللوامع عن الخطابي.
Amel edin; çünkü herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır» ve İsrâ suresindeki: {كل يعمل على شاكلته} [İsrâ: 84] “Herkes kendi seciyesine göre amel eder” ayeti de böyledir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Allah Teâlâ'nın cennet ehlini de cehennem ehlini de yazdığını, artık onlara ne bir ilave yapılacağını ne de eksiltileceğini haber verince: "Biz yazımıza güvenip ameli bırakmayalım mı?" dediler. Oysa yazgı onların aleyhine bir hüccettir; çünkü onun esası, falan kimsenin şöyle şöyle amel etmediği için cehennem ehlinden olması üzerinedir. Onlar ise bunu kendi lehlerine bir delil kılmak istediler. Biliniz ki bunda biri diğerini iptal etmeyen iki husus vardır: Biri rubûbiyet hükmünde gerektirici illet olan bâtındır ki o da ilimdir; diğeri ubûdiyet hakkındaki ayrılmaz alamet olan zahirdir ki o da ameldir; o da hakiki ilmi ifade etmeyen zannî bir işarettir. Onlara bu bildirildi ki korkuları kendilerinden gayb olan bâtına, ümitleri ise kendilerine görünen zahire bağlansın; zira korku ve ümit kulluğun iki basamağıdır, ta ki bununla iman vasfını tamamlasınlar. Bunun benzeri iki şeydir: Kazanç emriyle birlikte taksim edilmiş rızık ve tıbbî tedavi ile birlikte kesinleşmiş ecel. Bu ikisinde gayb olan husus gerektirici illet, zahir olan ise zannî bir sebeptir. Gerek havassın gerekse avamın ittifak ettiği kural şudur ki; bu ikisinde zahir olan şey bâtın sebebiyle terk edilmez -Râzî, Levâmi'de Hattâbî'den bunun manasını zikretmiştir-.
ولما كانت سلامة الفطرة الأولى أمراً مستمراً، قال: {لا تبديل}
İlk fıtratın selameti süreklilik arz eden bir husus olduğu için şöyle buyurdu: {لا تبديل} “Hiçbir değişiklik yoktur”;
ولعظم المقام كرر الاسم الأعظم فقال: {لخلق الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له، لا يقدر أحد أن يجعل طفلاً في أول أمره خبيث الفطرة لا ينقاد لما يقاد إليه ولا يستسلم لمن يريبه، وكلما كبر وطعن في السن رجع لما طبع عليه من كفر أو إيمان، أو طاعة أو عصيان، أو نكر أو عرفان، قليلاً قليلاً، حتى ينساق إلى ذلك عند البلوغ أو بعده، فإن مات قبل ذلك الجوزي بما كان الله يعلمه منه أنه يعمله طبعياً ويموت عليه كالغلام الذي قتله الخضر ﵇ صح الخبر بأنه طبع على الكفر، ولا يعذب بما يكون عارضاً منه ويعلم أنه سيكون لو كان كأبوي الغلام لما وقع التصريح به من أنه لو عاش لأرهقهما ظغياناً وكفراً، فقد علم منهما الكفر حينئذ فلم يؤاخذا به لأنه عارض لا طبعي، فالعبرة بالموت، ومن طبع على شيء لم يمت على غيره، فحقق هذا تعلم أنه لا تنافي بين شيء من النصوص لا من الكتاب ولا من السنة - والله الهادي.
Makamın azametinden dolayı İsm-i A'zam'ı tekrar ederek şöyle buyurdu: {لخلق الله} “Allah'ın yaratmasında”; yani hiçbir dengi bulunmayan o Yüce Hükümran'ın yaratmasında. Hiç kimse bir çocuğu ilk anında fıtratı bozuk, kendisine yönlendirilen şeye boyun eğmeyen ve kendisini terbiye edene teslim olmayan bir hale getirmeye güç yetiremez. Büyüyüp yaşı ilerledikçe küfür veya iman, itaat veya isyan, inkâr veya ikrar üzerine ne şekilde yaratılmışsa azar azar ona döner; nihayet ergenlik çağında veya sonrasında oraya sevk edilir. Şayet bundan önce ölürse, Hızır aleyhisselâm'ın öldürdüğü çocuk gibi, fıtraten ne yapacağını ve ne üzere öleceğini Allah'ın bildiği şeyle karşılık görür; zira onun küfür üzere yaratıldığına dair sahih haber gelmiştir. Çocuğun anne babası gibi sonradan arız olan ve şayet yaşasaydı olacağı bilinen bir durum sebebiyle ise azap edilmez; çünkü açıkça belirtildiği üzere eğer o yaşasaydı onları azgınlık ve küfre sürükleyecekti. O esnada onlardan küfür bilinmişti; fakat fıtrî değil arızî olduğu için bundan ötürü cezalandırılmadılar. Esas olan ölümdür; bir şey üzere yaratılan kimse başkası üzere ölmez. Bunu tahkik ettiğinde anlarsın ki ne Kitap'tan ne de Sünnet'ten hiçbir nass arasında bir çelişki yoktur -hidayete erdiren Allah'tır-.
ولما كان الميل مع الدليل كيفما مال أمراً لا يكتنه قدره ولا ينال إلا بتوفيق من الله، أشار إلى عظمته بقوله: {ذلك} أي الأمر العظيم وهو الاهتزاز للدليل واتباع ما يشير إليه ويحث عليه
Delil ne tarafa meylederse onunla birlikte meyletmek kadri ihata edilemez ve ancak Allah'ın tevfikiyle elde edilebilir bir iş olduğu için, onun azametine şu sözüyle işaret etti: {ذلك} “İşte bu”; yani o büyük iş; o da delile heyecanla yönelmek ve onun işaret ettiği, teşvik ettiği şeyin peşinden gitmektir,
{الدين القيِّم} الذي لا عوج فيه {ولكن أكثر الناس} قد تدربوا في اتباع الأهوية لما تقدم من الشبه فصاروا بحيث {لا يعلمون} أي لا علم لهم أصلاً حتى يميزوا الحق من الباطل لما غلب عليهم من الجفاء.
{الدين القيِّم} “dosdoğru dindir”; içinde hiçbir eğrilik bulunmayan [din]. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu”; yukarıda geçen şüpheler sebebiyle hevalara uymaya alışmışlardır, öyle ki {لا يعلمون} “bilmezler”; yani kendilerine galebe çalan kabalık sebebiyle hakkı batıldan ayırt edecek hiçbir ilimleri yoktur.
ولما كان من الناس من منّ الله عليه بأن كان في هذا الميدان، وسمت همته إلى مسابقة الفرسان، فلما رأى أنه لم يلتفت إليه، ولم يعول أصلاً عليه، كادت نفسه تطير، وكانت عادة القوم أن يخاطبوا القوم لمخاطبة رئيسهم تعظيماً له وحثاً لهم على التحلي بما خص به، جُبرت قلوبهم وشرحت صدورهم فبينت لهم حال من ضمير «أقم» أو من العامل في «فطرت» إعلاماً بأنهم مرادون بالخطاب، مشار إليهم بالصواب، فقال: {منيبين} أي راجعين مرة بعد مرة بمجاذبة النفس والفطرة الأولى {إليه} تعالى بالنزوع عما اكتسبتموه من رديء الأخلاق إلى تلك الفطرة السليمة المنقادة للدليل، الميالة إلى سواء السبيل.
İnsanlardan kimine Allah lütufta bulunup da o bu meydanda yer aldığında ve himmeti süvarilerle yarışmaya yükseldiğinde; kendisine iltifat edilmediğini ve hiçbir şekilde ona dayanılmadığını görünce neredeyse aklı başından gidecek gibi olur. O kavmin âdeti ise liderlerine tazim etmek ve ona has kılınan şeylerle bezenmelerini teşvik etmek maksadıyla liderlerine hitap ederek kavme hitap etmek olduğundan; onların gönülleri alındı, göğüsleri ferahlatıldı ve kendilerine hitabın muhatabı oldukları, doğruya işaret edildikleri bildirilmek üzere «doğrult» fiilindeki zamirden yahut «fıtrat» kelimesinin amilinden bir hal olarak durumları açıklanıp şöyle buyuruldu: {منيبين} “yönelmiş kimseler olarak”; yani nefsin ve ilk fıtratın çekişmesiyle tekrar tekrar dönerek, {إليه} “O'na”; yani sonradan kazandığınız o kötü ahlakları terk edip delile boyun eğen ve dosdoğru yola meyleden o selim fıtrata dönmek suretiyle Allah Teâlâ'ya [yönelmiş kimseler olarak].
ولما لم يكن بعد الرجوع إلى المحبة إلا الأمر بلزومها خوفاً من الزيغ عنها دأب المرة الأولى. قال عاطفاً على {فأقم} : {واتقوه} أي خافوا أن تزيغوا عن سبيله يسلمكم في أيدي أولئك المضلين، فإذا
Sevgiye döndükten sonra, ilk seferin alışkanlığıyla ondan sapma korkusu sebebiyle ona sımsıkı sarılmayı emretmekten başka bir şey kalmayınca {فأقم} “doğrult” emrine atfederek şöyle buyurdu: {واتقوه} “ve O'ndan sakının”; yani O'nun yolundan sapıp da sizi o saptırıcıların ellerine teslim etmesinden korkun. Şayet
خفتموه فلزمتموها كنتم ممن تخلى عن الرذائل {وأقيموا الصلاة} تصيروا ممن تحلى بالفضائل - هكذا دأب الدين أبداً تخلية ثم تحلية: أول الدخول إلى الإسلام التنزيه، وأول الدخول في القرآن الاستعاذة، وهو أمر ظاهر معقول، مثاله من أراد أن يكتب في شيء إن مسح ما فيه من الكتابة انتفع بما كتب، وإلا أفسد الأول ولم يقرأ الثاني - والله الموفق.
O'ndan korkup da ona sarılırsanız rezilliklerden arınan (tahliye) kimselerden olursunuz. {وأقيموا الصلاة} “Ve namazı dosdoğru kılın”; böylece faziletlerle bezenen (tahliye) kimselerden olursunuz. Dinin usulü her zaman böyledir: önce arınma, sonra süslenme; İslam'a girişin ilki tenzih, Kur'an'a girişin ilki ise istiâzedir (eûzü çekmek). Bu apaçık ve akla uygun bir durumdur; bunun misali bir şeye yazı yazmak isteyen kimseye benzer: Eğer üzerindeki yazıyı silerse yazdığından istifade eder, aksi takdirde ilkini bozar ve ikincisi de okunmaz -muvaffak kılan Allah'tır-.
ولما كان الشرك من الشر بمكان ليس هو لغيره، أكد النهي عنه بقوله: {ولا تكونوا} أي كوناً ما {من المشركين} أي لا تكونوا ممن يدخل في عدادهم بمواددة أو معاشرة أو عمل تشابهونهم فيه فإنه «من تشبه بقوم فهو منهم» وهو عام في كل شرك سواء كان بعبادة صنم أو نار أوغيرهما، أو بالتدين بما يخالف النصوص من أقوال الأحبار والرهبان وغير ذلك.
Şirk, başkasına ait olmayan en büyük bir şer makamında olduğu için, ondan nehyetmeyi şu sözüyle teyit etti: {ولا تكونوا} “Ve olmayın”; yani hiçbir şekilde olmayın, {من المشركين} “müşriklerden”; yani sevgiyle, beraber yaşamakla veya onlara benzeyeceğiniz bir amelle onların sayısına dahil olanlardan olmayın; zira «Kim bir kavme benzerse o da onlardandır». Bu husus ister puta veya ateşe veyahut başka bir şeye tapmakla olsun, ister hahamların ve rahiplerin sözleri gibi nasslara aykırı şeyleri din edinmekle olsun her şirkte umumidir.
ولما كانوا يظنون أنهم على صواب، نصب لهم دليلاً على بطلانه بما لا أوضح منه، ولا يمكن أحداً التوقف فيه، وذلك أنه لا يمكن أن يكون الشيء متصفاً بنفي شيء وإثباته في حالة واحدة فقال مبدلاً: {من الذين فرقوا} لما فارقوا {دينهم} الذي هو الفطرة الأولى، فعبد كل قوم منهم شيئاً ودانوا ديناً غير دين من سواهم، وهو معنى {وكانوا} أي بجهدهم وجدهم في تلك المفارقة المفرقة {شيعاً}
Onlar doğru yolda olduklarını zannettikleri için, bunun batıllığına dair bundan daha açığı bulunmayan ve hiç kimsenin tereddüt etmesi mümkün olmayan bir delil getirdi; o da bir şeyin aynı anda hem bir şeyi nefyetmekle hem de onu ispat etmekle vasıflanamayacağı gerçeğidir. Bedel olarak şöyle buyurdu: {من الذين فرقوا} “parçalayanlardan”; ayrıldıkları vakit parçalayanlardan, {دينهم} “dinlerini”; ki o da ilk fıtrattır; böylece onlardan her bir topluluk bir şeye taptı ve başkalarının dininden ayrı bir dini benimsedi; şu sözün manası da budur: {وكانوا} “ve oldular”; yani o parçalayıcı ayrılıktaki gayretleri ve çabaları sebebiyle, {شيعاً} “fırka fırka”;
أي فرقاً متحالفين، كل واحدة منهم تشايع من دان بدينها على من خالفهم حتى كفر بعضهم بعضاً واستباحوا الدماء والأموال، فعلم قطعاً أنهم كلهم ليسوا على الحق.
yani birbiriyle ittifak kurmuş fırkalar oldular; onlardan her biri kendi dinini benimseyen kimseyi kendilerine muhalefet edenlere karşı destekledi, hatta birbirlerini tekfir edip kanlarını ve mallarını helal saydılar. Böylece kesin olarak anlaşıldı ki onların hiçbiri hak üzere değildir.
ولما كان هذا أمراً يتعجب من وقوعه، زاده عجباً بقوله استئنافاً: {كل حزب} أي منهم {بما لديهم} أي خاصة من خاص ما عندهم من الضلال الذي انتحلوه {فرحون*} طناً منهم أنهم صادفوا الحق وفازوا به دون غيرهم.
Bu, vuku bulmasına şaşılacak bir durum olduğu için, istinaf cümlesi olarak şu sözüyle şaşkınlığı daha da artırdı: {كل حزب} “Her fırka”; yani onlardan her biri, {بما لديهم} “kendi yanlarındakiyle”; yani benimsedikleri o sapıklıktan özellikle kendi yanlarında bulunanla, {فرحون*} “sevinmektedir”; başkaları değil de sadece kendilerinin hakkı bulup ona ulaştıkları zannıyla.
ولما حصل من هذا القطع من كل عاقل أن أكثر الخلق ضال، فكان الحال جديراً بالسؤال، عن وجه الخلاص من هذا الضلال، أشير إليه أنه لزوم الاجتماع، وبين ذلك في جملة حالية من فاعل «فرحون» فقال تعالى: {وإذا} وكان الأصل: مسهم، ولكنه قيل لأنه أنسب بمقصود السورة من قصر ذلك على الإنسان كما هي العادة في أكثر السور أو غير ذلك من أنواع العالم: {مس الناس} تقوية لإرادة العموم إشارة إلى كل من فيه أهلية النوس وهو التحرك، من الحيوانات العجم والجمادات لو نطقت ثم اضطربت لتوجهت إليه سبحانه ولم تعدل عنه كما أنها الآن كذلك بألسنة أحوالها، فهذا هو الإجماع الذي لا يتصور معه نزاع
Bundan her akıl sahibi nezdinde yaratılmışların çoğunun sapık olduğu kesinleşince, bu sapıklıktan kurtuluş yolunun ne olduğuna dair soru sorulması yerinde oldu; ona da birlik ve beraberliğe sarılmak olduğu işaret edildi. Bu durum «ferihûn» kelimesinin failinden bir hal cümlesi olarak açıklanıp Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve ne zaman”. Asıl olan: "Onlara dokunduğu zaman" şeklinde olmasıydı; fakat surenin maksadına daha uygun olduğu için, çoğu surede adet olduğu üzere bunu insana yahut âlemin diğer nevilerine hasretmeyip şöyle denildi: {مس الناس} “insanlara dokunsa”; umum iradesini kuvvetlendirmek üzere, hareket kabiliyeti olan herkese işaret ederek; dilsiz hayvanlar ve cansızlar bile dile gelip sonra muztar kalsalar Allah Teâlâ'ya yönelir ve hal dilleriyle şu anda da böyle oldukları gibi O'ndan başkasına yönelmezlerdi. İşte bu, kendisiyle birlikte hiçbir ihtilafın düşünülemeyeceği icmadır,
{ضر دعوا ربهم} أي الذي لم يشاركه في الإحسان إليهم أحد في جميع مدة مسهم بذلك الضر - بما أشار إليه الظرف حال كونهم {منيبين} أي راجعين من جميع ضلالاتهم التي فرقتهم عنه {إليه} علماً منهم بأنه لا فرج لهم عند شيء غيره، هذا ديدن الكل لا يخرم عنه أحد منهم في وقت من الأوقات، ولا في أزمة من الأزمات، قال الرازي في اللوامع في أواخر العنكبوت: وهذا دليل على أن معرفة الرب في فطرة كل إنسان، وأنهم إن غفلوا في السراء فلا شك أنهم يلوذون إليه في حال الضراء.
{ضر دعوا ربهم} “bir zarar, Rablerine dua ederler”; yani o zararın kendilerine dokunduğu bütün süre boyunca kendilerine ihsanda bulunmada hiç kimsenin O'na ortak olmadığı Rablerine -zarfın işaret ettiği üzere- dua ederler; şu halde olarak: {منيبين} “yönelmiş kimseler olarak”; yani kendilerini O'ndan ayıran bütün sapıklıklarından dönerek, {إليه} “O'na”; çünkü O'ndan başka hiçbir şeyin katında kendileri için bir kurtuluş olmadığını bilirler. Bu herkesin âdetidir; hiçbir vakitte ve hiçbir sıkıntı anında onlardan hiçbiri bundan geri kalmaz. Râzî, Levâmi'de Ankebût suresinin sonlarında şöyle demiştir: "Bu, Rabbin marifetinin her insanın fıtratında olduğuna ve genişlik zamanında gafil olsalar bile darlık anında şüphesiz O'na sığındıklarına bir delildir".
ولما كان كل واقع في شدة مستبعداً كل استبعاد الخلاص منها قال: {ثم} بأداة العبد {إذا أذاقهم} مسنداً الرحمة إليه تعظيماً للأدب وإن كان الكل منه. ولما كان السياق كله للتوحيد، فكانت العناية باستحضار المعبود باسمه وضميره أتم قال: {منه} مقدماً ضميره دالاً بتقديم الجار على الاختصاص وأن ذلك لا يقدر عليه غيره، وقال: {رحمة} أي خلاصاً من ذلك الضر، إشارة إلى أنه لو أخذهم بذنوبهم أهلكهم، فلا سبب لإنعامه سوى كرمه، ودل على شدة إسراعهم في كفران الإحسان بقوله معبراً بأداة المفاجأة: {إذا فريق منهم} أي طائفة هي أهل لمفارقة الحق {بربهم} أي المحسن إليهم دائماً، المجدد لهم
Şiddetli bir sıkıntıya düşen herkes ondan kurtulmayı son derece uzak gördüğü için, uzaklık edatıyla şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”, {إذا أذاقهم} “onlara tattırdığı zaman”; her şey O'ndan olduğu halde edebe riayet için rahmeti Kendisine nispet etti. Siyakın tamamı tevhit hakkında olduğu ve ibadet olunan Zâtı ismiyle ve zamiriyle hazır kılmaya gösterilen özen daha tam bulunduğu için şöyle buyurdu: {منه} “Kendisinden”; zamirini öne alarak ve harf-i cerrin öne geçmesiyle ihtisasa ve buna O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğine delalet etti ve şöyle buyurdu: {رحمة} “bir rahmet”; yani o zarardan bir kurtuluş; bu da şayet onları günahlarıyla yakalasaydı onları helak edeceği, dolayısıyla O'nun lütfunun kereminden başka hiçbir sebebi olmadığına bir işarettir. İhsana nankörlük etmedeki aşırı acelelerine sürpriz edatıyla ifade ederek şöyle delalet etti: {إذا فريق منهم} “hemen onlardan bir fırka”; yani haktan ayrılmaya ehil olan bir grup, {بربهم} “Rablerine”; yani kendilerine daima ihsanda bulunan, kendileri için
هذا الإحسان من هذا الضر {يشركون*} بدل ما لزمهم من أنهم يشكرون فعلم أن الحق الذي لا معدل عنه الإنابة في كل حال إليه كما أجمعوا في وقت الشدائد عليه، وأن غيره مما فرقهم ضلال، لا يعدله قبالاً ولا ما يعدله قبال.
bu zarardan sonra bu ihsanı yenileyen Rablerine, {يشركون*} “ortak koşarlar”; şükretmeleri gerekirken bunun yerine şirk koşarlar. Böylece anlaşıldı ki kendisinden dönülemeyecek olan hak; şiddet zamanlarında üzerinde icma ettikleri gibi her halükarda O'na yönelmektir; onları parçalayan bunun dışındaki şeylerin ise hiçbir yönden hakka denk olmayan bir sapıklık olduğu anlaşılmıştır.
ولما كان هذا الفعل مما لا يفعله إلا شديد الغباوة أو العناد، وكانوا يدعون أنهم أعقل الناس، ربا بهم عن منزلة البله إلى ما الجنون خير منه تهكماً بهم فقال: {ليكفروا بما} ولفت الكلام إلى مظهر العظمة فقال: {آتيناهم} أي من الرحمة التي من عظمتها أنه لا يقدر عليها غيرنا أمناً من أن يقعوا في شدة اخرى فنهلكهم بما أغضبونا، أو توسلاً بذلك إلى أن نخلصهم متى وقعوا في أمثالها، فلما أضل عقولهم وأسفه آراءهم! .
Bu fiil, son derece ahmak veya inatçı olan kimseden başkasının yapmayacağı bir iş olduğu ve onlar da insanların en akıllısı olduklarını iddia ettikleri için; onlarla alay etmek üzere onları eblehlik mertebesinden deliliğin bile kendisinden daha hayırlı olduğu bir dereceye yükselterek şöyle buyurdu: {ليكفروا بما} “nankörlük etsinler diye”. Sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {آتيناهم} “onlara verdiğimiz şeylere”; yani azametinden ötürü bizden başkasının güç yetiremeyeceği o rahmete; sanki başka bir darlığa düşmeyeceklerinden ve bizi öfkelendirdikleri şeyler sebebiyle onları helak etmeyeceğimizden eminmiş gibi yahut benzer bir duruma düştüklerinde onları kurtarmamız için bunu bir vesile kılarak [nankörlük etsinler]. Akıllarını ne kadar da saptırmışlar ve fikirlerini ne kadar da sefihleştirmişler!
ولما كان فعلهم هذا سبباً لغاية الغضب، دل عليه بتهديده ملتفتاً إلى المخاطبة بقوله: {فتمتعوا} أي بما أردتم فيه بالشرك من اجتماعكم عند الأصنام وتواصلكم بها وتعاطفكم، وسبب عن هذا التمتع قوله: {فسوف تعلمون*} أي يكون لكم بوعد لا خلف فيه علم فتعرفون إذا حل بكم البلاء وأحاط بكم جميعاً المكروه هل ينفعكم شيء
Onların bu fiili son derece büyük bir gazabın sebebi olunca, muhatap makamına iltifat ederek ve onları tehdit ederek buna şöyle delalet etti: {فتمتعوا} “şimdi zevklenin bakalım”; yani putların yanında toplanmanız, onlarla bağ kurmanız ve birbirinize şefkat göstermeniz suretiyle şirk içinde istediğiniz şeylerle [zevklenin]. Bu faydalanmanın akabinde ise şöyle buyurdu: {فسوف تعلمون*} “yakında bileceksiniz”; yani sizin için şüphe götürmez bir vaat ile bir bilgi hasıl olacak; başınıza bela indiğinde ve hoşlanmadığınız şey hepinizi çepeçevre kuşattığında anlayacaksınız,