Binûn

Rûm — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

من الأصنام أو من اتخذتم عنده يداً بعبادتها ووافقتموه في التقرب إليها.

putlardan veya onlara ibadet etmekle yanında bir minnet elde ettiğinizi sandığınız ve kendilerine yaklaşmada uyum sağladığınız kimselerden bir şeyin size fayda verip vermeyeceğini.

ولما بكتهم بقوله: {هل لكم مما ملكت أيمانكم} ووصل به ما تقدم أنه في غاية التواصل، عاد له ملتفتاً إيذاناً بالتهاون بهم إلى مقام الغيبة إبعاداً لهم عن جنابه حيث جلى لهم هذه الأدلة واستمروا في خطر إغضابه بقوله: {أم أنزلنا} بما لنا من العظمة {عليهم سلطاناً} أي دليلاً واضحاً قاهراً {فهو} أي ذلك السلطان لظهور بيانه {يتكلم} كلاماً مجازياً بدلالته وإفهامه، ويشهد {بما} أي بصحة الذي {كانوا} أي كوناً راسخاً {به} أي خاصة {يشركون *} بحيث لم يجدوا بدّاً من متابعته لتزول عنهم الملامة، وهذه العبارة تدل على أنهم لازموا الشرك ملازمة صيرته لهم خلقاً لا ينفك.

{هل لكم مما ملكت أيمانكم} sözüyle onları susturup bunu da son derece irtibatlı olduğu daha önceki sözle bağlayınca, onlara bu delilleri açıkladığı halde O'nu öfkelendirme tehlikesinde ısrar etmeleri sebebiyle, onları hakir görmeyi bildirmek ve Kendi yüce makamından uzaklaştırmak üzere iltifatla gayb makamına dönerek şöyle buyurdu: {أم أنزلنا} “Yoksa biz mi indirdik”; azametimizle, {عليهم سلطاناً} “onların üzerine bir hüccet/delil”; yani açık, ezici bir delil, {فهو} “o da”; yani o açık beyanı sebebiyle o delil, {يتكلم} “konuşuyor”; delaleti ve anlatımıyla mecazi bir konuşmayla konuşuyor ve şahitlik ediyor, {بما} “o şeyin doğruluğuna ki”, {كانوا} “onlar idiler”; yani köklü bir şekilde, {به} “ona”; yani özellikle ona, {يشركون *} “ortak koşuyorlar”; öyle ki kınamanın kendilerinden kalkması için ona tabi olmaktan başka bir çare bulamasınlar! Bu ifade, onların şirke öyle bir sarıldıklarına delalet eder ki bu şirk onlar için ayrılmaz bir ahlak haline gelmiştir.

ولما بان بهذين المتعادلين أنه لم يضطرهم إلى الإشراك عرفٌ في أنفسهم مستمر دائم، ولا دليل عقلي ظاهر، ولا أمر من الله قاهر، فبان أنهم لم يتبعوا عقلاً ولا نقلاً، بل هم أسرى الهوى المبني على محض الجهل، وكان قد صرح بذلك عقب العديل الأول، لمح هنا، وترك التصريح به لإغناء الأول عنه، واستدل عليه بدليل خالفوا فيه العادة المستمرة، والدلالة الشهودية المستقرة، فقال عاطفاً على {وإذا مس} دالاً على خفة أحلامهم من وجه آخر غير الأول: {وإذا} معبراً

Bu iki denk delille onları şirke sevk eden şeyin ne kendi içlerindeki sürekli ve daimî bir örf, ne açık aklî bir delil, ne de Allah'tan gelen ezici bir emir olmadığı ortaya çıkınca; onların ne akla ne de nakle uymadıkları, bilakis sırf cehalet üzerine kurulu hevalarının esirleri oldukları açıklık kazandı. İlk denk delilin hemen ardından bunu açıkça ifade etmişti; burada ise ilk delil kafi geldiği için açıkça belirtmeyi bırakıp ima etti ve sürekli adete ve sabit müşahede deliline aykırı davrandıkları bir delili zikrederek şöyle buyurdu: {وإذا مس} ifadesine atıfla ve onların akıl noksanlıklarını ilkinkinden başka bir yönden göstererek: {وإذا} “Ve vaktaki”;

بأداة التحقيق إشارة إلى أن الرحمة أكثر من النقمة، وأسند الفعل إليه في مقام العظمة إشارة إلى سعة جوده فقال: {أذقنا} وجرى الكلام على النمط الماضي في العموم لمناسبة مقصود السورة في أن الأمر كله له في كل شيء فقال: {الناس رحمة} أي نعمة من غنى ونحوه لا سبب لها إلا رحمتنا {فرحوا بها} أي فرح مطمئن بطر آمن من زوالها، ناسين شكر من أنعم بها، وقال: {وإن} بأداة الشك دلالة على أن المصائب أقل وجوداً، وقال: {تصبهم} غير مسند لها إليه تأديباً لعباده وإعلاماً بغزير كرمه {سيئة} أي شدة تسوءهم من قحط ونحوه.

tahkik edatıyla ifade ederek rahmetin cezadan daha çok olduğuna işaret etti. Cömertliğinin genişliğine işaret etmek üzere azamet makamında fiili Kendisine isnat ederek şöyle buyurdu: {أذقنا} “biz tattırdığımız zaman”. Söz, surenin maksadına —ki o da her şeyde bütün emrin O'na ait olmasıdır— uygun olarak umum üslubu üzere geçmiş tarza göre cereyan etti ve şöyle buyurdu: {الناس رحمة} “insanlara bir rahmet”; yani rahmetimizden başka hiçbir sebebi olmayan zenginlik ve benzeri bir nimet, {فرحوا بها} “onunla sevinirler”; yani zevalinden emin olarak, şımarıkça ve tatmin olmuş bir sevinçle sevinirler de o nimeti verene şükretmeyi unuturlar. Şöyle buyurdu: {وإن} “Şayet... olursa”; şek edatıyla musibetlerin daha az vuku bulduğuna delalet etti. Kulları edeplendirmek ve engin keremini bildirmek üzere musibeti Kendisine isnat etmeksizin şöyle buyurdu: {تصبهم} “onlara isabet ederse”, {سيئة} “bir kötülük”; yani kıtlık ve benzeri onları üzen bir darlık.

ولما كانت المصائب مسببة عن الذنوب، قال منبهاً لهم على ذلك منكراً قنوطهم وهم لا يرجعون عن المعاصي التي عوقبوا بسببها: {بما قدمت أيديهم} أي من المخالفات، مسنداً له إلى اليد لأن أكثر العمل بها {إذا هم} أي بعد ما ساءهم وجودها مساءة نسوا بها ما خولوا فيه من النعم وجملوا له من ملابس الكرم {يقنطون*} أي فاجاؤوا البأس، مجددين له في كل حين من أحيان نزولها وإن كانوا يدعون ربهم في كشفها ويستعينونه لصرفها مع مشاهدتهم لضد ذلك في كلا الشقين في أنفسهم وغيرهم متكرراً، ولذلك أنكر عليه عدم

Musibetler günahlardan kaynaklandığı için, buna dikkatlerini çekerek ve cezalandırılmalarına sebep olan günahlardan dönmedikleri halde ümitsizliğe düşmelerini kınayarak şöyle buyurdu: {بما قدمت أيديهم} “ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle”; yani muhalefetler sebebiyle; amellerin çoğu elle yapıldığı için bunu ele isnat etti. {إذا هم} “bir de bakarsın onlar”; yani onun varlığı kendilerini üzdükten sonra öyle bir üzüntüye düşerler ki kendilerine bahşedilen nimetleri ve büründürüldükleri cömertlik elbiselerini unuturlar da, {يقنطون*} “ümitsizliğe düşerler”; yani başlarına gelen darlığın her anında onu yenileyerek ansızın yeise kapılırlar; her ne kadar her iki durumu da hem kendi nefislerinde hem de başkalarında mükerrer olarak müşahede ettikleri halde, darlığın kalkması için Rablerine dua edip savılması için O'ndan yardım isteseler bile. Bu sebeple onların görmeyişlerini kınadı

الرؤية دالاً بواو العطف أن التقدير: ألم يروا في أنفسهم تبدل الأحوال، قائلاً: {أولم يروا} أي بالمشاهدة والإخبار رؤية متكررة، فيعلموا علماً هو في ثباته كالمشاهد المحسوس، وعبر بالرؤية الصالحة للبصر والبصيرة لأن مقصود السورة إثبات الأمر كله لله، ولا يكفي فيه إلا بذل الجهد وإمعان النظر، والسياق لذم القنوط الذي يكفي في بقية المشاهدة لاختلاف الأحوال، بخلاف الزمر التي مقصودها الدلالة على صدق الوعد الكافي فيه مطلق العلم.

ve atıf vavı ile takdirin şöyle olduğuna delalet etti: Kendi nefislerindeki hallerin değişimini görmediler mi? Şöyle buyurdu: {أولم يروا} “Görmediler mi?”; yani müşahede ve haber yoluyla tekrar tekrar görmediler mi ki, bu bilgi sebatı bakımından müşahede edilen ve hissedilen bir şey gibi olsun. Hem basara (göze) hem de basirete (kalp gözüne) elverişli olan görme lafzıyla ifade etti; çünkü surenin maksadı bütün emrin Allah'a ait olduğunu ispatlamaktır, bunda ise ancak çaba sarf etmek ve derinlemesine düşünmek yeterli olur. Buradaki siyak ise ümitsizliği yermek içindir ki hallerin farklılığı hususunda geri kalan müşahede yeterlidir; vaadin doğruluğunu göstermeyi amaçlayan ve mutlak bilginin yettiği Zümer suresinin aksine.

ولما كان في البسط والقبض جمع بين جلال وجمال، لفت الكلام بذكر الاسم الجامع فقال: {أن الله} بجلاله وعظمته {يبسط الرزق} أي يكثره {لمن يشاء} أي من عباده منهم ومن غيرهم {ويقدر} أي يضيق، وإن هذا شأنه دائماً مع الشخص الواحد في أوقات متعاقبة متباعدة ومتقاربة، ومع الأشخاص ولو في الوقت الواحد، فلو اعتبروا حال قبضه سبحانه لم يبطروا، ولو اعتبروا حال بسطه لم يقنطوا، بل كان حالهم الصبر في البلاء، والشكر في الرخاء، والإقلاع عن السيئة التي نزل بسببها القضاء، فقد عرف من حالهم أنهم متقيدون دائماً بالحالة الراهنة.

Genişletme (bast) ve daraltmada (kabz) celal ile cemalin birleşmesi söz konusu olduğu için, kapsayıcı ismi zikrederek sözü çevirdi ve şöyle buyurdu: {أن الله} “Şüphesiz Allah”; celali ve azametiyle, {يبسط الرزق} “rızkı bollaştırır”; yani artırır, {لمن يشاء} “dilediği kimseye”; yani kullarından onlara veya başkalarına, {ويقدر} “ve daraltır”. Şüphesiz bu O'nun aynı kişi hakkında birbirini takip eden uzak ve yakın vakitlerde, birden fazla kişi hakkında ise aynı vakitte olsa bile daimi sünnetidir. Şayet O'nun daraltma halinden ibret alsalardı şımarmazlardı; genişletme halinden ibret alsalardı ümitsizliğe düşmezlerdi. Bilakis onların hali belada sabır, refahta şükür ve kazanın inişine sebep olan kötülüğü terk etmek olurdu. Onların halinden anlaşıldı ki onlar daima içinde bulundukları ana takılıp kalmaktadırlar.

يغلطون في الأمور المتكررة المشاهدة، فلا عجب في تقيدهم في إنكار البعث بهذه الحياة الدنيا.

Tekrar tekrar müşahede edilen hususlarda yanılmaktadırlar; dolayısıyla öldükten sonra dirilmeyi inkâr etme hususunda bu dünya hayatına takılıp kalmalarına şaşılmaz.

ولما لم يغن أحد منهم في استجلاب الرزق قوته وغزارة عقله ودقة مكره وكثرة حيله، ولا ضره ضعفه وقلة عقله وعجز حيلته، وكان ذلك أمراً عظيماً ومنزعاً مع شدة ظهوره وجلالته خفياً دقيقاً كما قال بعضهم:

Rızkı celbetme hususunda onlardan hiçbirine ne gücü, ne aklının çokluğu, ne hilesinin inceliği ne de çarelerinin çokluğu bir fayda sağlamadığında; ne de zayıflığı, aklının azlığı ve çaresizliği ona bir zarar vermediğinde; bu durum pek büyük bir iş ve son derece açık ve yüce olmakla birlikte son derece gizli ve ince bir mecra olduğu için —nitekim bazılarının dediği gibi:

كم عاقل عاقل أعيت مذاهبه ... وجاهل جاهل تلقاه مرزوقاً

Nice akıllı var ki çareleri tükenmiştir... Ve nice cahil var ki onu rızıklandırılmış bulursun—

أشار سبحانه إلى عظمته بقوله، مؤكداً لأن عملهم في شدة اهتمامهم بالسعي في الدنيا عمل من يظن تحصيلها إنما هو على قدر الاجتهاد في الأسباب: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من الإقتار في وقت والإغناء في آخر والتوسيع على شخص والتقتير على آخر، والأمن من زوال الحاضر من النعم مع تكرر المشاهدة للزوال في النفس والغير، واليأس من حصولها عند المحنة مع كثرة وجدان الفرج وغير ذلك من أسرار الآية {لآيات} أي دلالات واضحات على الوحدانية لله تعالى وتمام العلم وكمال القدرة، وأنه لا فاعل في الحقيقة إلا هو لكن {لقوم} أي ذوي همم وكفاية للقيام بما يحق لهم أن يقوموا فيه {يؤمنون} أي يوجدون هذا الوصف ويديمون تجديده كل وقت لما يتواصل عندهم

Allah Teâlâ Kendi azametine şu sözüyle işaret etti ve dünyada çaba göstermeye aşırı düşkünlükleri sebebiyle onların amelleri, dünyayı elde etmenin ancak sebeplere sarılmadaki gayret ölçüsünde olduğunu sanan kimsenin ameli gibi olduğu için sözü pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”; yani bir vakitte daraltıp başka bir vakitte zengin kılmak, birine bol verip diğerine kısmak, insanın kendisinde ve başkalarında zevali defalarca müşahede ettiği halde eldeki nimetlerin zevalinden emin olması, ferahlığın çokça bulunmasına rağmen imtihan anında nimetin elde edilmesinden ümit kesmesi gibi bu büyük işte ve ayetin diğer sırlarında, {لآيات} “elbette ayetler/deliller vardır”; yani Allah Teâlâ'nın birliğine, tam ilmine ve kamil kudretine, hakikatte O'ndan başka hiçbir fail olmadığına dair apaçık deliller vardır; fakat {لقوم} “bir kavim için”; yani yerine getirmeleri gereken şeyleri yapmaya himmet ve kifayet sahibi olanlar için, {يؤمنون} “iman eden”; yani delillerin ikame edilmesi sebebiyle kendilerine peş peşe gelen şeyler karşısında bu vasfı ortaya koyan ve her vakit onu yenilemeyi sürdüren [kimseler için].

من قيام الأدلة، بإدامة التأمل والإمعان في التفكر، والاعتماد في الرزق على من قال {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدكر} [القمر: ١٧] أي من طالب علم فيعان عليه فلا يفرحون بالنعم إذا حصلت خوفاً من زوالها إذا أراد القادر، ولا يغتمون بها إذا زالت رجاء في إقبالها فضلاً من الرازق، لأن «أفضل العبادة انتظار الفرج» بل هم بما عليهم من وظائف العبادة واجبها ومندوبها معرضون عما سوى ذلك، وقد وكلوا أمر الرزق إلى من تولى أمره وفرغ من قسمه وقام بضمانه، وهو القدير العليم.

Sürekli tefekkür ve derinlemesine düşünce ile {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدكر} [el-Kamer: 17] “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan var mı?” yani ilim talep eden var mı ki ona yardım edilsin, buyuran Zât'a rızık hususunda itimat ederler; böylece nimetler elde edildiğinde Kadir olan [Allah] dilediğinde zail olur korkusuyla [aşırı] sevinmezler, zail olduğunda ise Rızık Veren'in bir lütfu olarak geri gelmesi ümidiyle kederlenmezler. Çünkü "İbadetin en faziletlisi kurtuluşu (feracı) beklemektir". Bilakis onlar farzı ve nafilesiyle üzerlerine düşen ibadet vazifeleriyle meşguldürler, bunun dışındakilerden yüz çevirmişlerdir; rızık işini ise onun idaresini üstlenen, taksimini bitiren ve kefil olan Zât'a havale etmişlerdir; O da Kadir ve Alîm olandır.

ولما أفهم ذلك عدم الاكتراث بالدنيا لأن الاكتراث بها لا يزيدها، والتهاون بها لا ينقصها، فصار ذلك لا يفيد إلا تعجيل النكد بالكد والنصب، وكان مما تقدم أن السيئة من أسباب المحق، سبب عنه الإقبال على إنفاقها في حقوقها إعراضاً عنها وإيذاناً بإهانتها وإيقاناً بأن ذلك هو استيفاؤها واستثمارها واستنماؤها، فقال خاصاً بالخطاب أعظم المتأهلين لتنفيذ أوامره لأن ذلك أوقع في نفوس الأتباع، وأجدر بحسن القبول منهم والسماع: {فآت} يا خير الخلق! {ذا القربى حقه} بادئاً به لأنه أحق الناس بالبر، صلة للرحم وجوداً وكرماً

Bu durum dünyaya ehemmiyet vermemeyi gerektirdiğinde —çünkü ona ehemmiyet vermek onu artırmaz, onu önemsememek de eksiltmez; dolayısıyla bu durum yorgunluk ve meşakkatle kederi çabuklaştırmaktan başka bir işe yaramaz— ve daha önce geçtiği üzere kötülük nimetin yok oluş sebeplerinden olduğu için, bundan sonra dünyadan yüz çevirerek, onu hakir görmeyi ilan ederek ve onun hakiki karşılığını almanın, onu nemalandırmanın ve artırmanın ancak bu olduğunu yakinen bilerek malı hak ettiği yerlere infak etmeye yönelmek gerekli kılınmıştır. Bunun üzerine emirlerini yerine getirmeye en ehil olan Zât'ı muhatap kılarak —çünkü bu, tabi olanların nefislerinde daha etkili ve onlar tarafından güzelce kabul edilip dinlenmeye daha layıktır— şöyle buyurdu: {فآت} “O halde ver”; ey mahlukatın en hayırlısı! {ذا القربى حقه} “akrabaya hakkını”; iyiliğe insanların en layığı olduğu için sıla-i rahim, cömertlik ve kerem olarak öncelikle ondan başlayarak [ver],

{والمسكين} سواء كان ذا القربى أو لا {وابن السبيل} وهو المسافر كذلك، والحق الذي ذكر لهما الظاهر أنه يراد به النفل لا الواجب، لعدم ذكر بقية الأصناف، ودخل الفقير من باب الأولى.

{والمسكين} “yoksula da”; ister akraba olsun ister olmasın, {وابن السبيل} “yolda kalmışa da”; ki o da aynı şekilde yolcudur. Bu ikisi için zikredilen haktan maksadın, diğer sınıflar zikredilmediği için farz değil nafile olduğu zahirdir; fakir ise evleviyetle buraya dahil olmuştur.

ولما أمر بالإيتاء، رغب فيه فقال: {ذلك} أي الإيتاء العالي الرتبة {خير} ولما كان سبحانه أغنى الأغنياء فهو لا يقبل إلا ما كان خالصاً لوجهه لا رياء فيه، قال معرفاً أن ذلك ليس قاصراً على من خص بالخطاب بل كل من تأسى به نالته بركته {للذين يريدون} بصيغة الجمع، ولما كان الخروج عن المال في غاية الصعوبة، رغب فيه بذكر الوجه الذي هو أشرف ما في الشيء المعبر به هنا عن الذات وبتكرير الاسم الأعظم المألوف لجميع الخلق فقال: {وجه الله} أي عظمة الملك الأعلى، فيعرفون من حقه ما يتلاشى عندهم على كل ما سواه فيخلصون له {وأولئك} العالو الرتبة لغناهم عن كل فان {هم} خاصة {المفلحون*} أي الذين لا يشوف فلاحهم شيء من الخيبة، وأما غيرهم فخائب، أما إذا لم ينفق فواضح، وأما من أنفق على وجه الرياء بالسمعة والرياء فإنه خسر ماله، وأبقى عليه وباله، وأما من أنفق على وجه الرياء الحقيقي فقد صرح به تعريفاً بعظيم فحشه

Vermeyi emredince, ona teşvik ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”; yani bu yüksek mertebeli verme fiili, {خير} “daha hayırlıdır”. Allah Teâlâ zenginlerin en zengini olduğu için ancak Kendi rızası gözetilerek yapılan ve içinde riya bulunmayan şeyleri kabul eder. Bunun sadece hitaba muhatap olan kişiye mahsus olmadığını, bilakis ona uyan herkesin bu berekete ereceğini bildirerek çoğul kalıbıyla şöyle buyurdu: {للذين يريدون} “isteyenler için”. Maldan çıkmak son derece zor olduğu için, bir şeyin en şerefli kısmı olan ve burada Zât'tan kinaye olarak kullanılan "vech"i zikrederek ve bütün mahlukatın aşina olduğu İsm-i A'zam'ı tekrarlayarak buna teşvik etti ve şöyle buyurdu: {وجه الله} “Allah'ın rızasını/vechini”; yani Yüce Hükümran'ın azametini; böylece O'nun hakkından öyle bir şey bilirler ki O'nun dışındaki her şey onların yanında yok olur ve O'na ihlasla bağlanırlar. {وأولئك} “İşte onlar”; fani olan her şeyden müstağni oldukları için mertebeleri yüce olanlar, {هم} “onlar”; özellikle onlar, {المفلحون*} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani kurtuluşlarına hiçbir hüsranın karışmadığı kimselerdir. Başkalarına gelince, onlar hüsrandadır. İnfak etmeyen kimseye gelince bu zaten açıktır; gösteriş ve şöhret için infak eden kimse ise malını kaybetmiş ve vebalini üzerinde bırakmıştır; hakiki riya üzere infak eden kimseye gelince, bunun ne kadar büyük bir çirkinlik olduğunu bildirmek için bunu açıkça ifade etti

صارفاً الخطاب عن المقام الشريف الذي كان مقبلاً عليه، تعريفاً بتنزه جنابه عنه، وبعد تلك الهمة العلية والسجايا الطاهرة النقية منه، إلى جهة من يمكن ذلك منهم فقال: {وما آتيتم} أي جئتم أي فعلتم - في قراءة ابن كثير بالقصر ليعم المعطي والآخذ والمتسبب، أو أعطيتم - في قراءة غيره بالمد {من ربا} أي مال على وجه الربا المحرم أو المكروه، وهو أن يعطي عطية ليأخذ في ثوابها أكثر منها، وكان هذا مما حرم على النبي ﷺ تشريفاً له، وكره لعامة الناس. وعلى قراءة ابن كثير بالقصر المعنى: وما جئتم به من إعطاء بقصد الربا {ليربوا} أي يزيد ويكثر ذلك الذي أعطيتموه أو فعلتوه، أو لتزيدوا أنتم ذلك - على قراءة المدنيين ويعقوب بالفوقانية المضمومة، من: أربى {في أموال الناس} أي تحصل فيه زيادة تكون أموال الناس ظرفاً لها، فهو كناية عن أن الزيادة التي يأخذها المربي من أموالهم لا يملكها أصلاً {فلا يربوا} أي يزكوا وينمو {عند الله} أي الملك الأعلى الذي له الغنى المطلق وكل صفات الكمال، وكل ما لا يربو عند الله فهو غير مبارك بل ممحوق لا وجود له، فإنه إلى فناء وإن كثر {يمحق الله الربا ويربي الصدقات} [

ve yönelmiş olduğu o şerefli makamdan hitabı çevirerek —O'nun yüce şanının bundan münezzeh olduğunu ve o yüce himmet ile tertemiz fıtratların bundan uzak olduğunu bildirmek için— bunun kendilerinden sadır olabileceği kimselere yönelterek şöyle buyurdu: {وما آتيتم} “Verdiğiniz şeylere gelince”; yani yaptığınız, ettiğiniz —İbn Kesir'in veren, alan ve vesile olanı kapsaması için kasr (kısa) kıraatine göre— veya verdiğiniz —başkalarının med (uzun) kıraatine göre— {من ربا} “faizden”; yani haram veya mekruh olan faiz yoluyla [verdiğiniz] bir mal; bu da karşılığında daha fazlasını almak üzere bir hediye vermektir ki bu, şerefini yüceltmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haram kılınmış, genel insanlara ise mekruh görülmüştür. İbn Kesir'in kasr kıraatine göre mana şöyledir: Faiz kastıyla vermekten ibaret ortaya koyduğunuz şey, {ليربوا} “artsın diye”; yani verdiğiniz veya yaptığınız o şey artsın ve çoğalsın diye yahut siz onu artırasınız diye —Medineliler ve Ya'kub'un dammeli 'ye' (yurbeve) kıraatine göre, 'erbâ' fiilinden— {في أموال الناس} “insanların malları içinde”; yani insanların mallarının zarf olduğu bir fazlalık hasıl olsun diye; bu da faizcinin onların mallarından aldığı fazlalığa asla malik olamayacağından kinayedir, {فلا يربوا} “artmaz”; yani bereketlenmez ve çoğalmaz, {عند الله} “Allah katında”; yani mutlak zenginliğe ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan Yüce Hükümran'ın katında. Allah katında artmayan her şey bereketsizdir, bilakis yok hükmündedir; çok olsa bile yok olmaya mahkumdur. {يمحق الله الربا ويربي الصدقات} [

البقرة: ٢٧٦] .

el-Bakara: 276] “Allah faizi mahveder, sadakaları ise artırır”.

ولما ذكر ما زيادته نقص، أتبعه ما نقصه زيادة فقال: {وما آتيتم} أي أعطيتم للإجماع على مدة لئلا يوهم الترغيب في أخذ الزكاة {من زكاة} أي صدقة، وعبر عنها بذلك ليفيد الطهارة والزيادة، أي تطهرون بها أموالكم من الشبه، وأبدانكم من مواد الخبث، وأخلاقكم من الغل والدنس. ولما كان الإخلاص عزيزاً، أشار إلى عظمته بتكريره فقال: {تريدون} أي بها {وجه الله} خالصاً مستحضرين لجلاله وعظمته وكماله، وعبر عن الذات بالوجه لأنه الذي يجل صاحبه ويستحي منه عند رؤيته وهو أشرف ما في الذات.

Artışı eksilme olan şeyi zikredince, hemen ardından eksilmesi artış olan şeyi getirerek şöyle buyurdu: {وما آتيتم} “Verdiğiniz şeylere gelince”; yani zekatı almaya teşvik vehmi vermemesi için med ile okunması üzerinde icma edilerek [verdiğiniz], {من زكاة} “zekattan”; yani sadakadan; temizliği ve artışı ifade etmesi için bu lafızla ifade etti; yani onunla mallarınızı şüphelerden, bedenlerinizi pislik maddelerinden, ahlakınızı da kin ve kirden temizlersiniz. İhlas pek kıymetli olduğu için onu tekrarlayarak azametine işaret etti ve şöyle buyurdu: {تريدون} “isteyerek”; yani onunla, {وجه الله} “Allah'ın rızasını/vechini”; O'nun celalini, azametini ve kemalini hazır kılarak sırf O'nun rızasını dileyerek. Zât'ı vech ile ifade etti; çünkü görüldüğünde sahibine tazim edilen ve kendisinden haya edilen kısım odur ve Zât'ın en şerefli tarafıdır.

ولما كان الأصل: فأنتم، عدل به إلى صيغة تدل على تعظيمه بالالتفات إلى خطاب من بحضرته من أهل قربه وملائكته، لأن العامل يجب أن يكون له بعمله لسان صدق في الخلائق فكيف إذا كان من الخالق، وبالإشارة إليه بأداة البعد إعلاماً بعلو رتبته، وأن المخاطب بالإيتاء كثير، والعامل قليل وجليل، فقال: {فأولئك} ولعل إفراد المخاطب هنا للترغيب في الإيتاء بأنه لا يفهم ما لأهله حق فهمه سوى المنزل عليه هذا الوحي ﷺ {هم} أي خاصة {المضعفون*} أي الذين ضاعفوا أموالهم في الدنيا بسبب ذلك الحفظ والبركة، وفي الآخرة بكثرة الثواب عند الله من عشرة أمثال إلى ما

Asıl olan "sizsiniz" (fe-entüm) iken, O'nun huzurundaki yakınlarına ve meleklerine hitaba iltifat ederek onu tazim ifade eden bir kalıba çevirdi; zira amel edenin, ameli sebebiyle mahlukat arasında doğru bir lisanı (övgüsü) olması gerekir, ya bu Yaratıcı katından olursa nasıl olur? Mertebesinin yüceliğini ve vermeye muhatap olanların çok, amel edenin ise az ve pek kıymetli olduğunu bildirmek için uzaklık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onlar”. Burada muhatabın tekil kılınması, belki de bu vahyin kendisine indirildiği Zât sallallâhu aleyhi ve sellem dışında hiç kimsenin onun ehline ait olan hakkı layıkıyla anlayamayacağı gerekçesiyle vermeye teşvik etmek içindir. {هم} “onlar”; özellikle onlar, {المضعفون*} “kat kat artıranların ta kendileridir”; yani bu koruma ve bereket sebebiyle dünyada mallarını, ahirette ise Allah katında on kattan başlayıp

لا حصر له كما يقال: مقو وموسر ومسمن ومعطش - لمن له قوة ويسار وسمن في إبله وعطش ونحو ذلك.

haddi hesabı olmayan bir dereceye kadar sevabın çokluğu ile kat kat artıranlardır; nitekim develerinde güç, bolluk, semizlik ve susuzluk gibi haller bulunan kimse için 'mukvin', 'mûsir', 'müsmin' ve 'mu'tiş' denmesi gibi.

ولما وضح بهذا أنه لا زيادة إلا فيما يزيده الله، ولا خير إلا فيما يختاره الله، فكان ذلك مزهداً في زيادة الاعتناء بطلب الدنيا، بين ذلك بطريق لا أوضح منه فقال: {الله} أي بعظيم جلاله لا غيره {الذي خلقكم} أي أوجدكم على ما أنتم عليه من التقدير لا تملكون شيئاً.

Bununla ancak Allah'ın artırdığı şeyde bir artış ve ancak Allah'ın seçtiği şeyde bir hayır olduğu açıklık kazanınca, bu durum dünyayı talep etmeye aşırı ehemmiyet vermekten vazgeçirici olduğundan, bundan daha açığı olmayan bir yolla bunu beyan ederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah”; yani azametli celaliyle başkası değil, {الذي خلقكم} “sizi yaratandır”; yani hiçbir şeye malik olmadığınız bu takdir üzere sizi var edendir.

ولما كان الرزق موزعاً بين الناس بل هو ضيق على كثرته عن كثير منهم، فكان رزق من تجدد - لا سيما إن كان ابناً لفقير - مستبعداً، أشار إليه بأداة البعد فقال: {ثم رزقكم} ولما كانت إماتة المتمكن من بدنه وعقله وقوته وأسباب نبله عجيبة، نبه عليها بقوله: {ثم يميتكم} ولما كان كل ذلك في الحقيقة عليه هيناً، وكان الإحياء بعد الإماتة إن لم يكن أهون من الإحياء أول مرة كان مثله وإن استبعدوه قال: {ثم يحييكم} .

Rızık insanlar arasında taksim edildiği, hatta çokluğuna rağmen onların birçoğuna dar geldiği için sonradan gelenin rızkı —özellikle fakirin çocuğu ise— uzak bir ihtimal görüldüğünden, uzaklık edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم رزقكم} “Sonra sizi rızıklandırdı”. Bedeninde, aklında, gücünde ve saygınlık sebeplerinde tam yetkinliğe ermiş bir kimsenin öldürülmesi hayret verici bir durum olduğu için buna şu sözüyle dikkat çekti: {ثم يميتكم} “Sonra sizi öldürür”. Bütün bunlar hakikatte O'na pek kolay olduğu ve öldükten sonra diriltmek de ilk defa yaratmaktan daha kolay değilse bile —onlar bunu uzak görseler de— onun gibi olduğu için şöyle buyurdu: {ثم يحييكم} “Sonra sizi diriltir”.

ولما استغرق بما ذكر جميع ذواتهم وأحوالهم، وكان الشريك

Zikredilen şeylerle onların bütün zâtlarını ve hallerini kuşatınca ve ortak

من قام بشيء من العمل أو المعمول فيه، وكان من المعلوم أنه ليس لشركائهم في شيء من ذلك نوع صنع، قال منكراً عليهم: {هل من} ولما كان إشراكهم بما أشركوا لم تظهر له ثمرة إلا في أنهم جعلوا لهم جزءاً من أموالهم، عبر بقوله: {شركائكم} أي الذين تزعمونهم شركاء {من يفعل من ذلكم} مشيراً إلى علو رتبته بأداة البعد وخطاب الكل. ولما كان الاستفهام الإنكاري التوبيخي في معنى النفي، قال مؤكداً له مستغرقاً لكل ما يمكن منه ولو قل جداً: {من شيء} أي يستحق هذا الوصف الذي تطلقونه عليه.

amellerden veya amelin yapıldığı şeyden bir payı üstlenen kimse olduğu halde, ortak koştukları varlıkların bunlardan hiçbirinde en ufak bir dahli bulunmadığı bilindiğinden, onları kınayarak şöyle buyurdu: {هل من} “Var mı hiç”; ortak koştukları şeylerdeki şirkleri, mallarından onlara bir pay ayırmalarından başka hiçbir semere vermediği için şu ifadeyi kullandı: {شركائكم} “ortaklarınızdan”; yani ortak olduklarını iddia ettiğiniz şeylerden, {من يفعل من ذلكم} “bu sayılanlardan birini yapan”; uzaklık edatı ve cemaat hitabıyla onun mertebesinin yüceliğine işaret ederek [şöyle buyurdu]. İnkari ve azarlayıcı istifham nefy (olumsuzluk) manasında olduğu için, bunu pekiştirerek ve pek az bile olsa mümkün olan her şeyi kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {من شيء} “herhangi bir şeyi”; yani ona verdiğiniz bu vasfı hak edecek [bir şeyi].

ولما لزمهم قطعاً أن يقولوا: لا وعزتك! ما لهم ولا لأحد منهم في شيء من ذلك من فعل، أشار إلى عظيم ما ارتكبوه بما أنتجه هذا الدليل، فقال معرضاً عنهم زيادة في التعظيم والعظمة، منزهاً لنفسه الشريفة منها على التنزيه ببعد رتبته الشماء من حالهم: {سبحانه} أي تنزه تنزهاً لا يحيط به الوصف من أن يكون محتاجاً إلى شريك، فإن ذلك نقص عظيم. ولما كان من أخبر بأنه فعل شيئاً أو يفعله كالإماتة والإحياء بالبعث وغيره لا يحول بينه وبينه المقاوم من شريك ونحوه، قال: {وتعالى} أي علواً لا تصل إليه العقول، كما دلت عليه صيغة التفاعل، وجرت قراءة حمزة والكسائي بالخطاب على الأسلوب الماضي، وأذنت

Onların kesin olarak: "Hayır, izzetine andolsun ki! Bunlardan hiçbirinde onların da, onlardan hiçbirinin de en ufak bir fiili yoktur" demeleri kaçınılmaz olunca, bu delilin ortaya koyduğu neticeyle irtikâp ettikleri günahın büyüklüğüne işaret etti. Tazimi ve azameti artırmak üzere onlardan yüz çevirerek ve yüce mertebesinin onların halinden uzaklığı ile Kendi şerefli Zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: {سبحانه} “O münezzehtir”; yani bir ortağa muhtaç olmaktan, vasıfların kuşatamayacağı bir tenzih ile münezzehtir; zira bu çok büyük bir noksanlıktır. Bir şeyi yaptığını veya öldürme ve yeniden diriltme gibi yapacağını haber veren Zât ile o fiil arasına ortak ve benzeri bir hasım engel olamayacağı için şöyle buyurdu: {وتعالى} “ve yücedir”; yani tefâul kalıbının delalet ettiği üzere akılların ulaşamayacağı bir yücelikle yücedir. Hamza ve el-Kisâî'nin kıraati geçmiş üslup üzere hitap ile cereyan etmiş,

قراءة الباقين بالغيب بالإعراض للغضب في قوله معبراً بالمضارع إشارة إلى أن العاقل من شأنه أنه لا يقع منه شرك أصلاً، فكيف إذا كان على سبيل التجدد والاستمرار: {عما يشركون*} في أن يفعلوا شيئاً من ذلك أو يقدروا بنوع من أنواع القدرة على أن يحولوا بينه وبين شيء مما يريد ليستحقوا بذلك أن يعظموا نوع تعظيم، فنزهوه وعظموه بالبراءة من كل معبود سواه.

diğerlerinin kıraati ise gazaptan ötürü yüz çevirmeyi bildiren gayb kalıbıyla gelmiştir. Akıllı bir kimsenin şanının asla şirk koşmamak olduğuna, hele bunun yenilenerek ve süreklilik arz ederek meydana gelmesinin ise nasıl mümkün olabileceğine muzari fiil ile işaret ederek şöyle buyurdu: {عما يشركون*} “onların ortak koştukları şeylerden”; bunlardan herhangi birini yapma veya O'nun dilediği bir şeye engel olma hususunda herhangi bir güç türüne malik olma noktasında [ortak koştukları şeylerden münezzehtir ki], böylece bir tür tazime hak kazansınlar. O halde O'nun dışındaki her mabuttan beri olarak O'nu tenzih ve tazim ediniz.

ولما بين لهم سبحانه من حقارة شركائهم ما كان حقهم به أن يرجعوا، فلم يفعلوا، أتبعه ما أصابهم به على غير ما كان في أسلافهم عقوبة لهم على قبيح ما ارتكبوا، استعطافاً للتوبة فقال: {ظهر الفساد} أي النقص في جميع ما ينفع الخلق {في البر} بالقحط والخوف ونحوهما {والبحر} بالغرق وقلة الفوائد من الصيد ونحوه من كل ما كان يحصل منه قبل. وقال البغوي: البر البوادي والمفاوز، والبحر المدائن والقرى التي على المياه الجارية، قال عكرمة: العرب تسمي المصر بحراً. ثم بين سببه بقوله: {بما} ولما أغنى السياق بدلالته على السيئات عن الافتعال قال: {كسبت} أي عملت

Allah Teâlâ ortaklarının hakirliğini onlara açıklayıp da onların hakka dönmeleri gerektiği halde dönmeyince; tevbe etmelerini sağlamak amacıyla, irtikâp ettikleri çirkin şeylerin cezası olarak geçmiştekilerin başına gelenlerden farklı şekilde başlarına getirdiği şeyleri zikrederek şöyle buyurdu: {ظهر الفساد} “Bozulma ortaya çıktı”; yani mahlukata fayda veren her şeydeki noksanlık, {في البر} “karada”; kıtlık ve korku gibi şeylerle, {والبحر} “ve denizde”; boğulma ve daha önce elde edilen av ve benzeri faydaların azalmasıyla. Begavî şöyle demiştir: Kara; çöller ve sahralardır, deniz ise akar sular üzerindeki şehirler ve köylerdir. İkrime: "Araplar büyük şehirlere bahr (deniz) derler" demiştir. Sonra bunun sebebini şu sözüyle açıkladı: {بما} “sebebiyle”. Siyak kötülüklere delaletiyle ifti'âl babına ihtiyaç bırakmadığı için şöyle buyurdu: {كسبت} “kazandığı şeyler”; yani yaptığı,

من الشر عملاً هو من شدة تراميهم إليه وإن كان على أدنى الوجوه بما أشار إليه تجريد الفعل كأنه مسكوب من علو، ومن شدة إتقان شره كأنه مسبوك.

şerre olan aşırı düşkünlüklerinden ötürü —fiilin mücerred kalıbı ile işaret edildiği üzere en alt düzeyde de olsa— sanki yukarıdan dökülmüş gibi ve şerrinin son derece sağlam yapılmış olması sebebiyle sanki döküm yapılmış gibi bir şer ameli.

ولما كان أكثر الأفعال باليد، أسند إليها ما يراد به الجملة مصرحاً بعموم كل ما له أهلية التحرك فقال: {أيدي الناس} أي عقوبة لهم على فعلهم. ولما ذكر علته البدائية، ثنى بالجزائية فقال: {لنذيقهم} أي بما لنا من العظمة في رواية قنبل عن ابن كثير بالنون لإظهار العظمة في الإذاقة للبعض والعفو عن البعض، وقراءة الباقين بالتحتانية على سنن الجلالة الماضي؛ وأشار إلى كرمه سبحانه بقوله: {بعض الذي عملوا} أي وباله وحره وحرقته، ويعفو عن كثير إما أصلاً ورأساً، وإما المعاجلة به ويؤخره إلى وقت ما في الدنيا، أو إلى الآخرة، والمراد الجزاء بمثل أعمالهم جزاء لها تعبيراً عن المسبب بالسبب الذي أتوه إلى الناس فيعرفوا إذا سلبوا المال مقدار ما ذاق منهم ذلك الذي سلبوه، وإذا قتل لهم حميم حرارة ما قاسى حميم ما قتلوه، ونحو ذلك مما استهانوه لما أتوه إلى غيرهم من الأذى البالغ وهم يتضاحكون ويعجبون

Fiillerin çoğu elle yapıldığı için, hareket etme kabiliyeti olan herkesin umumunu açıkça belirterek bütün kastedilen şeyi ele isnat etti ve şöyle buyurdu: {أيدي الناس} “insanların ellerinin”; yani fiillerine bir ceza olarak. Başlangıç illetini zikredince, cezai illet ile ikincisini getirerek şöyle buyurdu: {لنذيقهم} “onlara tattırmak için”; yani İbn Kesir'den Kunbul rivayetinde 'nûn' ile, azametimiz sebebiyle bir kısmına tattırmakta ve bir kısmını affetmekte azameti göstermek üzere; diğerlerinin kıraatinde ise geçmiş celal üslubu üzere 'yâ' iledir. Allah Teâlâ keremine şu sözüyle işaret etti: {بعض الذي عملوا} “yaptıklarının bir kısmını”; yani vebalini, hararetini ve yakıcılığını; birçoğunu ise ya tamamen ve kökten affeder ya da hemen cezalandırmayıp dünyada bir vakte veya ahirete erteler. Maksat, insanlara yaptıkları kötülüklerin aynısıyla cezalandırılmalarıdır; bu da müsebbebin sebep ile ifade edilmesidir; ta ki malları gasp edildiğinde gasp ettikleri o kimsenin kendilerinden ne tattığını bilsinler; bir yakınları öldürüldüğünde öldürdükleri kimsenin yakınının ne acı çektiğini anlasınlar ve başkalarına son derece eziyet verdiklerinde gülüşüp

من جزعه ويستهزؤون غافلين عن شدة ما يعاني من أنواع الحرق هو ومن يعز عليه أمره، ويهمه شأنه، ويده قد غلها عن المساعدة العجز، وقصرها الضعف والقهر؛ ثم ثلث بالعلة الغائية فقال: {لعلهم يرجعون*} أي ليكون حالهم عند من ينظرهم حال من يرجى رجوعه عن فعل مثل ذلك خوفاً من أن يعاد لهم بمثل ذلك من الجزاء.

onun feryadına hayret ederek alay ettikleri, onun ve değer verdiği, durumunu dert ettiği kimselerin çektiği türlü türlü yakıcı acılardan gafil oldukları ve acziyetin yardımdan elini bağladığı, zayıflık ve kahrın çaresiz bıraktığı hallerde hafife aldıkları şeyleri anlasınlar. Sonra nihai illet ile üçüncüsünü getirerek şöyle buyurdu: {لعلهم يرجعون*} “belki dönerler diye”; yani kendilerine bakan kimsenin nezdinde, cezalandırmanın bir benzerinin kendilerine tekrarlanmasından korkarak böyle bir fiilden dönmesi umulan kimsenin halinde olsunlar diye.

ولما كان الإنسان - لنقصه في تقيده بالجزئيات - شديد الوقوف مع العقل التجربي، وكان علمهم بأيام الماضين ووقائع الأولين كافياً لهم في العظة للرجوع عن اعتقادهم، والتبري من عنادهم، وكانوا - لما لم يروا آثارهم رؤية اعتبار، وتأمل وادكار، عدوا ممن لم يرها، فنبه سبحانه على ذلك بالاحتجاب عنهم بحجاب العزة، أمراً له ﷺ بأن يأمرهم بالسير للنظر، فقال تأكيداً لمعنى الكلام السابق نصحاً لهم ورفقاً بهم: {قل} أي لهؤلاء الذي لا همّ لهم إلا الدنيا، فلا يعبرون فيما ينظرون من ظاهر إلى باطن: {سيروا} وأشار إلى استغراق ديار المهلكين كل حد ما حولهم من الجهات كما سلف فقال: {في الأرض} فإن سيركم الماضي لكونه لم يصحبه عبرة عدم.

İnsan —cüzlere takılıp kalma noksanlığından ötürü— tecrübi akla fazlasıyla bağlı olduğu, geçmişlerin günlerini ve öncekilerin başlarına gelen hadiseleri bilmeleri ise batıl inançlarından dönmeleri ve inatlarından sıyrılmaları için gereken öğütte kendilerine yettiği, fakat onların kalıntılarını bir ibret, tefekkür ve hatırlama nazarıyla görmedikleri için onları görmeyen kimseler sayıldıklarından; Allah Teâlâ izzet perdesiyle onlardan perdelenerek buna dikkat çekti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bakıp ibret almaları için yeryüzünde gezmelerini emretmesini buyurdu. Onlara nasihat ve şefkat olmak üzere önceki sözün manasını pekiştirerek şöyle buyurdu: {قل} “De ki”; dünyadan başka gayeleri olmayan, baktıkları şeylerde zahirden batına geçemeyen şu kimselere: {سيروا} “Gezin”; helak edilenlerin yurtlarının etraflarındaki her sınırı çepeçevre kuşattığına daha önce geçtiği üzere işaret ederek şöyle buyurdu: {في الأرض} “yeryüzünde”; zira geçmişteki yürüyüşünüz, beraberinde ibret bulunmadığı için yok hükmündedir.

ولما كان المراد الانقياد إلى التوحيد، وكان قد ذكرهم بما أصابهم

Maksat tevhide boyun eğmek olduğu ve geçmişlerin başına getirdiği

على نحو ما أصاب به الماضين قال: {فانظروا} بفاء التعقيب، ولما كان ما أحله بهم في غاية الشدة، عرفهم بذلك، فساق مساق الاستفهام تخويفاً لهم من إصابتهم بمثله فقال: {كيف} ولما كان عذابهم مهولاً، وأمرهم شديداً وبيلاً، دل عليه بتذكير الفعل فقال: {كان عاقبة} أي آخر أمر {الذين} ولما كان المراد طوائف المعذبين، وكانوا بعض من مضى، فلم يستغرقوا الزمان، بعض فقال: {من قبل} أي من قبل أيامكم أذاقهم الله وبال أمرهم، وأوقعهم في حفائر مكرهم.

şeylerin bir benzeriyle başlarına gelenleri onlara hatırlattığı için, ta'kib 'fâ'sı ile şöyle buyurdu: {فانظروا} “ve bakın”. Başlarına indirdiği şey son derece şiddetli olduğu için bunu onlara bildirdi ve benzerinin kendilerine isabet etmesinden korkutmak üzere istifham üslubuyla sevk ederek şöyle buyurdu: {كيف} “nasıl”; azapları korkunç ve durumları pek çetin ve felaketli olduğu için fiili müzekker kılarak buna delalet etti ve şöyle buyurdu: {كان عاقبة} “akıbeti oldu”; yani sonu [nasıl oldu], {الذين} “o kimselerin ki”; azap edilen topluluklar kastedildiği ve onlar da geçmişlerin bir kısmı olup bütün zamanı kapsamadıkları için kısmı bildirerek şöyle buyurdu: {من قبل} “daha öncekilerin”; yani sizin günlerinizden önce Allah onlara yaptıklarının vebalini tattırmış ve onları kendi kurdukları tuzakların çukurlarına düşürmüştür.

ولما كان هذا التنبيه كافياً في الاعتبار، فكان سامعه جديراً بأن يقول: قد تأملت فرأيت آثارهم عظيمة، وصنائعهم مكينة، ومع ذلك فمدنهم خاليه وبيوتهم خاوية، قد ضربوا بسوط العذاب، فعمهم الخسار والثياب، فما لهم عذبوا، فأجيب بقوله: {كان أكثرهم مشركين*} فلذلك أهلكناهم ولم تغنِ عنهم كثرتهم، وأنجينا المؤمنين وما ضرتهم قلتهم.

Bu uyarı ibret almak için kafi geldiğinden, bunu işiten kimsenin şöyle demesi beklenirdi: "Düşündüm ve gördüm ki onların eserleri pek büyük, yaptıkları pek sağlamdı; buna rağmen şehirleri boş, evleri ıssızdır; azap kamçısıyla vurulmuşlar, hüsran ve yıkım onları kaplamıştır. Peki onlar ne sebeple azap edildiler?" İşte buna şu sözle cevap verildi: {كان أكثرهم مشركين*} “onların çoğu ortak koşanlardı”; bu sebeple onları helak ettik ve çoklukları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı; müminleri ise kurtardık ve azlıkları onlara hiçbir zarar vermedi.

ولما كانوا مع كثرة مرورهم على ديارهم، ونظرهم لآثارهم، وسماعهم لأخبارهم، لم يتعظوا، أشير إلى أنهم عدم، بصرف الخطاب عنهم، وتوجيهه إلى السامع المطيع، فقال مسبباً عما مضى من إقامة الأدلة

Onlar yurtlarının yanından sıkça geçmelerine, eserlerine bakmalarına ve haberlerini işitmelerine rağmen ibret almadıkları için, hitap onlardan çevrilip itaatkar dinleyiciye yöneltilerek onların yok hükmünde olduğuna işaret edildi ve delillerin ikame edilmesinden,

والوعظ والتخويف: {فأقم} أي يا من لا يفهم عنا حق الفهم سواه، لأنا فضلناه على جميع الخلق {وجهك} أي لا تلفته أصلاً {للدين القيِّم} الذي لا عوج فيه بوجه، بل هو عدل كله، من التبري من الأوثان إلى التلبس بمقام الإحسان، فالزمه واجعله بنصب عينك لا تغفل عنه ولا طرفة عين، لكونه سهلاً فيما تسبب الإعانه عليه في الظاهر بالبيان الذي ليس معه خفاء، وفي الباطن بالجبل عليه حتى أنه ليقبله الأعمى والأصم والأخرس، ويصير فيه كالجبل رسوخاً.

öğüt ve korkutmadan kaynaklanan bir netice olarak şöyle buyurdu: {فأقم} “O halde doğrult”; yani ey bütün mahlukata üstün kıldığımız için bizi hakkıyla anlamada dengi bulunmayan Zât! {وجهك} “yüzünü”; yani onu hiçbir şekilde çevirme, {للدين القيِّم} “dosdoğru dine”; kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan, bilakis putlardan berî olmaktan ihsan makamına bürünmeye kadar baştan sona adalet olan dine. Artık ona sarıl ve onu gözünün önüne koy, göz açıp kapayıncaya kadar bile ondan gafil olma; zira o, zahirde kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan beyanla, batında ise körün, sağırın ve dilsizin bile kabul edeceği ve içinde dağ gibi kökleşeceği bir fıtrat üzere kılınarak yardım edilmesine sebep olunan kolay bir dindir.

ولما كان حفظ الاستقامة عزيزاً، أعاد التخويف لحفظ أهلها، فقال ميسراً الأمر بعدم استغراق الزمان بإثبات الجار، إشارة إلى الرضا باليسير من العمل ولو كان ساعة من نهار، بشرط الاتصال بالموت: {من قبل} وفك المصدر للتصريح فقال: {أن يأتي يوم} أي عظيم، وهو يوم القيامة، أو الموت، وأشار إلى تفرده سبحانه في الملك بقوله: {لا مرد له} ولفت الكلام في رواية قنبل من مظهر العظمة إلى أعظم منه لاقتضاء المقام ذلك وأظهر في رواية الباقين لئلا يتوهم عود الضمير إلى الدين فقال: {من الله} وإذا لم يرده هو لوعده بالإتيان به، وهو ذو الجلال

İstikameti muhafaza etmek pek kıymetli olduğundan, onun ehlini korumak için korkutmayı tekrarladı ve ölümle irtibatlı olması şartıyla gündüzün bir saati bile olsa az bir amele razı olunduğuna işaretle, harf-i cerri sabit kılarak zamanın tamamını kapsamayışı ile işi kolaylaştırarak şöyle buyurdu: {من قبل} “önce”; açıkça belirtmek için masdarı açarak şöyle buyurdu: {أن يأتي يوم} “bir günün gelmesinden”; yani büyük bir günün, ki o da kıyamet günü veya ölümdür. Mülkteki tekliğine şu sözüyle işaret etti: {لا مرد له} “geri çevrilmesi mümkün olmayan”. Kunbul rivayetinde, makam bunu gerektirdiği için sözü azamet makamından daha büyük bir makama çevirdi; diğerlerinin kıraatinde ise zamirin dine dönmesi zannını engellemek için açık isim getirerek şöyle buyurdu: {من الله} “Allah tarafından”. O getireceğini vaat ettiği için Kendisi onu geri çevirmeyeceğine göre —ki O, Zü'l-Celâli

والإكرام، فمن الذي يرده.

ve'l-İkrâm'dır— onu geri çevirecek kimdir?

ولما حقق إتيانه، فصل أمره مرغباً مرهباً، فقال: {يومئذ} أي إذ يأتي {يصدعون*} أي تتفرق الخلائق كلهم فرقة قد تخفى على بعضهم - بما أشار إليه الإدغام، فيقولون: ما لنا لا نرى رجالاً كنا نعدهم من الأشرار.

O günün gelişini kesinleştirince, rağbet ettirerek ve sakındırarak onun durumunu tafsil etti ve şöyle buyurdu: {يومئذ} “o gün”; yani geldiği vakit, {يصدعون*} “fırka fırka ayrılırlar”; yani bütün mahlukat, idgamın işaret ettiği üzere bazısına gizli kalabilecek bir ayrılıkla öyle bir ayrılırlar ki: "Bizim kötülerden saydığımız birtakım adamları niye göremiyoruz?" derler.

ولما كان المعنى أنهم فريق في الجنة وفريق في السعير، بين ذلك ببيان عاقبة سببه في جواب من كأنه قال: إلى أين يتفرقون؟ قائلاً: {من كفر} أي منهم فعلم شيئاً {فعليه} أي لا على غيره {كفره} أي وباله، وعلى أنفسهم يعتدون ولها يهدمون فيصيرون في ذلك اليوم إلى النار التي هم بها مكذبون، ومن كان عليه كفره الذي أوبقه إلى الموت، فلا خلاص له فيما بعد الفوت، ووحد الضمير رداً له على لفظ من نصاً على أن كل واحد مجزيّ بعمله لا المجموع من حيث هو مجموع، وإفهاماً لأن الكفرة قليل وإن كانوا أكثر من المؤمنين، لأنهم لا مولى لهم، ولتفرق كلمتهم {تحسبهم جميعاً وقلوبهم شتى} [الحشر: ١٤] ولأنه لا اجتماع بين أهل النار ليتأسى بعضهم ببعض، بل كل منهم في شغل شاغل عن معرفة ما

Mana, onların bir fırkasının cennette bir fırkasının da cehennemde olması demek olduğundan, sanki "Nereye ayrılacaklar?" diyen birine cevap olarak bunun sebebinin akıbetini açıklayarak şöyle buyurdu: {من كفر} “Kim inkâr ederse”; yani onlardan biri inkâr edip bir şey yaparsa, {فعليه} “onun aleyhinedir”; yani başkasına değil, {كفره} “kendi inkârı”; yani vebali onun aleyhinedir; kendi nefislerine saldırırlar ve onu yıkarlar da o gün yalanlamakta oldukları ateşe varırlar. Kendisini helake sürükleyen küfrü ölüme kadar aleyhine olan kimse için fırsat kaçtıktan sonra artık kurtuluş yoktur. Zamiri "men" lafzına döndürerek tekil getirdi; bu da topluluğun bir bütün olarak değil, her bir ferdin kendi ameliyle cezalandırılacağını açıkça belirtmek ve kâfirlerin müminlerden daha çok olsalar bile —bir dostları (mevlâları) olmadığı ve sözleri dağınık olduğu için {تحسبهم جميعاً وقلوبهم شتى} [el-Haşr: 14] “Sen onları derli toplu sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır”— aslında az olduklarını anlatmak içindir. Ayrıca cehennem ehli arasında birbirlerine teselli verecek bir birliktelik de yoktur, bilakis her biri başkasına ne

يتفق لغيره {ومن عمل صالحاً} أي بالإيمان وما يترتب عليه، وأظهر ولم يضمر لئلا يتوهم عود الضمير على {من كفر} وبشارة بأن أهل الجنة كثير وإن كانوا قليلاً، لأن الله مولاهم فهو يزكيهم ويؤيدهم، وفي جمع الجزاء مع إفراد الشرط ترغيب في العمل من غير نظر إلى مساعد بأنه ينفع نفسه وغيره، لأن المؤمن للمؤمن كالبنيان يشد بعضه بعضاً، وأقل ماينفع والديه وشيخه في ذلك العمل، وعبر بالنفس ليدل - بعد الدلالة على إرادة العامل ومن شايعه حتى كان بحكم اتحاد القصد إياه - على أن العمل الصالح يزكي النفوس ويطهرها من رذائل الأخلاق، فقال: {فلأنفسهم} أي خاصة أعمالهم ولهم خاصة عملهم الصالح ولأنفسهم {يمهدون} أي يسوون ويوطئون منازل في القبور والجنة، بل وفي الدنيا فإن الله يعزهم بعز طاعته، والآية من الاحتباك: حذف أولاً عدوانهم على أنفسهم لما دل عليه من المهد، وثانياً كون العمل خاصاً بهم لما دل عليه من كون الكفر على صاحبه خاصة، وأحسن من هذا أن

olduğunu anlamaktan kendisini alıkoyan derin bir meşguliyet içindedir. {ومن عمل صالحاً} “Kim de salih bir amel işlerse”; yani iman ve onun gerektirdiği amellerle. Zamirin {من كفر} ifadesine dönmesi zannını ortadan kaldırmak ve cennet ehlinin az olsalar bile çok olduklarını müjdelemek için zamir getirmeyip açıkça zikretti; zira Allah onların mevlâsıdır, onları arındırır ve destekler. Şartın tekil, cezanın ise çoğul getirilmesinde, bir yardımcıya bakmaksızın amele bir teşvik vardır; zira o hem kendisine hem başkasına fayda verir; çünkü mümin mümin için birbirini kenetleyen bir bina gibidir ve o amelde en azından anne babasına ve hocasına fayda sağlar. "Nefis" lafzıyla ifade etti ki —ameli işleyenin ve gaye birliği hükmüyle onun gibi olanın kastedildiğine delalet ettikten sonra— salih amelin nefisleri tezkiye ettiğine ve onları kötü ahlaktan arındırdığına delalet etsin. Şöyle buyurdu: {فلأنفسهم} “işte onlar ancak kendileri için”; yani amelleri sırf kendilerinedir ve salih amelleri özellikle onlaradır ve kendi nefisleri için, {يمهدون} “hazırlık yaparlar”; yani kabirlerde ve cennette, hatta dünyada bile konaklar döşeyip hazırlarlar; nitekim Allah onları Kendisine itaatin izzetiyle aziz kılar. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde nefislerine düşmanlıkları hazfedilmiştir, çünkü "döşemek" (mehd) buna delalet etmektedir; ikincisinde ise amelin kendilerine has oluşu hazfedilmiştir, çünkü küfrün sırf sahibinin aleyhine oluşu buna delalet etmektedir. Bundan daha güzeli ise şöyle

يقال: ذكر الكفر الذي هو السبب دليلاً على الإيمان ثانياً، والعمل الصالح الذي هو الثمرة ثانياً دليلاً على العمل السيء أولاً.

denilmesidir: Sebep olan küfür zikredilerek ikinci kısımda imana delil kılınmış, ikinci kısımdaki semere olan salih amel zikredilerek de ilk kısımdaki kötü amele delil kılınmıştır.

ولما فرغ من بيان تصدعهم، ذكر علته فقال: {ليجزي} أي الله سبحانه الذي أنزل هذه السورة لبيان أنه ينصر أولياءه لإحسانهم لأنه مع المحسنين، ولذلك اقتصر هنا على ذكرهم فقال: {الذين آمنوا} أي ولو على أدنى الوجوه {وعملوا} أي تصديقاً لإيمانهم {الصالحات} ولما كانت الأعمال نعمة منه، فكان الجزاء محض إحسان، قال: {من فضله} .

Onların fırka fırka ayrılışlarını beyan etmeyi bitirince, bunun illetini zikrederek şöyle buyurdu: {ليجزي} “mükâfatlandırması için”; yani ihsanları sebebiyle dostlarına yardım edeceğini beyan etmek üzere bu sureyi indiren Allah Teâlâ [mükâfatlandırsın diye]; zira O, ihsan edenlerle beraberdir; bu sebeple burada sadece onları zikretmekle yetinerek şöyle buyurdu: {الذين آمنوا} “iman edenleri”; yani en alt düzeyde de olsa, {وعملوا} “ve işleyenleri”; yani imanlarını tasdik etmek üzere, {الصالحات} “salih amelleri”. Ameller O'ndan bir nimet olduğu için karşılık da sırf bir lütuftur; bu sebeple şöyle buyurdu: {من فضله} “Kendi lütfundan”.

ولما كان تنعيمهم من أعظم عذاب الكافرين الذين كانوا يهزؤون بهم ويضحكون منهم، علله بقوله على سبيل التأكيد لدعوى من يظن أن إقبال الدنيا على العصاة لمحبة الله لهم: {إنه لا يحب الكافرين*} أي لا يفعل مع العريقين في الكفر فعل المحب، فلا يسويهم بالمؤمنين، وعلم من ذلك ما طوى من جزائهم، فالآية من وادي الاحتباك، وهو أن يؤتي بكلامين يحذف من كل منهما شيء ويكون نظمهما بحيث يدل ما أثبت في كل على ما حذف من الآخر، فالتقدير هنا بعد ما ذكر من جزاء الذين آمنوا أنه يحب المؤمنين ويجزي الذين كفروا وعملوا

Onların nimetlendirilmesi, kendileriyle alay edip gülen kâfirlerin en büyük azaplarından biri olduğu için; Allah'ın günahkarlara dünyayı yöneltmesini O'nun onlara olan sevgisine bağlayan kimsenin iddiasına karşı tekit yoluyla bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه لا يحب الكافرين*} “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez”; yani küfürde kökleşmiş olanlara seven kimsenin muamelesini yapmaz, dolayısıyla onları müminlerle bir tutmaz. Buradan onların cezalarından nelerin gizlendiği anlaşılmıştır; bu ayet ihtibâk vadisindendir ki o da her birinden bir şey hazfedilen iki cümlenin getirilmesi ve nazımlarının her birinde sabit olanın diğerinden hazfedilene delalet edecek şekilde kurulmasıdır. Burada iman edenlerin mükâfatı zikredildikten sonraki takdir şöyledir: O müminleri sever, inkâr edip kötülük işleyenleri de

السيئات بعدله لأنه لا يحب الكافرين، فغير النظم ليدل مع دلالته كما ترى على ما حذف على أن إكرام المؤمنين هو المقصود بالذات، وهو بعينه إرغام الكافرين، وعبر في شق المؤمنين بالمنتهى الذي هو المراد من محبة الله لأنه أسرّ. وفي جانب الكافرين بالمبدأ الذي هو مجاز لأنه أنكأ وأضر.

adaletiyle cezalandırır; çünkü O kâfirleri sevmez. Gördüğün gibi hazfedilene delalet etmekle birlikte nazmı, müminlere ikram etmenin bizzat kastedilen şey olduğunu ve bunun da bizzat kâfirleri zelil kılmak olduğunu göstermek için değiştirdi. Müminler tarafında, Allah'ın sevgisinden kastedilen şey olan nihai gaye ile ifade etti; çünkü bu daha sevindiricidir. Kâfirler tarafında ise mecaz olan başlangıç ile ifade etti; çünkü bu daha sarsıcı ve daha zararlıdır.

ولما ختم في أول السورة الآيات الدالة على الوحدانية المستلزمة للبعث لأن به تمام ظهور الحكمة، وانكشاف غطاء القلوب عن صفات العظمة، بأن قيام السماء والأرض بأمره وأتبع ذلك ما اشتد التحامه به، وختمه ببعض الكافرين بعد ذكر يوم البعث، أتبعه ذكر ما حفظ به قيام الوجود، وهو الرياح، يجعلها سبباً في إدرار النعم التي منها ما هو أعظم أدلة البعث وهو النبات، وهي بجملتها دليل ذلك وسبب القرار في البر والسير في البحر الموصل لمنافع بعض البلاد إلى بعض، وبذلك انتظم الأمر لأهل الأرض، فاستعمل المؤمن منهم ما رزقه سبحانه من العقل في النظر في ذلك حتى أداه إلى شكره فأحبه، واقتصر الكافر على الدأب فيما يستجلب به تلك النعم ويستكثرها، فأبطره ذلك فأوصله إلى كفره فأبغضه، والرياح أيضاً أشبه شيء

Surenin başında göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durmasıyla tevhide delalet eden ve öldükten sonra dirilmeyi gerektiren delilleri tamamlayınca —çünkü hikmetin tam olarak ortaya çıkması ve kalplerden azamet sıfatlarına dair perdenin kalkması bununladır— ve diriliş gününü zikrettikten sonra buna sımsıkı bağlı olan şeyleri ekleyip kâfirlerin bir kısmıyla sonlandırınca; bunun ardından varlığın nizamının kendisiyle korunduğu şeyi, yani rüzgarları zikretti. Onları, dirilişin en büyük delillerinden olan bitkilerin de dahil olduğu nimetlerin bolca akmasına sebep kılar. Rüzgarlar bir bütün olarak bunun delilidir; karada yerleşmenin ve bazı beldelerin menfaatlerini diğerlerine ulaştıran denizde seyrüseferin sebebidir. Bununla yeryüzü ehlinin işi düzene girmiştir. Onlardan mümin olan kimse, Allah Teâlâ'nın kendisine bahşettiği aklı buna bakmakta kullandı, nihayet bu onu şükre götürdü ve O'nu sevdi; kâfir ise sadece bu nimetleri elde edeceği ve çoğaltacağı şeylerle uğraşmakla yetindi, bu da onu şımartıp küfrüne ulaştırdı ve O'na buğzetti. Rüzgarlar aynı zamanda en çok benzeyen şeydir

بالناس، منها النافع نفعاً كبيراً، ومنها الضار ضراً كثيراً، فقال: {ومن آياته} أي الدلالات الواضحة الدالة علم كمال قدرته وتمام علمه الدال على أنه هو وحده الذي أقام هذا الوجود، وكما أنه أقامه فهو يقيم وجوداً آخر هو زبدة الأمر، ومحط الحكمة، وهو أبدع من هذا الوجود، يبعث فيه الخلق بعد فنائهم، ويتجلى لفصل القضاء بينهم، فيأخذ بالحق لمظلومهم من ظالمهم، ثم يصدعهم فيجعل فريقاً منهم في الجنة دار الإعانة والكرامة، وفريقاً في السعير غار الإهانة والملامة {أن يرسل الرياح} على سبيل التجدد والاستمرار، وهي ما عدا الدبور المشار في الحديث الشريف إلى الاستعاذة منها

insanlara; onlardan pek çok fayda veren olduğu gibi, pek çok zarar veren de vardır. Şöyle buyurdu: {ومن آياته} “O'nun delillerindendir”; yani O'nun kamil kudretine ve tam ilmine delalet eden açık delillerindendir ki bu deliller bu varlığı sadece O'nun ayakta tuttuğunu gösterir; tıpkı onu ayakta tuttuğu gibi, işin özü ve hikmetin odağı olan ve bu varlıktan daha harika olan başka bir varlığı da ikame edecektir; onda mahlukatı yok olduktan sonra diriltecek, aralarındaki hükmü vermek üzere tecelli edecek, hak ile mazlumun hakkını zalimden alacak, sonra onları fırka fırka ayırıp bir kısmını yardım ve ikram yurdu olan cennete, bir kısmını da zillet ve kınanma çukuru olan cehenneme koyacaktır; {أن يرسل الرياح} “rüzgarları göndermesi”; yenilenme ve süreklilik yoluyla [göndermesi]; bunlar, şerif hadiste kendisinden sığınılması işaret edilen debûr (batı rüzgarı) dışındakilerdir:

«اللهم اجعلها رياحاً ولا تجعلها ريحاً» وقد تقدم من شرحي لها عند {من يرسل الرياح بشراً} في [النمل: ٦٣] ما فيه كفاية، وفي جمعها المجمع عليه هنا لوصفها بالجمع إشارة إلى باهر القدرة، فإن تحويل الريح الواحدة من جهة إلى أخرى أمر عظيم لا قدرة لغيره عليه في الفضاء الواسع، وكذا إسكانه، فكيف إذا كانت رياح متعاكسة، ففي إثارتها كذلك ثم إسكانها من باهر القدرة ما لا يعلمه إلا أولو البصائر {مبشرات} أي لكم بكل ما فيه نفعكم من المطر والروح وبرد الأكباد

«Allah'ım! Onu rüzgarlar (rahmet) kıl, tek bir rüzgar (azap) kılma». [en-Neml: 63] ayetindeki {من يرسل الرياح بشراً} kısmında yaptığım açıklamada yeterli bilgi geçmiştir. Çoğul olarak nitelendirilmesi için burada çoğul getirilmesi üzerinde icma edilmesinde göz kamaştırıcı bir kudrete işaret vardır; zira tek bir rüzgarı geniş bir fezada bir yönden diğerine çevirmek ve aynı şekilde onu dindirmek O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği büyük bir iştir; hele birbirine zıt rüzgarlar olduğunda bu nasıl olur? Onların bu şekilde harekete geçirilmesinde ve sonra dindirilmesinde basiret sahiplerinden başkasının bilemeyeceği göz kamaştırıcı bir kudret vardır. {مبشرات} “müjdeciler olarak”; yani yağmur, ferahlık, yürek serinliği

ولذة العيش.

ve hayat lezzetinden size fayda verecek her şeyle sizi müjdeleyiciler olarak.

ولما كان التقدير: ليهلك بها من يشاء من عباده، أو ليدفع عنكم ما يحصل بفقدها من نقمته من الحر، وما يتبعه من انتشار المفسدات، واضمحلال المصلحات، وطواه لأن السياق لذكر النعم، عطف عليه قوله مثبتاً اللام إيضاحاً للمعطوف عليه: {وليذيقكم} وأشار إلى عظمة نعمة بالتبعيض في قوله: {من رحمته} أي نعمه من المياه العذبة والأشجار الرطبة، وصحة الأبدان، وخصب الزمان، وما يتبع ذلك من أمور لا يحصيها إلا خالقها، ولا يتصورها حق تصورها إلا من فقد الرياح، من وجود الروح وزكاء الأرض وإزالة العفونة من الهواء والإعانة على تذرية الحبوب وغير ذلك، وأشار إلى عظمة هذه النعمة وإلى أنها صارت لكثرة الإلف مغفولاً عنها بإعادة اللام فقال: {ولتجري الفلك} أي السفن في جميع البحار وما جرى مجراها عند هبوبها.

Takdirî anlam: «Kullarından dilediğini onunla helak etsin veya rüzgarın yokluğuyla meydana gelecek olan sıcaktan ve onu takip eden ifsat edici şeylerin yayılmasından, ıslah edici şeylerin yok olmasından ibaret cezasını sizden savsın diye» şeklinde olunca ve bağlam nimetleri zikretmek üzere kurulduğundan bu kısmı kapalı bırakıp [hazfedip], matufun aleyhi açıklığa kavuşturmak için lâm harfini açıkça getirerek şu sözünü ona atfetti: {وليذيقكم} “ve size tattırsın diye”; {من رحمته} “kendi rahmetinden” sözündeki teb'îz (kısmiyet) ile nimetinin büyüklüğüne işaret etti; yani tatlı sulardan, taze ağaçlardan, beden sıhhatinden, mevsimin bereketinden ve yaratıcısından başkasının sayamayacağı, rüzgarı kaybetmeyen kimsenin hakkıyla tasavvur edemeyeceği ferahlığın varlığı, toprağın verimliliği, havadaki kokuşmuşluğun giderilmesi, ekinlerin savrulmasına yardım edilmesi ve benzeri nimetlerinden [tattırsın diye]. Bu nimetin büyüklüğüne ve aşırı alışkanlık sebebiyle bundan gaflet edildiğine lâm harfini tekrarlayarak işaret edip şöyle buyurdu: {ولتجري الفلك} “ve gemiler yüzsün diye”; yani rüzgarlar estiğinde bütün denizlerde gemiler ve onun benzeri seyrüsefer araçları.

ولما أسند الجري إلى الفلك نزعه منها بقوله: {بأمره} أي بما يلائم من الرياح اللينة، وإذا أراد أعصفها فأغرقت، أو جعلها متعاكسة فحيرت ورددت، حتى يحتال الملاحون بكل حيلة على إيقاف

Akıp gitmeyi gemilere isnat edince, {بأمره} “O'nun emriyle” buyurarak bu isnadı onlardan çekip aldı; yani uygun, yumuşak rüzgarlarla [akıp gider]. Dilediği zaman onu fırtınaya çevirir de batırır veya birbirine zıt rüzgarlar kılar da şaşırtıp geri püskürtür; öyle ki gemiciler helak olmasın diye

السفن لئلا تتلف.

gemileri durdurmak için her çareye başvururlar.

ولما كان كل من مجرد السير في البحر والتوصل به من بلد إلى بلد نعمة في نفسه، عطف على {لتجري} قوله، منبهاً بإعادة اللام إيضاحاً للمعطوف عليه على تعظيم النعمة: {ولتبتغوا} أي تطلبوا طلباً ماضياً بذلك السير، وعظم ما عنده بالتبعيض في قوله: {من فضله} مما يسخر لكم من الريح بالسفر للمتجر من بلد إلى بلد والجهاد وغيره {ولعلكم} أي ولتكونوا إذا فعل بكم ذلك على رجاء من أنكم {تشكرون*} ما أفاض عليكم سبحانه من نعمه، ودفع عنكم من نقمه.

Denizde sadece yol almanın ve onunla bir beldeden diğerine ulaşmanın her biri bizzat birer nimet olunca, matufun aleyhi açıklığa kavuşturmak ve nimetin büyüklüğünü vurgulamak için lâm harfini tekrarlayarak {لتجري} ifadesine şu sözünü atfetti: {ولتبتغوا} “ve arayasınız diye”; yani o seyrüseferle kararlı bir talepte bulunasınız diye; {من فضله} “O'nun lütfundan” sözündeki teb'îz (kısmiyet) ile katındaki lütfun büyüklüğünü ifade etti; beldeden beldeye ticaret için yapılan yolculukta, cihatta ve diğer işlerde rüzgarı size boyun eğdirmesiyle [lütfundan arayasınız diye]. {ولعلكم} “ve umulur ki siz”; yani size bu yapıldığında, {تشكرون*} “şükredersiniz” ümidi üzere olasınız diye; Allah Teâlâ'nın üzerinize bolca akıttığı nimetlerine ve sizden savdığı azaplarına [şükredesiniz].

ولما كان التقدير: فمن أذاقه من رحمته، ومن كفر أنزل عليه من نقمته، وكان السياق كله لنصر أوليائه وقهر أعدائه، وكانت الرياح مبشرات ومنذرات كالرسل، وكانت موصوفة بالخير كما في الصحيح عن عائشة ﵂ «فلرسول الله ﷺ حين يلقاه جبريل ﵇ أجود بالخير من الريح المرسلة» وكانت في كثرة منافعها وعمومها إن كانت نافعة، ومضارها إن كانت ضارة، أشبه شيء بالرسل في إنعاش قوم وإهلاك آخرين، وما ينشأ عنها كما

Takdirî anlam: «Rahmetinden tattırdığı kimseye [tattırır], küfredenin üzerine de cezasını indirir» şeklinde olunca, bağlamın tamamı O'nun dostlarına yardım ve düşmanlarını kahretme üzerine kurulunca, rüzgarlar da tıpkı elçiler gibi müjdeleyiciler ve uyarıcılar olunca ve Sahih'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiği üzere hayırla nitelendirilmiş olunca: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Cebrail aleyhisselâm kendisiyle karşılaştığı zaman, hayır getirmede esen rüzgardan daha cömertti»; faydalı olduğunda menfaatlerinin çokluğu ve genelliği, zararlı olduğunda da zararları bakımından bir kavmi ihya edip diğerlerini helak etmede ve onlardan doğan neticeler bakımından elçilere en çok benzeyen şey olunca; tıpkı elçilerden

ينشأ عنهم.

doğan neticeler gibi.

كما قال النبي ﷺ فيما رواه الشيخان عن أبي موسى ﵁: البخاري في العلم، ومسلم في المناقب «مثل ما بعثني الله به من الهدى والعلم كمثل الغيث الكثير أصاب أرضاً، فكانت طائفة منها طيبة فقبلت الماء وأنبتت الكلأ والعشب الكثير، وكانت منها طائفة أجادب أمسكت الماء، فنفع الله بها الناس فشربوا وسقوا وزرعوا، وأصاب منها طائفة أجادب أمسكت الماء، فنفع الله بها الناس فشربوا وسقوا وزرعوا، وأصاب منها طائفة أخرى إنما هي قيعان لا تمسك ماء ولا تنبت كلاء، فذلك مثل من فقه في دين الله ونفعه ما بعثني الله به فعلم وعلّم ومثل من لم يرفع بذلك رأساً ولم يقبل هدى الله الذي أرسلت به» ولما كان الأمر كذلك، عطف على قوله: «ينصر من يشاء» وقوله: {ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوءى} أو على ما تقديره تسبيباً عن قوله: {فأقم وجهك للدين القيم} : فلقد أرسلناك بشيراً لمن أطاع بالخير، ونذيراً لمن عصى بالشر، قوله مسلياً لهذا النبي الكريم، عليه أفضل الصلاة والتسليم، وأتباعه، ولفت الكلام إلى مقام العظمة لاقتضاء سياق الانتقام لها، وأكد إشارة إلى أن الحال باشتداده

Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği üzere —Buhârî ilim bahsinde, Müslim fezâil bahsinde— Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi: «Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmur gibidir. O toprağın bir kısmı verimlidir; suyu kabul eder, bolca ot ve çayır bitirir. Bir kısmı kuraktır; suyu tutar, Allah onunla insanları faydalandırır da içerler, sularlar ve ekerler. Bir kısmı da vardır ki sadece düz ve çorak arazidir; ne su tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dininde fakih olan ve Allah'ın benimle gönderdiği şeyden faydalanıp öğrenen ve öğreten kimse ile buna başını dahi kaldırmayan ve gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.» Durum böyle olunca, «Dilediğine yardım eder» sözüne ve {ثم كان عاقبة الذين أساءوا السوءى} “Sonra kötülük edenlerin sonu en kötüsü oldu” sözüne veya {فأقم وجهك للدين القيم} “Sen yüzünü dosdoğru dine çevir” sözünün gerektirdiği takdirî anlama atfetti: «Seni itaat edene hayırla müjdeleyici, isyan edeni de şerle uyarıcı olarak gönderdik.» Bu sözüyle o kerim Peygamber'i aleyhisselâm ve ona uyanları teselli etti; intikam bağlamı bunu gerektirdiği için sözü azamet makamına çevirdi ve durumun şiddetlenmesiyle

وصل إلى حالة اليأس، أو لإنكار كثير من الناس إرسال البشر: {ولقد أرسلنا} بما لنا من العزة.

ümitsizlik noktasına ulaştığına işaret etmek veya insanların çoğunun bir beşerin elçi olarak gönderilmesini inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun ki biz gönderdik”; izzetimizle.

ولما كانت العناية بالإخبار بأن عادته ما زالت قديماً وحديثاً على نصر أوليائه، قال معلماً بإثبات الجار أن الإرسال بالفعل لم يستغرق زمان القبل، أو أن الكلام في خصوص الأمم المهلكة: {من قبلك} مقدماً له على {رسلاً} أوللتنبيه على أنه خاتم النبيين بتخصيص إرسال غيره بما قبل زمانه، وقال: {إلى قومهم} إعلاماً بأن بأس الله إذا جاء لا ينفع فيه قريب ولا بعيد، وزاد في التسلية بالتذكير إشارة إلى شدة أذى القوم لأنبيائهم حيث لم يقل «إلى قومها» .

Öteden beri ve günümüzde âdetinin daima dostlarına yardım etmek olduğunu bildirmeye önem verildiği için, car-mecrur terkibini açıkça getirerek fiilen göndermenin geçmiş zamanın tamamını kapsamadığını veya sözün helak edilen ümmetlere özel olduğunu bildirmek üzere: {من قبلك} “senden önce” buyurdu; bunu {رسلاً} “elçiler” kelimesinin önüne geçirdi ya da başkalarının gönderilmesini onun zamanından öncesine has kılarak onun peygamberlerin sonuncusu olduğuna dikkat çekmek için böyle yaptı. Allah'ın azabı geldiğinde yakının da uzağın da fayda vermeyeceğini bildirmek üzere: {إلى قومهم} “kendi kavimlerine” buyurdu. «Kavimlerine [kadın zamiriyle]» demeyip eril zamirle zikretmesi, kavimlerin peygamberlerine verdiği eziyetin şiddetine işaret ederek teselliyi artırdı.

ولما كان إرسال الله سبباً لا محالة للبيان الذي لا لبس معه قال: {فجاءوهم بالبينات} فانقسم قومهم إلى مسلمين ومجرمين {فانتقمنا} أي فكانت معاداة المسلمين للمجرمين فينا سبباً لأنا انتقمنا بما لنا من العظمة {من الذين أجرموا} لأجرامهم، وهو قطع ما أمرناهم بوصله اللازم منه وصل ما أمروا بقطعه، فوصلوا الكفر وقطعوا الإيمان، فخذلناهم وكان حقاً علينا قهر المجرمين، إكراماً لمن عادوهم فينا، وأنعمنا على الذين آمنوا فنصرناهم.

Allah'ın göndermesi, şüpheye yer bırakmayan bir açıklamanın kaçınılmaz sebebi olunca şöyle buyurdu: {فجاءوهم بالبينات} “onlara apaçık deliller getirdiler”; böylece kavimleri müminler ve suçlular olarak ikiye ayrıldı. {فانتقمنا} “biz de intikam aldık”; yani Müslümanların bizim uğrumuzda suçlulara düşmanlık etmesi, azametimizle {من الذين أجرموا} “o suç işleyenlerden” intikam almamızın sebebi oldu; cürümleri sebebiyle, ki bu da birleştirilmesini emrettiğimiz şeyi kesip koparmaları ve bunun zorunlu sonucu olarak koparılmasını emrettiğimiz şeyi birleştirmeleridir; böylece küfrü birleştirip imanı kopardılar. Biz de onları yüzüstü bıraktık. Bizim uğrumuzda onlara düşmanlık edenlere ikram olarak suçluları kahretmek üzerimize bir hak oldu; iman edenlere ise nimet verip onlara yardım ettik.

ولما كان محط الفائدة إلزامه سبحانه لنفسه بما تفضل به، قدمه

Asıl fayda noktası, Allah Teâlâ'nın bir lütuf olarak bunu kendi üzerine gerekli kılması olunca, sevinci

تعجيلاً للسرور وتطييباً للنفوس فقال: {وكان} أي على سبيل الثبات والدوام {حقاً علينا} أي بما أوجبناه لوعدنا الذي لا خلق فيه {نصر المؤمنين*} أي العريقين في ذلك الوصف في الدنيا والآخرة، فلم يزل هذا دأبنا في كل ملة على مدى الدهر، فإن هذا من الحكمة التي لا ينبغي إهمالها، فليعتد هؤلاء لمثل هذا، وليأخذوا لذلك أهبته لينظروا من المغلوب وهل ينفعهم شيء؟ والآية من الاحتباك: حذف أولاً الإهلاك الذي هو أثر الخذلان لدلالة النصر عليه، وثانياً الإنعام لدلالة الانتقام عليه.

çabuklaştırmak ve gönülleri hoş etmek için bunu öne alarak şöyle buyurdu: {وكان} “ve idi”; yani sabit ve sürekli olarak; {حقاً علينا} “üzerimize bir hak”; yani asla bozulmayacak vadimiz gereğince vacip kıldığımız üzere; {نصر المؤمنين*} “müminlere yardım etmek”; yani dünyada ve ahirette bu nitelikte kökleşmiş olanlara. Çağlar boyunca her dinde bizim tutumumuz hep bu olagelmiştir. Çünkü bu, ihmal edilmemesi gereken bir hikmettir. Öyleyse şunlar da böylesi bir duruma hazırlansınlar, hazırlıklarını tam yapsınlar da mağlup olanın kim olduğunu ve kendilerine herhangi bir şeyin fayda verip vermeyeceğini görsünler. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide yardımın delalet etmesinden ötürü yüzüstü bırakmanın eseri olan helak etme hazfedilmiş; ikincide ise intikamın delalet etmesinden ötürü nimet verme hazfedilmiştir.

ولما أقام سبحانه الدليل على البعث وإقامة الوجود بتصريفه الرياح كيف يشاء وأتبعه آية التسلية والتهديد، وكان عذاب المذكورين فيها بالريح أو ما هي سببه أو لها مدخل فيه، أتبع ذلك الإعلام بأنه مختص بذلك سبحانه تنبيهاً على عظيم آية الرياح للخص على تدبرها، مؤكداً لأمر البعث ومصرحاً به، فقال ثانياً الكلام عن مقام العظمة الذي اقتضته النقمة إلى الاسم الأعظم الجامع الذي نظره إلى النعمة أكثر من نظره إلى النقمة: {الله} أي وحده {الذي يرسل} مرة بعد أخرى لأنه المتفرد بالكمال فلا كفوء له: {الرياح} مضطربة

Allah Teâlâ rüzgarları dilediği gibi evirip çevirmesiyle öldükten sonra dirilmeye ve varlığı ayakta tutmaya delil getirip ardından teselli ve tehdit ayetini ekleyince ve orada zikredilenlerin azabı da bizzat rüzgarla, onun sebebiyle ya da rüzgarın dahil olduğu bir şeyle gerçekleşince, bunun ardından rüzgar delilinin büyüklüğüne dikkat çekmek ve üzerinde düşünmeye teşvik etmek için bu tasarrufun sadece Kendisine ait olduğunu bildirdi; dirilme meselesini tekit edip açıkça belirterek cezanın gerektirdiği azamet makamından, cezadan çok nimete bakan toplayıcı İsm-i A'zam'a dönerek şöyle buyurdu: {الله} “Allah”; yani sadece O'dur; {الذي يرسل} “gönderendir”; tekrar tekrar gönderendir, çünkü kemal sıfatlarında tektir ve O'nun dengi yoktur: {الرياح} “rüzgarları”; çalkantılı,

هائجة بعد أن كانت ساكنة، وفي قراءة الجمهور بالجمع خلافاً لابن كثير وحمزة والكسائي تنبيه على عظيم الصنع في كونه يفعل ما ذكره بأي ريح أراد {فتثير سحاباً} لم يكن له وجود.

durgun iken harekete geçmiş olarak. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî'nin hilafına cumhurun kıraatinde çoğul olarak gelmesinde, zikredilen şeyi dilediği herhangi bir rüzgarla yapmasında büyük sanatına bir dikkat çekme vardır; {فتثير سحاباً} “böylece bir bulut kaldırır”; daha önce varlığı olmayan bir bulutu.

ولما أسند الإثارة إلى الرياح، نزع الإسناد إليها في البسط والتقطيع فإنه لم يجعل فيه قوة شيء من ذلك ليعلم أن الكل فعله فقال: {فيبسطه} بعد اجتماعه {في السماء} أي جهة العلو.

Harekete geçirmeyi rüzgarlara isnat edince, yayma ve parça parça etme isnadını onlardan çekip aldı; zira rüzgara bunlardan hiçbirini yapacak güç vermemiştir ki hepsinin Kendi fiili olduğu bilinsin. Şöyle buyurdu: {فيبسطه} “sonra onu yayar”; toplanmasından sonra; {في السماء} “gökte”; yani yukarı cihette.

ولما كان أمر السحاب في غاية الإعجاب في وجوده بعد أن لم يكن وأشكاله وألوانه وجميع أحواله في اجتماعه وافتراقه وكثافته وما فيه من مطر ورعد وبرق وغير ذلك مما لا يعلمه حق علمه إلا الله تعالى، أشار سبحانه إلى ذلك بأداة الاستفهام وإن كانوا قد عدوها هنا شرطية فقال: {كيف} أي كما {يشاء} أي في ناحية شاء قليلاً تارة كمسيرة ساعة أو يوم، وكثيراً أخرى كمسيرة أيام على أوضاع مختلفة تدلك قطعاً على أنه فعله وحده باختياره لا مدخل فيه لطبيعة ولا غيرها.

Bulutun yokken var olması, şekilleri, renkleri, toplanıp dağılmasındaki ve yoğunlaşmasındaki bütün halleri, içindeki yağmur, gök gürültüsü, şimşek ve Allah Teâlâ'dan başkasının hakkıyla bilemeyeceği diğer hususlar son derece hayret verici olunca, her ne kadar burada şart edatı saysalar da Allah Teâlâ buna istifham edatıyla işaret edip şöyle buyurdu: {كيف} “nasıl”; yani istediği gibi; {يشاء} “dilerse”; dilediği tarafta bazen bir saatlik veya bir günlük mesafe kadar az, bazen de günler sürecek mesafe kadar çok ve farklı şekillerde [yayar ki] bu da sana kesin olarak bunun sadece O'nun kendi ihtiyarıyla yaptığı bir fiil olduğunu, tabiatın ve başka bir şeyin bunda hiçbir müdahalesi olmadığını gösterir.

ولما كان المراد بذلك كونه على هيئة الاتصال، دل عليه بقوله: {ويجعله} أي إذا أراد {كسفاً} أي قطعاً غير متصل بعضها ببعض

Bununla bitişik halde olması kastedilince, şu sözüyle buna delalet etti: {ويجعله} “ve onu kılar”; yani dilediği zaman; {كسفاً} “parça parça”; yani birbiriyle bitişik olmayan parçalar [kılar]

اتصالاً يمنع نزول الماء {فترى} أي بسبب إرسال الله له أو بسبب جعله ذا مسامٌ وفرج يا من أهلية الرؤية، أو يا أشرف خلقنا الذي لا يعرف هذا حق معرفته سواه {الودق} أي المطر المتقاطر القريب الواسع {يخرج من خلاله} أي السحاب الذي هو اسم جنس في حالتي الاتصال والانفصال.

suyun inmesine engel olacak şekilde bir bitişiklik olmaksızın. {فترى} “artık görürsün”; yani Allah'ın onu göndermesi sebebiyle veya onu gözenekli ve aralıklı kılması sebebiyle, ey görme yetisine sahip olan kimse veya ey bunu O'ndan başka hakkıyla kimsenin bilmediği yaratılmışların en şereflisi! {الودق} “yağmurun”; yani peş peşe damlayan, yakın ve bol yağmurun; {يخرج من خلاله} “onun arasından çıktığını”; yani bitişme ve ayrılma hallerinin her ikisinde de cins ismi olan bulutun arasından.

ولما كان سبحانه قد سبب عن ذلك سرور عباده لما يرجون من أثره وإن كانوا كثيراً ما يشاهدون تخلف الأثر لعوارض ينتجها سبحانه، قال مسبباً عن ذلك مشيراً بأداة التحقق إلى عظيم فضله وتحقق إنعامه: {فإذا أصاب} أي الله {به من} أي أرض من {يشاء} ونبه على أن ذلك فضل منه لا يجب عليه لأحد أصلاً شيء بقوله: {من عباده} أي الذين لم تزل عبادته واجبة عليهم، وهم جديرون بملازمة شكره، والخضوع لأمره، خاصاً لهم بقدرته واختياره، وبين خفتهم بإسراعهم إلى الاستبشار مع احتمال العاهات، جامعاً رداً على معنى «من» أو على «العباد» لأن الخفة من الجماعة أفحش فقال: {إذا هم يستبشرون*} أي يظهر عليهم البشر، وهو السرور الذي تشرق له البشرة حال الإصابة ظهوراً بالغاً عظيماً بما يرجونه مما يحدث عنه من الأثر النافع من الخصب والرطوبة واللين؛

Allah Teâlâ, her ne kadar kullar kendi yarattığı engeller sebebiyle bu etkinin geciktiğini çokça müşahede etseler de, onun eserinden umdukları şey sebebiyle bunu kullarının sevinç kaynağı kılınca; tahakkuk edatıyla büyük lütfuna ve nimetinin gerçekleştiğine işaret ederek buna bağlayıp şöyle buyurdu: {فإذا أصاب} “vaktaki onu isabet ettirince”; yani Allah; {به من} “onunla kimi”; yani kimin toprağını; {يشاء} “dilerse”. Bunun Kendi lütfu olduğunu, hiç kimseye hiçbir şeyin vacip olmadığını {من عباده} “kullarından” sözüyle bildirdi; yani ibadeti kendilerine daima vacip olan, O'na sürekli şükretmeye ve emrine boyun eğmeye layık olan kullarına, kudreti ve ihtiyarıyla onları özel kılarak [isabet ettirir]. Afet ihtimali varken onların sevinmeye acele etmelerindeki hafifliklerini, «men» lafzının anlamına veya «kullar» kelimesine raci olarak çoğul kipiyle açıkladı —çünkü topluluğun hafifliği daha çirkindir— ve şöyle buyurdu: {إذا هم يستبشرون*} “hemen seviniverirler”; yani isabet anında bolluk, bereket, nem ve yumuşaklık gibi doğacak faydalı sonuçtan umdukları şey sebebiyle, yüzlerinde parıldayan büyük bir neşe ve sevinç beliriverir;

ثم بين طيشهم وعجزهم بقوله: {وإن} أي والحال أنهم {كانوا} في الزمن الماضي كوناً متمكناً في نفوسهم، وبين رب يأسهم من استبشارهم دلالة على سرعة انفعالهم وكثرة تقلبهم بالجار، فقال: {من قبل أن ينزل} أي المطر بأيسر ما يكون عليه سبحانه {عليهم} ثم أكد عظم خفتهم وعدم قدرتهم بقوله: {من قبله} أي الاستبشار سواه من غير تخلل زمان يمكن أن يدعي لهم فيه تسبب في المطر {لمبلسين*} أي ساكتين على ما في أنفسهم تحيراً ويأساً وانقطاعاً، فلم يكن لهم على الإتيان بشيء من ذلك حيلة، ولا لمعبوداتهم صلاحية له باستقلال ولا وسيلة.

Sonra onların telaş ve acziyetlerini şu sözüyle beyan etti: {وإن} “halbuki onlar”; yani durum şu ki; {كانوا} “idiler”; geçmiş zamanda içlerine iyice yerleşmiş bir halde; car-mecrur ile çabuk etkilenmelerine ve çokça değişmelerine delalet etmek üzere ümitlerinin sevinçleriyle olan bağını açıklayarak şöyle buyurdu: {من قبل أن ينزل} “indirilmeden önce”; yani Allah Teâlâ'ya göre en kolay şekilde yağmur [indirilmeden önce]; {عليهم} “üzerlerine”. Sonra hafifliklerinin ve güçsüzlüklerinin büyüklüğünü {من قبله} “bundan önce” sözüyle tekit etti; yani sevinçten önce, araya yağmurda bir tesirleri olduğunu iddia edebilecekleri bir zaman girmeksizin; {لمبلسين*} “kesin bir ümitsizlik içindeydiler”; yani şaşkınlık, ümitsizlik ve çaresizlikten ötürü içlerindekini söyleyemeyip susmuşlardı. Onların bunlardan herhangi birini getirmeye ne bir çareleri vardı, ne de taptıkları şeylerin müstakil olarak veya vesile yoluyla buna bir liyakati vardı.

ولما انكشف بذلك الغطاء، وزاحت الشبه، أعرض سبحانه عنهم على تقدير أن يكون «ترى» لمن فيه أهلية الرؤية إيذاناً بأنه لا فهم لهم ملتفتاً إلى خلاصة الخلق الصالح للتلقي عنه قائلاً مسبباً عن ذلك: {فانظر} ولما كان المراد تعظيم النعمة، وأن الرزق أكثر من الخلق، عبر بحرف الغاية إشارة إلى تأمل الأقصى بعد تأمل الأدنى فقال: {إلى آثار} ولما لم يكن لذلك سبب سوى سبق رحمته لغضبه قال: {رحمت الله} للجامع لمجامع العظة، وأظهر ولم يضمر تنبيهاً على

Bununla perde kalkıp şüpheler yok olunca, «görürsün» hitabının görme kabiliyeti olan herkese yönelik olduğu takdirde, onların hiçbir anlayışları olmadığını bildirmek üzere Allah Teâlâ onlardan yüz çevirip Kendisinden tebliğ almaya elverişli olan yaratılmışların özüne yönelerek bunun bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فانظر} “Bak”. Nimetin büyüklüğü ve rızkın yaratılıştan daha bol olduğu kastedilince, en yakın olanı düşündükten sonra en uzak olanı tefekkür etmeye işaret etmek üzere gaye harfiyle ifade edip şöyle buyurdu: {إلى آثار} “eserlerine”. Bunun rahmetinin gazabına galebe çalmasından başka bir sebebi olmadığı için: {رحمت الله} “Allah'ın rahmetinin” buyurdu ki bütün öğütlerin odak noktasıdır. Zamir yerine açık isim getirerek dikkat çekti:

ما في ذلك من تناهي العظمة في تنوع الزروع بعد سقيا الأرض واهتزازها بالنبات واخضرار الأشجار واختلاف الثمار، وتكون الكل من ذلك الماء.

Yerin sulanmasından, bitkilerle canlanıp dalgalanmasından, ağaçların yeşermesinden, meyvelerin çeşit çeşit olmasından ve bütün bunların tek bir sudan meydana gelmesinde azametin son noktasına ulaştığına [dikkat çekti].

ولما كان هذا من الخوارق العظيمة، ولكنه قد تكرر حتى صار مألوفاً، نبه على عظمته بأنه أهل لأن يسأل عنه فقال: {كيف يحيي} أي هذا الأثر أو الله مرة بعد أخرى {الأرض} بإخراج ما ذكر منها.

Bu, büyük harikalardan biri olduğu halde tekrarlana tekrarlana alışıldık hale geldiği için, sorulmaya layık olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {كيف يحيي} “nasıl diriltiyor”; yani bu eser veya Allah tekrar tekrar [nasıl diriltiyor]; {الأرض} “yeryüzünü”; zikredilen şeyleri ondan çıkararak.

ولما كانت قدرته على تجديد إحيائها دائة - على ما أشار إليه المضارع ودعا إليه مقصود السورة، أشار إلى ذلك أيضاً بترك الجار فقال: {بعد موتها} بانعدام ذلك.

Muzari fiilin işaret ettiği ve surenin maksadının gerektirdiği üzere, O'nun yeryüzünü yeniden diriltme kudreti sürekli olunca, car-mecruru terk ederek de buna işaret edip şöyle buyurdu: {بعد موتها} “ölümünden sonra”; bunların yok olmasıyla [ölen yeri].

ولما كان هذا دالاً على القدرة على إعادة الموتى ولا بد لأنه مثله سواء، فإن جميع ما لا ينبته الآدميون يتفرق في الأرض بعد كونه هشيماً تذروه الرياح، ويتفتت بحيث يصير تراباً، فإذا نزل عليه الماء عاد كما كان أو أحسن قال: {إن ذلك} أي العظيم الشأن الذي قدر على هذا {لمحيي الموتى} كلها من الحيوانات والنباتات، أي ما زال قادراً على ذلك ثابتاً له هذا الوصف ولا يزال {وهو} مع ذلك

Bu durum, ölüleri yeniden diriltmeye kudret yetireceğine kesinlikle delalet edince —çünkü bu onun tıpatıp aynısıdır; zira insanların bitirmediği şeylerin tamamı rüzgarların savurduğu çer çöp olduktan sonra toprakta dağılır ve toz haline gelecek şekilde ufalanır, üzerine su inince de eskisi gibi veya daha güzel bir şekilde geri döner— şöyle buyurdu: {إن ذلك} “Şüphesiz O”; yani buna güç yetiren şanı yüce olan; {لمحيي الموتى} “ölüleri kesinlikle dirilticidir”; hayvanlardan ve bitkilerden bütün ölüleri; yani buna ezelden beri güç yetirendir, bu sıfat O'nun için sabittir ve ebediyen böyle kalacaktır; {وهو} “ve O”; bununla birlikte,

{على كل شيء} من ذلك وغيره {قدير*} لأن نسبة القدرة منه سبحانه إلى كل ممكن على حد سواء.

{على كل شيء} “her şeye”; bundan ve diğer şeylerden; {قدير*} “hakkıyla güç yetirendir”. Çünkü O'nun kudretinin her mümkine nispeti eşittir.

ولما كان تكرار مشاهدتهم لمثل هذا الاقتدار لا يفيدهم علماً بالله تعالى، دل على ذلك بقوله، لافتاً الكلام إلى سياق العظمة تنبيهاً على عظيم عفوه سبحانه مع تمام القدرة، مؤكداً له غاية التأكيد، تنبيهاً على أنه ليس من شأن العقلاء عدم الاستفادة بالمواعظ، معبراً بأداة الشك، تنبيهاً على أن إنعامه أكثر من انتقامه، مؤكداً بالقسم لإنكارهم الكفر: {ولئن أرسلنا} بعد وجود هذا الأثر الحسن {ريحاً} عقيماً {فرأوه} أي الأثر، ويجوز أن يكون الضمير للريح من التعبير بالسبب عن المسبب {مصفراً} قد ذبل وأخذ في التلف من شدة يبس الريح إما بالحر أو البرد {لظلوا} أي لداموا وعزتنا لها يجددون الكفر أبداً وإن كان «ظل» معناه: دام نهاراً، وعبر بالماضي موضع المستقبل نحو «ليظللن والله» تأكيداً لتحقيقه، ولعله عبر بالظلول لأن مدة النوم لا تجديد فيها للكفر، ولذلك أتى فيها بحرف التبعيض حيث قال: {من بعده} أي بعد اصفراره {يكفرون*} بيأسهم من روح الله وجحودهم لما أسلف إليهم من النعم بعد ما تكرر من تعرفه سبحانه

Böylesi bir iktidarı tekrar tekrar görmeleri onlara Allah Teâlâ hakkında bir bilgi kazandırmayınca, tam kudretle birlikte O'nun büyük affına dikkat çekmek üzere sözü azamet bağlamına çevirerek; akıl sahiplerinin şanının öğütlerden faydalanmamak olmadığına dikkat çekmek için onu son derece tekit ederek; nimetinin intikamından daha çok olduğunu bildirmek için şüphe edatıyla ifade ederek ve onların küfrü inkâr etmeleri sebebiyle yeminle pekiştirerek şöyle buyurdu: {ولئن أرسلنا} “Ve andolsun ki bir göndersek”; bu güzel eserin varlığından sonra; {ريحاً} “bir rüzgar”; kurutucu, helak edici bir rüzgar; {فرأوه} “de onu görseler”; yani eseri —sebebin müsebbeden kinaye yoluyla zikredilmesi kabilinden zamirin rüzgara gitmesi de caizdir—; {مصفراً} “sararmış”; rüzgarın sıcaktan veya soğuktan ileri gelen aşırı katılığından dolayı solmuş ve telef olmaya yüz tutmuş olarak [görseler]; {لظلوا} “elbette olurlar”; yani izzetimize andolsun ki onlar ebediyen küfrü yenileyip dururlar —her ne kadar «zalle» gündüzleyin devam etmek anlamına gelse de, gerçekleşmesini tekit etmek için «vallahi mutlaka olacaklar» anlamında mazi kipi gelecek yerine kullanılmıştır. Belki de «zulûl» (gündüz vakti devam etme) ile ifade edilmiştir çünkü uyku süresinde küfür yenilenmez. Bu yüzden orada teb'îz (kısmiyet) harfini getirerek şöyle buyurmuştur: {من بعده} “ondan sonra”; yani sararmasından sonra; {يكفرون*} “nankörlük eder dururlar”; Allah'ın rahmetinden ümit keserek ve daha önce kendilerine sunduğu nimetleri inkâr ederek; O'nun kendisini defalarca tanıtmasından sonra

إليهم بالإحسان، بعد ما التقت حلقتا البطان، وكان وكان فلا هم عند السراء بالرحمة شكروا، ولاعند الضراء بالنقمة صبروا، بل لم يزيدوا هناك على الاستبشار، ولا نقصوا هنا شيئاً من تجديد الكفر والإصرار، فلم يزالوا لعدم استبصارهم على الحالة المذمومة، ولم يسبقوا في إزاله النقم، ولا إنالة النعم، فكانوا أضل من النعم.

ihsanıyla tanıttıktan, bıçak kemiğe dayandıktan ve türlü haller yaşandıktan sonra [böyle yaparlar]. Ne bollukta rahmete şükrettiler ne de darlıkta cezaya sabrettiler; bilakis orada sevinmekten öteye geçmediler, burada da küfrü ve ısrarı yenilemekten hiçbir şey eksiltmediler. Basiretsizlikleri yüzünden yerilen hal üzere kalmaya devam ettiler; ne cezaları gidermede ne de nimetlere erişmede öne geçebildiler; böylece hayvanlardan daha sapkın oldular.

ولما كان هذا كله من حالهم في سرعة الحزن والفرح في حالتي الشدة والرخاء وإصرارهم على تجديد الكفر دليلاً على خفة أحلامهم، وسوء تدبرهم، فإنهم لا للآيات المرئية يعون، ولا للمتلوة عليهم يسمعون، سبب عن ذلك التعريف بأن أمرهم ليس لأحد غيره سبحانه وهو قد جعلهم أموات المعاني، فقال ممثلاً لهم بثلاثة أصناف من الناس، وأكده لأنهم ينكرون أن يكون حالهم كذلك والنبي ﷺ شديد السعي في إسماعهم والجهد في ذلك: {فإنك} أي استدامتهم لكفرهم هذا تارة في الرخاء وتارة في الشدة وقوفاً مع الأثر من غير نظر ما إلى المؤثر وأنت تتلو عليهم آياته، وتنبههم على بدائع بيناته بسبب أنك {لا تسمع الموتى} أي ليس في قدرتك إسماع الذين لا حياة لهم، فلا نظر ولا سمع، أو موتى القلوب، إسماعاً

Onların hem sıkıntı hem ferahlık hallerindeki bu çabuk üzülüp çabuk sevinmeleri ve küfrü yenilemekteki ısrarları, akıllarının hafifliğine ve kötü tefekkürlerine delil olunca —zira onlar ne görülen ayetleri kavrıyorlar ne de kendilerine okunanları dinliyorlar— onların durumunun Kendisinden başkasına ait olmadığını ve Kendisinin onları manen ölüler kıldığını bildirmeyi buna bağladı; onları üç sınıf insanla misallendirip, onların durumlarının böyle olduğunu inkâr etmeleri ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onlara işittirmek için alabildiğine gayret ve çaba sarf etmesi sebebiyle sözü tekit ederek şöyle buyurdu: {فإنك} “Şüphesiz sen”; yani sen onlara O'nun ayetlerini okurken ve eşsiz delillerine dikkatlerini çekerken, onların Müessir'e (etkiyi yapana) hiçbir şekilde bakmaksızın sırf esere takılıp kalarak kâh bollukta kâh darlıkta bu küfürlerini sürdürmeleri şu sebeptendir ki sen; {لا تسمع الموتى} “ölülere işittiremezsin”; yani hiçbir hayatı, dolayısıyla görmesi ve işitmesi olmayanlara yahut kalpleri ölülere

ينفعهم، لأنه مما اختص به سبحانه، وهؤلاء منهم من هم مثل الأموات لأن الله تعالى قد ختم على مشاعرهم {ولا تسمع} أي أنت في قراءة الجماعة غير ابن كثير {الصم} أي الذين لا سمع لهم أصلاً، وذكر ابن كثير الفعل من سمع ورفع الصم على أنه فاعل، فكان التقدير: فإن من مات أو مات قلبه ولا يسمع ولا يسمع الصم {الدعاء} إذا دعوتهم، ثم لما كان الأصم قد يحس بدعائك إذا كان مقبلاً بحاسة بصره قال: {إذا ولوا} وذكر الفعل ولم يقل: ولت، إشارة إلى قوة التولي لئلا يظن أنه أطلق على المجانبة مثلاً، ولذا بنى من فاعله حالاً هي قوله: {مدبرين*} .

fayda verecek bir şekilde işittirmek senin gücün dahilinde değildir; çünkü bu sadece Allah Teâlâ'ya has olan bir şeydir. Bunlardan kimi de tıpkı ölüler gibidir; zira Allah Teâlâ onların duyularını mühürlemiştir. {ولا تسمع} “ve işittiremezsin”; yani sen —İbn Kesîr dışındaki cemaatin kıraatinde böyledir; İbn Kesîr ise fiili meçhul okumuş ve «sağırlar» kelimesini fail olarak merfû kılmıştır, buna göre takdir: «Kim ölürse veya kalbi ölürse işitmez ve sağırlara da işittirilmez» şeklindedir—; {الصم} “sağırlara”; yani hiçbir işitme duyusu olmayanlara; {الدعاء} “çağrıyı”; onları çağırdığın zaman. Sonra sağır kimse sana doğru yöneldiğinde görme duyusuyla çağrını hissedebileceği için şöyle buyurdu: {إذا ولوا} “dönüp gittikleri zaman”; meselenin sadece yan çizmek şeklinde anlaşılmaması için yüz çevirmenin şiddetine işaretle fiili eril olarak zikretti ve «velet» demedi; bu sebeple failinden hâl yaparak şu sözünü getirdi: {مدبرين*} “arkalarını dönerek”.

ولما بدأ بفاقد حاسة السمع لأنها أنفع من حيث إن الإنسان إنما يفارق غيره من البهائم بالكلام، أتبعها حاسة البصر مشيراً بتقديم الضمير إلى أنه رسول الله ﷺ يجتهد في هدايتهم اجتهاد من كأنه يفعله بنفسه تدريباً لغيره في الاقتصاد في الأمور فقال: {وما أنت بهاد العمي} أي بموجد لهم هداية وإن كانوا يسمعون،

İnsan diğer hayvanlardan konuşma ile ayrıldığı cihetle daha faydalı olduğu için önce işitme duyusunu kaybedenle başlayınca, ardından görme duyusunu getirdi; zamiri öne alarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, işlerde itidalli olma konusunda başkalarını eğitmek üzere, sanki bunu bizzat kendisi yapacakmışçasına onları hidayete erdirmek için çabaladığına işaret edip şöyle buyurdu: {وما أنت بهاد العمي} “Ve sen körleri hidayete erdirecek değilsin”; yani işitseler bile onlar için bir hidayet var edici değilsin.

هذا في قراءة الجماعة غير حمزة، وجعله حمزة فعلاً مضارعاً مسنداً إلى المخاطب من هدى، فالتقدير: وما أنت تجدد هداية العمي {عن ضلالتهم} إذا ضلوا عن الطريق فأبعدوا وإن كان أدنى ضلال - بما أشار إليه التأنيث، وإن أتعبت نفسك في نصيحتهم، فإنهم لا يسلكون السبيل إلا وأيديهم في يدك ومتى غفلت عنهم وأنت لست بقيوم رجعوا إلى ضلالهم، فالمنفي في هذه الجملة في قراءة الجمهور ما تقتضيه الاسمية من دوام الهداية مؤكداً، وقراءة حمزة ما يقتضيه المضارع من التجدد وفي التي قبلها ما تقتضيه الفعليه المضارعة من التجدد ما دام مشروطاً بالإدبار، وفي الأولى تجدد السماع مطلقاً فهي أبلغ ثم التي بعدها، فممثول الصنف الأول من لا يقبل الخير بوجه ما مثل أبي جهل وأبيّ بن خلف، والثاني من قد يقارب مقاربة ما مثل عتبة بن ربيعة حين كان يقول لهم: خلو بين هذا الرجل وبين الناس، فإن أصابوه فهو ما أردتم وإلا فعزه عزكم، والثالث المنافقون، وعبر في الكل بالجمع لأنه أنكأ - والله الموفق.

Bu, Hamza dışındaki cemaatin kıraatindedir. Hamza ise onu muhataba isnat edilen bir muzari fiil olarak okumuştur; buna göre takdir: «Sen körlerin hidayetini yenileyecek değilsin» şeklindedir; {عن ضلالتهم} “sapıklıklarından”; yoldan sapıp uzaklaştıklarında —müenneslik takısının işaret ettiği üzere bu en küçük bir sapma bile olsa— sen onların nasihatinde kendini yorsan bile [erdirecek değilsin]. Zira onlar ancak elleri senin elinde olduğu müddetçe yolda yürürler; onlardan gafil olduğun anda —ki sen kayyûm (her an gözetip ayakta tutan) değilsin— sapıklıklarına geri dönerler. Cumhurun kıraatindeki bu isim cümlesinde nefyedilen şey, isim cümlesinin gerektirdiği tekitli hidayet devamlılığıdır; Hamza'nın kıraatinde ise muzarinin gerektirdiği teceddüddür (yenilenmedir). Bir önceki ayette ise arkalarını dönüp gitme şartına bağlı kaldığı sürece fiil-i muzarinin gerektirdiği teceddüttür. Birincisinde ise mutlak olarak işitmenin yenilenmesidir, dolayısıyla en beliğ olanı odur, sonra ardından gelen gelir. Birinci sınıfın misali, Ebû Cehil ve Übey b. Halef gibi hiçbir şekilde hayrı kabul etmeyen kimsedir. İkincisi, Utbe b. Rebîa gibi bir dereceye kadar yaklaşabilen kimsedir ki o kavmine şöyle diyordu: «Bu adamla insanların arasını serbest bırakın; şayet onu öldürürlerse istediğiniz olur, yok eğer galip gelirse onun izzeti sizin izzetinizdir.» Üçüncüsü ise münafıklardır. Hepsinde çoğul lafızla ifade edilmiştir çünkü bu daha etkilidir — Muvaffak kılan Allah'tır.

ولما كان ذلك كناية عن إيغالهم في الكفر، بينه ببيان أن المراد موت القلب وصممه وعماه لا الحقيقي بقوله: {إن} أي ما

Bu durum onların küfürde aşırı gitmelerinden kinaye olunca, kastedilenin hakiki değil kalbin ölümü, sağırlığı ve körlüğü olduğunu açıklamak üzere şöyle buyurdu: {إن} “ancak”

{تسمع إلا من يؤمن} أي يجدد إيمانه مع الاستمرار مصدقاً {بآياتنا} أي فيه قابلية ذلك دائماً، فهو يذعن للآيات المسموعة، ويعتبر بالآيات المصنوعة، وأشار بالإفراد في الشرط إلى أن لفت الواحد عن رأيه أقرب من لفته وهو مع غيره، وأشار بالجمع في الجزاء إلى أن هذه الطريقة إن سلكت كثر التابع فقال: {فهم} أي فتسبب عن قبولهم لذلك أنهم {مسلمون} أي منقادون للدليل غاية الانقياد غير جامدين مع التقليد.

{تسمع إلا من يؤمن} “ancak iman eden kimseye işittirirsin”; yani tasdik ederek imanını süreklilikle tazeleyen kimseye; {بآياتنا} “ayetlerimize”; yani kendisinde daima bunu kabul etme kabiliyeti bulunan, işitilen ayetlere boyun eğen ve yaratılmış ayetlerden ibret alan kimseye [işittirirsin]. Şart cümlesinde tekil getirmekle tek bir kişinin fikrinden döndürülmesinin başkalarıyla birlikteyken döndürülmesinden daha yakın olduğuna işaret etti; ceza cümlesinde çoğul getirmekle ise bu yol tutulduğunda tabi olanların çoğalacağına işaret ederek şöyle buyurdu: {فهم} “işte onlar”; yani bunu kabul etmelerinin bir neticesi olarak; {مسلمون} “teslim olmuş kimselerdir”; taklide saplanıp kalmaksızın delile son derece boyun eğenlerdir.

ولما دل سبحانه على قدرته على البعث بوجوه من الدلالات، تارة في الأجسام، وتارة في القوى، وأكثر على ذلك في هذه السورة من الحجج البينات، وختم لأنه لا يبصر هذه البراهين إلا مَنْ حسنت طويته، فلانت للأدلة عريكته، وطارت في فيافي المقادير بأجنحة العلوم فكرته ورويته، وصل بذلك دليلاً جامعاً بين القدرة على الأعيان والمعاني إبداء وإعادة، ولذلك لفت الكلام إلى الاسم الجامع ولفته إلى الخطاب للتعميم والاستعطاف بالتشريف، فقال مؤكداً إشارة إلى أن ذلك دال على قدرته على البعث ولا وهم ينكرونها، فكأنهم ينكرونه، فإنه لا انفكاك لأحدهما عن الآخر: {الله} أي الجامع لصفات

Allah Teâlâ diriltmeye olan kudretine kâh cisimlerde kâh kuvvetlerde çeşitli deliller getirip bu surede bunlara dair apaçık hüccetleri çoğaltınca ve bu delilleri ancak içi temiz olan, tabiatı delillere boyun eğen, düşünce ve basireti ilimlerin kanatlarıyla takdirlerin çöllerinde uçan kimselerin görebileceğini belirterek sözü bitirince; bunun peşine ilk yaratılış ve yeniden dirilişte hem varlıklar hem de manalar üzerindeki kudreti birleştiren bir delil bağladı. Bu sebeple sözü toplayıcı isme çevirdi ve teşrif yoluyla umumu ifade etmek ve şefkat celbetmek için hitaba yöneltti. Bunun O'nun diriltme kudretine delalet ettiğini tekit ederek —onlar diriltmeyi inkâr ederken sanki O'nu da inkâr ediyorlardı, zira biri diğerinden ayrılmaz— şöyle buyurdu: {الله} “Allah”; yani kemal sıfatlarını

الكمال وحده.

tek başına kendinde toplayandır.

ولما كان تعريف الموصول ظاهراً غير ملبس، عبر به دون اسم الفاعل فقال: {الذي خلقكم} أي من العدم. ولما كان محط حال الإنسان وما عليه أساسه وجبلته الضعف، وأضعف ما يكون في أوله قال: {من ضعف} أي مطلق - بما أشارت إليه قراءة حمزة وعاصم بخلاف عن حفص بفتح الضاد، وقوى بما أشارت إليه قراءة الباقين بالضم، أو من الماء المهين إلى ما شاء الله من الأطوار، ثم ما شاء الله من سن الصبي.

İsm-i mevsûlün tanımı açık olup kapalılık taşımadığı için, ism-i fâil yerine onunla ifade ederek şöyle buyurdu: {الذي خلقكم} “sizi yaratandır”; yani yoktan [var edendir]. İnsanın halinin odak noktası, esası ve yaratılışı zayıflık olunca ve en zayıf hali de başlangıcında bulununca şöyle buyurdu: {من ضعف} “bir zayıflıktan”; yani mutlak bir zayıflıktan —Hamza ve Âsım'ın (Hafs'tan gelen hilaf ile) dad harfinin fethasıyla olan kıraatinin işaret ettiği üzere— ve kuvvetli bir zayıflıktan —diğerlerinin damme ile olan kıraatinin işaret ettiği üzere— veya değersiz bir sudan Allah'ın dilediği evrelere, sonra da Allah'ın dilediği çocukluk çağına kadar [sizi yaratmıştır].

ولما كانت تقوية المعنى الضعيف مثا إحياء الجسد الميت قال: {ثم جعل} عن سبب وتصيير بالتطوير في أطوار الخلق بما يقيمه من الأسباب، ولما كان ليس المراد الاستغراق عبر بالجار فقال: {من بعد} ولما كان الضعف الذي تكون عنه القوة غير الأول، أظهر ولم يضمر فقال: {ضعف قوة} بكبر العين والأثر من حال الترعرع إلى القوة بالبلوغ إلى التمام في أحد وعشرين عاماً، وهو ابتداء سن الشباب إلى سن الاكتمال ببلوغ الأشد في اثنين وأربعين عاماً فلولا تكرر مشاهدة ذلك لكان خرق العادة في إيجاده بعد عدمه مثل إعادة الشيخ شاباً بعد هرمه {ثم جعل من بعد قوة} في

Zayıf bir manayı güçlendirmek ölü bedeni diriltmek gibi olunca şöyle buyurdu: {ثم جعل} “sonra kıldı”; bir sebeple ve var ettiği sebeplerle yaratılış evrelerinde dönüştürerek [kıldı]. Bütün zamanları kapsamak kastedilmediği için car-mecrur ile ifade edip: {من بعد} “ardından” buyurdu. Kendisinden kuvvet doğan zayıflık birincisinden farklı olduğu için zamir yerine açık isim getirip şöyle buyurdu: {ضعف قوة} “zayıflığın bir kuvvet”; serpilme halinden bülûğ ile kuvvete, oradan da gençlik çağının başlangıcı olan yirmi bir yaşında tamama ermeye ve kırk iki yaşında olgunluk çağına (eşüdde) ulaşmaya kadar bedenin ve etkinin büyümesiyle [bir kuvvet kıldı]. Şayet bunun sürekli müşahede edilmesi olmasaydı, yokluktan sonra var edilmesindeki harikuladelik, tıpkı yaşlı bir adamın ihtiyarladıktan sonra yeniden genç kılınması gibi olurdu. {ثم جعل من بعد قوة} “Sonra kuvvetin ardından kıldı”;

شباب تقوى به القلوب، وتحمى له الأنوف، وتشمخ من جرائه النفوس {ضعفاً} رداً لما لكم إلى أصل حالكم.

kalplerin onunla güçlendiği, burunların onunla dikleştiği ve nefislerin onunla kabardığı bir gençlikteki [kuvvetin ardından]; {ضعفاً} “bir zayıflık”; sizi asıl halinize geri döndürmek üzere.

ولما كان بياض الشعر يكون غالباً من ضعف المزاج قال: {وشيبة} وهي بياض في الشعر ناشىء من برد في المزاج ويبس يذبل بهما الجسم، وينقص الهمة والعلم، وذلك بالوقوف من الثالثة والأربعين، وهو أول سن الاكتهال وبالأخذ في النقص بالفعل بعد الخمسين إلى أن يزيد النقص في الثالثة والستين، وهو أول سن الشيخوخة، ويقوى الضعف إلى ما شاء الله تعالى.

Saçın ağarması çoğunlukla mizacın zayıflığından kaynaklandığı için şöyle buyurdu: {وشيبة} “ve yaşlılık”; bu, bedenin solmasına, azim ve ilmin azalmasına sebep olan mizaçtaki soğukluk ve kuruluktan kaynaklanan saçtaki beyazlıktır. Bu da olgunluk çağının ilk dönemi olan kırk üç yaşından itibaren duraklama ile ve elli yaşından sonra fiilen eksilmeye başlamakla olur; ta ki ihtiyarlık çağının başlangıcı olan altmış üç yaşında eksilme artana ve Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar zayıflık güçlenene dek.

ولما كانت هذه هي العادة الغالبة وكان الناس متفاوتين فيها، وكان من الناس من يطعن في السن وهو قوي، أنتج ذلك كله - ولا بد - التصرف بالاختيار مع شمول العلم وتمام القدرة فقال: {يخلق ما يشاء} أي من هذا وغيره {وهو العليم} أي البالغ العلم فهو يسبب ما أراد من الأسباب لما يريد إيجاده أو إعدامه {القدير*} فلا يقدر أحد على إبطال شيء من أسبابه، فلذلك لا يتخلف شيء أراده عن الوقت الذي يريده فيه أصلاً، وقدم صفة العلم لاستتباعها للقدرة التي المقام لها، فذكرها إذن تصريح بعد تلويح، وعبارة بعد إشارة.

Genel âdet bu olup insanlar bunda farklı farklı oldukları ve insanlardan kimisi de yaşlandığı halde güçlü kaldığı için, bütün bunlar kaçınılmaz olarak ilmin kuşatıcılığı ve kudretin tamlığı ile birlikte ihtiyari tasarrufu netice verdi. Şöyle buyurdu: {يخلق ما يشاء} “Dilediğini yaratır”; bundan ve diğer şeylerden; {وهو العليم} “ve O, hakkıyla bilendir”; yani ilmi son derece geniş olandır, var etmek veya yok etmek istediği şey için dilediği sebepleri var eder; {القدير*} “hakkıyla güç yetirendir”; O'nun sebeplerinden hiçbirini kimse iptal edemez, bu yüzden dilediği hiçbir şey dilediği vakitten asla geri kalmaz. Makamın gerektirdiği kudret sıfatını getireceği için ilim sıfatını öne aldı; dolayısıyla bunu zikretmek ima ettikten sonra açıkça belirtmek, işaret ettikten sonra açıkça ifade etmektir.

ولما ثبتت قدرته على البعث وغيره، عطف على قوله أول السورة {ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون} أو على ما تقديره: فيوم يريد موتكم تموتون، لا تستأخرون عن لحظة الأجل ولا تستقدمون، قوله: {ويوم تقوم الساعة} أي القيامة التي هي إعادة الخلائق الذين كانوا بالتدريج في ألوف من السنين لا يعلم مقدارها إلا الله تعالى في أقل من لمح البصر، ولذا سميت بالساعة إعلاماً بيسرها عليه سبحانه {يقسم المجرمون} أي العريقون في الإجرام جرياً منهم على ديدن الجهل في الجزم بما لم يحيطوا به علماً: {ما} أي إنهم ما {لبثوا} في الدنيا والبرزخ {غير ساعة} أي قدر يسير من ليل أو نهار.

O'nun öldükten sonra diriltmeye ve diğer şeylere kudreti sabit olunca, surenin başındaki {ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون} “Kıyametin koptuğu gün günahkarlar ümitsizliğe düşerler” sözüne yahut takdiri «Ölümünüzü dilediği gün ölürsünüz, ecel anından ne bir an geri kalır ne de öne geçebilirsiniz» şeklinde olan ifadeye şu sözünü atfetti: {ويوم تقوم الساعة} “Ve kıyametin kopacağı gün”; yani Allah Teâlâ'dan başkasının miktarını bilemeyeceği binlerce yılda peyderpey var olmuş mahlukatın bir göz kırpmasından daha az bir sürede yeniden yaratılması olan kıyamet gününde —Allah Teâlâ'ya göre kolaylığını bildirmek için ona saat (kıyamet vakti) denilmiştir—; {يقسم المجرمون} “suçlular yemin ederler”; yani cürümde kökleşmiş olanlar, ilmini ihata edemedikleri hususta kesin hüküm verme şeklindeki cehalet âdetlerine uyarak [yemin ederler]: {ما} “ki kalmadıklarına”; yani dünyada ve berzahta; {لبثوا} “kaldıklarına”; {غير ساعة} “bir saatten başka”; yani gece veya gündüzden azıcık bir süre.

ولما كان هذا أمراً معجباً لأنه كلام كذب بحيث يؤرث أشد الفضيحة والخزي في ذلك الجمع الأعظم مع أنه غير مغنٍ شيئاً، استأنف قوله تنبيهاً على أنه الفاعل له: فلا عجب {كذلك} أي مثل ذلك الصرف عن حقائق الأمور إلى شكوكها {كانوا} في الدنيا كوناً هو كالجبلة {يؤفكون*} أي يصرفون عن الصواب الذي منشأه تحري الصدق والإذعان للحق إلى الباطل الذي منشأه تحري المغالبة بصرفنا لهم،

Bu durum, hiçbir fayda sağlamadığı halde o en büyük mahşer meydanında en şiddetli rezilliğe ve utanca yol açacak bir yalan söz olması hasebiyle hayret verici bir iş olunca, bunu yapanın Kendisi olduğunu bildirmek üzere söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: Şaşılacak bir şey yok; {كذلك} “İşte böyle”; yani işlerin hakikatlerinden şüphelerine doğru böylesine çevrildikleri gibi; {كانوا} “idiler”; dünyada yaratılıştan gelen bir huy gibi olan bir var oluşla; {يؤفكون*} “çevriliyorlardı”; yani bizim onları çevirmemizle, doğruyu aramak ve hakka boyun eğmekten kaynaklanan doğrudan; üstün gelme gayreti gütmekten kaynaklanan batıla çevriliyorlardı;

فإنه لا فرق في قدرتنا وعلمنا بين حياة وحياة، ودار ودار، ولعله بنى الفعل للمجهول إشارة إلى سهولة انقيادهم إلى الباطل مع أيّ صارف كان.

zira kudretimiz ve ilmimiz açısından bir hayat ile diğer hayat, bir diyar ile diğer diyar arasında hiçbir fark yoktur. Fiilin meçhul kılınması, herhangi bir saptırıcı karşısında batıla kolayca boyun eğmelerine işaret etmek için olabilir.

ولما وصف الجاهلين، أتبعه صفة العلماء فقال: {وقال الذين} وعبر بقوله: {أوتوا العلم} تنبيهاً على شكر من آتاهموه، وبناه للمجهول إشارة إلى تسهيل أخذه عليهم من الجليل والحقير، وأتبعه ما لا يشرق أنواره ويبرز ثماره غيره، فقال: {والإيمان} إشارة إلى تفكرهم في جميع الآيات الواضحة والغامضة مقسمين كما أقسم أولئك محققين مقالهم مواجهين للمجرمين تبكيتاً وتوبيخاً مؤكدين ما أنكر أولئك: {لقد لبثتم في كتاب الله} أي في إخبار قضاء الذي له جميع الكمال الذي كتبه في كتابه الذي كان يخبر به الدنيا {إلى يوم البعث} كما قال تعالى: {ومن ورائهم برزخ إلى يوم يبعثون} [المؤمنون: ١٠٠] وأما تعيين مدة اللبث فأخفاه عن عباده، ولما أعلم القرآن أن غاية البرزخ البعث، وصدق في إخباره، سببوا عن ذلك قوله: {فهذا} أي فتسبب ما كنا نقوله وتكذبوننا فيه، نقول لكم الآن حيث لا تقدرون على تكذيب: هذا {يوم البعث} أي الذي آمنا به وكنتم

Cahilleri niteleyince, ardından alimlerin niteliğini getirip şöyle buyurdu: {وقال الذين} “Ve diyenler dedi”; {أوتوا العلم} “kendilerine ilim verilenler” ifadesiyle onu kendilerine verene şükretmeye dikkat çekti; fiili meçhul getirmekle onun büyüğünden küçüğünden alınmasının kendilerine kolaylaştırıldığına işaret etti; ardından ışıklarını ancak onun parıldattığı ve meyvelerini ancak onun ortaya çıkardığı şeyi ekleyip şöyle buyurdu: {والإيمان} “ve iman”; açık ve kapalı bütün ayetler üzerinde tefekkür ettiklerine işaret ederek. Onlar da ötekilerin yemin ettiği gibi yemin ederek, sözlerini tahkik edip suçluları susturmak ve azarlamak için onlarla yüzleşerek ve onların inkâr ettiği şeyi tekit ederek şöyle dediler: {لقد لبثتم في كتاب الله} “Andolsun ki siz Allah'ın kitabında kaldınız”; yani dünyada haber verdiği kitabında yazdığı, bütün kemalatın sahibi olan Zat'ın takdirinin haberinde [kaldınız]; {إلى يوم البعث} “diriliş gününe kadar”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ومن ورائهم برزخ إلى يوم يبعثون} [el-Mü'minûn: 100] “Onların arkasında ise diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır”. Kalma süresinin tayinine gelince, bunu kullarından gizlemiştir. Kur'an berzahın gayesinin diriliş olduğunu bildirip haberinde doğru çıkınca, şu sözlerini buna bağladılar: {فهذا} “İşte bu”; yani bizim söylediğimiz ve sizin bizi yalanladığınız şey gerçekleşti; şimdi yalanlamaya güç yetiremeyeceğiniz şu anda size diyoruz ki: Bu, {يوم البعث} “diriliş günüdür”; yani bizim iman ettiğimiz ve sizin

تنكرونه، قد كان طبق ما كنا نقوله لكم، فقد تبين بطلان قولكم، وكنتم تدعون الخلاص فيه بأنواع من التكاذيب قصداً للمغالبة، فما كنتم صانعين عند حضوره فاصنعوه الآن، تنبيهاً لهم على أنه لا فائدة في تحرير مقدار اللبث في الدنيا ولا في البرزخ، وإنما الفائدة في التصديق بما أخبر به الكتاب حيث كان التصديق نافعاً. ولما كان التقدير: قد أتى كما كنا به عالمين، فلو كان لكم نوع من العلم لصدقتمونا في إخبارنا به فنفعكم ذلك الآن، عطف عليه قوله: {ولكنكم كنتم} أي كوناً هو كالجبلة لكم في إنكاركم له {لا تعلمون*} أي ليس لكم علم أصلاً، لتفريطكم في طلب العلم من أبوابه، والتوصل إليه بأسبابه، فلذلك كذبتم به فاستوجبتم جزاء ذلك اليوم.

inkâr ettiğiniz [gündür]. Bizim size söylediğimizin tıpatıp aynısı gerçekleşti, böylece sözünüzün batıllığı ortaya çıktı. Siz ise üstün gelmek kastıyla çeşit çeşit yalanlarla onda kurtuluş iddia ediyordunuz; o geldiğinde ne yapacaksanız şimdi yapın bakalım! [Bu sözler], dünyada veya berzahta kalma miktarını tam olarak belirlemede bir fayda olmadığına, asıl faydanın tasdikin yarar sağladığı yerde Kitap'ın haber verdiği şeyi tasdik etmekte olduğuna bir ihtardır. Takdirî anlam: «Bizim bildiğimiz gibi geldi; şayet sizin bir tür ilminiz olsaydı onu haber vermemizde bizi tasdik ederdiniz ve bu da şimdi size fayda verirdi» şeklinde olunca, şu sözünü ona atfetti: {ولكنكم كنتم} “fakat siz idiniz”; yani onu inkâr etmekte sizin için fıtrî bir huy gibi olan bir var oluşla; {لا تعلمون*} “bilmiyordunuz”; yani ilmi kapılarından aramakta ve sebeplerine sarılarak ona ulaşmakta kusur ettiğiniz için hiçbir ilminiz yoktu; bu yüzden onu yalanladınız ve o günün cezasını hak ettiniz.

ولما كان قوله تعالى: {فأما الذين آمنوا وعملوا الصالحات} [النساء: ١٧٣] في أشكالها من الآيات دالاً على أن هذه الدنيا دار العمل، وأن دار الآخرة دار الجزاء، وأن البرزخ هو حائل بينهما، فلا يكون في واحدة منهما ما للأخرى، سبب عن ذلك قوله: {فيومئذ} أي إذ تقوم الساعة، وتقع هذه المقاولة {لا ينفع} أي نفعاً ما {الذين ظلموا} أي وضعوا الأمور في غير مواضعها {معذرتهم} وهي ما تثبت عذرهم، وهو إيساغ الحلية في وجه يزيل ما ظهر من

Allah Teâlâ'nın: {فأما الذين آمنوا وعملوا الصالحات} [en-Nisâ: 173] “İman edip salih amel işleyenlere gelince” sözü ve benzeri ayetler, bu dünyanın amel yurdu, ahiret yurdunun ceza [ve mükafat] yurdu, berzahın ise ikisi arasında bir engel olduğuna ve birinde olanın diğerinde bulunmayacağına delalet edince, şu sözünü buna bağladı: {فيومئذ} “İşte o gün”; yani kıyametin koptuğu ve bu konuşmanın vuku bulduğu gün; {لا ينفع} “fayda vermez”; hiçbir şekilde fayda vermez; {الذين ظلموا} “zulmedenlere”; yani işleri yerli yerine koymayanlara; {معذرتهم} “mazeretleri”; yani özürlerini ispat eden şey [fayda vermez]. Bu da ortaya çıkan kusuru

التقصير لأنهم لا عذر لهم وإن بالغوا في إثباته، والعبارة شديدة جداً من حيث كانت تعطي أن من وقع منه ظلم ما يوماً ما كان هذا حاله، وهي تدل على أنه تكون منهم معاذير، وترقق كثير، وتذلل كبير، فلا يقبل منه شيء - هذا على قراءة الجماعة بتأنيث الفعل وهي أبلغ من قراءة الكوفيين بتذكيره بتأويل العذر، لأنه إذا لم ينفع الاعتذار الكثير لم ينفع القليل الذي دل عليه المجرد ولا عكس، ويمكن أن يكون قراءة الجمهور متوجهة للكفرة وقراءة الكوفيين للعصاة من المؤمنين، فإن منهم من ينفعه الاعتذار فيعفى عنه، ويشهد لهذا ما ورد في آخر أهل النار خروجاً منها أنه يسأل في صرف وجهه عنها ويعاهد ربه سبحانه أنه لا يسأله غير ذلك، فإذا صرفه عن ذلك رأى شجرة عظيمة فيسأل أن يقدمه إلى ظلها فيقول الله: ألست أعطيت العهود والمواثيق أن لا تسال؟ فيقول: بلى! يارب! ولكن لا أكون أشقى خلقك - الحديث، وفيه «وربه يعذره» فهذا قد قبل عذره

giderecek şekilde geçerli bir mazeret sunmaktır; zira ispatında ne kadar ileri gitseler de onların hiçbir mazereti yoktur. İfade son derece şiddetlidir; çünkü bir gün herhangi bir zulüm işleyen kimsenin halinin böyle olacağını göstermektedir. Bu ifade, onlardan mazeretlerin, çokça yalvarışların ve büyük bir tezellülün (alçalmanın) meydana geleceğini, fakat bunlardan hiçbirinin kabul edilmeyeceğini gösterir — bu, fiili müennes kılan cumhurun kıraatine göredir ve mazereti tevil ederek fiili müzekker kılan Kûfelilerin kıraatinden daha beliğdir; zira çok mazeret fayda vermeyince, yalın lafzın delalet ettiği az mazeret hiç fayda vermez, tersi ise böyle değildir. Cumhurun kıraatinin kâfirlere, Kûfelilerin kıraatinin ise müminlerin asilerine yönelik olması da mümkündür; zira onlardan mazereti fayda verip affedilenler vardır. Cehennemden en son çıkacak kişi hakkında varid olan şu hadis buna şahittir: O, yüzünün cehennemden çevrilmesini ister ve Rabbine bundan başka bir şey istemeyeceğine dair söz verir; Allah yüzünü oradan çevirince büyük bir ağaç görür ve kendisini onun gölgesine yaklaştırmasını ister. Allah: «Başka bir şey istemeyeceğine dair sözler ve yeminler vermemiş miydin?» buyurur. O da: «Evet, Rabbim! Fakat yaratıklarının en bedbahtı olmak istemem» der... Hadiste: «Ve Rabbi onun mazeretini kabul eder» buyrulmaktadır. İşte bunun özrü

في الجملة، ولا يطلب منه أن يزيل العتب لأن ذلك لا يمكن إلا بالعمل، وقد فات محله، فأتت المغفرة من وراء ذلك كله.

toptan kabul edilmiştir. Ondan azarlamayı gidermesi de istenmez; çünkü bu ancak amelle mümkündür ve onun yeri geçmiştir; böylece mağfiret bütün bunların ardından gelmiştir.

ولما كان العتاب من سنة الأحباب قال: {ولا هم} أي الذين وضعوا الأشياء في غير مواضعها {يستعتبون*} أي يطلب منهم ظاهراً أوباطناً بتلويح أو تصريح أن يزيلوا ما وقعوا فيه مما يوجب العتب، وهو الموجدة عن تقصير يقع فيه المعتوب، لأن ذلك لا يكون إلا بالطاعة وقد فات محلها بكشف الغطاء لفوات الدار التي تنفع فيها الطاعات لكونها إيماناً بالغيب، والعبارة تدل على أن المؤمنين يعاتبون عتاباً يلذذهم.

Sitem edip azarlamak dostların âdetinden olunca şöyle buyurdu: {ولا هم} “ve onlar”; yani eşyayı yerli yerine koymayan kimseler; {يستعتبون*} “özür dilemeleri de istenmez”; yani azarlanmayı gerektiren düştükleri kusuru gidermeleri zâhiren veya bâtınen, ima veya açık sözle kendilerinden talep edilmez —ki bu azar, sitem edilen kimseden sadır olan bir kusurdan ötürü duyulan kızgınlıktır—; zira bu ancak itaatle olur ve gayba iman olması hasebiyle itaatlerin fayda sağladığı yurdun elden gitmesiyle perdenin kalkması neticesinde amelin yeri artık geçmiştir. Bu ifade, müminlerin kendilerini lezzetlendirecek tatlı bir sitemle azarlanacaklarına delalet eder.

ولما أبانت هذه السورة طرق الإيمان أيّ بيان، وألقت على وجوه أهل الطغيان غاية الخزي والهوان، وكان التقدير: لقد أتينا في هذه السورة خاصة بعد عموم ما في سائر القرآن بكل حجة لا تقوم لها الأمثال، ولم نبق لأحد عذراً ولا شيئاً من إشكال، لكونها ليس لها في وضوحها مثال، عطف عليه قوله صارفاً الكلام إلى مقام العظمة تقبيحاً لمخالفتهم لما يأتي من قبله وترهيباً من الأخذ مؤكداً لأنهم

Bu sure iman yollarını en açık bir şekilde beyan edip azgınlık ehlinin yüzlerine son derece zillet ve aşağılanmayı fırlatınca ve takdir de: "Bütün Kur'an'dakilerin umumiliğinden sonra özellikle bu surede, benzeri karşısında duramayacak her türlü delili getirdik; açıklığında bir benzeri bulunmadığı için hiç kimseye bir mazeret ve herhangi bir müşkillik bırakmadık" şeklinde olunca, [Allah Teâlâ] O'nun katından gelene muhalefetlerini çirkin göstermek ve yakalamasından korkutmak üzere, sözü azamet makamına çevirerek [ve] tekit ederek onun üzerine şu sözünü atfetti; çünkü onlar